I

s

/

■v

)

:

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000217040

\

/

i

/

s

/

•V

/ '

■

)

!

I

/

'

/

. >

—

ii

i

/

‘

\

...

/

t-

a;

■

-

.

/

, \

»

oj3(03) wi£Uc/ł

WIELKA

FIT

ILUSTROWANA.

od Tomu XXIII wydawana nakładem Komitetu Redakcyjnego.

r jj    /

0û6>AU-£QO ^

^4    -----

ïbloxxL, T.t?3-5

TT

SERYA II.

TOM ‘V".

WARSZAWA.

Drukarnia „Gazety Handlowej”

Szpitalna 10.

Cena rs. 4.

IQO5.

■ *

r. $

.

t

• • ♦

% 7

-. •* *    •••• t

*„

• +

i

Y'x .

«

«

O    „t<> •

in. iKaio

\

X

<?

vA c //^

-v

JI.03B0JIEH0 UEH3yPOK).

Bapiuaea. — 20 flHBapji 1905 ro^a.

#

§>

VÄ

<^\

r.:

$v

v-5ffiSV/

#

"I- ‘boe’^Or

\

• ;/ ( :

.: £■;

r .

Mcc. Mr. K-JmJfj

M)k~    13i\ IhVr

' X

(O)

na

Red

ross.

Oko świata ob. Opal.

Okoa v. Akoa, jeden z ludów drobnoro-słych Afryki (ob. Karzeł w etnologii), w Gabonie. Hamy z pomiarów^ swoich czaszce Okoańczyka, przywiezionej przez admirała Fleuriot de Langle, znalazł dla wskaźnika głównego ^wartość 83,65. A. Marche („Trois voyages dans l’Afrique‘.[occidentale“) odwiedził w r. 1877 wioskę O-ów: starzec, u-chodzący za olbrzyma, miał wysokości 1.62 metr. W przecięciu wzrost mężczyzn wynosił 1.50 — 1.52 metr., kobiet—1.40 — 1.43. Dybowski, których oglądał w Sette-Camma niewolników pochodzenia okoańskiego, zaznacza, iż wyróżniają się*od właściwych murzynów jaśniej szem zabarwieniem^skóry,mczu i włosów.L- K-

Okocim, wieś, pow. brzeski, nad pot., dopływem Uszwicy z praw. brzegu, przy gościńcu słotwińsko-sądeckim (z Brzeska do Tymowy), w okolicy pagórkowatej, poprzerzynanej liścio-wemi lasami. Na półn. krańcu obszaru, u stóp wzgórza, blisko Brzeska, znajdują się zakłady fabryczne, mianowicie browar|piwny z obszer-nemi piwnicami w samejfgórze, z parkiem i mieszkaniem właściciela. Browar połączony jest odnogą kolei ze st. kolei żelaznej arc. Karola Ludwika w Słotwinie; utworzono przy nim st. poczt, i telegr. Produkuje on największą ilość piwa z pomiędzy browarów galicyjskich, ma /byt" nietylko w kraju, ale także na Bukowinie’a. część nawet idzie , za granicę. Do tego stanu podniósł ten zakład obecny właściciel Jan Goetz, który przed trzydziestu z górą laty rozpoczął pracę jako dzieżawca browaru, rozporządzający małym zasobem, a z biegiem czasu znalazł się w liczbie najzamożniejszych przemysłowców w Galicyi. Parafia od r. 1875 staraniem J, Goetza. Około 1600 mieszk.(„Sł. Geog.“)

Okolaki—w Poznańskiem obuwie z drewnianą podeszwą, która dokoła jest obita skórą (Kolberg „Poznańskie“ II 333).    Red

Önolampadius, ob. Oecolampadius. Okolę—kawałki łąk, pastwisk, w ogóle gruntów, położonych w zakrętach rzek. Por. J. Karłowicz „Słownik gwar polskich“ (wyr. Okolę).

Okolica — termin, używany przez drobną szlachtę (stąd nazwa „okoliczna szlachta“= zamieszkała w O-cy). Szlachta drobna w Łom-żyńskiem dzieli się na^trakty, parafie i okolice (Gloger). Dotychczas nie zajęto się u nas ani dokładnem określeniem j tychJ podziałów, które są może ostatniem ogniwem dawnego ustroju rodowego, ani wyjaśnieniem, na czem polega istota O-cy. „Słownik gwar ..polskich“ J. Karłowicza podajesz różnych źródeł następujące definicye: „O. = wieś szlachecka“; „O. = wieś przez drobną ^szlachtę a' przez takąż ex-szlachtę zamieszkała“. Ta druga definacya, dotycząca Litwy, jest błędna. O-ca tam ma treść daleko rozleglejszą. Dokoła góry Girżduty ciągnie się pasmo wiosek, w których każda prócz wspólnej nazwy Pogierzducie posiada jeszcze własną, a wszystkie, są j jedną okolicą, której częściom przysługują określone prawa na Girzdutę. Tak samo ’dokoła Medwiagoły istnieje kilka folwarków: .“Chorążyszki, Buciszki itd., tworzące jedną ■ okolicęBerze-Pomedwia-gole. Ob. Szlachta drobna.    L K

Okoliczności łagodzące (albo: obniżające, zmniejszające) i okolicznośoi obciążające (obostrzające, podwyższające, zwiększające) winę i karę (fr. Circonstances atténuantes i Circonstances aggravantes; niem. Milderungsumstände i ErscJnverungsumstände; obstojatelstwa umieńszajuszczijja i obst. uwie liczy wajuszczyja winu i nakazanje) — są to szczególne okoliczności, zachodzące w czynie przestępnym i sprawiające, że wina sprawcy tego czynu odbiega od normalnego poziomu, jako bądź znacznie odeń lżejsza, bądź też daleko cięższa. — Okoliczności karygodnego czynu wogóle stanowczo wpływają na zakres i stopień winy. Naprzykład, w miarę tych lub innych okoliczności, wystrzał z broni palnej może być albo czynem zgoła nieprzestępnym, albo drobnem wykroczeniem przeciwko bezpieczeństwu publicznemu, albo czysto przypadkowem uszkodzeniem na ciele lub przypadkowem zabójstwem, albo okaleczeniem lub zabójstwem przez występną nieostrożność, albo wykonaniem lub przekroczeniem koniecznej obrony własnej, albo okaleczeniem lub zabójstwem u-myślnem doraźnie zamierzonem, albo wreszcie takąż samą zbrodnią spełnioną z uprzednim rozmysłem. Wszędzie tedy i zawsze określenie właściwej winy sprawcy przestępstwa zależy od okoliczności czynu. Wszelako w przypadkach dopiero co przytoczonych jest mowa o istotnych okolicznościach czynu, t. j. takich, które, w zestawieniu z zamiarem i wolą sprawcy, nadają jego czynom, w obliczu prawa karnego, taką, albo inną postać—taką, albo inną charakterystykę, słowem, stanowią o prawnej kwalifikacyi karygodnego czynu i są przeto jego istotnemi czynnikami. Inna rzecz z okolicznościami łagodzącemi lub obciążaj ącemi: te nie wpływają na samą kwalifikacyę przestępstwa, lecz jedynie na mniejszy lub większy w tern przestępstwie stopień winy, do tyła obniżając] lub podwyższając zwykły jej poziom, że słusznem czynią złagodzenie lub obostrzenie normalnej kary, w kodeksie zakreślonej. — Zarówno okoliczności łagodzące jak obciążające sprowadzić można do trojakich typów: a) podmiotowe albo przedmiotowe, b) ogól-ne albo wyjątkowe i c) wględne albo bezwzględne. — a) O. łagodzące lub obciążające podmiotowe wypływają ze szczególnych w danym razie właściwości sprawcy przestępnego czynu, jakiemi są np. jego wiek; stopień rozwoju umysłowego lub moralnego; stan duszy w chwili spełnienia karygodnego czynu; szczególne tego czynu pobudki; szczególny stosunek do osoby poszkodowanej lub do rzeczy, która była przedmiotem lub narzędziem przestępstwa; zachowanie się sprawcy bądź przy samem spełnieniu czynu, bądź przed nim lub po nim, skrucha lub uporczywe trwanie w złem, poprzedni tryb życia i t. p. Natomiast do łagodzących lub obciążających O. przedmiotowych (objektywnych) należą czynniki stojące na zewnątrz sprawcy, jakoto: mniejsza lub większa wysokość zrządzonej czynem szkody, lub wywołanego niebezpieczeństwa; szczególne właściwości ofiary przestępstwa; szczególne narzędzia zbrodniczego czynu, miejsce lub pora jego spełnienia i t. p. — b) O. łagodzące lub obciążające dzielą się na ogólne lub wyjątkowe, w miarę tego, czy mają mieć zastosowanie przy wszelkich wogóle czynach karygodnych (np. wszystkie okoliczności wymienione w ustępie poprzednim), czy też, przeciwnie, są przywiązane do niektórych poszczególnych przestępstw (przykłady O. wyjątkowych patrz niżej—w zarysie dotyczących przepisów prawa obowiązującego w Król. Polskiem).

c) Nakoniec, dzieląc O. łagodzące i obciążające na względneibe z względne, rozróżniamy pośród nich takie, przy jakich sędziom jest pozostawiona swoboda wyrokowania in concreto o potrzebie złagodzenia lub obostrzenia wymiaru kary, od takich, które rzeczoną potrzebę zakreślają z góry, stanowczo zniewalając sędziów bądź do złagodzenia, bądź do obostrzenia kary, niezależnie od wszelkich innych szczegółów danego czynu. (Przykłady tych i tamtych patrz niżej —w zarysie przepisów prawa obowiązującego).—Pojęcie okoliczności łagodzących i obciążających, a zwłaszcza pierwszych, ustaliło się stosunkowo niedawno. Dość przytoczyć,^ okoliczności łagodzących, jako takich, nie znał np. kodeks karny francuski (Code pénal) z r. 1810, i dopiero ustawa z 28 kwietnia r. 1832 wprowadziła tam przepisy o okolicznościach łagodzących, które weszły do art. 463 rzeczonego kodeksu i do art. 483 Ust. post. sąd. karn. Pomienione przepisy francuskie wcale nie wymieniają okoliczności łagodzących, lecz mówią o nich tylko w ogólności, pod tym więc względem odpowiadają najnowszym poglądom nauki i prawodawstwa. Dawniej panował w tej mierze system krępującego sędziów wyliczania. Natomiast prawodawstwa j|naj nowsze utrzymały ową zasadę tylko co do O. obciążających winę, oraz co do O. łagodzących bezwzględnych i wyjątkowych; poza tem zaś nie krępują wyrokowania wyszczególnieniem O. łagodzących i pozostawiają je uznaniu sędziów. Tak czyni kodeks niemiecki, który zresztą dopuszcza złagodzenia kary tylko przy 56 postaciach zbrodni i przy 11 postaciach występków, a wcale go nie .przewiduje przy wykroczeniach. Kodeks austryacki z r. 1852 w §§ 44, 45 i 263 wylicza szczególne okoliczności obciążające; okoliczności zaś łagodzące w §§ 46, 47 i 264 wymienia przykładowo (wiek od lat 10 do 20; bojaźń lub posłuszeństwo sprawcy wobec innej osoby, która go do zbrodni pobudziła; uniesienie; łatwa sposobność zbrodni, nastręczona cudzem niedbalstwem; nędza; poprzednie życie nieposzlakowane; czynne starania o zapobieżenie dalszym złym skutkom zbrodni, lub o powetowanie zrządzonej szkody; dobrowolne stawienie się przed władzą i wyznanie winy; wydanie współwinnych; długotrwałe zamknięcie w domu badańTtd.). — W dawnem prawie polskiem, jak zresztą i gdzieindziej w owe czasy, nie było ustalonego pojęcia okoliczności łagodzących lub obciążających. Nie mniej przecież ślady oko-

liczności, szczególnie obciążających winę i ka- kład ze strony osób, mających władzę nad spraw-rę, spotykamy w przepisach prawa polskiego i litewskiego o zabójstwie, a to ze względu bądź na osobę sprawcy lub ofiary, bądź na rodzaj broni, która była narzędziem zabójstwa, bądź na warunki miejsca i czasu i t. p. (Por. 0-strowski: „Prawo narodu polskiego“ 1784 r., str.

cą przestępstwa; nędzę ostateczną; skruchę i dobrowolne powstrzymanie się od spełnienia całości zamiaru zbrodniczego; staranie się o usunięcie złych skutków przestępstwa i wynagrodzenie krzywdy (art. 134); przyznanie się do winy, połączone z dostarczeniem wiadomości, pozwalających zapobiedz innemu przestępstwu, które zagrażało osobie prywatnej, społeczeństwu, albo państwu; poprzednie długotrwałe nieposzlakowane urzędowanie, albo szczególne dawniejsze zasługi lub zalety i długotrwałe uwięzienie w domu badań (art. 153); nareszcie, małole-tnośó i niepełnoletność (art. 13(3). Nadto w kodeksie karnym r. 1885 spotykamy wielką ilość O-ści łagodzących wyjątkowych, — dotyczących poszczególnych przestępstw i wymienianych zosobna w części kodeksu szczególnej. Takiemi są: ciemnota—przy niektórych przestępstwach przeciwko religii (art. 182 i 183); ciemnota, niedostatek rozumu lub stan pijany—przy obrazie Majestatu lub przy zelżeniu urzędnika (art. 246 i 286); dobrowolne, przed wykryciem winy przez władzę wydanie uczestników—przy należeniu do tajnego stowarzyszenia (art. 321); dobrowolne oddanie się w ręce sprawiedliwości—przy^sfał-szowaniu dokumentu urzędowego (art. 294 i 1441); zwrócenie dobrowolne rzeczy zabranej, albo nędza ostateczna, albo nie przenosząca V₂ rubla wartość rzeczy lekkomyślność i dobrowolne wynagrodzenie krzywdy —pr: y przywłaszczeniu lub roztrwonieniu (art. 1681 i 1682); uniesienie—przy zabójstwie lub zadaniu ran (art. 1455, 1483 i 1484 ; wstyd i strach przy zabiciu przez matkę, wkrótce po urodzeniu, nieprawego dziecka, albo przy porzuceniu tegoż bez opieki (art. 1451 i 1460) i t. d. Z powyższego zestawienia przepisów kodeksu r. 1885 wynika, że jego postanowienia o O. łagodzących grzeszą brakiem systematycznego ugrupowania; O. podmiotowe są to pomieszane z przedmiotowemi. Nie mówimy, oczywiście, o O-ach łagodzących wyjątkowych, boć te mniej się wogóle nadają do usystematyzowania; ale o O-ach łagodzących ogólnych, których wadą w kodeksie rossyjskim z r. 1885 jest przytem i metoda wyliczania. Zaradza temu ^poniekąd art. 814 Ustawy postępowana sąd. karu., który, przy werdyktach przysięgłych, daje im władzę uznawania okoliczności łagodzących, bez oglądania się na typy tych O-ci wskazane w kodeksie. Zresztą jurysprudencya Senatu ustaliła już rozszerzającą wykładnię art. 134 kod. karn. i nadała mu znaczenie wyliczania jeno przykładowego, nie zaś ograniczającego. Z pośród powyższych O. łagodzących, w kodeksie r. 1885 przewidzianych, do rzędu bezwzględnych, t.j. zniewalających sąd bezwarunkowo do zmniejszenia kary, na leżą: małoletność i nieletność (por. „Nieletni przestępcy“), tudzież wszystkie O. łagodzące wyjątkowe, przy których istnieniu sam kodeks odrazu zmniejszoną karę wyznacza, oprócz atoli tych

312 i nast.).—„Kodeks karzący dla króla Polskiego“ z r. 1818 (ob.„Dziennik praw Król. Pol.“ tom V), który obowiązywał w Król. do r. 1847, dokładne w tej materyi zawierał przepisy.

przy kradzieży (art. 1663);

W art. 50 — 57 znajdujemy ogólne i szczególne powody zaostrzenia kar (zbieg przestępstw, powrót do przestępstwa, dojrzała rozwaga, rozmyślne przygotowanie, wielkość zrządzonej szkody lub wywołanego niebezpieczeństwa, uwiedzenie innych do zbrodni, lub przywodzenie w spełnieniu jej zbiorowem). W art. zaś 58 kodeks 1818 wyliczał powody łagodzące karę (nieletność; niedołęstwo umysłowe lub zaniedbane wychowanie; spełnienie zbrodni z namowy, uniesienie; nastręczona przez cudze niedbalstwo sposobność do zbrodni; dotkliwa nędza; usiłowanie wynagrodzenia zrządzonej szkody lub odwrócenia dalszych jej złych skutków; dobrowolne oddanie się pod sąd i szczere wyznanie; wydanie współwinnych; długotrwałe osadzenie w areszcie; dobrowolne odstąpienie od wykonania; dobrowolne powstrzymanie się od zrządzenia większej szkody; mała wysokość zrządzonej szkody lub zupełne jej odzyskanie przez poszkodowanego). Powyższe przepisy, z niektóremi jeno zmianami, były zaczerpnięte z kodeksu karnego austryackiego z r. 1803. Nie mniej jednak świadczą one dodatnio o dostatecznej, jak na owe czasy, racyonalności poglądów prawodawców polskich z r. 1818. — Przechodzimy do prawodawstwa obecnie (w r. 1905) obowiązującego w Król. PoTskiem. —

W materyi, o której mowa, trojakie, a nawet czworakie spotykamy tu przepisy. Jedne z nich, głównie stosowane w chwili obecnej, mieszczą się w Kodeksie karnym z r. 1885; drugie — w Ustawie o karach, wymierzanych przez sędziów pokoju, w wydaniu również z r. 1885; trzecie—w nowym kodeksie karnym z r. 1903, dotychczas nie wprowadzonym w moc w całości, ale niemniej, z mocy noweli z dnia 7 czerwca r. 1904? mającym już zastosowanie częściowe (w sprawach o przestępstwa stanu); nakoniec czwartą kategoryę przepisów wyobrażają ustawy karne: wojskowa i wojskowo-mor-ska.—Kodeks karny z r. 1885 o „okolicznościach zmniejszających winę i karę“ mówi w art. 134—140, 143—145 i 153, oraz 147 —

150 i, jako takie okoliczności ogólne, wymienia: dobrowolne oddanie się w ręce sprawiedliwości; szczere przyznanie się do winy; wydanie współwinnych; lekkomyślność, tępość umysłu, głupotę i ciemnotę; silne rozdrażnienie, wywołane przez poszkodowanego; uwiedzenie do przestępstwa przez cudzą namowę, rozkaz lub zły przy-

które dotyczą związków tajnych i kradzieży, szkody, albo stan ostateczności — przy kradzie-a które, lubo pozwalają sądowi złagodzić odpo- ży albo rabunku (art. 581) i t. d. —Co się ty-wiedzialność sprawcy w zakresie daleko więk- czy O. obciążających, to i te- w prawie szym, aniżeli to służy sądowi przy O. łago- obowiązującem są bądź ogólne, bądź wyjątko-dzących ogólnych, to przecież są pozostawione wo. O pierwszych mówi kodeks karny 1885 uznania sądu.—Zakres złagodzenia zwykłej od- w art. 129 — 133 i 152, ustawa kar wy-powiedzialności przy istnieniu O. łagodzących mierzonych przez sędziów pokoju—w art. 14 — wyjątkowych jest wskazany w przepisach po- 16, nowy kodeks z r. 1903—w art. 60 — 67, szczególnych. Ze względu zaś na O. łagodzą- ustawa karna wojskowa—w art. 78 i ustawa ce ogólne sąd mocen jest zmniejszyć karę nor- karna wojskowo-morska—wart. 77. malną o 2 stopnie, a w razach nadzwyczajnych, wyjątkowo obciążające winę i karę są wymie-zwłaszcza przy okolicznościach przewidzianych nione przy poszczególnych przestępstwach. Za-w art. 153, - może się odwołać do monarchy sada, ogólnie przyjęta głosi, że, z tytułu O.ob-bądź o daleko większe złagodzenie kary, bądź ciążających, wyjść ponad zakres kary normal-nawet o zupełne jej darowanie.—Nadto, w szcze- nej, tj. podnieść tę karę o stopień jeden lub gólności co do przestępstw prasowych, sąd może więcej, sąd może jedynie o tyle, o ile do te-sam zmiejszać karę nie tylko o dwa, lecz i o kil- go wyraźnie upoważnia przepis szczególny koka stopni. Złagodzenie kary normalnej z po- deksu karnego. Bywa to np. w niektórych wodu małoletności lub niepelnoletności odbywa wypadkach powrotu do przestępstwa, lub zbie-się według zasad, co do których patrz „Niele- gu przestępstw; bywa i przy niektórych poszcze-tni przestępcy“. Ustawa o karach, wymierza- gólnych przestępstwach. Zawsze jednak kodeks nycli przez sędziów pokoju, obok wyodrębnionej wyraźnie wskazać to musi; gdzie zaś takiego w art.'ll nieletności (patrz „Nieletność prze- wskazania brak, tam sąd nie może przekroczyć stępcy“), jako O. „zmniejszające winę“ podaje, wyznaczonego kresu kary normalnej. Odmien-sposobem przykładu: słabość umysłu i ciemnotę, ną zasadę spotykamy w rossyjskich ustawach uniesienie, ostateczność położenia, brak środków karnych wojskowej i wojskowo-morskiej, które, do życia, poprzednie sprawowanie nieposzlako- wyliczając ogólne O. obciążające (art. 78 Ust. wane, dobrowolne wynagrodzenie krzywdy, karn. wojsk, i art. 77 ust. karn. wojsko-przyznanie się do winy i skruchę. Jako zaś wo-morskiej), pozwalają sądowi z powodu O. łagodzące wyjątkowe, ustawa o kar. wymierz, tych okoliczności podwyższać winnym karę przez sędz. pok. wymienia między mnem;: da- normalną o dwa stopnie, z tym jeno wyjątkiem, nie powodu do obrazy ze strony osoby znieważonej że od kary ciężkich robót nie wolną jest na czynnie (art. 133), a dalej—znane już nam z ko- takiej zasadzie przejść do kary śmierci. lr-deksu karnego, szczególne okoliczności co do Okolniczy (Oholniczij), urząd dworski w da-kradzieży (art. 171 i 176) i co do przywłaszczę- wnem w. księstwie Moskiewskiem. Nazwa ta nia i roztrwonienia (art. 177). — Nowy kodeks według ■ historyka Karamzina (ob.) ma pocho-karny z r. 1903 pojęcie O. łagodzących opiera dzić od „około“,. oznaczałaby więc dworzanina na zasadach współczesnej teoryi prawa karne- pełniącego obowiązki bezpośrednio około osoby go, tj. wcale nié wylicza O-ci łagodzących ogól- panującego;. TaJiszczew zaś wywodzi naz-nych względnych i pozostawia je zupełnie są- wę od „okolicznost'“ lub „okolnij“, co popiera dom. Przytem daje sądowi szeroką władzę w tym, że O. zwał się dawniej też czasem „o'<ol-przedmiocie określania kary i nadto pozwala na nicznik“. Bądź co bądź pochodzenie nazwy poczet jej zaliczyć, w całości lub częściowo, \ nie jest jasne, również nie wiadomo, kiedy

Nadto O.

czas przebyty uprzednio w więzieniu śledczem.

Zasady ogólne ulżenia kar z powodu O. łagodzących, kodeks ross. r. 1903 podaje w art.

53, a zasady ulżenia kar nieletnim — w art.

55 — 57. (porówn. Nieletni przestępcy). Jako O., powodującą szczególne złagodzę- wa. nie kar najcięższych, tj. kary śmierci i ciężkich robót, a mianowicie, nastąpienie ich przez zesłanie na osiedlenie, kodeks z r. 1903 wskazuje wiek podeszły (ukończenie lat 70), a nadto kobiety wogóle zwalnia od kary śmierci, z wyjątkiem wypadków zamachu na Cesarza, Cesarzową lub Następcę Tronu. O. łagodzące wyjąt- piastowali godność namiestników, lub, jako kowe kodeks z r. 1903 wymienia w przepisach jewodowie, stali na czele wojska carskiego; tak-poszczególnych. Tu należą np. ciemnota lub że wysyłani bywali czasem jako posłowie stan pijaństwa przy przestępstwach przeciw granicę. Pierwotnie wszakże, jak się zdaje,

Do obo-

urząd ten dworski powstał, ani jakie były ścisłe obowiązki jego, przynajmniej w czasach dawniejszych.—Wiadomości najstarsze o O-.ych sięgają wprawdzie już wieku XIV, ale niewiadomo, jakie wtedy były ich obowiązki i pra-0 ile sądzić można z zabytków pochodzących z w. XVI i XVII, O-o wie pełnili przy osobie w. kniazia te same mniej lub więcej obowiązki jak bojarowie, jednakże w dostojeństwie nie byli im równi, lecz stali niżej od nich, pomimo że zasiadali tak samo, jak oni, w radzie wielkoksiążęcej (duma) i że nieraz

wo-za

religii (art. 73, 74, 76, 79), albo przy obrazie    stanowisko ich było podrzędniejsze.

Majestatu (art. 103 i 106); doniesienie władzy    wiązków ich pierwotnych należeć miało:    po-

—przy tajnych związkach (art. 127); dobrowolny    pierwsze, czuwanie nad wszystkiem,    co w    ra-

zwrot rzeczy zabranej, albo wynagrodzenie ! zie podróży carskiej potrzebne było    panujące-

inu; więc powinni byli dbać o stan dobry dróg, któremi jechał w. kniaź, oraz przygotowywać jęcia, oddawanego pospolicie przez obcego po-postoje i popasy dla niego samego i dworu towarzyszącego mu. Powtóre do O-ych należało przyjmowanie posłów obcych, wyjeżdżanie na ich spotkanie, towarzyszenie im w granicach państwa, zapewnienie im pomieszczenia przyzwoitego w stolicy, oraz opatrywanie ich we wszelkie potrzeby podczas trwania poselstwa, nakoniec prowadzenie potem przed oblicze carskie.—Liczba O-ych u dworu nigdy nie była ani wielka, ani ściśle oznaczona. Za czasów Wasyla Ciemnego urzędował jeden tylko, później liczba O-ych wzrosła; za Iwana Groźnego bywało ich naraz po 4 lub 6;

Okólnik—termin swojski na oznaczenie po-

Red.

chodzenia wyrazy „komunikat“, „uniwersał“.

"Okolski Stanisław Antoni Zygmunt, syn \ dymisyowanego porucznika pułku XV jazdy wojska ks. Warszawskiego, następnie pułku II piechoty liniowej, ^Stanisława W i n-ce'n’tVgo z Okolą O kolskiego (* we wsi Małachowice, w po w.* Łęczyckim, gub. Warszawskiej d. 1 maja r. 1838—f w Warszawie d. 8 października r. 1897. Początkowe wychowanie otrzymał w domu ^ rodziców na wsi, w r. 1852 oddany został do^gimnazyum w Płocku; ukończył je w r. 185G-ym. W r. 1857, po utrzymaniu stypendyum rządowego w ilości

Dymitr Samozwaniec miał ich 14, Wasyl Szujskij nawet 17. Później mniej ich znów bywało. Ostatnim na urząd ten mianowanym byl A. A. Juszkow w r. 1711, później urząd ten ustał. Z liczbą równocześnie rozszerzał się też i zakres działania O-ych.—

Pfr

Na urząd ten powoływani bywali zwykle członkowie rodów mniej dostojnych, z bojarstwa uboższego, nieraz nawet ludzie podrzędni zupełnie, którzy wszakże umieli zwrócić na siebie uwagę carską i zjednać sobie łaskę władcy, do takich, obok wielu innych, należał np.

Godunow (ob,). — W wieku XVII spotykamy wymienionych O-ych, pełniących służbę bezpośrednią przy osobie cara, będących zatem rodzajem szambelanów późniejszych (komnatnych== pokojowców), ale posiadających znaczenie i * wpływy większe,• byle ich tylko panujący po- ( lubił.—Wynagrodzenie za służbę w pieniądzach pobierali niewielkie, nieustalone, lecz zależne wyłącznie od dobrej woli panującego. Początkowo dostawali rocznie nie więcej jak rubli 300, w wieku zaś XVII płaca ich dochodziła do rubli 800, które wówczas, wobec drogości monety, miały wartość o wiele większą niż dziś.—

P ig. 1. Okolski Autoni Stanislaw.

300 rubli rocznie, wyjeżdża O. do Moskwy na wydział prawny. Gdy w r. 1859 zniesiono katedrę prawa polskiego w uuiwersytecie moskiewskim, O. przeszedł do Petersburga, gdzie nauki ukończył i natychmiast wszedł na drogę aplikacyi sądowej przy trybunale cywilnym gub. Warszawskiej (d. 4 lipca r. 1861); d. 13 marca r. 1863, otrzymawszy od władzy edukacyjnej, na przedstawienie rektora Szkoły Głównej, delegacyę za granicę, celem specyalnego studyowania prawa karnego, wyjechał do Niemiec i Francyi, gdzie w Paryżu i Jenie podjął gruntowne studya nad całą dziedziną prawa publicznego i uzyskał w uniwersytecie w Jenie stopień doktora obojga praw (r. 1864). — W Paryżu słuchał wykładów F ranek a (ob.) i Labo ul aye’a (ob.). Tu też, jak pisze w swojej autobiografii — poznał się z Janem Kantym I Wołowskim (ob.), który mu zaproponowa

Por. Kaługi n „Okolniniczij“ (w „Archiw isto-riczesko-juridiczeskich swjedjenij“ t. II) i Sjer-gjejewskij „Russk. jurid. drjewnosti“(t. I). H-Okólnik — u ludu podwórze dla żywego inwentarza i na gnój, zawarte między oborami, stajniami itd. (np. „Okólnik=plac, okolony ogrodzeniem, na który spędzają inwentarz i stawią narzędzia gospodarskie“. „Prace filol.“ V, 817).

Często O. zowią O k o ł e m , ale ten termin bywa używany niekiedy na oznaczenie całego dziedzińca. Okołem zowią się stajnie w obejściu gospodarskiem. Stodoła także dzieli się na boisko i dwa okoły, gdzie składają snopki zboża, siano i koniczynę. Nad Rabą: „rozmieszczenie stajen, chlewów obok domów jest trojakie: okoliste, półokoliste i pojedyńcze. 0-koły napotyka się u gospodarzy, którzy obok domu mają trzy jeszcze budynki... na tyle domu. Te budynki tworzą z ścianą domu, furtką i wrotami czworobok, w którego wnętrzu znajduje się obora“ (Świątek „Lud nadrabski“

Red.

38). Por. J. Karłowicz „Słownik gwar polskich“ (wyr. Okólnik i Okół.).

Przyj?cie katedry w Szkole Głównej. Za staraniem tegoż Wołowskiego otrzymał stypendyum na dłuższy pobj t za granicą dla dalszego kształcenia się. Bawił w różnych miejscach po kilka miesięcy, między innemi: w Londynie dla przyjrzenia się działalności sądów i zbadania systematu więziennego; w Berlinie, gdzie słuchał wykładów Holtzendorfa (ob.); w Lipsku, gdzie słuchał wykładów Ahrensa (oh.); Rose her a (ob.) Wächtera (ob.). Po powrocie do kraju nie przestawał wykonywać obo* wiązków swoich jako aplikant przy trybunale cywilnym w Warszawie, d. 17 sierpnia 1864 r. przeszedł na dalszą aplikacyę przy sądzie kryminalnym, a mianowicie do sądu policyi po-praiwczej powiatu Warszawskiego, gdzie z de-cyzyi sędziego prezydującego, Moczydłowskiego, pracował przy asesorze No w akowsko m. Jednocześnie zaś rozpoczął i poważną swoją pracę nauczycielską. Po przedstawieniu d. 17 stycznia r. 1865 w Szkole Głównej rozprawy pro venia legendi: O urzędzie proku-ratora w postępowaniu karne m (wydrukowanej w „Czasopiśmie poświęconem prawu i umiejętnościom politycznym“, Kraków

1865), przyjętą przez wydział prawa i administra cyi, objął wykład procedury karnej zgodnie z pierwotnem zamierzeniem władzy edukacyjnej (nominacya z d. 28 marca r. 1865) z pensyą 600 rubli rocznie. Jednak już w kilka miesięcy później, d. 1 grudnia t. r. przeszedł na opróżnioną na krótko przedtem przez śmierć Henryka Wyzińskiego (ob.), katedrę prawa państwowego, jako profesor nadzwyczajny tego przedmiotu. Rada Szkoły Głównej powierzyła mu nakoniec wykład prawa państwowego rosyjskiego i prawa administracyjnego. Mimo wyczerpującej pracy około przygotowania wykładów rozległego przedmiotu, nie przestawał pracować na drodze stosowania prawa. Komisya Rządowa Sprawiedliwości mianowała go patronem przy trybunale cywilnym w Warszawie d. 21 sierpnia r. 1867. Stosownie do postanowienia Komitetu Urządzającego z d. 27 czerwca r. 1868 zamianowany został adwokatem przy sądzie apelacyjnym Królestwa Polskiego, ad. 14 września r. 1872 decyzyą Namiestnika mianowany obrońcą przy Senacie, następnie adwokatem przysięgłym, nakoniec d. 21 stycznia r. 1886 wskutek decyzyi ministra oświaty, zakazującej profesorom pełnienia obowiązków adwokatów przysięgłych, opuścił linię obrończą. Jednocześnie ogłosił w tym czasie drukiem kilka prac poważnych, w tej liczbie rozprawę „O Sporach administracyjnych“, obronił publicznie i otrzymał od Szkoły Główn. krajowy stopień doktora prawa i administracyi (d. 30 paździer. r. 1867). Wybór tego tematu już wtedy zapowiadał, że prawo administracyjne stanie się specyalnym przedmiotem badań naszego uczonego. Jakoż z przekształceniem Szkoły Głównej w r. 1869 na „Cesarski Uniwersytet Warszawski“, w którym utworzona została oso

bna katedra prawa administracyjnego—niewiadomo dlaczego przezwanego policyjnem — O. został „czasowo pełniącym obowiązki profeso-. ra nadzwyczajnego“ z pensyą 2000 rb. i ocznie. Niepraktykowanym nigdzie i niezrozumiałym sposobem zażądano od niego, aby po raz trzeci zdobywał dyplom doktorski: musiał poddać się uciążliwej i nieprzyjemnej dla uczonego już i profesora operacyi. Dnia 3 kwietnia r. 1872 bronił w Petersburgu rozprawy Ob otnosze-niigosudarstwa k narodnomu obrazowaniu, poczem zatwierdzono go jako profesora nadzwyczajnego. W uniwersytecie pozostawał do śmierci; d. 18 czerwca r. 1885 mianowany profesorem zwyczajnym, a d. 1 sierpnia r. 1894 profesorem zasłużonym (emerytowanym). Obok zajęć głównych prowadził także katedrę procedury cywilnej, od r. 1870/71 do roku 1886/7, a w drugim półroczu 1896/7 r., po usunięciu się z uniwersytetu prof. W. Holewińskiego (ob.) wykładał prawo cywilne. —Od r. 1888 do śmierci opiekował się zapisami stypendyalnemi Wł. Młockiego. od r. 1890 — 1894 był członkiem, a od r. 1894— 1897 prezesem Komitetu zarządzającego kasą pomocy dla osób pracujących na polu naukowem

im. Mianowskiego również i współpracownikiem bardzo czynnym 1 współredaktorem „Wielkiej Encyklop. Powsz. Ilustr.“. — Równie obszerna i wielostronna była działalność piśmiennicza. Jak już powiedziano, umiłowaną jego dyscypliną było prawo administracyjne. Tutaj należą prace jego: „O urządzeniach miejskich w Cesarstwie“ („Ateneum“ 1876); „O insty-tucyach ziemskich na zachodzie Europy i w Cesarstwie“ („Niwa“ 1874); „O dobroczynności publicznej w Polsce“ („Niwa“ 1886); „O reformie wykształcenia klasycznego w Niemczech“ („Bibliot. Warsz.“ 1888); w Szwecyi (tamże

1890); — na zachodzie Europy („Ateneum“

1890), „Rozwój uniwersytetów angielskich w w. XIX“ (“Niwa“ 1892), „O formie uniwersytetów angielskich w w. XIX“ („Bibliot. War- • szawska“ 1892); „O pauperyzmie w Anglii“ (tamże 1894); „O kasach oszczędności“ („Niwa“); „O fizycznem wykształceniu narodu“ („Niwa“ 1874); „Kwestya kobieca według najnowszego prawodawstwa“ („Bibi. Warsz.“ 1888); „O domach podrzutków“ (tamże 1888); „Syste-mat propinacyjny szwedzki“ („Rola“ 1888 i 1889); „Kwestya lichwy w obecnem prawodawstwie“ (Bibi. Warsz.“ 1889); „Dwudzie-stopięciolecie reformy włościańskiej w Król. Polskiem“ („Gazeta Warszawska“ 1889); „Arnold Toynbee i jego prace ekonomiczne“ („Bibi. Warsz.“ 1892); „Wpływ Tomasza Car-lyle’a na rozwój społeczeństwa angielskiego pod względem socyalno-politycznym w w. XIX“ („Przegląd prawa i administracyi“, Lwów 1894 i oddzielnie); „John Ruskin jako ekonomista“ , („Bibi. Warsz.“ 1894); „Działalność prawodawcza i społeczna pod względem dobroczynności publicznej“ („Gazeta Sądowa“ Warszawa 1893

i (J894); „O pojęciu prawa administracyjnego“ olczyt wypowiedziany na uroczystym akcie zamknięcia roku akademickiego w uniwersytecie Warszawskim w r. i 894, wydruk, w „Warsz.

szeroko i głęboko pomyślany nie był obliczony dla tego kola, które zakreślała „katedra uniwersytecka“; idealnych trzeba istotnie studentów, ażeby profesor mógł liczyć na czytelników z tej sfery wykładu, tak obszernego i poważnego. Chodziło w tein dziele autorowi oto większekoło społeczne, które zakreśla „pisarz“; koło to było i zostało i dla tego też koła napisał O. swój „Ustrój państw europejskich tudzież Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej“ (r. 1888), rzecz dobrą w pomyśle, nie zupełnie udatną w wykonaniu. Dla tego też koła pisał swoje liczne studya wymienione wyżej. Do specyal-nego użytku praktycznego —dla sędziów gminnych przedewszystkiem, którzy nie mieli podręcznika do nauki prawa cywilnego — ułożył (wspólnie z prof. Miklaszewskim i Budzińskim) „Przewodnik dla sądów gminnych królestwa Polskiego“, w tomie III „Prawo cywilne“ (1878), a w samodzielnie ogłoszonym wykładzie popularnym wyłożył „Zasady prawa cywilnego obowiązującego w król. Polskiem“ (1885 w „Bibl. Umiej. Prawnych“). Z zakresu prawa karnego należy wymienić rozprawkę O-go „O Dzieciobójstwie“ („Czasopismo poświęcone prawu i umiejętnościom politycznym“ Kraków 1864, zesz. 8 —10), oraz przytoczoną już wyżej pracę o „Urzędzie prokuratora“ (prawem karnem przestał się O. zajmować z chwilą, gdy opuścił katedrę procedury karnej w Szkole Głównej). Z zakresu procesu cywilnego potrzeba zaznaczyć bardzo cenną i nie-przestarzałą pracę „Forma kontradyktoryjna w ustawie postępowania sądowego cywilnego z r. 1864“    (1879, „Bibl. Umiej. Praw

nych“), oraz „Komentarz do postępowania sądowo-cywilnego w sądach gminnych“ (w tomie I „Przewodnika dla Sądów Gminnych“, j. w. 1876 — 1877). Z drobnych i licznych prac O. na zaznaczenie zasługuje dla całości bibliografii artykuły następujące: „Serbia“ („Gazeta Narodowa“ Lwów r. 1862); „O przeprowadzeniu odosobnienia w zakładach więziennych przez A. Moldenhawera“ (sprawozlanie w „Bibl. Warsz.“ r. 1866); „Dzieje ziemi Kujawskiej“ przez A. P a-wi ń s k i e go („Gazeta Polska“ r. 1888 «Ne 109 — 112); „Sejmiki ziemskie“ tegoż, („Słowo“ r. 1895); „Rzecz o socyalizmie“ Trepki („Gazeta Polska“ r. 1889); „System socyologii L. Guinp łowicz a („Tygodn. Ilustrowany“ r. 1888). — O. zmarł nagle d. 30 października r. 1897 w Warszawie na anewryzm serca, wywołany skrzepem krwi. — Źródła: „Autobiografia“ O-go (wykaz zwięzły dat biograficznych i literackich do r. 1885 doprowadzony; autograf); Rembowski „Pisma polityczne I“; H Olewiński „Wspomnienie pośmiertne“ (wydanie komitetu kasy im. Mianowskiego r. 1898, str. 3 — 9); Posne,r „O potrzebie wydania dzieł Hubego, Okolskiego i Laguny“ (odb. z „Gazety Sądowej“ i „Przeglądu Prawa“ Warszawa i Lwów r. 1902). Drobniejsze

Uniwers. Izwjest.“ 1894). Z pośród drobniejszych artykułów wymienić należy następujące:

„W kwestyi dzieci oddanych na wykarmienie“

(„Gazeta Warsz.“ r. 1890 JMs 55 i 56); „O reformie gimnazyów klasycznych w Niemczech“ tamże); „Instytucye ziemskie w Rosyi“ (ostatni artykuł dyktowany na kilka dni przed śmiercią, w „Słowie“ we wrześniu i październiku

r. 1897). Należy też zaznaczyć artykuły z zakresu prawa administracyjnego, ogłoszone w „En-cyklopedyi Rolniczej“, a z pośród wielkiej ilości artykułów drukowanych w Encyklopedyi niniejszej wzmianka specyalna należy się artykułowi „Dobroczynność“. Po za temi drobniejszeini i drobnemi pracami, w których ujawniała się myśl obywatelska, dbała o szerzenie istotnej oświaty pod względem publicystycznym w szerokich i najszerszych warstwach społeczeństwa naszego, pozostawił O. po sobie trwałej zasługi pomnik w wielkim trzytomowym „Wykładzie prawa administracyjnego i prawa administracyjnego, obowiązującego w Król.

Polski ein“ (Warszawa 1880, 1882,    1884,

w „Bibliotece Umiejętności Prawnych“ za re-dakcyi A. Rembowskiego). Doniosłość znakomita tego dzieła, które zapełniło w piśmiennictwie naszem dotkliwy brak systematycznego opracowania nauki administracyi, a zapełniło go w sposób, odpowiadający rozwojowi współczesnemu tej nauki w Niemczech i we Fran-cyi polega na tern, jak mniema W. Ho le wińsk i, że w niem najszerzej uwzględnione zostało prawo administracyjne, obowiązujące w naszym kraju. Podaje w nim O., o ile można, zupełny obraz kolei, które przechodziły urządzenia administracyjne od zawiązku ks. Warszawskiego do dni ostatnich, poprzedzających ukazanie się dzieła. Materyał bogaty, mieszczący się po większej części \y wydaniach nie dla każdego dostępnych, został skrzętnie zebrany i treściwie przedstawiony. Wykład prawa obowiązującego uzupełniają zestawienia porównawcze z urządzeniami administracyjuemi Francyi,

Niemiec, Anglii, tudzież oświetlenie teoretyczne przedmiotu. Z trzech części dzieła — pierwsza ma za przedmiot ustrój władz administracyjnych, państwowych i społecznych; druga-—ziemię (terytoryum) i jej podział administracyjny; trzecia — bada naprzód potrzeby fizyczne i duchowe ludności, więc policyę lekarską, środki wyżywienia, dobroczynność publiczną i bezpieczeństwo publiczne, wykształcenie umysłowe i religijno - moralne, a następnie stosunki ekonomiczne ludności, jak oto: warunki nabywania wartości ekonomicznych, zabezpieczenia własności wogóle i od wypadków losowych, przemysł dobywczy i wytwórczy, handel i środki komunikacyjne.—-Oczywiście, że podręcznik tak | prace O-go wyjdą pod redakcyą i z przedmową

Kucyki. Powsz. Ill ^er. II Zcsz 33a T V.

Pos n era w Warszawie r. 1905 w „Wyda- | sądzili tę rzecz od wartości; mawiano, że chyba dzieci ta robota zadowolić może (Markiem Okolski Szymon, Dominikanin, heraldyk wicz), że jest to mieszanina grochu z kapustą i dziejopis z XVII w. syn Stanisława h. Ra- (Załuski). W rzeczywistości nie jest tak źle, wicz(*w Kamieńcu podolskim w r. 1580,—fwe skoro proponowano powtórne wydanie, z pew-Lwowie d. 10 czerw. r. 1653). Był wzrostu śre- nemi zmianami i skróceniami, ale do tego nie dniego, dobrej tuszy, o czole wielkiem oku i la- doszło. Dalsze prace O-go są następujące: godnem. (Portret, jeżeli prawdziwy, znajdował się „Russia florida rosis et liliis etc." wyd. 1-e r. w klasztorze Dominikanów w Kamieńcu podoi.—    1646, wyd. 2-e r. 1759 — całość dwutomowa

s. r.

wnictwie im. Andrychiewicza“.

Ab Ki.

podobiznę tego portretu zamieścił Ż e go t a Pauli (w tomie I stosunki na Rusi i katalog prowin-w„Starożytn. galicyjskich“ str. 38). Szkołę zakon- cyałów i wikaryuszów dominikańskich tamże, ną odbył w klasztorze Dominikańskim we Lwowie, w tomie II o założeniu najdawniejszych aż do którego potem wstąpił. Pod r. 1627 jest wspo- do współczesnych klasztorów na Rusi);—„Ka-muiany jako brat zakonny, a w r. 1629, jak talog biskupów katolickich kijowskich i czeriii-t sam powiada, dostąpił stopnia bakałarza i zc- howskich“, pisany po łacinie, druk. w r. 1646; stał doktorem św. teologii, którą przez wiele „Dyaryusz transakcyi wojennej między woj-lat wykładał w szkole klasztornej (według skiem koronuem i zaporoskiem w r. 1637“; źródeł rzymskich był O. już wcześniej bakała- „Kontynuacya dyaryusza wojennego w r. 1638“. rzem, od d. 21 czerwca r. 1628). Przed r. Oba te dyaryusze, cenne źródła historyczne, 1637 miał być O. kiedyś w niewoli tatarskiej, pisane po polsku, zostały powtórnie wydane czego jednak stwierdzić niepodobna. Jako kazno- w Krakowie w r. 1858 przez Józefa Tu-dzieja obozowy towarzyszył Mikołajowi rowskiego (druk „Czasu“). Inne dzieła O-go Potockiemu, późniejszemu hetmanowi wiel- są rzadsze i mniej ważne. Najczęstszem jest kiemu (ob.) w wyprawie ua Kozaków w r. 1637, jeszcze: „Góra święta Najświętszej Panny Ró-tak samo w drugiej wyprawie na „hultajstwo“, żańca św. w Łuckiem biskupstwie etc.“; wyd. znajdował się u boku bratanka poprzedniego w r. 1648; prawie zaś nieznanem dzieło: hetmana, Stanisława (Rowery), w r. 1638. „Żywoty niektórych św. Dominikanek“, wyd. Wyprawy te O. opisał i przysporzył historyi w 1638, jakoteż „Niebo ziemskie Amyołów etc.“ bardzo cennego i jedynego, obok P i a s e c k i e g o, wyd. 1644. Prócz tych prac spotyka się jesz-materyału do tych rzeczy. W zakonie dostąpił cze przeróbkę dzieł Alberta Wielkiego, wysokich godności; w r. 1638 jest przeorem której O. dokonał z polecenia przełożonych, klasztoru w Konstantynowie na Wołyniu; w r. Z sześciu mów, które wygłosił, zachowało się w dru-1641 występuje jako „regens stndii generalis ku pięć, pisanych po polsku. Niewydane są zaś Leopoliensis“-, w r. 1642 zostaje mistrzem teo- rękopisy „Miscellanea“, zachowane w bibliotece logii i przeorem w klasztorze w Kamieńcu po- dominikańskiej we Lwowie, i niewydaną podolskim, w r. 1648 przeorem klasztoru w Je- została prawdopodobnie praca „Laurea dieruin“, zupolu i w tym samym roku otrzymuje naj- na której drukowanie otrzymał O. pozwolenie wyższą godność zakonną, prowincyała pro- w r. 1645.—O O-im pisał: Ni esiecki w swym wincyi dominikańskiej Ruskiej; z tej godności „Herbarzu“; Ossoliński („Wiadomości histo-ustąpił w r. 1652, poczem w rok umarł we ryczno-krytyczne“ tom I.); Żegota Pauli Lwowie.—Potomni przyznali mu wielką praco- („Starożytności galicyjskie“); Sadok Barącz witość i zdolności niemałe, uważali go za naj- („Rys dziejów zakonu kaznodziejskiego w Pol-pilniejszego i najbardziej uczonego z całej bra- see“); F. M. S o b i e s z cz a ń s k i („Encyklop. Ci dominikańskiej w Polsce owoczesnej. Dzi- Powszechna Orgelbranda T. XIX). Nakoniec siejsi uczeni przyznają mu te same zalety, stwter- najbardziej przedmiotowo starał się przedsta-dzają jednak, że był mało krytyczny, a w for- wić życie i działalność literacką , O-go, Sta-mie prostak. Brak w jego dziełach, które czę- ni sław Krzyżanowski w swej „disserta-ścią po polsku, częścią po łacinie napisał, polotu tio inauguralis“, druk. w Krakowie w r. 1870 i foremności wyrażania, co tern bardziej ude- p u. „De Simonis Okolscii etc vita et scrip-rza, że był panegirystą. Zagranica znała go tis historicis etc“. Rozprawa to mało przystępna, dobrze, posługiwała się jego herbarzem, jako pisana po łacinie, ale jest najlepszą z tych przystępnym dla niej, bo po łacinie pisanym,    wszystkich prac, które O-im się zajmują.

Tę właśnie pracę, która jest najważniejszem jego Okółek, kwiatostan, ob. Mątewka. dziełem piśmienniczem, „Orbis Polonus“ (tytuł Okomiar, jak nazwa sama orzeka, jest to pełniejszy jest bardzo długi), dzieło 3-tomowe zdolność oznaczania z wejrzenia samego z do-wydrukowano w Krakowie w r. 1^641; wy- kładnością pewną, czy to rozmiarów, wagi, czy dania tego już nie powtórzono, stąd też her- też odległości przedmiotów danych, więc mie-barz, a szczególnie tom pierwszy jest rzadko- rżenia za pomocą wzroku bez użycia do tego ścią. Zamknął w nim O. cały poczet rycer- przyrządów jakichkolwiek. Zaprzeczyć trudno, stwa w porządku alfabetycznym. W pracy nad iż, aby posiąść O. trzeba mieć niewątpliwie do herbarzem posługiwał się Paprockim, ale tego zdolność wrodzoną, ale również nie ulega mu nie dorównał. Narobił sobie też tą pracą wątpliwości żadnej, iż doświadczenie i wprawa .nieprzyjaciół niemałó, którzy dla prywaty od- dopiero tę zdolność wrodzoną wydoskonalić ino-

Przemawia za tem to, że O. u ludzi różnych rozwija się zwykle tylko w kierunku pew-wnyni, dla nich potrzebnym; tak np. rzeźnik zwykle dość trafnie z wejrzenia umie ocenić wagę wołu, leśnik lub kupiec drzewem, wysokość i objętość sześcienną drzewa na pniu stojącego i t. d., ci sami jednak w razach innych będą popełniać błędy najgrubsze, gdy np. chodzić będzie o oznaczenie odległości przedmiotu jakiego. —O. potrzebny jest nietylko artystom zajmującym się sztukami plastycznemi, ale również budowniczym, rzemieślnikom różnym i wojskowym, dla których wartość szczególną posiada ocenianie słuszne odległości, zwłaszcza w artyleryi, a dziś, w obec broni ręcznej da-lekonośnej, także i w piechocie.—Rozumie się, że za pomocą O-u dochodzić możemy tylko do oceny przybliżonej, mogącej wszakże czasami przypadkowo być i dokładną zupełnie. — Oznaczający na oko bądź odległość, bądź wymiary, szka w Zwardoniu w Galicyi. albo ciężar przedmiotu jakiegokolwiek, czyni to zawsze podług zasad pewnych, zdobytych doświadczalnie, nie dających się atoli ująć w karby prawideł stałych, gdyż nieomal przedmiot każdy oceniany wymaga innych, które zawsze tylko z doświadczenia wyprowadzić można. '•

z okiem na wierzchołku. Jeżeli zrośnięcie jes zupełne, wszystko zależy od długości każdego rodzaju czułków. W razie jednakowej ich długości oko osadzone bywa na wierzchołku pnia wspólnego; jeżeli natomiast czułek okonośny krótszy jest od dotykowego, oko mieś ci się na różnej wysokości pnia tego, w mniejszej lub większej odległości od wierzchołka. U niektórych postaci para czułków okonośnyc i jest zupełnie szczątkowa i oczy osadzane są bezpośrednio na powierzchni głowy, u nasady czułków dotykowych.

Okoń Tadeusz, malarz polski współczesny, kształcił się w Krakowie, później w Paryżu. Na pierwszej wystawie „Wiosennej“ (w 1902) w Salonie Krywulta znajdował się bardzo dobry jego portret własny, rysunkowy. W następnym roku na tejże wystawie uczestniczył O. pracami: Jańcia i Jurek,—portretem o przyjemnej symfonii barw białych i Studyum. O. inie-

gą.

A. 1C

K. 11

Okoński Jan Chrzciciel, artysta dramatyczny (* 1807). Ukończył szkoły realne, a roz-począwszy występy w teatrach amatorskich, wszedł wreszcie do trupy w Krakowie i wystąpił po raz pierwszy na scenie w r. 1829. W latach 1830 — 1 w trupie Winnickiego grywał po różnych miastach Galicyi, poczem należał do trupy krakowskiej pod dyrekcyą Pfeif-fra. W r. 1834 wstąpił do trupy Raszewskiego i w ciągu lat trzech odwiedza! różne miasta w Królestwie. O. uchodzi! wtedy za ulubieńca publiczności prowincyonalnej. W r. 1838 założył własne towarzystwo i dawał z niem przedstawienia na prowincyi w Królestwie. O. napisał ko-medyę „Przemiany Horacyusza“

Okoński Wł. pseudonim Al. Święto cli ow

Okoniewski Stanisław Jan (* w Gry-glewie [W, Ks. Poznańskie] w r. 1882 — f d.

ned.

21 marca r. 1865), lekarz. Do szkół uczęszczał w Węgrowie i w Poznaniu, do nauk lekarskich przykładał się w Berlinie, gdzie też w r. 1854 po obronieniu rozprawy „De exarticulationibus in pede administrandis“ dyplom doktorski osiągnął. Powróciwszy do księstwa, zajął się wykonawstwem lekarskiem, uprawiając zwłaszcza .chirurgię, w której się wykształcił wybornie pod przewodnictwem Laugenbecka (ob.), ski ego (ob.).

Okopy z Kozaczówką, zwane też Okopy św. Trójcy, wieś, pow. borszczowski, przy ujściu Zbrucza do Dniestru, na granicy gub. Podolskiej i Mołdawii, odl. 3 mile od Kamieńca Podolskiego. Zbrucz oddziela tę wieś od gubernii Podolskiej ze strony północ., od Mołdawii ze wschód., od płd. Dniestr, od zach. Bo-ryszkowce i Bielowce; w samym wschodnim cyplu przy ujściu Zbrucza do Dniestru leży przysiółek, a właściwie tylko komora celna, Ko-zaczówka. Początkiem osady była warownia, którą Jan III dla łatwiejszego odzyskania Kamieńca z rąk tureckich i obserwacyi ruchów nieprzyjaciela tu założył. Stanislaw Jabłonowski, hetman w. kor., upatrzywszy między dwoma rzek ramionami miejsce odpowiednie, począł je umacniać r 1692. Przez sześć tygodni sypało całe wojsko wały i szańce, mimo ciągłych przeszkód od Turków, Przy końcu października ukończoną została warownia, którą nazwano „Okop Góry ś. Trójcy“; komendantem mianowany Michał Brandt, pułkownik arkabu-zyerów, regimentarzem zaś nad załogą pułk. Jakoby Kalinowski, cześnik halicki; obaj dali

n-r

Śmierć przedwczesna zabrała tego bardzo zdolnego chirurga, który oprócz rozprawy nic innego drukiem nie ogłosił; pozostała po nim tylko jeszcze w rękopisie praca p. n. „O ciepliku ciała ludzkiego“ odczytana-w r. 1865 na posiedzeniu wydziału nauk przyrodniczych nauk poznańskiego Towarz. przyjaciół.—Por. S.Ko[ś-mińskiego „Słów. lek. pols.“ (str. 365).

Okonomos Konstanty, ob. Oec on o mo s.

Okonośne czułki (Ommaiophora), właściwe niektórym brzuchonugo m ( Gastropoda), a mianowicie przodoskrzelnym (Proso-branchiata). Czułki te, w ilości pary .umieszczone na głowie, opatrzone są na wierzchołku okiem. Pierwotnie para czułków okonośnycb była niezależna od leżącej bardziej ku przodowi pary czułków dotykowych; ten stosunek zachował się dotychczas u niektórych osobników, u innych z każdej strony czułek okonośny zrasta się z odpowiednim czułkiem dotykowym od podstawy na większej lub mniejszej długości, od czego zależy wygląd zewnętrzny narządu zmysłowego. Jeżeli zrośnięcie jest niezupełne, widzimy wznoszący się od podstawy pień

wspólny, który u góry rozgałęzia się na odno- dzielności swej dowody, codziennie bowiem tra-gę przednią — dotykową i tylną — okonośną, | piąć podjazdy nieprzyjacielskie, niemało jeń-

1 nie mogły przebić pociski nieprzyjacielskie; 3) być należycie ukrytym—nie powinien różnić się ani formą ani barwą od otaczających go przedmiotów.— O-y, w zależności od rodzaju broni, od którego mają być ochroną, dzielą się na O-y dla piechoty i dla nrtyleryi.—Pierwszy wymienionych warunków, którym każdy O. dla piechoty powinien odpowiadać, nakazuje mieć na względzie następujące dane, dotyczące broni najnowszej, używanej obecnie w wojsku. Krańcowa ich dalekonośność=4 000 metrów. Możliwość trafienia — do wielkich lub ważnych celów z powodzeniem w stosunku 72 do 100 na 2000 metrów. Najdalszą wreszcie metą, z której można już liczyć na pewną celność strzału jest odległość 1 300 metrów. Tę też mniej lub więcej odległość biorą pod uwagę, wznosząc O. na stanowisku. Chcąc zadość uczynić warunkowi, który głosi, aby O-ów nie mogły przebijać pociski nieprzyjacielskie, nie można tu oczywiście brać pod nwagę pocisków artyleryjskich, lecz tylko strzały karabinowe. Siła bowiem rzutu i wybuchowa pierwszych jest tak wielka, iż nawet reduty polne o poważnym przekroju mogą być tylko chwilową osłoną, a i stałe twierdze, zbrojne we wszystkie wymagania techniki współczesnej, tylko przez czas jakiś mogą się oprzeć mszczącej sile pocisków działowych. To też w wojnach obecnych przy sypaniu O-ów brana jest pod uwagę tylko zdolność kul karabinowych do przebijania ich. Uważana jest za dostateczną grubość O-u — z piasku 75 centymetrów, ziemi ornej 1 metra, z torfu 2 metry, z udeptanego śniegu również 2 metry. Cel zamaskowania tj. ukrycia O-u przed wzrokiem przeciwnika osiąga się sposobem dwojakim: ścinając kąty jego ostre, aby go przeciwnik nie mógł dostrzedz z daleka i czyniąc go z barwy podobnym do przedmiotów otaczających. Jeżeli O. sypany jest na łące okłada się go darniną lub przysypuje skoszoną trawą, wznosząc go wśród zboża, — okrywa się go słomą i t. d. —Każdy O. dla piechoty okłada się z dwóch części: wału i rowu. Kopiąc rów, otrzymuje się materyał do wzniesienia O-u, pogłębiając go, skraca się przez to samo robotę, żołnierze bowiem stoją, nie na powierzchni ziemi, lecz na dnie rowu. Długość O-u jest zależna od ilości żołnierzy, którymi zamierza się go zająć, licząc na każdego obrońcę po 65 centymetrów długości. Ideałem jest wzniesienie O-u, w którym wysokość wału wraz z głębokością rowu równałaby się wysokości człowieka do piersi, gdyż postawa stojąca jest najdogodniejsza do strzelania. Wymiary takiego O-u będą mniej lub więcej następujące: Głębokość rowu 70 centymetrów, wysokość wałn 50 centymetrów, przyczem powierzchnia jego, na której wspiera się karabin przy strzelaniu, powinna mieć słabą spadzistość ku nieprzyjacielowi. Na wzniesienie takiego szańca zużywa się od ³/f do l¹/₂ godziny, zależnie od ścisłości gruntu. Forma O-u opisanego w przekroju

ców zabierali. Za chwalebnie dokonane dzieło oświadczyła hetmanowi wdzięczność Rzplita, bez uiszczenia jedn<.k nagrody za prace i znaczne nakłady. August II, upoważniając przywilejem d.4 czerwca w r. 1700 Marcina Kątskiego, wdę kijów., gen. artyl., do zamienienia twierdzy czyli szańca na miasto, pod nazwiskiem Sw. Trójcy, obdarza mieszkańców prawem magd., stanowi magistrat, targi tygodniowe i 2 jarmarki do roku, uwalnia rz.-kat. i greckiej wiary wyznawców od opłaty: szosu, pogłównego, podymnego, czopowego, szelężtiego, drogowego, tudzież od hyberny, przechodów, stacyj i wszelkich exakcyj żołnierskich na lat 10. Lustra-cye przez hetmanów za rządów Augusta 111 czynione świadczą: iż ciągle w Okopach św. Trójcy utrzymywano załogę, a wały działami osadzone były; uchwała sejmu r. 1764 przeznaczyła pewną kwotę pieniędzy na potrzeby i opatrzenie warowni, która za Stanisława Augusta była odbudowaną i zaopatrzoną w załogę. Kazimierz Pułaski na czele garstki konfederatów zajął O. r. 1770, a lubo oblężony, często czynił wycieczki. Po r. 1773 uprzątnął rząd au-stryacki znaczną część wałów, pozostałe zaś rozciągają się w różnych kierunkach. Dotąd przechowały się obronne wały, otaczające tę osadę, a w nich dwie bramy fortyfikacyjne. Bramy te, bardzo już nadwerężone, odrestaurowano kosztem krajowym między rokiem 1870 a 1874, a niszczenie wału zostało przez urząd powiatowy surowo zakazane. Są tu ruiny małego kościółka, pamiętnego obroną kilku konfederatów, którzy w nim się zamknąwszy, poddać się Rossyanom nie chcieli i śmierć w gruzach znaleźli. Kościółek ten dotąd oczekuje dobroczynnej ręki, któraby go podźwignęłaz ruiny. („Sł. Geogr.“) Okopy. O-em lub szańcem (terminologia wojskowa), jaksamo miano wskazuje, nazywają wzniesienie sztuczne z ziemi, po za którem ukrywają się wojska przed pociskami broni palnej przeciwnika. Wojska uciekały się do sypania O-ów, jak tylko dzieje wojny wstecz sięgnąć mogą. Rzymianie nigdy nie stawali obozem, nie okopawszy go przedtem. O-y wzniesione przez nich w Anglii i Francyi dotąd się zachowały i świadczą o podbojach Rzymian w tych krajach. Po upadku Państwa Rzymskiego, kiedy środek ciężkości polityki europejskiej przesuwa się coraz bardziej na północ, do szczepów germańskich, sztuka wznoszenia okopów upada. Narody te bowiem nie walczyły pieszo, lecz przeważnie konno, więcej wierzyły w męstwo swego wojska niż w sztukę obrony O-ów. Podczas wojen, prowadzonych w Wiekach Średnich, nie daje się zupełnie słyszeć, aly wojska w okopach szukały schronienia. Lecz z chwilą wynalezienia prochu zjawia się też i konieczność ukrycia się w ziemi przed pociskami broni palnej, a z rozwojem artyleryi —potrzeba ulepszeń w sztuce sypania O-ów. — Trzy są warunki zasadnicze, którym ki.żdy O. powinien dp owiadać: 1) znajdować się na miejscu pa-nującem, 2) być takiej grubości, aby go

pokazana jest na fig. 2. Jeżeli jednak czas

"A

<-

*- i,oo4

Fig. 2.

nie pozwala na usypanie szańca o takim przekroju, to uciekają się do wzniesienia O-ów prostszych i dostosowują je do wysokości ludzi strzelających w postawie klęczącej. (Fig. 3). Głębokość rowu i wysokość wału=30 centymetrów. Czas na wykopanie ’/a do 1 godziny. Najmniej czasu zajmuje wzniesienie O-u dla żołnierzy, strzelających w położeniu leżącem. Wysokość wału—35 centym., głębokość rowu 30 cent., tyl-

-w*

Fig. 3.

ko że rów w przekroju przedstawia nie czworokąt, jak u O-ów dwóch poprzednich rodzajów, lecz trójkąt prostokątny, którego przekątnią jest powierzchnia ziemi. (Fig. 4). O. ten

J

r~

Fig 4.

wznoszony bywa częstokroć pod ogniem przeciwnika: to też żołnierze, nieposiadający łopat, podtrzymują ogień z przeciwnikiem, ci zaś, którzy noszą rydle, zaczynają się wtedy okopywać, leżąc to na jednym, to na drugim boku; ziemię wyrzucają przed siebie dla zakrycia głowy. Kiedy już to uskutecznią, oddają łopaty towarzyszom, niemającym jeszcze takiego zakrycia, sami zaś zaczynają strzelać. Szerokość rowu we wszystkich trzech rodzajach=

Fig. 5.

l’/a metra. Czyni się to w przewidywaniu możności przejścia przy pierwszej sposobności od płytszego rodzaju O-u do głębszego. Forma i wymiary opisanych O-ów są typowe. — Zależnie od własności topograficznych stanowiska, na którem się wznosi O-p, zmienia się i jego forma. Na zboczach, naprzykład gór spadzistych wojsko japońskie przyjęło bardzo praktyczną formę O-ów bez wału. Na fig. 5 wskazane są jego wymiary. Jest to O-p dla piechoty, strzelającej w postawie klęczącej. Głębokość jego rowu=1.20 metra, szerokość dna 1 metr. 25 centymetrów pod powierzchnią ziemi wyżłabiają półkę dla nabojów. O. taki jest korzystniejszy od innych wyżej opisanych z tego powodu, iż zbita ziemia przedstawia już dla obrońców pewną osłonę nawet od pocisków działowych. Kiedy O. doprowadzono już do przekroju prawidłowego, t. j., kiedy obrońcy mogą już zażywać broni palnej w posta wie stojącej—przystępują niebawem do jego ulepszeń. Najpożądańsze z nich jest rozszerzenie rowu i pogłębienie części jego wewnętrznej (tylnej), a to w celu utworzenia wzdłuż O-u komuni-kacyi bezpiecznej po za plecami strzelających. Tak ulepszony O. wygląda w przekroju, jak pokazano na fig. 6. Na fig. 7 wskazany

R.

\>

rowy ich nadzór. Flota, na którą, zgodnie z tradyc

mm

ne, niższe, o formach łagodniejszych: część wschod

Olej skalny, ob. Nafta.

127) podpisany jest, między innymi, Jan Otha de Pr

Oleśnicki Dobiesław (Dobko) z Sienna, od którego j

Olimpijskie bóitwa, ob. Olimp.

gich (legenda „Chleb“ Adama Gorczyńskiego, wojny t

Ollenroth Jan Karol Fryderyk (* w Gubinie na Łuż

D-r St. K.

Ołowiana glejta. — Ołsufjew Aleksy.

kończenie liści tych roślin strumieniami szybko od

Onagraceae - Wiesiołkowate. Rodzina roślin z rzę

v. plamek zarodkowych), a szczególnie odkr. Prć-v

rW

M. H.

dość uczynić może. Sława Monteverdego zachęciła

//i

Przyjąć spadek imieniem nieletniego można tylko z

Muellera); „cujus pater avo vivo mortuus est, duct

Wielk* EacjkL F®w» *. Iluatr. S«r. JL Tom T Zpu. 3

Rozpoznanie dokładne i rozróżnienie guzów

i „Świcie“, redagowanym przez Maryę Konopnicką.

jego działalności. Gdyby Iguacy Potocki i Kołłąt

Od Suchej-hory granica ta wraz z działem wodnym wd

Fakt faktem, że Władysław IV myśl ustanowienia o

Ordon Julian Konstanty (f 1887), jeden z obrońcó

jak Karaczewski i Siewski. Dzięki tym lasom tutaj

g) Prace nad prochem dały w wyniku O. już najnow

(1869): protokóły sesyi redakcyi „Tygodnika powsze

tlf

cią; tłómaczami więc do języków wschodnich byli wy

Ornithogalum, ob. Gugea.

Örsted, Ob. Oersted.

XIV panowali tu ks. Monaldeschi, po nich w 1420 r.

nego dogmatu nierozerwalności małżeństwa; uczyni

voyage and fate of Sir. J. Franklin“ (t-że 1860).

Oskar II Fryderyk, panujący (1907) król szwedzki,

Medyumizm, Spirytyzm, Subjekt myślący, Żywiołowa C

chyląc się coraz bardziej do grobu;' stan duszy na

fi

witkowickich na Ślązku Pruskim, tuż nad gra nicą a

dzony do Moskwy, trzymany pod strażą w domu przy

«11

Ostrowidz, Ob Ryś.

„Krótki rys ogólnej teoryi statystyki“ (Wilno 1820

Oszczędnościowo - pożyczkowe kasy, ob

à©

a,

Otomańska porta, ob. Turcy a.

z woli Ottona, papież Sylwester II (f 1003 r.). Sz

proszek, lecz mogący także, zamiast waty, służyć

Z cech skieletu zaznaczyć trzeba obecność o-bojcz

mm

Brak wody; woda w rz. Noryni zawiera wiele domiesz

A'#

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

Vir

R.

b.

Fig- 6.

jest widok z górnej perspektywy trzech rodzajów O-ów: dla żołnierzy strzelających w postawie klęczącej, stojącej i z urządzoną komuni-kacyą z tyłu. — Kiedy już pogłębiono część tylną rowu w celu stworzenia komunikacyi wzdłuż O-u a czas pozwala,—przystępuje się do dalszych ulepszeń, na które składa się wkopanie nisz dla nabojów i urządzenie osłon (fr. blindes), Najczęściej używaną niszą jest cylindryczny kosz bez dna, który wkopuje się pod powierzchnię, nie wału, lecz gruntu, (ob. fig. 8). — Osłony są to pancerze z desek,

obrony częstokołu i szeregu drzew, przyczein zawsze ma się to na widoku, aby zasłona, z któ-

WflK

Fig. 11.

rej korzystamy, nie była wyższą od 1.20 metra; w przeciwnym razie przystępuje się do wycinania strzelnic, jak to pokazano na fig. 10, lub też przyspasabia się dla strzelców wzniesienie z desek, ułożonych o 1.20 metra niżej od szczytu przedmiotu, po za którym ukrywają się obroń- . cy. Przyspasabiając do obrony przedmioty miejscowe, należy mieć na uwadze ich odporność przeciwko strzałom karabinowym.

•' ‘ -*P 7

F ig/ 8.

Uważana

“ww“t^ ńf,rd    i r*. -    *?■. T7c7,a !Z

Ä Ä ÄTÄÄ ÄÄÄ M

piechoty nie przyniosłoby żadnej korzyści, a tyl- scan, a cegły 50 cent Taktyka me rad,, ko najuiepotrzebniej naraziłoby ' ja na straty, «ciekac «« do użytkowa,„a scan z cegły.

Szczególnie szkodliwe są tak zwane granaty « .    Praee!'™k P⁰⁸¹.^a

bryzantowe. Przy wybuchu dają one około 000 od- Jeżeli przedmiot, za którym wojsk, zajęły stała,nków, a napełnione używaną przez japoń- “»»!<*<>* nie ma    nR,eB,e«?> *

czyków masą szymoze o kilka razy więcej. Si- P»w>«kszyc jego odporność, przysypują don wał ła ich wybuchowa jest tak wielka iż kąt stoż- »«Ipowiedn.ej grubość, (oh. fig. 10) Wznos ąe

ka rozpryskiwania się takich granatów=l 10», lu- d 1 » 11 r %1 e r/ * ™a «« na    da"

dzie Więc stojący nawet tuż za ścianą są ra- st«j',lJi»ce: Krf dalekonosnosc dzała polnego żeni odłamkami takich pocisków z tyłu. Oslo- najnowszego typu przy strze anm granat, m, uy urządza się pod powierzchnią wału i wspie-    pć '■ ,.Ją- .- m,    -, orne rom, lau i y ' ,

ra na słupach odpowiedniej grubości i dłu-    Pewność strzału zaczyna się od 4 k,-

gości (Ob. fig. 9). W przewidywaniu nadto oraetrow' Wyb.erająe tez stanów, stadła arty-

*    Ł    leryi, przestrzega się, aby z mej mogła byc

Fig. 9.

dłuższej obrony przy O-ach urządza^się ustępy i studnie dla spustu wody [podczas deszczów. Wojska przy sypaniu O-ów użytkują znajdujące się na stanowisku przedmioty miejscowe: domy mieszkalne, budynki gospodarcze, płoty, drzewa rosnące wzdłuż stanowiska obranego. Na fig. 10 i 11 wskazane jest wyzyskanie w celach

na

\4-0

Uri irï.'Ti 111111¹¹1 ■

¹ L-Ul

widziana przestrzeń w promieniu mniej lub więcej 4-o kilometrowym. Uważana jest za dostateczną przeciwko pociskom dział polnych grubość ziemi:l—2 metrów (w zależności od gatunku ^piasek jest najodpowiedniejszy, torf—najsłabszy; między temi jest kilka gatunków pośrednich) ściany z kamienia ciosowego 1 metr, śniegu 8 metrów. Przytoczone wyżej dane dotyczą jednego strzału. W przewidywaniu zaś walki długiej, grubość O-u doprowadza się do wymiarów 5 razy większych od wymienionych. Jeżeli zaś przewidywana jest walka z artyleryą forteczną, grubość wału powinna być jeszcze trzy razy zwiększoną. Dotąd sztuka sypania O-u dla artyleryi polegała wzniesieniu -wału wysokiego, w którym pozostawiano tylko wąską strzelnicę (fr. embrasure). W obecnych czasach zaniechano tego sposobu osłaniania dział z bardzo wielu względów, a pierwszym jest ten, iż armata stojąca po za takim walem mogła być użyta tylko w jednym kierunku. Obecnie wszystkie wojska przyszły do przekonania, iż najlepszy jest O. tej wysokości, aby cielsko działa było nad jego powierzchnią. Wysokość takiego O-u do dna = 0.85 metra.

Okoruchowy ruch.

Okowita.

15

Dwa są główne typy O-ów dla artyleryi: 1) je- Wysokość jego wału=0.20 metra, działo stoi żeli działo stoi na powierzchni ziemi, to rów    na głębokości 0.65 metra od powierzchni zie

wykopuje się zewnątrz jedynie dla materyałuji    mi. Forma O-u: zewnątrz — wał usypany

daje mu formę dowolną, t. j. nie krępowaną ża-dnemi wymiarami. Ogólna forma O-u (ob. fig.

11): wewnątrz —łuk, którego cięciwa = 6 krokom długości zewnątrz półkola. Dla ukrycia artylerzystów, obsługujących działo, kopie się na obu skrzydłach O-u rowy głębokości 1 metra a długości 3-ch. Obok (fig. 12) pokazane

w . półkole, wewnątrz koło o promieniu 3.50 metra. Tylna część koliska, służącego za platformę EF, ma pochył, a to w celu ułatwienia zjazdu i wyprowadzenia działu z O-u. Obok fig. 12 pokazany jest przekrój wzdłuż linii EFGr. O-y tego typu wznosi się zwykle na pochyłościach wzgórz, zwróconych ku nieprzyjacielowi. 12 żołnierzy sporządza taki O. wciągu 3 godzin. Połączenie kilku O-ów artyleryjskich stanowi bateryę.

J. ICnd

W,

-//»

-_v

Fig. 12.

są przekroje po linii AB t. j. wzdłuż osi działa i CI) przez rowy dla artylerzystów. 12 ludzi wznosi taki O. w ciągu 5 godzin. Uciekamy się do sypania ich wtedy tylko, jeżeli konieczność zmusza zakryć działo szczytem wzgórza. O wiele krótsza i wdzięczniejsza jest praca przy sypaniu 2) O-u p o gł ę b i o ne go (fig. 13).

(r

Okoruchowy nerw (Nervus oculomotorius) jeden z każdej strony, tworzy parę trzecią (par tertium) nerwów wyrastających wprost z mózgu (ob.). Powstaje na pęczkach wewnętrznych odnogi mózgu (crus cerebri), bezpośrednio przed mostem V a r o 1 e g o (pons Varolii), przebiega pomiędzy tętnicą głęboką’mózgu (arteria profunda cerebri) a tętnicą górną móżdżku (art. superior cerebelU) skośnie ku przodowi i na zewnątrz w I ścianie górnej zatoki jamistej (sinus cavernosus), w której zespaja się ze splotami nerw u s p ó ł c]z ulnego (ner. sympathicus). oplatającemi tętnicę do mózgową (art. carotis cerebralis , poczem dzieli się na dwie gałęzie, górną, szczuplejszą, i dolną, grubszą, które obie przez szczelinę górną (fissura superior) wchodzą do d o 1 u ocznego (orbita), gdzie gałąź górna po stronie zewnętrznej nerwu wzrokowego (n. opticus) wchodzi do mięśnia prostego górnego (musculus rectus bulbi oculi) oraz do d ź w i g a c z a powieki górnej (m. levator palpebrae superio-ris). Gałąź dolna rozczepia się na trzy gałązki, wchodzące do mięśni a prostego wewnętrznego (m. r. internus), prostego dolnego (m r. inferior) i skośnego dolnego (m. obliquas inferior). Z trzeciej tej gałązki wyrasta korzeń gruby, czyli krótki splotu rzęskowego (radix brevis s. moto-ria ganglii eiliaris), obdarzającego nitkami swe-mi t ę c z ó w'k ę (iris) i natęż a cza naczyniówki (m. tensor chorioideae). Nerw opisany jest ruchowym.

502 t. I ser. 2-ej i 211, str. 1022 t. IV tejże

Ii-r J. C.

Por. rysunki: 134 na str.

seryi.

,Uf

~iUû

Okowice—podkówki góralskie. „Górale przypinają pod napiętek kyrpca „okowice", tj. żelazne podkówki do chodzenia po lodzie albo po ślizkich upłazach górskich.“ („Spraw. Kom. jęz. A. U.“ V 386).    Red'

Okowita, wyraz przekręcony z nazwy Aqua vitae (woda życia), używanej w łacinie średniowiecznej do oznaczania wódki mocnej, pędzonej z wina pierwotnie, a znanej w Europie od wieku XIII, początkowo zaś używanej tylko w celach leczniczych. Ponieważ wódce przypisywano wówczas własności niezwykłe, pokrzepiające i ożywcze, więc ją też lekarze średnio-

Okrąg. — Okrąg koła.

16

chą“.

H. (i

rząd.

lied.

wieczni „wodą życia“ przezwali. — Wyraz O-albo oko witka, używany był u nas już w wieku XVI, a może nawet znacznie wcześniej, ponieważ źródła łacińskie z czasów Władysława Łokietka i Kazimierza W. wspominają już o wódce (crematum, sel. vinum). Nazwy używano wtedy w znaczeniu jej pierwo-tnem, później zastąpiono ją wyrazem „gorzałka“ będącym przekładem łac. crematum, a który obecnie wyparty został nieomal przez dzisiejszy „wódka“, w wieku XVI i XVII mający znaczenie inne, określał bowiem wtedy wyłącznie leki otrzymywane z przekraplania w alembiku wyciągów roślinnych, wodnych, do których później dopiero zaczęto też dodawać wyskoku, czego pierwotnie nigdy nie czyniono.— Obecnie O-ą nazywamy wyskok nieoczyszczony, mianowany też często z łac. „spirytusem“, 89 — 90 procentowy, który, rozcieńczony ilością odpowiednią wody, zamienia się na „wódkę prostą“, zwaną też „szumówką“ albo „siwu-

D-r j. p.

Okraszewski Stanisław, pisarz polski (* 1785 —f 1865). Urodził się w. gub. Lubelskiej, gdzie rodzice jego posiadali majątek ziemski. Pisywał wiersze i artykuły prozą do różnych czasopism warszawskich, między inne-mi do „Pamiętnika“ Bentkowskiego i „Biblioteki Warszawskiej“. Oddzielnie wydał „Piosnki z muzyką“ (Warszawa 1817, w 8-ce), a także prozą dłuższy opis podróży p. t. „Szkice podróżnego w przelocie przez Europę“, który drukowany był w „Bibliotece Warszawskiej“ w r. 1842 (tom 2, 8 i 4) i 1848 (toin 1 i 8). Jest to obraz podróży do Wiednia i pobytu w stolicy Austryi. Autor zwiedza Lwów, Przemyśl, Kraków, Rzeszów, spuszcza się do kopalni wielickich, notuje swoje wrażenia i uwagi. W Wiedniu ogląda gmachy publiczne, muzea, zakłady naukowe, przypatruje się ludziom, ich fizyognomii, życiu, obyczajom, bada ich charakter, upodobanie, stopień wykształcenia. Wszystko to niezbyt głębokie, ale czyta się z przyjemnością, pisane jest stylem żywym, trochę nawet przesadnym w swojej żywości, zręcznie i dowcipnie. Większego atoli talentu literackiego O. w pismach swoich nie wykazał. Zmarł na Wołyniu d. 6 listop. r. 1865.

Okrąg wyborczy, ob. Prawo wyborcze.

Okrąg ze stanowiska ustawy administracyjnej jest poddziałem terytoryalnym,jt w różnych państwach ma różne znaczenie, różny obszar i nazwy odmienne. W teoryi okrąg rozumiemy jako wyższy rodzaj gminy (ob.). Ta-kiemi są np. związki parafii w Anglii pod nazwą unions i podział hrabstw na divisions. We Francyi odróżniają kantoiiy pod względem sądowym, wojskowym i wyborczym, zaś arrondissements są jednostką wyższą policyjną i samorządową. W cesarstwie Rosyjskiem i Królestwie Polskiem wyraz okrug zbyt często jest

w użyciu i wymaga omówień, tj. towarzyszącego mu zwykle przymiotnika. Mamy więc okręgi sądowo - gminne w każdym powiecie (ujezd), zjazdowo-pokojowe w każdej gubernii, dalej O-i sądowe, obejmujące parę lub kilka guberni z władzą naczelną izby sądowej, takież skarbowe ze zwierzchnictwem jednej izby skarbowej, takież izby obrachunkowej, lub dóbr państwa. Całe mocarstwo dzieli się na wielkie okręgi wojskowe, a maleńkie parafie żydowskie noszą miano O-ów bóżniczych itp.— W Prusiech nad gminami wiejskiemi i obszarami dworskie mi odróżniają O-gi urzędowe Amtsbezirke, a wyżej nad niemi obwody lub powiaty: Kreise, miejskie, i wiejskie: Landkreise z organami sejmiku (Kreistag) i wydziału (Kreis-ausschuss).— W Bawaryi są burmistrzostwa, Bürgermeistereien i gminy okręgowe, Districts-gemeinden.—W Wirtembergii mają nazwisko korporacyi urzędowych Amtskörperschaften; w Badenie związków powiatowo-obwodowych: Bezirkskreisverbände.—W Austryi każdy kraj koronny dzielić się może wedle ustawy z d. 5 marca r. 1862 na powiaty, okręgi, lub obwody (Bezirk, Gau albo Kreis). Tylko w Czechach, Galicyi, Styryi i Tyrolu istnieje przedstawicielstwo samorządowe w powiecie z organami rady powiatowej i wydziału powiatowego. W innych prowincyach Cislitawii sejm i wydział krajowy bezpośrednio nadzorują j gminy, choć i tam zaszła potrzeba zjednoczeń pod nazwą gminy administracyjnej (Morawia, Au-strya niższa, Śląsk). — Por. Gmina i Samo-

F. O.

Okrąg, O krę żek, nazwa kawałka pola, używana przez drobną szlachtę a oznaczająca przestrzeń, która nie jest zwykłym a wąskim działem, ale'ma kontury zbliżone do kwadratu, trapezu i tym podobnej figury. Por. „Prace filolog.“ IV 850.

Okrąg koła, linia krzywa, plaska, zamkuię⁻ta, stanowiąca miejsce geometryczne punktów? mających stałą odległość od punktu na jej płaszczyźnie, zwanego środkiem koła (ob-Koło). O. k-a jest linią rzędu drugiego; równanie jej w układzie prostokątnym jest w postaci:

(£ — a)² -j- (y — b)² = r²,

gdzie a i b są spółrzędue środka, r — promień koła; O. k-a jest przypadkiem szczególnym linii stożkowych, n. p. można uważać go za elipsę, której obie osi, wielka i mała, są równej długości, lub której dwa ogniska schodzą się w jednym punkcie t. j. w środku koła. Wła-snoŚ3i okręgu koła i jego części, t. j. łuków kołowych, wykładane bywają w geometryi elementarnej i znane są od głębokiej starożytności. Długość C okręgu koła otrzymujemy, mnożąc długość średnicy przez liczbę stałą u (wzór: 0=2 rcr). — Wyznaczenie liczby Tc, t. j. stosunku długości okręgu

L. K

r n i a w-

„Jest

„O.,

I,- K.

S. K

koła do średnicy, stanowi ważne zagadnienie, którem zajmowali się matematycy egipscy, indyjscy i greccy (Archimedes), oraz matematycy europejscy: (Met eus, Ludolph aCeulen, Machin, Shank i inni). Dziś umiemy obliczać tę liczbę z przybliżeniem do-wolnem przy pomocy środków matematyki wyższej. Liczba % jest liczbą przestępną; własność ta została dowiedziona ściśle przed dwoma dziesiątkami lat i zakończyła ostateczni sprawę tak zwanej kwadratury k ł a.

Okrąglak—taniec ludowy. „Rodzaj tańca wirowego“ (w Lubelskiem, „Prace filol.“ IV, 226). Taniec ten jest znany w Kutnowskiem, gdzie kujawiaka, także i „okrąglaka“, „owcarka“, nieco melodyą i w tempie różniących się od kujawiaka, tańczą w podobny sposób jak oberka. Co do szybkości tempa idą po sobie: o-berek (najprędzej), mazur, okrąglak i kujawiak (L. Lissowski „Wisła“ VIII, 691). Pod Sierpcem, w Dreglinie „ulubioną zabawą jest taniec w karczmie w każdą niedzielę; taniec ten, zwany O-kiem, jest zwyczajnym walcem na trzy pas;“ urozmaicają go przysiadania przypominające waryanty oberka („Wisła“ V, 739). O. jest tańcem odmiennym od „Okrągłego“. Ob. Okrągły.

Okrągłego stołu ryoerze, ob. Rycerstwo, Rycerskie legendy,

Okrągły (taniec). Pod nazwą O-go słyną na Kujawach różne tańce. W niektórych oko-lich O-ym zowią taniec, złożony z następujących z trzech części:. 1) Polskiego, niekiedy zwanego tam Chodzonym, Wolnym, którym rozpoczynają zabawę i ciągną go kwadrans jakiś lub półgodziny. Gdy tancerze się dosyć po izbie nachodzili, ktoś woła oś lub na odsib i wtedy zaczynają tańczyć 2) odsib-kę, czyli kujawiaka właściwego, w tempie swoim o wiele żwawszego od Polskiego. Po pewnym czasie przodownik staje i woła k’seb lub na k s e b k ę i wtedy tańczą 3) kseb k""ę, czyli mazura, a właściwie obertasa, mającego tempo jeszcze żywsze. Ale pod Kruszwicą i Skal-nem pod nazwą O-go słynie jedynie część pierwsza, tj. Chodzony. Tańczą go w sposób następujący: „Przodkuje w nim chłop stateczny albo żonaty, lubo dziś nie koniecznie na tę okoliczność zważają. Mężczyzna, idąc z prawej, gdy kobieta z lewej odeń postępuje strony, puszcza ją na krok lub dwa przed siebie, nachyla się ku niej zlekka, a podniósłszy swą prawicę w górę i podawszy towarzyszce, bierze nią jej także prawą i również podniesioną rękę. Tak trzymając się społem za ręce a wysoko, suną oboje naprzód, gdy za niemi kroczą posuwisto i na tenże sam sposób inne, dalsze pary“. W tańcu takim, zrazu powoli i jednostajnie, w końcu dość rzeźko tańczonym, uka żują się powoli pewne urozmaicenia; zdarza się bowiem, że wśród pochodu pojedyń-

Encykl. Powsz. 111. Ser. II Zesz 33a T. V.

cze pary obracają się raz lub dwa razy koło siebie, podnosząc ręce ponad głowę, tj. że w tej i owej porze mężczyzna wraz z kobietą, każde swoim torem, ona na lewo (na kseb), on na prawo (na odsib), obraca się w miejscu, nie puszczając wcale rąk, za które się trzymają, albo chwilowo tylko dłonie puszczając (bez przerywania tańca), i palcom podobny nadają obrót. Robią więc oboje ruch kolisty około własnej swojej osi. Wolny ten taniec, idąc czas jakiś ku prawej stronie, zwraca się następnie ku lewej (co niekiedy Kilkakrotnie się powtarza), czyli, że gdy pierwej kobiety stanowiły zewnętrzną ścianę poruszającego się koła tańczących osób, stanowią ją później mężczyźni. Kroki tego tańca mało się różnią od zwyczaj: ego miarowego chodu; wszelako nie brak mu przytupywania. (Kolberg „Kujawy“ II 199 — 200). Zdaje się, iż nazwa pierwsza jest właściwszą — tańcem O-yin byłby taniec „zaokrąglony“, tj. złożony ze wszystkich tańców. Przynajmniej tak można wnioskować z opisów Gołębiowskiego („Gry i zabawy“) i K. C skiego (w „Bibi. Warsz.“ 1846 jeszcze polski taniec okrągły, w nim krokiem poważnego tańca narodowego zaczynając przechadzkę, w drugiej części, już odmiennej muzyką, stawano jak do mazura i główniejsze tego tańca wyrabiano figury, kończono je krakowiakiem i znowu polskim“ (Gołębiowski), w którym się zbiegają wszystkie nasze tańce zaczyna się Polonezem, dalej idzie krakowiak, mazur i obertas, w końcu znowu Polski“ (Czerniawski). Zdaje się, O. bywał tańczony także po dworach.—Por. także Kolberga serya XIII, str. IV; melodye u Kolberga „Łęczyckie“ (str. 221 §458, od Radziejowa; str. 237 § 512).

Oki esy kalendarzowe, cykle, okresy czasu dające podstawę do obliczania daty Wiel-kiejnocy, ob. Chronologia i Kalendarz (str. 397).

Okres W geologii jest odstępem czasu, w ciągu którego utworzyły się pokłady skalne-związane tak ściśle podobieństwem fauny i warunkami fizyko-geograficznemi, iż nauka łączy je w jedną formacyę. Ponieważ chronologia historyi ziemi jest rzeczą względną, tj. sprowadza się tylko do oznaczenia kolejnego na stępstwa warstw, a więc odpowiadających im okresów, przeto o trwaniu istotnem, o prawdziwej długości O-ów geologicznych niepodobna wyrobić sobie żanego wyobrażenia. Jedno, tylko można uważać za pewne, a mianowicie, że O-y uchodzące za równoznaczne nie są wzajemnie równe, a głównym punktem oparcia dla podziału historyi ziemi na O-y są zmiany ewolucyjne świata organicznego. Wielkie etapy rozwojowe określają sobą granicę okresów. Ewolucya atoli nie posuwa się z jednostajną szybkością: przeciwnie im dalej, tym prędszym staje się jej bieg. Dlatego okresy późniejsze są niewątpliwie i bez porównania krótszemi od dawnych. Okres trzeciorzędowy np. mierzyć należy najwyżej na setki tysięcy lat, sylurski na dziesiątki miljonów lat conajinniej. Nieznany jest nawet ogólny czas wszystkich okresów, rzecz zależna od problematycznego dotychczas wieku ziemi (ob. Ziemia, wiek jej). Kongres międzynarodowy w Bolonii (1881) przyjął następującą nomenklaturę dla rozmaitych odcinków historyi ziemi: grupie (np. paiooiczznej) odpowiada era, formacyi (systemowi) —okres; o-kresy dzielą się na e p o ki—odpowiadające oddziałom, piętrom wreszcie odpowiada wiek. J-L-

Okres w rozwoju kultury, ob. Kultury history a.

Okres W rozwoju historycznym jest przeciągiem czasu, na który składa się pewna suma faktów historycznych, tworząca całość odrębną—jedną fazę, czy jedno stadyum w rozwoju historycznym danego społeczeństwa lub całego mnóstwa mniej więcej współcześnie rozwijających się społeczeństw. O ile jest mowa o fazie rozwoju jednego społeczeństwa, będzie to okres w historyi poszczególnego narodu, w historyi indywidualnej, jak oto: rzymskiej, polskiej, niemieckiej, angielskiej i t. p. Podział historyi na okresy jest środkiem metodologicznym i pedagogicznym, mającym ułatwić zrozumienie jednolitego i w gruncie rzeczy niepodzielnego procesu historycznego: w tym charakterze każdy podział stanowi wytwór myślenia abstrakcyjnego i nie może być ani bezwzględnie ścisłym, ani bezwzględnie przedmiotowym. Granice tego lub owego okresu nie mogą być oznaczoaemi z zupełną ścisłością chronologiczną, bowiem przejście od jednej fazy rozwoju społecznego do drugiej dokonywa się, nie w postaci raptownego przełomu, ale w drodze powolnej i stopniowej przebudowy urządzeń społecznyeh. Jeżeli nawet koniec lub początek okresu nauka wiąże z jakimś pojedyńczym faktem historycznym, którego datę ściśle określić można, czyni to jedynie w celu wyraźniejszego zaakcentowania podziału i łatwiejszego utrwalenia cech znamiennych danego okresu, czyli danej fazy rozwoju społecznego, w przeciwstawieniu do okresu poprzedniego lub następnego. Czyniąc tak, wybierano zwykle fakt, który zdaniem historyka w szeregu innych faktów odegrał rolę pierwszorzędną, był głównym, acz nie jedynym, czynnikiem dokonanego przeobrażenia społecznego, lub też fakt, który najlepiej charakteryzuje nowy okres, posiadając już wszystkie nowe a znamienne tegoż cechy; nie należy jednak nigdy zapominać, iż fakt taki jest tylko jednym w szeregu może mniej rzucających się w oczy i trudniej uchwytnych, ale niekiedy równie ważnych objawów stopniowo rozwijającego się procesu społecznego. Najnowsza przeto nauka historyczna niezmiernie ostrożnie stosuje konieczny ten środek podziału, unikając zbyt ściśle pod względem chronologicznym oznaczonych okresów,

podając granicę ich zaledwie w przybliżeniu, i to możliwie najogólniejszem. Dążenie najnowszej nauki historycznej ku zniesieniu okresów ściśle chronologicznych wyrosło nietylko i nie wyłącznie na gruncie pojęcia o stopniowym, nieznającym w istocie raptownych przewrotów rozwoju społecznym. Wszelki ścisły podział na okresy grzeszy przeciw zasadzie jednolitości jakościowej procesu historycznego, wzajemnego oddziaływania jednej sfery życia społecznego na drugą. Wybierając ten lub ów fakt za granicę dla dwóch następujących kolejno okresów, przypisujemy mu rolę pierwszorzędnego czynnika w dokonanem przejściu od jednej fazy rozwoju społecznego do drugiej; a takie zaś postępowanie rozstrzyga poniekąd a priori kwestyę wzajemnego stosunku poszczególnych sfer rozwoju społecznego na korzyść tej, z której fakt graniczny zaczerpnięto. Przypuściwszy np., że od Reformacyi (od r. 1517) ktoś datuje nowy okres w dziejach Niemiec, „reformacyjny“, wtedy chce on niejako przez to zaznaczyć, że reformacya Lutra odegrała rolę czynnika, który przekształcił całe życie społeczne Niemiec. Staje on wówczas na gruncie doktryny idealistycznej, widząc w „idei“ refbrmacyjnej źródło wszystkich zmian społecznych, a w Reformacyi czyli w jednej- ideowej sferze życia treść całej fazy ewolucyjnej, całego okresu. Będzie to grzechem przeciwko pojęciu o skomplikowanej naturze procesu historycznego. Najnowsza nauka historyczna, o ile stosuje podział na okresy, stara się oprzeć go na gruntownom zbadaniu wszystkich sfer życia społecznego we wzajemnym oddziaływaniu jednej na drugą. Różnice między jednym okresem a drugim winny być widoczne we wszystkich dziedzinach życia społecznego. Tylko wtedy okres w historyi indywidulnej będzie odpowiadał fazie lub pewnemu stadyum w ewo-lucyi danego społeczeństwa; tylko wtedy podział na okresy tworzyć będzie istotny środek metodologiczny i pedagogiczny do osiągnięcia celu prawdziwie naukowego. Granice chronologiczne, których nadto ściśle określić dla tak pojmowanego okresu niepodobna, odgrywają tu rolę podrzędną, pomagają jedynie do zoryento-wania się w kolejnem następstwie poszczególnych faz rozwoju społecznego. —Okresem w h istoryi powszechnej (właściwie w historyi pewnej grupy narodów) nazywa się taki przeciąg czasu, w którym nie jedno społeczeństwo, ale cały szereg mniej więcej współcześnie rozwijających się społeczeństw przechodzi jedną i tę samą fazę ewolucyi społecznej. Oczywiście, granice chronologiczne okresów takich trudniej jeszcze oznaczyć niż pierwszych: mniejwięcej współcześnie rozwijające się społeczeństwa nie zupełnie jednocześnie w daną fazę wstępują i niezupełnie jednocześnie z niej wychodzą (niewszystkie w jednakowych rozwijają się warunkach — jedne w pomyślniejszych, drugie

w mniej pomyślnych). Stąd taki np. okres, jak Wieki Średnie w dziejach narodów Europy współczesnej, nie może mieć ścisłych granic chronologicznych i nie można datować go od upadku Rzymu (od r. 476) do Reformacyi (do r. 1517) lub do odkrycia Ameryki (do r. 1492), jak to dawniej czyniono. Najnowsza nauka historyczna pojmuje Wieki Średnie, jako pewną fazę (tak zw. ustrój feudalny) w rozwoju społeczeństw Europy nowożytnej, fazę, która dla Anglii np. kończy się o cały wiek wcześniej niż dla Niemiec lub Francyi; tak pojmowany okres Wieków Średnich nie może i nie powinien mieć ścisłych granic chronologicznych. To samo da się powiedzieć o okresie „Nowożytnym“ i „Najnowszym“. —Wreszcie dodać należy, że tak zw. okres Starożytny“ nie może już dziś być uważany za jeden z okresów w rozwoju „ludzkości“: każde ze społeczeństw starożytnych miało również swój okres Wicków Średnich i swoje „czasy Nowożytne“. Histoiya tak z w. Średniowieczna i Nowożytna, razem wzięte, powtarzają w stosunku do ludów i społeczeństw współczesnych to, co może nam powiedzieć historya starożytna w stosunkach do innej grupy ludów, dziś już nieistniejących, z których każdy przeszedł rozwój, nie identyczny, ale analogiczny w rysach zasadniczych z ewolucyą społeczeństw Europy nowożytnej. — O podziale historyi powszechnej na trzy okresy: Starożytność, Wieki Średnie i dzieje Nowożytne por. Meyer Edward „Die wirthschaftliche Entwickelung der antiken Welt“ oraz tenże „Die Sklaverei im Altertum“. Nadto: Wipper „Obszczestwiennyja tieorii i isto-riczeskija uczenja w w. XVIII i XIX“: Pietruszewski] „Oczerki iz istoryi średniewie-kowogoŁ obszczestwa i gosudarstwa“ (w „Naucz-

dwu lub kilku zdań, wypowiadający w formie kunsztownej myśl całkowicie wyjaśnioną i zamkniętą. W każdym okresie musi być jedno zdanie główne, proste, lub złożone, wyrażające myśl główną, zasadniczą, a obok tego inne zdania, drugorzędne, poboczne, odnoszące się do różnych części zdania głównego i służące do wyjaśnienia myśli głównej. Wskutek tego w budowie okresu odróżnia się dwie połowy, wzajemnie się uzupełniające: pierwsza zowie się poprzednikiem (protasis v. antecedens), druga, kończąca okres—następnikiem (apo-dosis v. consequens). Obie te połowy łączą się zwykle ze sobą za pomocą właściwych spójników. Jeżeli myśl główna wypowiedziana jest w pierwszej połowie okresu, a drugorzędna w następnej, to okres taki nazywa się zstępującym, i odwrotnie, gdy po wypowiedzeniu myśli drugorzędnych w połowie pierwszej okresu, myśl główna uwydatniona jest w drugiej jego połowie, wówczas okres nazywa się wstępującym. Układ zdań, wchodzących w skład każdego okresu, obok warunków logiczności i poprawności pod względem gramatycznym, musi też odpowiadać wymaganiom rytmiczności, którą osiąga się wtenczas, gdy obie połowy okresu odpowiadają sobie pod względem rozmieszczenia wyrazów i zdań, użytych w jednej i drugiej; prócz tego w samym wypowiadaniu obu części zachowuje się różnicę natężenia głosu: pierwszą wypowiada się głosem podniesionym, drugą zniżonym; pomiędzy zaś pierwszą a drugą połową zachowuje się przestanek dla większego uwydatnienia różnicy poprzednika od następnika. W piśmie rozdziela się je zwykle dwukropkiem. — Każda oddzielna myśl, wyrażona najczęściej zdaniem niezależnym, albo też określającym pobocznym, nazywa się członkiem okresu. Stąd okresy są dwuczłonkowe, trzy-, cztero-,... i wieloczłonkowe. W piśmie członki okresu oddzielają się zwykle średnikami. Okresem np. wieloczłonkowym rozpoczyna Skarga 1-sze kazanie sejmowe, mówiąc: „Zjachaliście się w imię Pańskie na o-patrowanie niebezpieczności koronnych: abyście to, co się do upadku nachyliło, podparli; co się skaziło, naprawili; co się zraniło, zleczyli; co się rozwiązało, spoili: i jako głowy ludu, bra-ciej i członków waszych, jako stróżowie śpiących i wodzowie nieumiejętnych i świece ciemnych, i ojcowie dzieci prostych, o ich dobrym i spokojnym obmyślali“.—Dwie lub więcej myśli głównych, wraz z należącemi do nich dru-gorzędnemi, mogą także być ze sobą połączone i wtedy tworzą okres złożony. — Ze wzgłę-du na jakość okresów, czyli na związek logicz-

noje Słowo“ r. 1904, luty).

M. Kr.

Okres w muzyce jest krótką formą muzyczną, złożoną zwykle z dwóch zdań symetrycznych, z których pierwsze będzie poprzednikiem, a drugie następnikiem, zakończonym kadencyą doskonałą, zamykającą myśl muzycz-' ną danego okresu. O. przeto tworzy w kom-pozycyi całość organiczną, zaokrągloną. —

Składa się najczęściej z ośmiu taktów. Nie jest to wszakże zasadą, obowiązującą kompozytorów.

Stosownie bowiem do treści muzycznej, nastroju kompozycyi, bądź fant izyi twórcy, O. może składać się z mniejszej lub większej ilości taktów. Tak naprzykład: w słynnem „Larghetto“, z kwintetu klasycznego Mozarta, okres pierwszy składa się z dwudziestu taktów, a w walcu Straussa „Nad pięknym modrym Dunajem“

tów.

(część pierwsza) aż z trzydziestu sześciu. Przeważna część pieśni ludowych polskich składa ny pomiędzy obu składającemi je połowami, się z jednego tylko okresu ośmiotaktowego, nie- okresy bywają: przyczynowe, wnioskujące, skut-które z sześciu, a nawet z czterech tylko tak- j kowe, warunkowe, okolicznościowe (miejsca,

4. Pol.

czasu,...), przeciwstawne, przyzwalające (Ustęp-

Okres w gramatyce, inaczej perjod (grec. I cze, albo ograniczające) i inne; zależy to od zepioôoç,, obejście w koło czego) jest to układ ' gatunku zdań, wchodzących do składu okresu

Określenie w gramatyce.

. drugiego rzeczownika, użytego bądź w tym samym przypadku, co rzeczownik określany (przy-dawka rzeczowna, dopowiedzenie, appositio), bądź w dopełniaczu (dopełniacz określający), bądź też w innym przypadku z przyimkiein (określenie przyimkowe). — Przydawka rzeczowna wyraża przezwisko, lub przydomek (np. Kazimierz Odnowiciel), tytuł, lub nazwę (Stanisław, biskup krakowski; rzeka Wisła), albo też jakąś szczególną własuość, której nie wyraża dosta-

i połączonych obu jego połów odpowiedniemi Nietylko jednak imię przymiotne, lub zdanie spójnikami. Przykład okresu warunkowego: j określające służą do określenia (objaśnienia) „Bych był Izajaszem, chodziłbych boso i na j rzeczownika. Bywa on określany za pomocą poły nagi, wołając na was rozkoszniki i roz-kosznice, przestępniki i przestępnice zakonu Bożego: Tak was złupią i tak łyskać łystaini będziecie, gdy nieprzyjaciele na głowy wasze przywiedzie Pan Bóg i w taką was sromotę poda i t. d.“ (Skarga). Tutaj w poprzedniku wyrażona jest przyczyna warunkowa (bych był =gdybym był), a w następniku skutek, następstwo możliwe (gdzie mamy i zdania określające podrzędne i zdania niezależne). Spójniki, właściwe takiemu okresowi, są: jeżeli, jeżeliby, i tecznie sam rzeczownik; np. Oto jest Ganges,

gdyby — to (wyraźny lub domyślny). Przykład okresu przyzwalającego albo ograniczającego, w którym następnik, wyrażający skutek niezgodny z myślą wypowiedzianą w poprzedniku: „Lubo akademja wileńska, powierzona kierownictwu jezuitów ,

w dziejach naszej cy wilizacyi ; lubo cąc przeważnie teologów i nauczycieli-księży dla zakonu, nie wprawiała w ruch różnorodnych zdolności człowieka i nie dopomagała do samodzielnego ich rozwinięcia: w każdym jednak razie przyczynić się musiała do ułatwienia nabycia Litwinom choćby głównych i zasadniczych wiadomości, których poprzednio szukać musieli bardzo daleko, bo aż w Krakowie lub za granicą“ (P. Chmielowski). Spójnikami w takich okresach bywają przed poprzednikiem: chociaż, lubo, niech (lub może nie być żadnego), przed następnikiem zaś: lecz, jednak, mimo to, sztą, lub wyrażenia równoznaczne.

Określenie w gramatyce. Części zdania główne, t.j. podmiot i orzeczenie, jako też części zdania drugorzędne bywają bliżej objaśniane innemi jeszcze wyrazami, które nazywają się określeniami. 1. Określenie rzeczownika (przydawka, attributum) nazywa się część (członek) zdania drugorzędna, dodana do rzeczownika, służąca do wyrażenia jakiejkolwiek jego właściwości, cechy szczególnej, lub też poprostu objaśniająca, określająca pojęcie, wyrażone rzeczownikiem. -Określenie odpowiada na pytania: jaki? czyj? który? ile? i, zależnie od tego, może być wyrażone za pomocą przymiotnika, zaimka, liczebnika, lub imiesłowu. Określenie takie zgadza się z rzeczownikiem określanym w rodzaju, liczb'e i przypadku; np. Gorące i gęste Izy płyną mi na rękę. Tetm. Dzień ma swój uśmiech ponętny. Asnyk. Wysocki przydzielił nas dwueh. Wysp. Określenia takie nazywają się określeniami przymiotnemi dla tego, że wyrażone są za pomocą imion przymiotnych. Czasem jednak dany rzeczownik jest określany nie pojedyńczym imieniem przymiotnym, ale całym zdaniem podrzędnym, zdaniem określającym (ob. Zdania złożone); np. Bardzo smutny jest pobyt wśród grobów, nasiąkłych łzami dzieci ukochanych. Dygasiński.

A. A K.

modrych wód władyka. Ż u ł a w.—Dopełniacz określający wyraża: a) pojęcie ogólniejsze, którego częścią jest rzeczownik określany (dopełniacz ogółowy, generalis) np. W głębi serca, stado koni; />) posiadacza przednie zajaśniała blaskiem miotu, wyrażonego przez rzeczownik określony kształ- (dopełniacz dzierżawczy, possessions); .np. Prawda miewa twarz Meduzy. Tetm.—c) oznacza powód, albo sprawcę czynności, wyrażonej rzeczownikiem określanym (genetivus subjectivus: gniew ojca), lub d) przedmiot tej czynności (genet, objectivus: zdobycie Troi) itp. — Określenie przyimkowe można często zastąpić przymiotnikiem: uprząż z rzemienia = uprząż rzemienna. II Określenie czasownika i przy nri o t n i k a jest drugorzędną częścią zdania, wyrażającą te okoliczności, wśród których czynność się odbywa, i dla tego określenie to można zre- nazwać określeniem o k o 1 i c z n o ś c i. Zależnie od tego. jakie okoliczności wyrażają określenia czasownika i przymiotnika, określenia te dzielą się na: określenie miejsca, czasu, przyczyny, celu, sposobu i stopnia. — Określenie okoliczności miejsca odpowiada na pytania: gdzie? skąd? dokąd? jak daleko? i może być wyrażone przysłówkami: tu, tam, gdzieś, wszędzie, itp., lub też rzeczownikiem z przyimkiein; np. Duch mój gdzieś w dale bezimienne kroczy — Mi ciń. — Określenie okoliczności czasu odpowiada na pytania: kiedy? odkąd? dokąd? (=jak długo) i wyraża się przysłówkiem: teraz, już, zaraz, nigdy i t. p., bądź też rzeczownikiem z przyimkiein, lub bez przyiinka. Dzisiaj rano przysięgę od nich odebrano; w tej chwili w ruchu miasto całe. Wysp.—Określenie okoliczności przyczyny odpowiada na pytania: czemu? dla czego? i wyraża się rzeczownikiem z przymkami: od, z, przed, np. Od taki cli modłów bieleje włos. Uj ej. Łkam i płaczę i wiję się z rozpaczy.Tet m.; rzeczownikiem z wyrażeniami przyimkowemi: wskutek, z powodu itp., a także i rzeczownikiem w narzędniku, bez przyimka; np. zapłonić się wstydem. Do określeń okoliczności przyczyny należą też wyrażenia, oznaczające warunek i ustępstwo (przyzwolenie).—Określenie okoliczności celu odpowiada na pytania: na c o ? p o co? i bywa wyrażone albo rzeczownikiem z przy-

linkami, albo też bezokolicznikiem; np. Z Olim- : dna płaskie zupełnie: w przekroju poprzecznym pu zstąpiłaś świadczyć idealnym marom ; statki te dają kształt prostokąta, przynajmniej

w części swej dolnej. O-y natomiast, jakko-wiek pod względem budowy części podwodnej dzielą się na płaskodenne i konstruk-cyi ostrej, w przekroju poprzecznym mają kształt ciała, ograniczonego liniami krzyweini. Wielka rozmaitość tak w głównych zarysach jak i w szczegółach budowy O-ów, rozmaitość zależna po części od warunków |żeglugi, do jakiej okręt jest przeznaczony, po części od woli samego budowniczego, zniewala, w celu scharakteryzowania różnych typów tych łodzi morskich, do szukania pewnych zasad, na których podstawie charakterystykę taką można byłoby przeprowadzić. Jest pięć założeń, z których wychodząc, można podzielić wszystkie O-y na grupy o pewnych znamionach wspólnych. Można mianowicie brać pod uwagę wyłącznie: 1) materyał, z którego O. jest zbudowany; 2) liczbę masztów i w związku z nią kształt samego kadłuba; 3) obecność lub nieobecność na masztach drewien poprzecznych, zwanych rejami; 4) motor, poruszający O. nakoniec 5) czynności, do których O. jest przeznaczony.— Pod względem materyału rozróżniamy O-y: drewniane, żelazne, stalowe i konstrukcyi mieszanej. Pod względem liczby masztów: 1-masztowe, 2-masztowe, 3-masztowe, 4-masztowe. i 5-masztowe (4-masztowe i 5-masztowe, niekiedy nawet 6 i 7-masztowe są bardzo rzadkie). Pod względem zaopatrzenia masztów w reje: O-y bez rei, O-y z rejami i wreszcie mieszane. Zależnie od tego, czy są, lub niema rei na masztach, rozróżnia się nazwy O-ów. — Pod względem motoru, nadającego ruch O-wi: żaglowe i parowe, a te znów, stosownie do tego, czy zaopatrzone są w śrubę lub koła, dzialą się na śrubowe i kołowe. Pod względem nakoniec czynności, które mają spełniać, rozróżnia się O-y: handlowe (towarowe, pasażerskie, towaro-nych nietylko budową mocniejszą, zdolną wy- . wo-pasażerskie, pocztowe i spacerowe) i wojen-trzymać gwałtowne miotania się statku i uderzenia fal morskich, lecz również kształtem kadłuba i urządzeń nadpokładówych (maszty, reje, wiązania i t. d.), przedewszystkiem zaś kształtem dna. Statki rzeczne, zmuszone sto przepływać przez miejsca płytkie, mają

i wyobraźnię rozkołysać grecką.—A sny k. — Określenie okoliczności sposobu odpowiada na pytania: jak? jakim sposobem? i wyraża się za pomocą przysłówków, rzeczowników (w narzędniku z przyimkiem lub bez) i imiesłowów; np. Szum mi więc, morze, pogardą! T e t m. —Określenie okoliczności stopnia odpowiada na pytanie: jak? jak bardzo? i wyraża się przysłówkami: bardzo, wiele, mało, zbyt, aż itp. (czasem też rzeczownikiem z przyim-kiem: o, np. o rok starszy); np. Takie sine masz usta, czy bardzo boli rana? Troszkę boli, nic prawi e. Ryd el. Tu też należy określenia stopnia za pomocą porównań; np. Śmierci, w lilje zmień mnie, nad ś ni e g bledsze, w róże, czerwieńsze od krwi. Kaspr.— Oprócz przytoczonych powyżej określeń okoliczności, należą tu również zdania okolicznościowe (ob. Zdania złożone), gdyż i one są określeniami okoliczności, rozwiniętemi w całe zdania podrzędne; np. Niedola zdaje się ist nieć jedynie dla tego, aby była bodźcem do tym gorętszych pragnień, do tym gorętszych marzeń. Dygasiń. — Porów. A. Krasno-wolsk i „Systematyczna składnia języka polskiego“ (Warszawa 1897).

Qkr§t. Pod nazwą tą rozumiemy wogóle wszelką konstrukcyę z drzewa lub metalu, posiadającą zdolność pływania i ruchów celowych. W znaczeniu ściślejszem, w przeciwstawieniu do nazwy: statek, która, jako ogólniejsza, obejmuje wszelkie środki przewozowe wodne — od łodzi najmniejszych do największych, żaglowych albo parowych, od niezgrabnej, z trudnością poruszającej się barży do smukłego jachtu, mianem tein nazywamy wielką łódź morską, służącą do przewozu towarów i ludzi. — Stosownie do swego przeznaczenia—żeglugi na peł-nem morzu —O-y różnią się od statków rzecz-

Mir. Kr.

czę-

ne pancerniki, krążowniki, działowce (statki działowe lub łodzie działowe, inaczej kanouier-ki) torpedowce, przeciwtorpedo*vce, minówki awizo, transporty i jachty. — Tablica następująca uwidocznia szczegółowo klasyfikacyę powyższą :

1) MATERYAŁ

drewniane

żelazne

stalowe

konstrukcyi niieszane.j

bat

1-masztowe

2) ILOŚĆ MASZTÓW (nazwy tyczące się głównie O-ów żaglowych)

2-masztowe

3-masztowe

tender

szlup

(jacht)

szkuner

bryg

szkuner-bryg

brygantyna

(brygoleta)

(jacht)

szkuner

lugier

nawa

fregata

kliper

1-masztowe

bat

Maszty bez rei (żagle [skośne)

2-masztowé

3-masztowe

3) OMASZTOWANIE (nazwy tyczą się głównie o-krętów żaglowych)!

tender szlup (i acht) (Szkuner \ (jacht) /szkuner \lugier

Maszty, z rejami (żagle" proste)

2-masztowe bryg

[nawa

3-masztowe : fregata (kliper

Omasztowanie mieszane (żagle proste i skośne)

szkuner-bryg 2-masztowe brygantyna f brygoleta) (barka

\szknner-barka

3-masztowe

4) MOTOR

żaglowe parowe parowo-żaglowe (ze śrubą)

(śrubowe

fkołowe

handle

towarowe

pasażerskie

towarowo-pasażerskie

pocztowe

spacerowe (jachty)

5) RODZAJ SŁUŻBY

wojenne

pancerniki

krążowniki

działowce

(statki działowe)

torpedowce

przeciwtorpedowce

mi nów ki

awizo

jachty

transporty

Do spisu powyższego rozmaitych typów okręto- i foremnych. Są to tak zwane żagle u k o śne, wych dołączyć należy rzadziej spotykane O-ty ! a statki o podobnem ożagleniu nazywają się o budowie odrębnej, odpowiedniej do swego skośno-żaglo w emi. Na innych znów ża-przeznaczenia, jakoto: łamacze lodu, latar- j gle główne mają kształt prostokąta albo trape-nie pływające, okręty-cysterny do przewozu j zu; przytwierdzone są przytem do rei, czyli nafty, w kształcie cygar, do przewozu zboża, drewien poprzecznych, wiszących na masztach, do zakładania kabli podwodnych itp., również Żagle takie nazywają się żaglami prostemi, wojenne: korwety, cysterny do przewozu wody, a O-y ożaglone w ten sposób pro sto-ż agi o-szpitale pływające i t. d. Oprócz tego cała j we mi. Jeżeli ożaglenie statku jest mieszane, moc statków mniejszych, znanych na pew- j to zawsze pierwszy maszt (albo pierwsze dwa) nych tylko morzach, jakoto: galeoty, kufy, ! od przodu zaopatrzony jest w żagle proste, re-koogi, dubasy, k oczerny, tartany, sze- j szta masztów — w ukośne. Siłą poruszającą beki, trybankuły, barko-bestye, gab a- j statki żaglowe jest wiatr. Cała armatura okrę-ry, kraki, fregatony, feluki, piej ty, kecze, peloty, fliboty, dżonki chińskie itp. Wymienione jednak w powyższem ugrupowaniu O-y zyskały prawo obywatelstwa na całem świecie i stały się typami międzynarodowemu O nazwach O-ów żaglowych, zwanych krócej żaglowcami, oprócz różnic mniej znacznych w budowie kadłuba, rozstrzyga głównie ich ożaglenie, które ze swej strony jest w ścisłym związku z omasztowaniem okrętu. Na jednych statkach żagle składają się z płócien o kształtach trójkątów lub czworokątów nie-

tów żaglowych tak jest urządzona, że mogą nietylko z wiatrem (fordemwind, baksztays-wind) płynąć, lecz równie dobrze w pół wiatru (halfwind) i-nawet pod wiatr (bejdem-wind). Na żeglowaniu pod wiatr polega t. zw. lawirowanie, czyli żegluga linią łamaną w kierunku przeciwnym kierunkowi wiatru. Większe statki żaglowe zaopatrzone są w niewielkie machiny parowe, służące głównie do wejścia i wyjścia z portu, jakkolwiek także podczas ciszy na pełnem morzu są też używane. O-y parowe, zwane inaczej statkami paro-

l\)

Sm

QJ

nr

là

brrrfTff^

iW-

-5

.§

PR

I¹

il

■V

£l

B ôc

I

it

...ii*

-O

Q.

to

C3

-IT-Ö « c SJ o

Ł-r

h-v • -

ł—

::: .

Śir

ÖS

6*

J:

ÄT

S>

O.

fi

Ac

txy

05

*ï

cj

ü i s «• If

si

! i

•2

3

\'o

ra

'As

PP

<sT

ni

—JL

'6dj

roi

-sT 2*

Ę*4 c

c==in

=—I H

-fi

■Si

s g

«Ja

£3

PC

a>,

ud

SÖ £

b

il

i -I

° t

*«2

Ë\

1s

- ^

Ü *•*'

w.

■s

rs

r>>

Ö

hfl

'S N

K U

I ®»

-O =

.. Es

3?

rC:

er

ri f

iHé A

O/

Q.

55 *

Ö.“ eti ®

tsj

c8

■:

-4

ce

-o !:•

•S3

«£

r'“..

bfi

fi

«ï

, r

4 jr

En

Plan

wemi albo parowcami wprawiane są w ruch za pomocą pary. Handlowe jednak prawie wszystkie (przynajmniej te, które przeznaczone są do żeglugi na otwartem morzu) posiadają żagle już to wyłącznie ukośne, już to mieszane: ukośne i proste; bez żagli bowiem statek parowy w razie zepsucia się machiny byłby pozbawiony zupełnie możności ruchu i zdany na łaskę fal morskich i wiatru. Pole wszakże ożaglenia statków parowych w porównaniu do żaglowców jest nieproporcyonalnie małe. —Częścią główną machiny parowej, znajdującą się w styczności bezpośredniej z wodą i nadającą ruch .okrętowi, jest śruba o dwóch, trzech, lub czterech skrzydłach. Kształtem jest ona podobna nieco do skrzydeł wiatraka i działanie jej, jak i skrzydeł wiatraka, opiera się na zasadzie równi pochyłej. Umieszczona jest zawsze między dwoma rozgałęzieniami sztaby tylnej O-u pod powierzchnią wody i przy pel-■uem naładowaniu statku nie wynurza się wcale. Z machiną parową połączona jest wałem stalowym. Niektóre parowce posiadają dwie śruby, które w takim razie rozmieszczone są po obu stronach kontr-Sztaby (sztaby tylnej). Parowce wojenne bardzo często mają większą liczbę śrub. Wszystkie większe współczesne statki parowe prawie bez wyjątku są śrubow-cami; koła posiadają dziś tylko niewielkie statki parowe, przeznaczone do holowania (holowniki) i wogóle do żeglugi kabotażowej. Koła te, wyglądem swoim przypominające koła młyńskie, znajdują się w połowie długości o-krętu, po obu stronach kadłuba i bardzo często mogą się obracać niezależnie jedno od drugiego, co w znacznym stopniu ułatwia obroty statku.— Wiatr i para dziś jeszcze są wyłącz-nemi motorami używanemi do poruszania O-ów. Elektryczność, nafta, benzyna i inne źródła siły, jakkolwiek tu i owdzie czyniono próby zastosowania ich do poruszania statków, nie mają, jak dotąd przynajmniej, żadnego znaczenia praktycznego. To samo da się powiedzieć o próbach zastąpienia śruby inną jaką machiną: znane są statki turbinowe, p 1 e-twowe itp., wszystkie jednak te machiny nie mogą iść w porównanie z praktycznością i siłą śruby. Siła mięśni ludzkich (wiosła), jako motor do poruszania O-ów morskich, bezpowrotnie należy dziś do przeszłości.—Budowa okrętu. Materyałem, używanym dziś do budowy O-ów, zarówno żaglowych jak i parowych, jest drzewo, żelazo i stal. Niema O-u, w którymby wszystkie te trzy budulce w mniejszym lub większym stopniu nie były uwzględnione. Zależnie jednak od tego, który z nich ma przewagę rozróżniamy O-y drewniane, żelazne, stało w e, nakoniec, konstrukcyi mieszanej. Pierwszy O. żaglowy żelazny zbudowano w Anglii w r. 1787, pierwszy parowiec żelazny — w r. 1822. Na szerszą jednak skalę zaczęto stosować żelazo około połowy w. XIX. Od r.

1875 stopniowo wchodzi w użycie miękka stal Simę ns-M arten a, która dziś prawie zupełnie wyparła żelazo w zastosowaniu do budowy kadłuba i części głównych O-u, jak: maszty, reje, wiązania i t. p. Drzewo jednak, jako materyał tańszy i pod pewnemi względami przewyższający w budownictwie okrętowem żelazo i stal, do dziś dnia uparcie się utrzymuje, szczególnie przy budowie statków żaglowych mniejszych.— Zarzutem najgłówniejszym, który można tym metalom uczynić, jest mala ich giętkość, sprowadzająca łatwo uszkodzenia (przedziurawienia), jak również i to, że części podwodne statków żelaznych i stalowych niezmiernie szybko pokrywają się wodorostami i muszelkami, c^ zmniejsza chyżość O-u o jakie 25$. Statki drewniane natomiast wad tych nie posiadają. Do zalet statków metalowych zaliczyć nal ży spoistość budowy, lekkość (waga O-ów drewnianych wynosi przeciętnie 48"/₍₎ ich objętości wodnej, stalowych zaś 30$), w końcu łatwość naprawy uszkodzeń i długotrwałość. Statki drewniane najwyżej służyć mogą 25 lat, żelazne i stalowe 40, a nawet 50. Wielkie i kosztowne parowce buduje się teraz wyłącznie ze stali i żelaza. Drzewa używa się tylko na pokłady, futrówki wewnętrzne, części górne masztów, schody i t. p.

O-u wykonywa się w rzutach prostopadłych na trzech płaszczyznach: na płaszczyźnie poziomej i na dwóch pionowych, przecinających się wzajemnie pod kątem prostym. W ten sposób otrzymuje się plan właściwy (przekrój O-u płaszczyzną poziomą), przekrój (profil) podłużny płaszczyzną pionową i kadłub (przekrój poprzeczny płaszczyzną pionową). Przystępując do budowy O-u, budowniczy przedewszystkiem według skali ścisłej powiększa plany statku i poszczególnych jego części do wielkości naturalnej. Do tego celu służą w dokach osobne sale olbrzymie, w których na podłodze gładkiej wyrysowuje się kształty O-u. Według rysunków tych wykonywa się części składowe.— Częścią główną każdego O-u, kręgosłupem jego skieletu, jest kil, czyli lelka czworogran-na, idąca u spodu, wzdłuż całego statku. Kil jest ważną częścią nietylko z tego powodu, że na nim wspiera się cała budowa O-u, lecz również dlatego, że przez niego tylko możliwa jest żegluga przeciw wiatrowi — czyli t. zw. lawirowanie. Dla O-ów drewnianych (fig. 13 A B C) wyciosuje się go z drzewa mocnego i trwałego—najczęściej z dębu. Jak widać z rysunków, kil (a) z przodu zagina się ku górze i przechodzi w sztabę (b), z tyłu pod kątem prostym—w k o n t r-s z t a b ę (c). Sztabę i kontrsztabę w miejscach zetknięcia się z kilem umocowuje się odpowiedniemi wiązaniami (dejdwudy). Do kilu, w małych odstępach, przytwierdza się żebra czyli t. zw. fremy albo szpan gon ty (fig. B, d, e, f). Na że-

Okręt.

TYPY OKRĘTÓW ŻAGLOWYCH.

V..

19

15

fi¹

16

rrz

20

17

21

■u-»..

I;

'|if

22

18 ' FigA15jło 22: 15—Tender (kuter); JI6-Szkuner-bryg; 17—Barka; 18—Fregata; 19-Szkuner-barka;

20—Bryg; 21—Szkuner; 22—Kecz (Jawi).

Encykl.'Powsz. Ill. Ser. II. Zesz.'33a. Tom Y.

Oprócz tych

bra kładzie się belkę drugą podłużną — k i 1-s o n (g), którą przytwierdza się do kilu sworzniami żelaznemi, cynkowanemi, przebij aj ącemi oba drewna na wylot. W ten sposób żebra ściśnięte są kilem i kilsonem jak gdyby kleszczami, co dodaje całemu układowi mocy. — Wierzchołki żeber łączy się belkami poprzecz-nemi łukowatemi, o słabem zgięciu, t. (zw. b i m-sami (fig. 13 B i). Bimsów tych bywa 1, 2 lub 3 rzędy, jeden nad drugim. Między sobą wiążą się one słupkami drewnianemi lub żelaznemi, t. zw. pili erami. Pod bimsami, do żeber, przytwierdza się wiązanie belkowe grube, t. zw. burty 1 (fig. 13 B 7c), które nakształt ramy wiąże pudło cale O-u, na bimsach zaś, na ich końcach, układa się drugie takie wiązanie, zwane water-wejsem (fig. 13 B l). 0-trzymujemy w ten sposób skielet mocny O-u, zdolny utrzymać na sobie cały ciężar ładugi i masztów i oprzeć się niszczącemu działaniu fal morskich. Żebra O-ów większych połączone są nadto wiązaniami przekątnemi, co czyni cały układ jeszcze pewniejszym. — Tak zbudowany skielet O-u obija się wewnątrz i zewnątrz parzonemi w wodzie deskami, które tworzą futrówkę (m, ń) O-u. Końce górne żeber wraz z futrówką tworzą burtę (fig. 13 A, C p), która opasuje całą część górną kadłuba, tworząc rodzaj oparkanienia pokładu i z tyłu przechodzi w k o n c h ę (fig. 13 A q), z przodu, na nosie, łączy się z galionem (fig. 13 C r) czyli kafsztykiem. Na bimsach, wzdłuż okrętu, układa się deski, które tworzą pokłady (fig. 13 B o). Futrówkę zewnętrzną i pokłady utyka się starannie pakułami dla zapobieżenia przesączaniu się wody, a szpary zalewa się smołą. W ten sposób zbudowane jest pudło czyli kadłub O-u, zdolny utrzymać się na wodzie. W tym właśnie okresie robót spuszcza się go z doków na wodę i dalsze roboty wykonywa się już na pokładzie. Kadłub z tyłu zaopatrzony jest w ster, czyli ru del —deskę szeroką, zawieszoną na kontr-sztabie za pomocą zawiasów. Ster głową swoją wystaje ponad pokład górny. Do głowy przytwierdzona jest rękoj eść sterowa (inaczej dyszel sterowy, albo r u m p e 1), za pomocą której odchyla się ster w prawo i w lewo od płaszczyzny dyametralnej (przechodzącej przez kil i obie sztaby) i w ten sposób kieruje się statkiéli. Do kilu ze spodu przylega jeszcze belka płaska, t. zw. fałsz kil (h), której przeznaczeniem jest ochrona kilu właściwego od uszkodzeń. Wnętrze kadłuba składa się z podpokładów: górnego i dolnego i środkowego międzypokładu. Najniższa część dna okrętowego, gdzie zbiera się woda, nazywa się zez ą. Podpokład dolny, między -pokład a najczęściej też i podpokład górny przeznaczone są na ładowanie. Niekiedy jednak w podpokładzie górnym znajdują się pomieszczenia mieszkalne — t. zw. kajuty i kabiny.

W celu umożliwienia dostępu do wnętrza O-u w pokładach zrobione są otwory prostokątne, t. zw. luki wchodo we; również luki towarowe i świetlne, otworów w pokładach wykrojone są jeszcze inne dla steru, masztów, wentylatorów i łańcuchów kotwicznych. Jeżeli w podpokładzie znajdują się pomieszczenia mieszkalne, burty (boki okrętu) w tern miejscu zaopatrzone są w okienka okrągłe, zwane ilumi natorami. Oprócz iluminatorów mają burty małe otwory dla ścieku wody i większe na łańcuchy kotwiczne (kluzy). Zwykle jednak kajuty zbudowane są na pokładzie górnym, albo też częścią wystają nad pokład, częścią ukryte są pod pokładem. Kajuta majtków, zwana kubryki em albo o r 1 o p e m, znajduje się zwykle na przodzie statku, w części zwanej bakiem; kapitana i oficerów —w części tylnej, na rufie. Bak i ruta nieraz tworzą rodzaj wzniesienia, zwanego kasztelem tylnym i kasztelem przodkowym. Na pokładzie górnym znajduje się też mnóstwo urządzeń pomocniczych, służących do ładowania towarów, sterowania, podnoszenia kotwicy i t. d. A więc: bratszpil, windy, kabestany, szturwa-ł y, kompasy wreszcie s z a 1 u p y i kotwice, nie licząc mniejszych urządzeń i machin. Na O-ach większych, nad pokładem, urządzany bywa p o m o s t—rodzaj mostu na słupach od jednej burty do drugiej, na którym podczas żeglugi stoi oficer dyżurny, prowadzący statek. Prawa strona okrętu nazywa się sterbortem (sztym-bortem, albo sztyrbortem), lewa—b akbortem (albo bakortem). Stosunek długości kadłuba do szerokości dla O-ów żaglowych wynosi zwykle od 4 : 1 —do 6 : 1; dla parowców od 6 : 1 —do 10 : 1. System nadpokładowy O-u składa się z omasztowania, takelunku i ożagle-n i a. Pod omasztowaniami rozumiemy cały układ drewien,. na których zwieszają się żagle; takelunkiem nazywa się system wiązań sznurowych, łańcuchowych i drucianych, służący do podtrzymywania drewien nadpokłado-wych i do uruchomienia żagli; óżaglenie wreszcie składa się z żagli i nadaje ruch okrętowi. Maszty O-ów małych bywają jednolite, t. j. zrobione są z jednej sztuki drzewa; większych zaś—składają] się z kilku części, z których najniższa, zwana kolumną, opiera się o kilson. Do końca jej górnego, za pomocą salingu (najwyższy saling nazywa się marsem, albo bocianiein gniazdem) i ezelhoftu, przytwierdzona jest stenga, wyższa część masztu; do stengi—bram-stenga, a do tej—b om-bram-stenga. Trzy maszty, poczynając od przodu, noszą nazwy: f o k-m a s z t czyli przedni, grot-maszt czyli wielki, główny, i bezan-m a s z t—tylny. Do masztów w połowie swej długości przytwierdzone są reje, z których najniższe noszą nazwy swych masztów, zatem: fok-r e j a, g r o t-r e j a i b e z a n-r e j a, a wyżej

pa-

są

idą: mars-reje, bra m-r e j e i bo m-b r a m-reje. Z przodu, od kafsztyka wznosi się pochyło maszt, zwany bukszprytein z nastawą swo-ją—bu ksz p i r e m. Oprócz tego maszt tylny i zależnie od typu O-u inne maszty zaopatrzone bywają w drewna pochyłe, końcami przytwierdzone do masztów. Drewna te noszą nazwy gafów (górne) i gików (dolne). Maszty i reje podtrzymuje cała sieć wiązań sznurowych, z których najważniejsze są: sztagi, podtrzymujące maszty z przodu; wanty (drabinki), inaczej karnaty — z boków; tordu-ny i baksztagi. Bukszpryt z bukszpirem podtrzymują water-sztagi i water-bak-sz tajgi. Z lin, służących do poruszania rei, najważniejsze są brasy, za których pomocą obraca się reje w płaszczyznach poziomych. Żagle mają nazwy podobne do rei. Zatem, najważniejsze: fok-żagiel, grot-żagiel i beza n-ż a g i e 1. Dalej idą mars-żagle (marsie), bram-żagle (bramsle) i bom-bram-żagle (bom-bramsle). Mars-żagiel bezan-ma-sztu nazywa się kr eis-żaglem, albo kreislein. Na samym przodzie okrętu, od bukszprytu i bukszpiru ku fok-masztowi, wznoszą się żagle trójkątne: sztag-żagle, kii w er i bom-kli-w er. Takież trójkątne (lub czworokątne) sztag-żagle rozciągają się między masztami. Bezan-maszt, a niekiedy i inne maszty, posiada żagiel czworokątny, ukośny, zwany beza n-ż a g i e 1. Wogóle,jednak żagle podobne, zwieszające się z gafów, noszą nazwę tr ai słów albo gaf-żagli. Żagle tego typu tworzą główne ożagle-nie szkunerów. Również sztag-żagle, zwane także s z t a k s 1 a m i, stanowią część niezbędną oża-glenia każdego statku, bez względu na to, czy głównym jego motorem są żagle proste, czy skośne. Szkunery posiadają nadto gaf-top-sle—tj. żagle skośne, górne podnoszone na sten-gi — Budowa okrętów metalowych (żelaznych i stalowych) zasadniczo nie różni się od budowy drewnianych. Tak samo u spo -du wzdłuż całego kadłuba przechodzi kil (Fig. 14 D, E, F a), na którym wspierają się żebra (<e), związane kilsonem (b). Kil z kilsonem tworzy często jedną całość i znajduje się między dwoma dnami. Często też bywa zrobiony z płyt giętych w kształcie pudła. Żebra u spodu są znacznie grubsze, a ofutrowanie ich zewnętrzne i wewnętrzne tworzy dno podwójne. Niektóre statki oprócz kilu środkowego mają jeszcze kile boczne. Żebra nadto związane są wewnątrz stryngami podłużnemi. Kilka rzędów biinsów (fig. 14 E h), zależnie od liczby \ międzypokładów, wiąże żebra u góry. Bur tyle i waterwejsy uzupełniają wiązanie. Belki stalowe łub żelazne, używane do budowy .okrętów, w przekroju mają najczęściej kształt liter: L, Z i T. Futrówka statków metalowych składa się z płyt (g) połączonych ze sobą za pomocą nitów. Dychtowanie (utykanie jest tutaj zbyteczne, ponieważ rdza w krótkim czasie po

spuszczeniu na wodę zatyka szczelnie wszelkie otwory. Część górna furtki tworzy burtę (l). Na bimsach naścielone są pokłady z desek (fig. 14 E i, h). Sztaba (fig 14 F d) najczęściej ma kształt taki, jak na rysunku. Bywają też sztaby kształtu takiego, jak na fig. 13 C. Kontr-sztaba (Fig. 14 D c) wraz ze sterem (m) tworzy z kilem kąt prosty. Kontr-sztaby śrubowców pomiędzy dwoma rozgałęzieniami swemi zawierają śruby, służące do poruszania statku. O-y parowe zwykle po środku w podpokładach mają machiny, które za pomocą wału wprawiają w ruch śrubę. Wszystkie prawie urządzenia pomocnicze statków parowych, jak brat-szpile, windy, żórawie, kabesztany, sztur-wały poruszane są parą. Zresztą wygląd pokładu parostatku w zarysach głównych mało się różni od pokładu żaglowca. Na rowcach pasażerskich zwykle w części przedniej mieści się załoga, pasażerowie III klasy i składy żywności; po środku — kuchnie, mechanicy i pomocnicy kapitana; dalej podróżni II klasy i na samej rufie — I-ej. Podp.okład najwyższy i iniędzypokłady przeznaczone są na ładugę. Całe wnętrze kadłuba podzielone jest na kilkanaście zupełnie odosobnionych przedziałów, co pozwala w razie przedziurawienia okrętu w pewnym punkcie umiejscowić dopływ wody i tein samem uratować statek. Omasztowanie, takeluuek i ożagleuie parowca tem tylko się różnią od O-u żaglowego, że w stosunku do wielkości kadłuba nieproporcyonalnie małe. Tłómaczy się to tem, że żagle statków parowych są tylko środkiem pomocniczym, rzadko używanym —głównie zaś zachowane są na przypadek zepsucia się machiny. Parowce nie posiadają też zwykle bukszprytu z bukszpirem. Kolumny masztów i reje niższe O-ów wielkich żelaznych i stalowych wyrabia się dzisiaj ze stali. Bardzo nieliczne wreszcie statki kon-strukcyi mieszanej budowane są w ten sposób, że cały skielet mają żelazny, futrówkę zaś i resztę urządzeń z drzewa.—Rozmiary o-krętów mierzy się ich objętością wodną. Objętością wodną statku (fr. i niem. déplacement) nazywa się ciężar wody wypartej przez statek przy największem dopuszczalnem naładowaniu jego, t. j. do water-linii ciężarowej. Objętość wodną wyraża się w tonnach (1 tonna ang. = 1016,05 kg. — 62 pud). Odróżniać ją należy od tonny regiestrowej ang„ która jest jednostką objętości = 100 stopom sześciennym. Pojemnością ładunkową albo ciężarową statku nazywa się ciężar ładugi, który statek zdolny jest podźwignąć; równa się zatem objętości wodnej bez wagi samego statku, co wyniesie mniej lub więcej ²/₃ objętości wodnej. Pojemność ładunkową również wyraża się w tonnach. Chyżość biegu mierzy się węzłami lub milami morskiemi. Mila morska albo włoska równa się minucie równika. Wynosi zatem 1855,1 metra, czyli 6087,2 st. ang. (l³/₄ wior-

28

TYPY

P3

»tel

1-3

o *..

^;s:

Pi

CS3

tel

w.

tsj

ÖQ'

29

.......*'•

%-j

VI

t::

3i

■5

033î>

LjLm

'x*Vy..' x'4

: ■ . '•

ć-fc

L4Jł-.,

■a'd* '

■U.

wèaaB.,- '. .

h|jy i,"

p-i"-

|h>

>>

Vf

:.r

Kq

y?

«i

KĄ

ffl

- %ii

jp

ISMi

.«'y '!

Up

"x*?¹¹" - üsds?.

’ '^a

11

Ëfc--’"!

Hfl!

. -^4#»

K»

*11

—JU-

«WMWi'’ \ v    :: '

«•’WT» «•'    ■*»    ^8«g^.>

. I 1 RBŁ»n —<y>H"W*i«W

⁴&

V -.«Si.«» ^rim

■ :

/ -«*•

'—iii- -'

:v

Fig. 23. Okręt egipski, morski.

Fiff.

24. Okręt olbrzymi Hierona Syrakuzańskiego.

Fig. 25. Przód tryremy rzymskiej.

I vSrj £ &jj£ • *■

X X ■ •:V\

,0.«

i"

-I

\!

I:

|»vl

IKl

‘KW.jS

-• 'll

't£{

t 'MM

; V:î;î|

S'. A

«jGwr

. iSłt -' ■ -

-«iff¹

!k

4 ;]

%\\

'■ Ü “

!.. ■

r.

l>’i Vv’% j^Sl

il

,?•

. ÏSlÆrB

f ■ a^asBapl

:5 *

Z»

[y

-V..

Üp

1JI

/7

<i:

m.

%?

«rc^A

TV-''    .    *

Ji’**

■porS

-..Ti

Ë&

IBkjy,.v.'

■ f ^ ' •

■jW-v;

«0

SSP»

"'WM...

S"

t: ' v ,

, <***.«

Fig. 26.^Galera wenecka, w. XVI.

Fig. 27. Bat Wikingów.

Fig. 28. Statek norweski (SmokJ.

Fig. 2d. Karawela Kolumba.

s/ V

.<£•..

'7;.

yJ

.¥ ■*

•;'• -tJ,:

V -f

/W vv-

j»n

,/

C Jfe

>Vj

'■ Ąp*0$-

>r.;

"■avV

‘tń

fji

li tj

...;

sąS*

fiB

t ' ■ 'jr

ßj

v "ài

MH • *

i    %

- ‘

Ëg

i-

ry

iS

' lii«

jt*    X

«g

X'.» ' *

-. :

Spfe-SS'

^ a* /

¹ r;-

^ »JO'

stâ

m^^T&Hnar :

i.- i y ^ ■ a... -,—

iÀ|l-

:‘.l-

O«* '

Vÿ

ÄP*

X;

sty). Węzłem nazywa się jej Y120 część; ze względów praktycznych zmniejszona o 2,7 stopy, równa się 48 st. ang. Pomiar chyżości uskutecznia się w okresie czasu 30 sek., t. j. w 7i,₀ godziny. Ile zatem przyrząd odpowiedni {log) w ciągu tego czasu pokaże węzłów, tyle mil morskich statek przebiega w godzinę. Ostatecznie więc wszystko jedno powiedzieć np. 12 węzłów, czy 12 mil na godzinę. — Przyjęło się wyrażanie rzeczywistej pracy machiny parowej w jednostkach koni parowych. Siła metrycznego konia parowego — 75 sek. mkg. Angielski koń parowy, nieco większy od metrycznego — 550 sek. stopo-fun-tom.—Dzieje. Pierwszym statkiem w czasach przedhistorycznych prawdopodobnie był kosz spleciony z gałęzi, obłożony warstwą smoły i gliny, na wzór kolebki M oj ż e s za. Wyższą już formą statku jest łódź z jednego pnia wyżłobiona. Najdawniejsze rysunki egipskie XXXII wieku przed Chrystusem przedstawiają budownictwo okrętowe na znacznym stopniu rozwoju. Można tam wyraźnie odróżnić deski będące futrówką okrętu, wiosła i żagle. Odtworzony według rysunku z w. XVII przed Chr. statek egipski (fig. 23) posiada maszt, żagiel prosty i ster w postaci wiosła. Żagiel jest środkiem pomocniczym, główną siłą wio -sła. Według świadectwa Herodota maszty najdawniejszych statków były tak urządzone, że można było je spuszczać i ułożyć w podłuż okrętu, kotwicą zaś były ciężkie kamienie.— Stary Testament, oprócz podania o arce Noego, przekazuje wiadomość o dalekich podróżach morskich. Salomon (r. 1020 — ⁽J80 przed Chr.) powiedziano tam—do budowy świątyni w Jerozolimie sprowadzał drzewa z za morza, a po złoto posyłał okręty do Ofiru (ob.). Fenie y a-nie, podług Herodota, wyruszywszy z morza Czerwonego, przez Ofir, naokoło Afryki, przez Słupy Herkulesa (Gibraltar) w trzecim roku żeglugi dobijali do brzegów Egiptu. Musieli więc mieć statki znacznej wielkości. — Kartagińczycy w Starożytności słynęli również jako znakomici żeglarze. Od nich sztuka żeglarska w okresie wojen punickich przeszła do Rzymu. — Grecy starożytni znali tylko statki żaglowo-wiosłowe. Za czasów Ternis to kiesa (ob.), któremu Grecya zawdzięczała powstanie floty, mieli statki do 45 m. długości, 57₂ m. szerokości z trzema rzędami wioseł, jeden rząd nad drugim. Liczba wioseł dochodziła do 170. Statki tego typu nazywały się try erami. Oprócz tego posiadali mniejsze—o 30 i 50 wiosłach (tryakontory i pentekontory), również przewozowe holkady i ploje. Fig. 24 przedstawia okręt Hier o na z Syra-kuzy (r. 259 — 215 przed Chr.). Statek ten nie był wszakże zdolny do żeglugi dalszej. — Rzymianie nauczyli się sztuki żeglarskiej odv Greków i Kartagińczyków. Oprócz lekkich statków awizowych {navigia speculatoria), znali

trzy typy O-ów: wielkie wojenne {naves longae), lekkie {naves liburnae) i przewozowe {naves onera-riae). Według liczby rzędów wioseł rozróżniano: mon ery, biremy, tryremy, kwa dry remy i k wink wer emy, t. j. z 1,2,3, 4 i 5 rzędami wioseł. Załoga kwinkweremy składa się z 300 wioślarzy i 120 żołnierzy. Przód takiego statku — rostrum fig. 25) — zaopatrzony był w taran do przebijania statków nieprzyjacielskich. Ster (gubernaculum) umocowany z boku rufy: było to właściwie wielkie i szerokie wiosło. Pokład (tabulatum) zwykle posiadały tylko nos i rufa, chociaż były też O-y z pokładem na całej długości.—Ludy północne, z któremi Rzymianie prowadzili wojny, przewyższały ich znajomością żeglarstwa i budowy O-ów. Cezar pisze o gallijskich Wenetach, że okręty ich były tak wielkie i mocne, iż rostra rzymskie nie mogły ich wcale uszkodzić; miały żagle ze skóry, a kotwice przytwierdzone do łańcuchów żelaznych. Wiosła na okrętach Wenetów były tylko środkiem pomocniczym do zwrotów, główny zaś motor stanowiły żagle. Szczególnie Skandynawowie, którzy jakoby wjw. X mieli już na New-Foundlandzie (ob.) kolonie, przodowali innym odwagą i wiedzą żeglarską. Łodzie ich przedstawione są na fig. 27 i fig. 28 Druga z nich pod względem kształtu kadłuba i ożaglenia podobna jest zupełnie do współczesny ch łodzi rybackich norweskich, zwanych jolami. W okresie Wieków Średnich rozwinął się i długo potem się utrzymywał typ statków zwanych galerami (tabl. I, fig. 26). Początek im dała Wenecya a wzorem były O-y greckie i rzymskie. Długość ich dosięgała 170 stóp, miały zwykle trzy maszty z żaglami ła-cińskiemi i 50 wioseł. Z galer wytworzyły się później, około w. XIV i XV, galeasy, galeony, pin ki, kogi, karraki, karawele i nawy. Oprócz tych, mniejsze statki: b ar-że (barki), balingery, reaty, kapitany, półgalery, p 1 ej ty, krejery, huki, ga-bary, boje, kog-baty. Kog należący do związku hanzeatyckiego wyobraża fig. 30. JSa fig. 29 widać karawelę Krzysztofa Kolumba. Był to dość duży (150 t.) statek z kasztelem tylnym i for-kasztelem. Ożaglenie składało się z żagli prostych, tylko bezan-maszt posiadał żagiel trójkątny, łaciński. Największy z okrętów Vasco de Gamy miał 200 ton pojemności ładunkowej. Czteromasztowy „Henry Grâce à Dieu“ z w. XVI* którego rysunek znajduje się w uniwersytecie w Cambridge fig. 31), miał blisko 1 000 ton pojemności i 80 armat. Tegoż typu inny czteroma-sztowiec „Great Harry“ z w. XVI przedstawia fig. 32. — Prawdziwy, rzeczywisty postęp w budownictwie okrętowem zaczyna się dopiero w w. XVII-ym, kiedy król J a k ó b I angielski nadał „mistrzowi Wardenowi i towarzystwu sztuki czyli tajemnicy budownictwa okrętowego" przywilej, uprawniający to towarzystwo do

>•

&|

; < £

■ -•s

**

- .....

rr

■ ■ j6i

i

!* a:j!

"mS

«S'

m/

\

ÎC*.

sl

V

jÆ^Sj

V i

>3

«i

mm

< ^

_____:

- M; ,

IM

■M

: , -

!*»

■V-

r 'i/

f\

*

P : ''

Fig. 33. Okręt liniowy angielski „Royal Sovereign*'⁻ (r. 1637)-

'v

■jjSë

V

Iß

■■»

SëSà

•v'==    „

¹

m

Lisy

m

■:&&* ~4

.

Ps^ri.

SüÉfe

j

U

a

U

m

'

U

~v

,>

Fig. 34 Okx⁻ęt admiralski „Victory“, na którym Nelson zginął pod Trafalgarem.

)

4É

■

L '•ffi

M

'^k%0

•/

é-

r. I

,

/

w • jr j

,

yj'7

L

£

p--

A

^W~7

'-Æ*ïà

âa

-•

- >

m/s

WKWm- ft ■

£3^

Fig. 35. Korweta pruska „Amazone“, która rozbiła sie w r. 1861.

OKRĘTY TEGO

Z E S N E.

fą

-V-

■    «-«H.. '.

' r

4-..^

IwJ

i*. AvV

WV

iKU!

:3

-"iS

j3jPX":,w''

:*:

Fig. 36. Korweta parowa pruska „Aligusta“, która rozbiła się w r. 1885

'X,.

1:

x|

F\

e:

s\

y&p,

\>

Itedum rprwr

... -

i*

Fig. 37. Fregata parowa niemiecka „Elisabeth“.^

it.

L- ■    :A1&*sf Txr-A-s

—w _ H'4

>ir

i IP

- yS*Ä*aaä^.~ .-1

? Si '

'■V. iJ-;

Fig. 38. Statek pięeiomasztowy^hamburski, „Potosi“ zbudowany ze stali

w r. 1894.

nadzorowania budowy statków w całej Anglii. godzinę; najszybsze zaś są torpedowce, które, Pierwszy budowniczy tego towarzystwa Pineas jak np. „Forban“, mogą rozwinąć szybkość 31 P e t, ze współudziałem syna swego, P i o t r a, wr. mil na godzinę; pod tym względem niewiele 1637 zbudował ogromny O. trzeciipokładowy ustępują pociągom pośpiesznym.— Marynarka Roy Sovereign (of the Seas) (fig. 29) — Polska. Z dwu mórz, do których przylegały zie-232 stopy długości, 1637 tonn pojemności, mie dawnej Rzpltej polskiej, szczególnie ważne W bateryach swych niósł on z górą 100 dział, znaczenie miał Bałtyk: morze to, do którego miał 11 kotwic, z których największa ważyła wszystkie większe rzeki polskie wpadały, two-4400 funtów. Pod względem ożaglenia podo- rżąc drogi naturalne dla handlu zamorskiego, buy był do karaweli Kolumba. W r. 1646 już przez to samo było organicznie z Polską Piotr Pet zbudował pierwszą fregatę. „Con- związane. Nie można natomiast tego powie-stant Warwick“ — taką nazwę miała ta dzieć o morzu Czarnem, oddzielonem od kraju fregata—był statkiem niewielkim, bo miał za- Dzikiemi Polami, na których rycerstwo polskie ledwie 85 stóp długości, chyżością jednak bie- wyprawiało ustawicznie harce z hordami Tata-gu i zaletami morskiemi przewyższał wszystkie rów. To też jedyny port połski, jeżeli takiem znane dotąd O-y. — W ciągu w. XVIII budo- mianem można nazwać mieścinę na brzegu wnictwo okrętowe rozwija się coraz bardziej Dniestru, która na przemiany raz przechodziła i przygotowuje grunt do wielkiego prze-    do rąk polskich,    to znowu do Turcyi, dzisiej-

wrotu w żeglarstwie —do żeglugi parowej. —    szy A ker man,    a dawniej Białogród, nigdy

Pierwszy statek parowy (kołowy) zbudował nie dorósł do tego znaczenia, które posiadał Robert Fulton w r. 1803. — Parowiec G d ańs k — miasto potężne, należące do związku ten wszakże, spuszczony na Sekwanę, przełamał hanzeatyckiego, a mimo to zostające pod zwierzch-się w połowie i zatonął. Fulton w Nowym nictwem Polski do końca istnienia Rzeczypospo-Yorkuzbudował drugi, „Clermont“, w r. 1807-ym, litej. Gdańsk też był przeszkodą główną w roz-który stał się wzorem statków parowych. W r. woju żeglarstwa polskiego. Otrzymawszy już 1818-ym przybył po raz pierwszy z Ameryki w r. 1457 od Kazimierza Jagiellończy-do Europy okręt żaglowo-parowy „Savannah*,    ka przywilej na    żeglugę wolną, uważał ją za

Rok 1837 zaznaczył się w żeglarstwie bardzo    rodzaj monopolu    i okiem zawistnem patrzał na

ważnym wynalazkiem F r a u c i s z k a Smitha: usiłowanie królów polskich oparcia potęgi swej w tym bowiem roku z pomyślnym wynikiem o brzegi Bałtyku. Do Zygmunta Augu-czynił on próby na kanale Padiugtońskim w Lon- sta Polska floty nie miała. Marcin Biel-dynie nad zastosowaniem śruby do poruszania s ki wspomina wprawdzie o wyprawie Wizi-okrętów. Na wynalazek Smitha zwrócono mierzą wr.604 (!)do Danii; o wyprawie w r. uwagę i wkrótce śrubowce bardzo szybko roz- 1124 Bolesława Krzywoustego, który powszechniły się po całym świecie, wypiera- „zgotowawszy sobie okręty w Gdańsku, przyjąć z żeglugi oceanowej parowce kołowe. Roz- płynął szczęśliwie do Danii“, a stamtąd „powój i ciągłe ulepszenia w konstrukcyi statków brawszy skarby, jechał do Polski“. O walkach śrubowych trwają do dni naszych. Fig. 35, zwycięskich z Duńczykami pisze również Ka-36, 37 przedstawiają parowce śrubowo z koń- dłubek. Kronikarz niemiecki Helmold z pocą wieku XIX-go. — Ważne również da- dziwem wyraża się o męstwie dawnych Słoty w dziejach . żeglarstwa stanowią: rok 1822, wian nadbałtyckich; przyznaje , iż „zwyczaj kiedy zbudowano pierwszy parowiec żelazny, rozbójniczy taką miał moc u nich, że porzuciw-i rok 1857, w którym opuścił warsztaty pierw- szy zupełnie pożytki z rolnictwa, do morskich szy O. stalowy. Jeden ze współczesnych kolosów wycieczek zawsze gotowe wyciągali ręce, je-żaglowych, zbudowauy w roku 1894, wy- dyną swą nadzieję i największe bogactwo po-obraża fig. 38. Jest to pięciomasztowiec sta- kładając w okrętach“. Należy wszakże odnieść Iowy, żaglowy, „Potosi“, mający 120 m. walki te raczej do bohaterskiego eposu Słowian długości, 15.2 m. szerokości, 8 580 ton obję- nadbałtyckich, niż do historyi Polski. Kiedy tości wodnej. Dzisiejsze parowce oceanowe w r. 1463 mistrz krzyżacki wysłał odsiecz do znacznie przewyższają rozmiary żaglowców: np. Gniewa, „zastąpili im nasi z Gdańszczanami na „Wilhelm Wielki“ ma 198 m. długości, 20 m. Hafie, w szkutach, borkach i innych statkach, szerokości; angielskie parowce Cunarda, „Cam- i potkali się z nimi i porazili, gdzie ich 1000 pania“ i „Lucania*, mają po 200 m. długości, zabili, a 600 pojmali, i do Gdańska z armatą i 13 000 t. reg. pojemności; wojenne: „Power- ich wszystką przywiedli. W tymże roku nasi, full“ i „Terrible“ po 14 200 ton i 25 000 sił ef. złączywszy się z Elblążanami na Hafte, Inflant-Przed czasem niedawnym pobudowano większe czyków, idących na pomoc pruskiemu mistrzo-statki parowe („Oceanie“ 214 m. dł.); techni- wi, niedaleko Elbląga porazili, gdzie wiele ich ka wszakże nie wypowiedziała jeszcze swego pobito i dwa okręty im wzięto, na których by-słowa ostatniego w tym względzie i przyszłość ło 200 pieszych i jezduych“ (Bielski). Mieli prawdopodobnie przyniesie nowe na tern polu też, szczególnie w czasach późuiejszych, zie-zdobycze. — Szybkość parowców handlowych . mianie polscy na Bałtyku własne swe statki, dzisiejszych dochodzi do 22 mil morskich na j Tak np. Mikołaj Kurowski, arcybiskup

Encykl. Powbz. 111. Ser. II Zesz 33b T V.    5

gnieźnieński, posyłał do Flandryi „ładowne zbożem i mięsiwem okręty“; kupiec krakowski, Morsztyn, na własnych okrętach prowadził handel z Anglią i Hiszpanią; Fuggero wie posyłali miedź do Hollaudyi; inni „dla wygody własnej“ utrzymywali na Bałtyku statki rybackie. Były to wszakże próby, znajdujące niewielu naśladowców. Dopiero Zygmunt August, powoławszy do służby kaprów i rozkazawszy im „do Inflant, Szwecyi i rosyjskich krajów dowożących broń, żywność i inne potrzeby zabierać“, w r. 1556 utworzył flotę polską. Z początku „trzy, następnie 15 okrętów flagę polską na morzu rozwinęło wspaniale“ (Gołębiowski). Bandera (flaga) polska królewska wyobrażała rękę po ramię z mieczem w dłoni na polu czerwonem. Prócz tej były jeszcze bandery: kupiecka i narodowa. Narodowa miała orła białego na polu czerwonem. Również białą była ręka na fladze królewskiej, Wizerunki tych flag powtarza Tomasz S w i ę c-ki według edycyi augsburskiej (z r. 1790) dzieła: Atlas scholasticus et itinerarius cara Jo. David. Koeleri a Chr. Weiyelio, Norimbery. excusus, 1718, Według starej wreszcie (z w. XVIII) mapy portugalskiej, znalezionej w Ku-rytybie przez J. Siemiradzkiego, flaga polska (może kupiecka?) miała na tle białern krzyż ukośny błękitny; w lewym górnym rogu orzeł biały na polu amarantowem (por. Fla-g a). Admirałem floty mianował król Tomasza Sierp ink a (Sierpinga, inaczej Spiringa). Wąsowicz (inaczej Wyssowicz vel Wukasowicz), Genrich i Hansnerker byli w liczbie kapitanów. Otrzymawszy od króla listy „besta-lunkowe“ (żelaz.ie), kaprowie energicznie się wzięli do dzieła: zabierali okręty francuskie, angielskie, holenderskie, szwedzkie, lubeckie i duńskie. Pierwszy Gdańsk powstał przeciw kaprom. Po głośnych rozruchach ulicznych, podczas których 11 kaprów polskich ścięto w Gdańsku wbrew prawu, za co później na sejmie w Warszawie (w r. 1570) burgrabia i stany miejskie przepraszały króla na klęczkach, przeciw kaprom polskim wystąpiła też Dania. „Za pierwszym razem zabrano 5 pryzów i 4 pin-ki, tudzież schwytano do niewoli 30 kaprów polskich, których na placu publicznym ścięto w Kopenhadze, jako zwykłych korsarzy“ (Sze-lągowski).—W ten sposób w r. 1571 „ustały zupełnie kapry“.—Henryk Walezy, jakkolwiek według pada comenta za obowiązek miał wystawienie floty („classent necessa-riam et sufficient em“), i Stefan Batory, zajęty wojną północną, dla marynarki niewiele zdziałali. Zygmunt III, bardziej może z pobudek dynastycznych niż z uczuć obywatelskich, do końca życia nie porzucał myśli utworzenia floty. Za jego panowania Polacy odnosili nawet zwycięstwa na morzu, większej jednak floty stałej nie mieli. Wstępując na tron w r. 1587, Zygmunt III na O-ach szwedzkich przybył do Polski: na szwedzkich też—w liczbie 43, pod wodzą admirała Fleminga—udał się w podróż do Szwecyi dla objęcia rządów, na szwedzkich powracał w roku następnym (na podróż powrotną króla Gdańszczanie przysłali 10 O-ów). Kiedy w pięć lat potem urządził wyprawę wojenną do Szwecyi, flota królewska składała się z O-u szwedzkiego i szkockiego (galeonu) i 4 pinek. Wojsko płynęło na statkach duńskich, które zatrzymano w Gdańsku. Dowodzili tą flotą: admirał Steno n Banner i wice-admirał Tonnier Meydel. W wojnie szwedzkiej hetm. Chodkiewicz w roku 1609 pod Szakiem „zdobytych w Pernawie dwóch okrętów szwedzkich i innych pomniejszych statków użył, przykupił kilka od Anglików i Holendrów, osadził je zbrojnym ludem, a puściwszy przodem kilka łodzi paluych, natarł popędliwie na flotę szwedzką, spalił dwa wielkie okręty i mnóstwo pomniejszych z całym ich ludem, resztę do ucieczki przymusił“ (G o-łębiowski). W r. 1627 uzbrojona na koszt króla flota, złożona z 9 O-ów wojennych pod dowództwem C y p e 1 m a na, uderza na szwedzką z 11 O-ów, któremi dowodził wice-admirał Ho e ns child, i po zaciętej walce ją rozprasza. Hoe n schild poległ; okręt jego wyleciał w powietrze; 2 okręty zabrano, kilka zatopiono; reszta uszkodzona ratowała się ucieczką. — Ale pod Wismarern okręty szwedzkie i duńskie doszczętnie zniosły flotę polską: „sto dwadzieścia armat, mnogość broni i wszelkich zapasów zginęło wtenczas razem“ (Gołębiowski).—Wład y sł a w IV, odziedziczywszy tron po ojcu, powziął na nowo myśl ugruntowania wpływów polskich na morzu Baltyckiem: obwarował Puck, Władysławów i Kazimierz; odnowił komisyę morską; ustanowił komisarzy celnych i przez nich, pod ochroną siły zbrojnej, zaczął pobierać cła od O-ów przychodzących. Gdańsk znowu stawił opór i prosił o pomoc króla duńskiego, który wyprawiwszy 4 O-y zabrał 2 polskie i uprowadził do Kopenhagi. O-y te wszakże później zwrócone zostały. Zwrócili też i Szwedzi zabrany w r. 1635 O. polski, „Czarnym orłem“ zwany. Na sejmie w r. 1639 uchwalono sumy na wzmocnienie Tczewa, Pucka i Pilawy. W r. 1642 poprawiono port pilawski. Śmierć króla w r. 1648 położyła kres wszystkim zabiegom. Arsenał w Pucku zrabowali Gdańszczanie: „okręty i rynsztunki zniknęły w ten czas równie; te były ostatnie usiłowania Polaków“, pisze Gołębi o w ski. Bandera polska nie ukazała się więcej na morzu Baltyckiem. Kurlandya tylko, będąca w stosunku lennym do Polski, posiadała własną swą flotę, która w połowie w. XVII urosła do pokaźnej liczby 40 okrętów; dzieje wszakże tej floty nie wchodzą w zakres historyi marynarki polskiej. Na brzegach morza Czarnego handel morski za czasów Rzpltej nie mógł się rozwinąć. Szły tamtędy — głównie przez Białogród —

Zygmunt Stary wtedy tylko moc tego prawa sobie przyznawał, gdy do pewnego — długiego zresztą dość czasu — nikt się po rzeczy na brzeg wyrzucone nie zgłosił. Zygmunt August używał wpływów swoich, ażeby skłonić królów, duńskiego i szwedzkiego do zwrócenia rzeczy mieszkańcom Lubeki. Nakoniec Stefan Batory pisał do miasta Lnbeki: „Jeśli rozbiciu okrętów zapobiedz nie jest w mocy człowieka, zysków ztąd szukać niegodziwością. — Nieszczęśliwemu gwałtowna burza nie wszystko odjęła: za cóż sroższymi być mamy, niż nawałność straszliwa, rozhukane morze? I my, i przodkowie nasi widzieliśmy w nich ludzi, którym niedola tem większe do

1879).

zboża nasze do Stambułu, do Cypru i dalej. Prócz Białogrodu były nad morzem Czarnem: Koczubej, Techynia i Oczaków albo Dassów, należące do Polski. Portami morskiemi wszakże nazwać ich niemożna. Zygmunt August wyznaczy! był nawet komisyę do zbadania splawności Dniestru i żeglugi na morzu Czarnem; komisya jednak uznała „porohy,, pod Jampolem za nieprzebyte, i sprawa upadła. Traktaty z Turkami, począwszy od Zygmunta Augusta a skończywszy na A u g u ś c i e TI, żabę zpieczały wolność żeglugi po Dniestrze. Dopiero jednak w XVIII w., dzięki Tadeuszowi C z acki e m u, zwrócono na to morze uwagę baczniejszą. Antoni Prot Potocki założył w Jampolu port, składy i kwarantannę. „Staraniem tego obywatela bandera polska na morzu Czarnemjrozwiniętązostała“, podaje Gołębiowski. -- O stronie technicznej marynarki polskiej trudno dziś coś stanowczego powiedzie ć Jak widać z powyższego szkicu historycznego, nie mieliśmy ludzi obznajomionych ze sztuką żeglarską. Cały handel morski znajdował się w rękach Gdańszczan, a ludność pomorska,—rybacka — nie uczestniczyła w wielkiej żegludze. O. polskie były budowane przez obcych i zwykle drogą kupna albo zaboru przechodziły do rąk polskich. Nie różniły się zatem od okrętów, będących w użyciu w XVI i XVII wieku. Są wszakże wskazówki świadczące, że główną część floty Sierpinka stanowiły pryzy i pinki ; dalej idą galeony, galery i jachty (?), nie licząc szkut i borek (barek), jako rzecznych. Z umowy komisarzy polskich z kaprami wynika, że traktowano o statki mniejsze od 60 do 70 łasztów (łaszt zawiera 30 kor-cy): „32 łokcie dna swojego, 8 stóp płaszczyzny, 10 głębokości, wiązane aż do wierzchu i w obwodzie na 25 stóp“. Ile łasztów, tyle, zdaje się, ludzi na okręt liczono, na każdym zaś okręcie „chciano mieć 30 armat“ (Gołębiowski). — Mówiąc o stosunkach żeglarskich nadmienić należy, że co do prawa zabierania rzeczy rozbitków morskich (kaduków), zwanego po niem. „Strandrecht“, albo połać .jus naufragii, Polska zawsze wręcz odrębne od innych narodów, a bardzo humanitarne zajmowała stanowisko.

wsparcia naszego daje prawo. Uratowane z rozbicia nieprzyjaciół sprzęty i towary zwracać, ludziom zajętym dać wszelką swobodę rozkazaliśmy: w tym albowiem stanie okropnym mo-gąż nam szkodzić? to, co kazała ludzkość, nie to, czegoby dozwalały prawa wojenne, w tern zdarzeniu cbcemy okazać“. Słowa te czynem król poparł, rozkazując rozbitków z kilkunastu okrętów wraz z całem uratowanem ich mieniem puścić na wolność. Późniejsza uchwała konstytucyi nadawała zarządzeniu temu sankcyę prawa: „Gdyby się trafiło wodną drogą wioząc towary lub jakiekolwiek rzeczy mieć statek rozbity, wolno je składać na czyimkolwiek brzegu: urzędnicy i właściciele od tego nic brać nie mają; a gdyby kto takiemu nieszczęśliwemu trudność jaką uczynił, tedy sowito poniesioną szkodę nagrodzi“ (Czacki). — Literatura. Dzieła polskie: Maryusz Zaruski „Współczesna żegluga morska“ (Warszawa 1904); J. Gliicksb erg „Eneyklopedya Obrazowa Systematyczna“ (Warszawa 1837); Łukasz Gołębiowski „O marynarce polskiej“ (Przegląd naukowy“, Warszawa 1843); Tomasz Swię-cki, „Historyczna wiadomość o ziemi Pomorskiej, mieście Gdańsku oraz żegludze i panowaniu Polaków na morzu Baltyckiem“ (Warszawa 1811). Angielskie: White „A manual of naval architecture“ (Londyn 1894); Mite hel „Portraits of H. M. Ships“ (1885); Porr „Ancient ships“, (Cambridge, 1894); Böhmer „Praehistoric naval architecture of the north of Europe“ (Waszyngton, 1894).Francuzkie: Pollard et Dudebout „Architecture navale. Theorie du navire“ (Paryż 1878 — 86, z 60 tablicami); De Folin „Bateaux et navires“ (Paryż 1892). — Niemieckie: Steinhaus „Die Konstruktion und Bemastung der Segelschiffe“ (Hamburg 1869 ); Brix „Der Bau eiserner Kriegs- und Handels-schiffe“ (Berlin , 1876); J o h o w ,,Hilfsbuch für den Schiffbau“ (Berlin 1884); Brommy und Littrow „Die Marine“ (Wiedeń 1877); Schlick „Handbuch für den Eiseuschiffbau“ (Lipsk 1890); Aren-h o 1 d „Die historische Entwickelung der Schiffstypen “ (Kilonia 1891, z 30 tablicami); P a-asch „Vom Kiel bis zum Flaggenknopf“ (ilustrowany słownik żeglarski; Hamburg 1894); tenże „Erläuterungen über Classification verschiedener Bauarten etc. hölzener Schiffe“; Fit-ger „Schiffsbau und Seeschiffahrt in den letzten Jahren“. Rosyjskie: Berezin „Morie, Moriechodnoje iskustwo“; tenże „Morskaja praktika“; Fedorowicz „Morskaja praktika“; Saryczew „Atlas czertieżej po morskoj prak-tikie“ (tom objaśnienień; Petersburg 1888 — 9); Bogolubow „Jistorja korabia“ (Moskwa,

M. Z-i

Okr§t, Okręt Argo, gwiazdozbiór na półkuli południowej nieba, graniczy na północ z Jednorożcem, Wężem wodnym, Pompą pneumatyczną, Centaurem i Muchą, na południe

Hr.

z Kameleonem, Malarzem i Gołębiem. Droga mleczna przerzyna go w całej szerokości. La-caille podzielił O. na oddzielne gwiazdozbiory: Carina, Malus, Puppis i Vela; podział ten jednak powszechnie przyjęty nie został. Według Goulda zawiera O. 829 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem, a między niemi jedną pierwszej, dwie drugiej i pięć trzeciej wielkości. Z kilku znajdujących się w nim gwiazd zmiennych najsłynniejsza jest y] Argusa. W gwiazdozbiorze tym mieszczą się nadto dwie mgławice.s-K-

Okr§t Rudolf, redaktor „Gazety Handlowej“ (* 1839 w Warszawie). Pierwotnie kupiec z zawodu, rozpoczął praktykę handlową w znanym w swoim czasie domu handlowym Jozefa Janasza, skąd przeszedł na bardziej samodzielne stanowisko do pierwszorzędnego domu handlowego Toeplitzów. Czując w sobie chęć do szerszej działalności, O., władający biegle obce-mi językami i dobrze obeznany z ruchem handlowym i społecznym, nawiązał stosunki z Biurem telegraficznem Wolffa w Berlinie i około r. 1860 zaczął zasilać je swemi korespon-dencyami o sprawach handlowych i o ważniejszych wydarzeniach w kraju, zwłaszcza, gdy potem rozgrywały się doniosłe wypadki.— Wkrótce powziął myśl założenia w Warszawie agencyi telegraficznej; była to pierwsza podobna agency a w kraju, dostarczająca z początku jedynie wiadomości ściśle handlowych, zwłaszcza o kursach na giełdach zagranicznych. Z a-gencyi tej wyłoniło się następnie biuro telegramów politycznych, które O. bardzo umiejętnie zorganizował, a z czasem tak rozszerzył, iż przez długie lata było ono jedynem źródłem informacyj telegraficznych dla wszystkich dzienników warszawskich. Zachęcony powodzeniem i mając we własnej agencyi już pierwszą podstawę informacyjną, będącą nowością w owym czasie, O. zapragnął stworzyć własny organ iw roku 1864 rozpoczął wydawnictwo „Gazety Handlowej“, pierwszego w kraju pisma codziennego, poświęconego handlowi. O. zasłużył się także jako wydawca szeregu książek, poświęconych umiejętnościom handlowym i ekonomicznym, między innemi, dwóch edycyj „Encyklo-pedyi Handlowej“. W roku 1893, z powodu 30-lecia „Gazety Handlowej“, uczczono O-ta obchodem jubileuszowym, w którym uczestniczyli przedstawiciele wszystkich instytucyj handlowych Warszawy.—Z powodu podeszłego wieku O. odstąpił „Gazetę Handlową“ swemu zięciowi, St. A. Kempnerowi.

Okr§tnica, roślina, ob. Cl us i a.

Okrężne. Święta powstały po większej części- z obchodów i zbiegowisk, towarzyszących sezonowemu nadmiarowi jadła (ob. Święta). Tak Indyanie z okolic jez. Clear Lake obęhodzą tarcie się ryb tańcami i zabawami, trwającemi parę tygodni. Uroczystości te są pełne wrzawy i usposobienia radosnego. Związek ten pomiędzy świętami a nadmiarem jadła daje się

zwłaszcza przewybornie spostrzegać w zakresie kultów rolniczych (ob. Rolników kulty). Naturalną jest rzeczą, iż z chwilą, gdy człowiek jął się na stałe rolnictwa, ukończenie żniw dało pobudkę do wielu obchodów, noszących u nas nazwę dożynki, okrężne, wieńcowe (Z. Gloger usiłuje przeciwstawić dożynki, kiedy oziminy sprzątnięto, okrężnemu, gdy wszystkie pola rolnik „obszedł w okrąg“, tj. nie tylko sprzątnął oziminy, ale także jarzyny; ale zdaje się, jak można wnioskować z J. Karłowicza, „Słownik gwar polskich“, wyr. „Okrężne“, lud nasz nie wyczuwa tego odróżnienia). Zbyteczna nadmieniać, iż nasze obchody są tylko przeżytkami, wy-koszlawionemi, a zwłaszcza zubożałemi pod ' względem treści swojej, acz niekiedy zawierają-cemi w sobie ciekawe zwyczaje (np. w Szczy-cińskiem na uczcie okrężnej nie woluo mówić modlitwy „Ojcze nasz“, bo „umrze ktokolwiek w przyszłym roku“, „Wisła“ VI 775). Natomiast u barbarzyńców O. jest wielką uroczystością, obchodzoną przez całe plemię lub wioskę: tańce, pijatyka trwają dni k’lka, a nawet kilkanaście. U nas dochował się ten charakter komunalny O-go, a nadto i to, iż wykonawcami głównymi (poniekąd kapłankami) są kobiety. „Żniwa i zasiewy pokończono, na polach .pustki... od samego rana we wsi i we dworze niezwykła krzątanina, roją się w świąteczne stroje ubrani wieśniacy i dążą jakby na kiermasz przed dom zajezdny. Zebrało się wreszcie liczne grono, stanęli na czele gromady skrzypek i duda, za nim parobczak i dziewoja z uwitemi ze wszystkich gatunków zboża i jarzyn wieńcami, zabrzmiał za danym znakiem marsz tryumfalny i cały orszak ruszył ku i dworowi. Pod wystawkę dworu dziedziczka, dzieci pańskie i sproszeni z sąsiedztwa goście oczekują ludowego orszaku. Wiejska drużyna podchodzi przed dwór, oddaje ukłon dziedzicom i śpiewa pieśń: „Plon niesiemy“ (ob. Plon). Po skończonem śpiewie wysuwają się z wieńcami parobczak i dziewoja, oddając je dziedzicom... Pijąc za zdrowie państwa, orszak] rozpoczyna taniec na murawie... Ustawione na boku beczki piwa i wódki dodają ludowi otuchy, rozwiązują języki... Nareszcie ciemny wieczór okrył dziedziniec, orszak przenosi się do karczmy i tam przeciąga zabawę do rana“ (w okolicach Środy, „Tyg. llustr.“ 1860, J\° 52). Obchód O-go u włościan jest jeszcze skromniejszy, acz obficiej uposażony w różne przeżytki lat dawnych. Np. w Szczycińskiem, gdzie O. u chłopów następuje zazwyczaj po sprzęcie żyta, bo rzadko który z nich uprawia pszenicę, żeńcy zostawiają na nim ostatnią kupkę kłosów, mniej więcej tyle, ile za jednym zamachem można ściąć sierpem. Po skończonej robocie stają dokoła niego żeńcy i śpiewają pieśń pobożną. Wybierają oni najpiękniejsze kłosy, układają w róweiankę i przystrajają kwiatami.

do V₅ długości całego przewodu jeli-tnego, t. j. 120 do 150 cm. —1) Kątnica leży na powięzi biedrznej, prawej {fascia iliaca dextra), bezpośrednio za ścianą brzuszną, nieco powyżej przegubu pachwiny; długość jej, licząc od dna worka aż do miejsca, w którym wchodzi do niej z boku pod kątem ostrym j e-lito kręte (ob. Jelito), wynosi 6—8 cm., a [tyleż mniej lub więcej i średnica jej jest to więc najobszerniejsza część całej kiszki grubej. U dna workowatego kątnicy spostrzegamy odnogę cienką, grubości pióra gęsiego, długą na 2 — 15 cm., ślepo zakończoną, której wnętrze łączy się bezpośrednio z kątnicą, noszącą nazwę wyrostkarobaczkowatego lub glistowatego, rzadziej kiszeczki {Processus vermiformis, s. appendix vermicularis, s. intestinulum). 2) Ponad wejściem jelita krętego kątnica przechodzi bezpośrednio w O-ę właściwą, którą anatomowie dzLlą na trzy części, mianowicie: a) na część wstępującą {pars coli ascendens, s. dextra), wznoszącą się ku górze w kierunku podżebrza prawego po powierzchni przedniej nerki prawej, a doszedłszy do powierzchni spodniej wątroby, zaginającą się pod kątem nieomal prostym na lewo

/fi

Ta ze żniwiarek, która pierwsza ukończyła swój zagon, zanosi równiankę do domu. Po drodze do domu śpiewają pieśń świecką, najczęściej żartobliwą, którą, zarówno jak samą równiankę, nazywają plonami: przytem uważają na to, żeby do domu zbliżać się śpiewając. Ci, którzy nie byli na polu, na powitanie oblewają ich z różnych kryjówek wodą. Mężczyźni zaciągają niektóre z dziewcząt pod studnię i z wiadra oblewają je wodą. W domu podaje się najpierw wódkę i placek, .potem obiad, przy którym oprócz innych potraw nie powinno brakować klusek z makiem; u zamożniejszych bywają tańce, a zboże z równianki wysiewa się jesienią („Wisła“ VI 775). Szczegóły: ob. Gaik dożynkowy, Osiołek, Pępkowe, Pępek, Plon, Śmigus Dożynkowy, W i e-n i e c, Ż n i w a.    L- K

Okrężnica, nazywana też Kiszką grubą, Jelitem grubem albo miąższem, Kiszką kobielastą, a dawniej także J ą t r z n i-cą (łac. Intestinum crassum s. colon), jest właściwie częścią największą i najwybitniejszą kiszki grubej w znaczeniu obszerniejszem. Początkiem jej jest kątni ca, czyli kiszka ślepa albo jelito kątne {Int. coecum, s. caput coecum coli, s. typhloń), tworząca z nią jedną całość bez granicy wyraźnej i widocznej, więc też za jedno z O-ą poczytana być musi; to samo stosuje się do t. zw. Kiszki zagiętej, czyli esowatej (Flexura sigmoidea, s. iliaca,

s. inferior coli, s. I. romanum), która przechodzi w odbytnicę (ob.), dającą się anatomicznie odgraniczyć wyraźnie od trzech części powyższych kiszki grubej. Długość kiszki tej u człowieka od kątnicy do odbytu (ob.) wynosi i ku przodowi nieco. Zagięcie to nosi nazwę prawego Flexura coli dextra s. prima, s. hepatica); część ta O-y jest cokolwiek szczuplejsza od kątnicy, lecz obszerniejsza od części następujących, zwężających się, aczkolwiek nieznacznie, coraz bardziej w miarę zbliżania się do odbytnicy; z przodu pokrywają ją zwoje jelit cienkich, b) Od zagięcia prawego O. przechodzi łukowato ku przodowi, biegnąc poniżej krzywizny większej żołądka fob.) ku stronie lewej i tworzy część O-y poprzeczną (p. c. transversa). Minąwszy nerkę lewą i dosię-gnąwszy śledzony, tworzy zagięcie drugie, czyli lewe (//. c. secwida, s. sinistra, s. spieni-ca), znowu prawie prostokątne, i zwraca się po nerce lewej ku miednicy (ob.), jako c) część zstępująca (p. c. descendens, s. sinistra). Opuściwszy się do dołu biedrznego lewego (fossa iliaca sinistra), zagina się poraź trzeci kilkakrotnie i wytwarza d) t. z, kiszkę zagiętą, czyli es o watą. Zgięcia te kierują się ku dołowi i w tył, a w jamie miednicy przechodzą w odbytnicę (ob.). — O. jest cewą błoniastą, obszerną, bardzo znacznie grubszą od jelit cienkich, a składa się z warstw tych samych jak one (por. Jelito). Powłoki surowiczej, zupełnej O. nie posiada we wszystkich częściach swych; otrzewna (ob.), tworząca krezki (ob.) otacza dokoła jeno wyrostek robaczkowa-ty, część poprzeczną O-y i kiszkę zagiętą: te więc tylko odcinki okrężnicy posiadają krezkę prawdziwą {mesocolon), wszystkie inne jej części otrzewna pokrywa tylko z przodu i po bokach, pozostawiając powierzchnię jej tylną nie-pokrytą, połączoną za pomocą tkanki łącznej luźnej z częściami brzucha, do których przylega, dlatego też te właśnie części O-y są w stanie prawidłowym nieomal zupełnie nieruchome, gdy wszystkie inne zmieniać mogą położenie swe bardzo łatwo.—Na powierzchni przedniej całej O-y występują dość licznie małe, workowate przedłużenia błony otrzewnej, napełnione tłuszczem, są to t. zw. si atecz-ki, wyrostki siatne albo kałdunki {o-mentula s. appendices epiploicae).— Opis krezek części poszczególnych O-y oraz jej stosunku do sieci większej (omentum mains) obaczyć należy p. w. Otrzewna.—Pokład nieznaczny tkanki podsurowiczej łączy otrzewną z warstwą mięsną ściany O-y. Warstwa ta składa się z mięśni gładkich, dwojakich, t. j. okrężnych i podłużnych. Włókna okrężne otaczają kolisto całą cewę O-y dość jednostajnie, wszakże w odstępach pewnych są krótsze, a wskutek tego zwężają w miejscach tych ścianę O-y, przez co powstają w niej t. zw. k o b i e 1 e, zachyłki, albo wypukłe nia (Haustra colis, cellu-lae intestini crassi), do których powstawania przyczyniają się też do pewnego stopnia i włókna mięsne podłużne, skracające długość kiszki, bo marszczące jej ścianę. Kobiele te nadają O-y wygląd jej właściwy, bardzo znamienny. —

Włókna mięsne, podłużne nie przebiegają równomiernie wzdłuż całej O-y, lecz tworzą trzy skupienia podłużne, występujące wyraźnie, podobne do taśm szerokich na 1 cm., a grubych na 2-3 mm.; noszą też nazwę taśm O-y (Fasciae s. ligamenta coli s. fasciculi musculares, s. taeniae Valsalvae). Warstw} te mięśni podłużnych otaczają wzdłuż równomiernie wyrostek robakowaty, lecz już na kątniey rozdzielają się na trzy taśmy wymienione, a dopiero ' w ścianie odbytnicy (ob.) łączą się znów w pokład jednostajny. Taśmy te, zwłaszcza na części poprzecznej O-y, są bardzo wyraźne; jedna znich (ilig amentum coli anterius) położeniem swym odpowiada przyczepowi sieci większej (ob. Otrzewn a); druga (l. c. posterius) przyczepo- j wi krezki (mesocolon transversum)- trzecia na-koniec (l. c. laterale) jest zupełnie swobodna, a wzdłuż niej spotykamy najwięcej wyrostków siatnych, wymienionych już wyżej. Jeżeli o-strożnie odłączymy od ściany O-y wszystkie trzy taśmy podłużne, to wtedy łatwo możemy rozciągnąć ją zupełnie gładko, kobiele jej znikają całkiem, a kiszka sama zyskuję znacznie na długości. — Na stronie wewnętrznej błony mięsnej leży warstewka tkanki podśluzowej, a wnętrze kiszki otacza, łącząca się z nią bezpośrednio, błona śluzowa (Membrana mucosa coli), podobnie jak w jelicie (ob.). Błona ta tworzy ilość znaczną marszczek poprzecznych, zwanych sierpowatemi lub z a gięte mi (Plicae sigmoideae), z których każda zajmuje mniej niż połowę obwodu światła kiszki, wystając na V₂ ~ 1 cm., a stojąc w oddaleniu jedna od drugiej 1 — 2 cm. Marszczki te zajmują wnętrze kiszki aż do odbytnicy (ob.). Kosmków, jak w jelicie, na_ błonie śluzowej O-y nie napotykamy wcale, z gruczołów zaś natrafiamy w niej na t. zw. gruczołki Lie-berkiihna oraz lic. ne gruczołki samotne (por. Jelito). Błonę śluzową pokrywa wszędzie nabłonek słupkowy. —W miejscu, gdzie jelito kręte wchodzi do O-y, t. j. na granicy między nią a kątnicą, błona śluzowa, należąca do jelita układa się w marszczkę poprzeczną o dwu wargach, wystającą mniej lub więcej na 1 — 1V₂ cm., nosząca miano zastawki O-y ( Valvula coli, s. Falloppiae s. Tulpii, s. Bauhi-ni), która nie pozwala zawartości powracać z O-y do jelita. Zastawka ta posiada włókna mięśniowe; obie wargi jej zbiegają się płaszczyznami swemi ku górze tak, że razem tworzą jakby rodzaj namiotu, mającego podstawę skierowaną ku uściu jelita, wierzchołek zaś, opatrzony otworem długim, lancetowatym zwrócony ku kiszce ślepej czyli kątniey. Zastawkę rzeczoną wyobrazić sobie można jako wsunięcie błony śluzowej i mięśniowej jelita krętego w wydrążenie O-y; otrzewna przesuwa się po obu kiszkach tych po wierzchu, nie zagłębiając się bynajmniej we wsunięcie owo; więc też, przeciąwszy naokoło otrzewnę i

pociągnąwszy jelito kręte na zewnątrz, znieść możemy nieomal zupełnie zastawkę, co właśnie dowodzi,^że jest ona niewątpliwie tworem pochodzącym od jelita, nie zaś od O-y. Ściana O-y jest zaopatrzona dostatnio w naczynia krwionośne i chłonne, tudzież w nerwy, pochodzące przeważnie od wielkich splotów brzusznych nerwu spólczulnego (N. sympathies).—O czynnościach fizyologicznych O-y oh. Trawienie. — O. ludzka podlega chorobom i cierpieniom różnym, o których tu oczywiście nie sposób pisać obszerniej; wspomnieć tylko możemy, iż O. bywa dość często siedliskiem przypadłości nieżytowych, rozwolnienia (ob.) bardzo dokuczliwego i bolesnego (por. Kolka) oraz biegunki (ob.); zmianom patologicznym podlega również podczas trwania chorób innych, ogólnych, jak n. p. dur u (typhus) i cholery. Zaparcie stolca (oh.) ma też przeważnie siedzibę w O-y, gdzie kał nagromadzony i spieczony, nagromadziwszy się bardzo znacznie, może niekiedy zapchać O-ę tak szczelnie, że powstać może niedrożność jej zupełna. W kobietach O-y napotyka się też nieraz k a-mienie kałowe (ob.), zdarzające się również w kątniey i w wyrostku robaczkowatym. Z nowotworów stosunkowo najczęstszy jest rak, przeważnie zdarzający się w kiszce zagiętej. W O-y wiodą także wnętrzaki (ob.) różne żywot swój pasożytniczy. Przypadłością częstą jest zapalenie tkanki łącznej pod kątnicą (perityphlitis), nazywane najczęściej, chociaż niewłaściwie, zapaleniem kiszki ślepej (ob.); jest to choroba ciężka, wymagająca przeważnie leczenia chirurgicznego. Rozumie się samo przez się, że zapalenie otrzewnej (Peritonitis) nawiedza tak samo O-ę, jak inne kiszki, które powleka. Nerwice (ob.) O-y nie należą bynajmniej do rzadkości, a występują głównie pod postacią kolki (ob.), często bardzo upartej, a zawsze wielce dokuczliwej. Na zakończenie niniejszego opisu Okrężnicy wspomnieć tylko jeszcze wypada o owrzodzeniach i krwawieniach, zdarzających sie w niej wskutek chorób różnych. — Szczegółów dokładnych poszukać należy w podręcznikach patologii szczegółowej.— Ze zwierząt kręgowych O-ę posiadają tylko ssące, wszystkim zaś innym brak jej zupełnie; jelito przechodzi u nich odrazu do odbytnicy. Nie wszystkie ssaki jednakże posiadają kątnicę, czyli kiszkę ślepą; obywają się bez niej zupełnie Klinowate (Mustelida), Niedźwiedzi0-w a t e ( Ursida), Torbacze mięsożerne (Marsupialia carnivora), niektóre Bezzębne (Edentata), Owadożerne (Insect Ivor a), R ę-koskrzydłe (Chiroptera), Wielorybówa-te (Cetacea). Zwierzęta drapieżne lądowe (Rapaces) zazwyczaj posiadają kątnicę bardzo małą, nieraz ledwo widoczną; przeciwnie, u R 0-ślinożernych ( Herbivora ) kątnicą bywa nieraz nadzwyczaj długa, zwłaszcza u Przeżuwaczy (Ruminantia) i J e d n o ko-

kawałek lodu.

p y t ny c h (Solidungula). Wyrostek robaczkowy, I czego pot., a od płd. biją źródła pot. Litmano-oprócz u człowieka, spotykamy również u Małp | wego. Na połudn.-wsch. wznosi się w tym (Simiae) i u wielu Gry zoili ów (liodentia s. j grzbiecie szczyt,! zwany Heliaszówka. 2) 0-, Glires). — U ptaków, nieposiadających nigdy | szczyt lesisty, na płn. od wsi Libuchary (albo O-y, istnieją zwykle dwie kiszki ślepe, u rodzajów różnych, rozmaicie długie; tak np. u Gołębio w at y ch (Coliimbae) i Wróblo-watych (Passeres) obie kiszki ślepe, naprzeciw siebie stojące, są bardzo drobne, u strusia zaś dochodzą do 70 cm. długości.—U gadów (JReptilia) napotykamy również nieraz kątnicę; ziemnowodne (Amphibia) już jej nie posiadają zgoła, tak samo i ryby (Pisces). — Wyobrażenie dość dokładne o wyglądzie i częściach O-y, oraz o jej stosunku do innych części przewodu pokarmowego u człowieka daje rycina 160, na str. 835 tomu XXXII Encyklo-pedyi niniejszej, tamże na str. 837 podana jest również literatura przedmiotu, do której wszakże dodać należy jeszcze J. Nussbauma „Anatomia porównawcza zwierząt kręgowych“ (War-

D r j. p.

g. a 38°

sz.

m a e.

szawa 1903).

Okroszka potrawa zimna (raczej rodzaj zupy gęstej, do chłodnika naszego podobnej), chętnie spożywana w Rosyi; jest dwojaka: mięsna i postna. Do pierwszej bierze się kawałki mięsa pieczonego lub gotowanego, jakie się ma pod ręką (wołowina, cielęcina, zwierzyna, drób, wędliny), pokrajane w paski lub kostki drobne; do nich dodaje się ogórków świeżych, solonych, albo kwaszonych, obranych z łupin i pokrajanych w talarki lub kostki drobne, jaj ugotowanych na twardo, pokrajanych lub usiekanych drobno. Wszystko to oblewa się śmietaną kwaśną, a wymieszawszy dobrze, rozczyniasię kwasem (ob.), albo rosołem kapusty kwaszonej, dodawszy ile trzeba soli i pieprzu. —O. postna przyrządzana bywa tak samo z kawałków ryby smażonej, ale bez śmietany i jaj. Zwykle tak do jednej, jak drugiej wkłada się nadto

Dr. J. P.

Okruchowiec (geol.) ob. Brekczya.

OkrugiĆ Eliasz, pisarz chorwacko-serbski (* 1827—f 1897). Ostatniemi laty był plebanem rzymsko-katolickim w Petrowarażdynie, gdzie życie zakończył. Mąż bardzo popularny, wystawił nawet piękny kościółek w pobliżu Petrowarażdynu. Był on stronnikiem zjednoczenia się Chorwatów z Serbami, a nawet w tym duchu napisał w tej kwestyi 26 odpowiedzi, ogłoszonych w książce zbiorowej: „Narodna Misao“ (Myśl narodowa). Jest autorem utworów dramatycznn,: „Saćurica i śubara“ (1874), „^okiea“ (1884) i „Mara Varadinka“. Pozostawił w rękopisie epopeję o Janie Kapistra-nie. — „Nauônÿ Slovn.“'.    j. r. o.

Okrnhła 1) szczyt w Beskidzie niskim, na granicy Galicyi i Węgier, a na granicy Piwnicznej (Galicya) i Litmanowy (Węgry), pod 49° 24' 29" płn. sz. g. a 38° 17' 22" wsch. dłg. g. F. Wznosi się do wysokości 962 m. Z płn.-wsch. stoków spływają wody do Czer-

Libochory), pow. turczański, w Karpatach du-kielsko-skolskich, nad pot. Libuchorką (dopływ Stryja), pod 48° 56’ pin. sz. g., 40° 38' 52" wsch. dłg. g. F. Stoki wschodnie opłukuje pot. Hnyła, a płd.-zach. Dołhy, oba płynące do Libuchorki. Las od półn. zowie się Okruhłym. Wznieś. 921 m. n. p. m. (szt. gen.). 3) 0., szczyt lesisty w półn. stokach Niźnich Tatr, na wschód od szczytu Południcy, pod 49° 1' 42" płn. sz. g. a 37° 19' wsch. dłg. g. F., w obr. gm. Ś. Jana (Szeszt-Ivàn), hr. liptowskie, powiat mi-kułaski. U płd.-wsch. stoków płynie pot. Bela, dopływ Szczawnicy (Stjavniea). Wznieś. 1084 m. n. p. m. Piękny widok na dolinę Wagu. 4) 0., szczyt w wsch. połaci grzbietu Magóry spiskiej (ob.), pod 49° 16' 12" płn.

3' 34" wsch. dłg. g. F. Od płn. ' spływają liczne strugi, tworzące pot. Kowniuę, od płd. zaś wody podążają do Popradu. Wznieś. 1106 m. n. p. m. („Sł. geogr.“).

Okryto-nasienne rośliny ob. Angiospar-

Okrzeja, wieś, dawniej miasteczko, i dobra nad rz. Okrzejką, pow. łukowski, gm. Gułów, par. Okrzeja, odl. 28 w. od Łukowa; kościół par. murowany, szkoła początkowa, dom schronienia dla starców i kalek, gorzelnia. Dek. łukowski, 3154 dusz. Jestto starożytna osada, jak o tern świadczą okopy podawane za szwedzkie oraz prastare grodzisko przedhistoryczne, leżące o kilka staj od samej osady; zajmuje ono wyniosłość przeszło sześcio-morgo-wą, oblaną wodami, dzisiaj uprawną. O. była miastem już w drugiej połowie w. XV, jak świadczy o tern akt erekcyi kościoła z r. 1469: „in oppido dieto Okrzeya.“ Stanowiła wtedy własność Macieja Grotha/ podkomorzego ziemi lubelskiej. Według regest, pobor. z r. 1664 (Ak. grodz. stęż. 22 do 208) O., miasto pow. stężycidego, składało się z części królewskiej, na której było 59 mk., i z części s-sty czerskiego, liczącej 80 mk. Na probostwie było 6 dusz. Część królewska należała do starostwa Ryki, miało 6 dm., płaciła 7 flor.; część starosty czerskiego miała 9 dm. i dawała podymne-go 4 fi. 15 gr. Lustracya z r. 1653 podaje: „miasteczka połowica przez J. W. niegdy Jerzego Ossolińskiego, kanc. w. k., od panów Samborzeckich kupiona, potym per commuta-tionem anni 1633 za wieś Smierdzinę, w wo-jew. sendom., do dzierżawy Ryczkiej przyłączona. Druga zaś medietas tegosz miasteczka jure hereditario sukcesorom J. W. Leśniowol-skiego, wojewody podlas., należy. Czynsz dają z domów goły mieszczanie po zł. 10. Wolne palenie i szynków anie gorzałki dla zapomoże-nia tego miasteczka zubożałego pozwalamy; od banie na rok dawać będą po fl. 1 gr. 18.“ Po

wojnie szwedzkiej lustr, z r. 1663 donosi: „medietas miasteczka spectat J. M. P. Firlejów.

stępowania składają się pancerze jednego gatunku okrzemek. Najczęściej są to pancerze gatunków Melosira, Bacillaria, Naviculo, Po-dosphenia i Synedra. Ziemia ok-wa daje się bardzo łatwo rozcierać, jest zupełnie matowa, bez połysku, biała jak kreda, szarawo-biała, szara, dochodzi nawet do barwy jasuo-brunat-nej. Nie wszystkie utwory skalne o pozorze ziemi ok-wej są nią rzeczywiście. Wielokrotnie inue utwory krzemionkowe z subtelnych ziarenek się składające brane za nią bywają, szczególniej gdy posiadają również wyraźną jak ona właściwość pochłaniania cieczy. Ziemia ok-wa tworzy niewielkie, lecz dość rozpowszechnione pokłady w utworach trzeciorzędnych. Pokłady te znane są w bardzo wie-

z. w.

In medietate K. J. M. łanów wymierzonych niemasz. Mieszczanie póki Kozacy miasta były niespaliły, płacili annuatim fl. 400. Teraz nie masz domów jeno siedm.“ Lustr, z r. 1765 podaje: „Na stronie król. domów cireiter 18; dają ogółem z domów i łanów zł. 291.“ Kościół, fundowany w r. 1469 przez Grotha, zostawał zdawna w ręku różpowierców. Paweł Samborzecki powrócił go katolikom i zapisał 200 zł. dla kościoła. Wdowa po nim, choć he-retyczka, zobowiązała się wypłacić tę summę, byle użyto ją na naprawę kościoła i przysłano godnego proboszcza. Kościół zgorzał z r. 1726.

Okrzyn, roślina, ob. Bu cień.

Oksaedryt, minerał—synonim amatazu

(ob.)

Oksalaty, ob. Szczawiowy kwas.

Oksalil C₂ 0₂ nazwa rodnika dwuwartościo-wego odpowiadającego kwasowi szczawiowemu

—c—c —

!| U . Termin O. został uformowa-0 O

ny od łacińskiej nazwy kwasu szczawiowego acidum oxalicum. Jak wszystkie rodniki, O. wyraża tylko pewne pojęcie, a nie związek chemiczny, rodniki bowiem, same przez się, jak wiadomo, nie są zdolne do egzystowano.

Oksalit, minerał —wodny szczawian żelazawy 2FeC₂0₄. 3H₂0, zawierający 42.11 tlenku żelazawego, 42.10 bezwodnika szczawiowego (C-,0₃), 15.79 wody. Tworzy włosko wate kryształki; skupienia ich groniaste, płytki o budowie włóknistej lub drobnoziarnistej. Twardość 2, ciężar właściwy 2.25. Słomiano-żółty. Połysk tłustawy, nieprzezroczysty. W płomieniu dmuchawki czernieje, a dalej wypalany czerwonym się staje. W kwasach oraz w wódzia-nie potasowym rozkładny. Znany w Czechach

i w Hessyi; zawsze występuje wraz z ligni-

z.aw.

k. ł>ł

Dopiero Adam Cieciszowski, pisarz w. kor., zostawszy w r. 1781 dziedzicem O-i, począł się lu krajach i miejscowościach, krzątać około wzniesienia kościoła. Zamiar jego wykonała wdowa po nim, Teresa z Lelewelów, ciotka historyka Joachima, który dzieckiem często przebywał w O-i i nawet czas jakiś uczył się u tamecznego proboszcza, Leopolda Moroza, pijara. Kamień węgielny świątyni położył dnia 7 lipca r. 1790 ówczesny biskup kijowski i czernihowski, Kacper Kazi- obudowie mierz Cieciszowski. Uroczysta konsekracya kościoła pod wezwaniem śś. Apostołów Piotra i Pawła, dokonana przez Kacpra Cieciszow-skiego, naówezas bisk. łucko-żytomierskiego, odbyła się w sierpniu r. 1806. Obecny na uroczystości autor „Świątyni Sybil!!“, ks. Jan Woronicz, naówezas kanonik kijowski, upamiętnił obchód wierszem, niezamieszczonym w pośmiert-nem dzieł jego wydaniu. Proboszczem został wspomniany wyżej ks. Moroz (f roku 1831).

W świątyni znajduje się kilka pamiątek. W wielkim ołtarzu, obraz Wniebowstąpienia Pańskiego pochodzi z kościoła ks. Dominikanów obserwantów w Warszawie. Drugi obraz, wystawiający Najśw. Maryę Pannę z Dzieciątkiem, naturalnej wielkości, jest dziełem Smuglewieża.

Oksalurya jest to wydzielanie z moczem

dobę kwasu szczawiowego w stanie wolnym lub związanym z wapniem. Część kwasu tego pochodzi ze spożywanego pokarmu roślinnego (szparagi, groszek, pomarańcze i t. p.;, część zaś powstaje w samym ustroju przez utlenianie się niezupełne wodanów węgla i pozostałości bez-azotowej białka. Zwiększenie ilości kwasu szczawiowego zdarza się u osób spożywających ilość nadmierną pokarmów mięsnych, a przytem fizycznie mało pracujących; prócz tego w błędnicy, żółtaczce, gośćcu (reumatyzmie) ostrym

Prócz tego są jeszcze cztery inne obrazy dobrego pendzla, oraz misterna grupa rzeźbiona z drzewa, wyobrażająca Ukrzyżowanie, staro- tern. dawna pamiątka rodziny Cieciszowskich. W grobach kościelnych i w katakumbach przy ko- nadmiernych ilości kwasu szczawiowego przez ściele spoczywają prochy wielu osób z rodziny czas dłuższy i niezależnie od tych czynników, Cieciszowskich. W r. 1805 złożono tam zwło- które i prawidłowo zwiększają kwas szczawio-ki Konstancyi z Jauchów Lelewelowej, matki j wy w moczu. O. jest przeto objawem skazy fundatorki kościoła, a babki historyka Joachi- czyli diatezy szczawiowej. Prawidłowo w uronią; w r. 1815 spoczęła w cieniu wzniesionej | czu znajduje się nie więcej nad 0,02 grama na przez siebie świątyni Teresa z Lelewelów Cie-ciszowska; w r. 1873 pochowano tamże Stefanię z Cieciszowskich Sienkiewiczową, matkę autora „Trylogii“. („Sł. geogr.“).

Okrzemki, wodorosty, ob. Diatomaceae.

Okrzemkowa ziemia—jest to luźne, lub najwyżej do konsystencyi kredy dochodzące skupienie pancerzy okrzemek. Składa się ono z tych szczątków albo wyłącznie, albo też zawiera niewielkie domieszki ciał gliniastych.

Zazwyczaj na ziemię okrzemkową jednego wy-

i innych chorobach. Ważuą rzeczą jest O. jako objaw zapowiadający moczówkę cukrową (ob.) lub towarzyszący jej. O. jako objaw skazy szczawiowej występuje pod dwiema postaciami: w pierwszej spotykana bywa u chorych o budowie szczupłej, skarżących się na zaburzenia żołądkowe, bezsenność, bóle w lędźwiach i t. d.; w drugim szeregu przypadków stwierdzana bywa u chorych, nadmiernie otyłych, cierpiących na bóle nerwowe, wrzo-dzianki skórne i t. p. Nie należy uważać O-i za chorobę samoistną; jest bowiem tylko jednym z przejawów zmienionej przemiany m a-teryi (ob.). O. może dać powód do powstawania piasku szczawiowego w moczu, a nawet kamieni w pęcherzu i nerkach. Leczenie jest przeważnie dyetetyczne.

ro w r. 1891. Sol O-ku tworzą się przez re-dukcyę pochodnych, albo samego kwasu a-zotowego, za pomocą wodoru in statu nascendi. Jeden z takich sposobów otrzymywania O-u polega na redukcji estru etylowego kwasu azotowego za pomocą cyny i kwasu solnego: N(C₂H₂)0₃ + 6H -f HC1 = H₄N0C1 + H₂0 -f- C₂H₅OH. Można również otrzymać O. przez bezpośrednie działanie wodoru na NO, przepuszczając tę mieszaninę przez rurki napełnionej gąbką platynową i nagrzane do 120° NO-j-3H = NHaOH. Rozczyny soli O-ku pod wpływem tlenków barowego i magnezowego ulegają rozkładowi, wydzielając wolny O.; w ten sposób możemy otrzymać wodny rozczyu O-ku; z tych jednak rozczynów O-ku w stanie stałym wydzielić nie możemy. W celu otrzymania O-ku w kryształach Lobry de Bruyn poleca następującą metodę: sól chlorowodorową O-ku rozkładamy za pomocą alkoholatu metylowego, otrzymany osad chlorku sodowego odfiltro-wujemy a rozczyn poddajemy destylacyi pod ciśnieniem zmniejszonem. W tych warunkach odpędza się początkowo alkohol metylowy, a następnie przy t° 70° (ciśnieniu 60 mm), odpędza się O., który już w chłodnicy zastyga w piękne bezbarwne igły. O. jest to ciało stałe, krystaliczne, bardzo hygroskopijne, przy tü 10° dosyć stałe, przy 20° ulega samo przez ‘się rozkładowi, topnieje przy 33.05°, wre przy 22 mm: 56 — 58°; ciężar właściwy 1.35, w stanie suchym zapachu nie ma. O. rozpuszcza się bardzo łatwo w wodzie i alkokolu, trudno w pozostałycli organicznych rozpuszczalnikach, jako to eterze, chloroformie, benzynie, siarczku węgla, eterze octowym i in. Pod wpływem powietrza O. utlenia się bardzo energicznie, tworząc kwas azotawy; przy ogrzewaniu spala się płomieniem błękitnem; środki utleniające działają na O. nadzwyczaj energicznie, utlenieniu często towarzyszą zjawiska cieplne i świetlne. O. redukuje płyn Felinga, rozczy-ny soli rtęciowych, srebrowych, Złotowych i platynowych. Jako zasada O. tworzy z kwasami sole w ten sam sposób jak amoniak, to jest bez wydzielania wody:

2NH₃ -f- H.,S04 2NH₂ O H+H₂S0₄ = (NH₃0)₂ SO Rozczyny ługów sodowego łub potasowego wywołują rozkład O-u. Przez zamianę wodoru w O-u na rodniki organiczne otrzymujemy hydro-ksyliaki alkilowane, które powstają również przez redukcyę węglowodorów nitrowanych. Alkilowane hydroksyliaki posiadają również jak O. własności redukcyjne. Ze związkami posiadającemi grupę karbonilową O., tworzy tak zwane o-ksymy (ob).

Oksybenzoesowy ..was, ob. Salicylowy

Dr J-y li-r.

Oksamid 0§ 0₂ (NH₂)₃ amid kwasu szczawiowego. Związek ten został otrzymany po raz pierwszy w roku 1830 przez Çutnasa ze szczawianu amonowego. Przy nagrzewaniu szczawian amonowy rozpada się według równania: C₂ 0₄ (NH₄)₂ =*• C 2 O s (N H ₂) ₂ + 2 H ₂ O.

O. zwykle otrzymują, poddając działaniu amoniaku szczawian etylu; reakcya przebiega w sposób następujący : C₃ 0₂ (O C₂ H₅^₂ -f 2 NH₃ =

C₂0₂ (NH₂)₂ —2 C₂H₅ OH. Jeden z powszechniejszych sposobów otrzymywania amidów kwasowych polega na przyłączeniu wody do nitrylów; np. O. można otrzymać z cyanu w sposób następujący: CN. CN-j-2H₂0=C0NH₃. CO NH₂.

O jest to ciało stałe, krysztaliczne, o barwie białej, nierozpuszczalne ani w wodzie, ani alkoholu, ani eterze. Ogrzany do 180° ulega częściowemu rozkładowi na cyan i wodę; O. ulega łatwo zmydleniu; pod wpływem środków odwadniających tworzy nitryle C₂0₂ (NH₂)₂=

CN. CN. -f 2H,0.

K. ?ł.

Okseft (niemieck. Oxhoft, angiels hojshead) miara dla wina i wogóle dla wszelkich cieczy spirytusowych. Objętość jej w rozmaitych krajach jest różną — około 200 do 240 litrów, co stanowi tyleż kwart polskich. Nazwa O. pochodzi od skóry wołowej, z której niegdyś wyrabiano worki do przechowywania wina.

•V-

(NH₄)₂ so₄.

O-ami nazywają także wielkie beczki, wyrabiane z klepek, oksef tó w kami zwanych.

4*

Oksy w wyrazach złożonych wskazuje na obecność w danym związku grupy wodorotlenkowej, n. p. nazwa oksyaldechydy lub oksykwasy oznacza, że dane związki prócz funkcyj aldechydowach lub kwasowych posiadają jeszcze funkcye włościwe grupy wodorotlenkowej t. j. funkcye alkholowe. Wyraz Oksy pochodzi od greckiego ó£óę = kwaśny; ten sam źródło-słów posiada łacińska nazwa tlenu oxyge-

K. si-

ni um.

K. Pł.

Oksyd, ob. Tlenek.

Oksydazy, fermenty utleniające; sątozwiąz-

Oksyamoniak, Hydroksylami u, Hydroksyli a k, NH₂OH. O. został po raz pierwszy kwas. otrzymany przez W. Lossena w r. 1865 pod postacią soli kwasu chlorowodorowego NH₄0C1, w stanie zaś wolnym wydzielony został dopie- | ki nadzwyczaj rozpowszechnione w organiz-

Eacykl. Powsz. Uustr. Ser. II. Zesz. 33b. X. V.

mach zwierzęcych, roślinnych i posiadające doniosłe znaczenie w funkcyach życiowych. Już oddawna spostrzeżono, że procesy utleniania w organizmie żywym podlegają pewnym czynnikom, wpływającym na przebieg tego utleniania. Jedne ciała utleniają się znacznie łatwiej niż w warunkach zwykłych np.: benzol, inne zaś znacznie trudniej np. kwas szczawiowy. Bliższe badania wykryły w różnych organach zwierząt i roślin obecność ciał posiadających specyficzny charakter utleniający. Obecność tych ciał możemy wykryć za pomocą różnych barwnych reakcyj, powstających pod utleniającym wpływem, O-z np. zabarwianie na niebiesko nalewki, gwajakowej, lub na ponsowo gwajakolu. Znane są również odczynniki wskazujące ilościowo działanie 0-z,np. aldechyd salicylowy, który pod działaniem tak zwanej salicylazy zostaje utleniony na kwas salicylowy. Musimy zaznaczyć, że O-zy, jak wogóle wszelkie fermenty, posiadają bardzo ograniczoną sferę działania. O-zy należą do najmniej zbadanej grupy fermentów jak pod względem chemicznym, tak również pod względem fizyologicznym. Według Bourquelota utlenianie O-z polega nakatalitycz-nem ich działaniu: to też działanie O-z może się spełnić tylko w obecności wolnego tlenu.

glikol

CHS.C =

OK

aldech. octowy

za-

1) I

I ‘U l

K. Sł.

Oksyhemoglobina, ob. Hemoglobin a.

Oksykwasy. Związki organiczne posiadające współrzędnie własności kwasów i alkoholi, znane są pod nazwą Ok-ów. Dwoisty chakter Ok-ów warunkuje się obecnością odpowiednich rodników (ob.), a mianowicie: alkoholowy charakter zależy od obecności grupy wodorotlenkowej (OH), połączonej bezpośrednio z węglem, kwasowość od grupy karboksylowej (COOH). Nauka rozróżnia zasadowość i wartościowość Ok-ów. Zasadowość Ok-ów jest określana za pomocą ilości grup karbksylowych, wartościowość zaś o-gólną ilością grup wodorotlenkowych. Na zasadzie odległości grupy wodorotlenkowej od kar-boksylu rozróżniają Ok-y na a, ß, 7, 8, i. t. d. Następujące przykłady zapoznają nas bliżej z budową oksykwasów: CH₃.CH₂.ĆH.OH.COOH— kwas a oksymasłowy dwuwartościowy jednoza-sadowy; — CH₃CH.OH.CH₂.COOH—kwas ß oksymasłowy dwuwartościowy jeduozasadowy; — CHaOH.CH₂CH₂COOH — kwas y oksymasłowy dwuwartościowy jeduozasadowy. CH3CH.OH.CH. OH.COOH kwas c*-ß d»\uoksy masło wy trójwartościowy jednozasad. COOH.Cfl.OH.CH.OH.COOH kwas dwuoksy bursztynowy czterowartościowy dwuzasadowy. Izomerya Ok ów jest zależną od wszystkich przyczyn wpływających na izo-meryę kwasów (ob.) wogóle; jako dodatkowy czynnik występuje położenie grupy wodorotlenkowej, jak to widać na przytoczonych wyżej przykładach. Różnorodne sposoby otrzymywania Ok-ów dadzą się zredukować do trzech typów reakcyi: 1) wprowadzając grupę wodorotlenkową do związków posiadających grupę karboksylową; 2) wprowadzając grupę karboksylową do związków posiadających grupę wodorotlenkową; 3) wprowadzając grupy karboksylowe i wodorotlenkowe do związków nieposia-dających tych grup, Za przykład otrzymywania Ok-ów metodą pierwszego typu może służyć reakcya następująca:

CHoBr.COOH + H₂0 = CH,OR.COOH 4- Hßr. kw. monobromoctowy kw. glikolowy.

Utlenienie wieloatomowych alkoholi, posiadających pierwszorzędowe grupy alkoholowe, da nam przykład otrzymywania Ok-ów metodą typu drugiego:

duo!! CH₂0H -f- O, = CH,OE.COOH + H₃0.

kw. glikolowy.

Otrzymywanie Ok-ów z aldechydów lub a-cetonów przez działanie cyanowodorowego kwasu da nam możność zapoznania si§ z reakcyą typu trzeciego:

-f HCN = CH, CU.OH CM =

nitryl kw. mlecznego CH₃ CH.0H.CS+3H,0 =

Clij.CH.OH COOll+HjO-hNHj. kw. mleczny.

Fizyczne własności Ok-ów nie dają się ująć w ogólną charakterystykę. Są między niemi ciała, stałe, bądź też ciecze. Ok-y szeregu y, prawie że nie są znane w stanie wolnym: to też własności fizyczne różnych Ok-ów podamy przy ich szczegółowem opisaniu Pod względem chemicznym Ok-y należą do ciał bardzo czynnych występując, bądź-to jak alkohole, bądź to jako kwasy. Dwoisty charakter Ok-ów bardzo wyraźnie występuje przy zastąpieniu wodorów grup wodorotlenkowych metalami. Kiedy wodór grupy karboksylowej z łatwością zastąpić możemy metalem, działając na Ok-y rozczyna-mi węglanów, wodór w grupie wodorotlenkowej o charakter e alkoholowym może być stąpiony tylko pod działaniem metalicznego sodu lub potasu:

2CH.OH.CvjOH4Nas,Co, = 2CH,UH.COONa4Co,4- H₂0

C H. 011 C U u N a -f- N a = C1 1 s D N a C O O N a -p H • Posiadając"grupy wodorotlenkowe, Ok-y mogą tworzyć cały szereg bezwodników o własnościach eterów lub estrów. Jedne Ok-y mogą tworzyć bezwodniki tylko kosztem dwóch drobin, inne zaś kosztem jednej drobiny; nareszcie ß Ok-y, tracąc wodę kosztem jednej drobiny Ok-u, tworzą, nie bezwodnik, lecz nienasycony kwas. Następujący szereg bezwodników może tworzyć kwas glikolowy:

CH, |ÖHH|OH₂C CH,. jöHHjOOC CH₂|OHH[OOC

I 3) I ~ _ I CO OH    HOOC COOH OHH₂C COOlłi HÓ|1I₂ C

kw. dwuglikolowy Bezw. kw. glikol. Bezw. k. dwuglik W pierwszym przykładzie wydzielenie wody nastąpiło kosztem dwóch grup alkoholowych, grupy zaś kwasowe pozostały bez zmiany: to : też otrzymany bezwodnik posiada własności I dwuzasadowego kwasu i eteru; w dwóch następ-s nych przykładach bezwodniki posiadają wła-

szym stopniu.

Gksymoron (od wyrazów greckich, olcsys — ostry, kwaśny, cierpki i moron—głupstwo) ozna-rodzaj zwrotu retorycznego; ogólnie biorąc zestawieniu w sposób żartobliwy

ma

ch₃.=

CH₃.C -

"i

R.C=0

NH.R

C₆R₅.C.H

2)

OH.N

R..C.R

N.OH

bywa.

sności estrów, ß Ok-y, tracąc wodę, jak już wmiankowano wyże], tworzą nienasycone kwasy: CH₂.CH.OH.COOII = CH₃ = CII - COOII.

Y Ok-y posiadają w wysokim stopniu własność tworzenia wewnętrznych bezwodników, tak zwanych laktonów (ob.) według równania

ch₂oh.ch₂ ch₂.coóh = CH₂.CH₂CH₂COO

6 Ok-y posiadają tą własność tylko w mniej-

K. Sł.

cza polega na

dwóch wyrazów, z których jeden jest zupełnem zaprzeczeniem drugiego. Sprzeczność to jednak tylko pozorna, gdyż w samej rzeczy? nie-tu błędu logicznego, zwanego contradictio in adjecło, lecz dąży się do wyrażenia niezwykłych stanów duszy lub niepospolitych zjawisk; zręczny O. bywa też często środkiem dla dobitnego wysłowienia się, dowcipu i t. p. Pospolicie w stylistyce nazywamy O-em zestawienie rzeczownika i przymiotnika, zawierających sprzeczne pojęcia, np. „młody starzec“, „hojny sknera“, „bolesna rozkosz“, lub: „Cudy miłości, czarów sposób nowy, mróz gorejący i ogień 1 o do wy“ (A. Morsztyn). Jest O., podobnie, jak: autymetateza (ob.), p'ara-d o k s^ob.), stychomyty a, (ob.) jedną z odmian antytezy (ob.) i należy do niezwykłych i silnych zwrotów mowy, dlatego też musi być używany w miarę i ostrożnie, by, używając go, nie wpaść w przesadę stylową i śmieszną manierę.H G

Oksymy, związki powstałe przez działanie hydroksyljaku na aldechydy lub acetony. Nazywamy O-mi względnie aldoksymami—pochodne aldechydów, acetoksymami—pochodne acetonów. Reakcya tworzenia się Ok-ów przebiega według następujących równań:

= CH₃.C = N.0H+II₂0

II

N. OH = CH₃C = N.OH

CH₃

Można otrzymać O-my przez działanie roz-czynu soli chlorowodorowej hydroksyljaku na aldechydy lub acetony w obecności sody lub ługu. O-my są to ciała stałe lub płynne, posiadające specyficzny zapach zbliżony do zapachu pietruszki. O-my występują bądź jako zasady, tworząc z kwasem sole np.

(CH₃)₂C=N.OH -f- HC1 = (CH₃)₂C = N.OH.HC1. bądź jako kwasy, tworząc sole przez zastąpienie wodoru grupy wodorotlenkowej metalem (CH₃)₂C = OH -f Na = (CH₃),C - N.ONa.

Pod działaniem środków redukcyjnych O-y tworzą aminy, tracąc wodę —nitryle, środki zaś uwadniające regenerują hydroksyljak i alde-chyd lub aceton. Beckman zauważył, że ace-toksymony łatwo ule: ają przemianom izomery-zacyjnym, np. pod działaniem chlorkuacetyJu zachodzi następująca zmiana:

R C—R.

N.OH

oksym amin kwasowy Bardzo ciekawe przykłady izomeryi zauważone zostały między O-mi grupy aromatycznej np. O. aldechydu benzoesowego znany jest w dwóch odmianach: płynnej i stałej. Stała odmiana pod działaniem bezwodnika octowego łatwo traci wodę i tworzy nitryl, płynna zaś odmiana pod wpływem tegoż czynnika tworzy pochodne kwasu octowego. Zgodnie z zachowaniem się względem odwadniających czynności, dwóm tym izomeronom nadają następującą budowę drobiny:

C.H₅-C.H

1)

N.OH

Dla odróżnienia dwóch tych form pierwszą nazywają Synaldoksymami, drugą Antyaldoksy-mami. Również istnieją tego rodzaju izomerye między acetono-oksymami posiadającemi rodniki, np.

OH.N

Tworzenie się O-ów jest reakcyą nadzwyczaj charakterystyczną dla ciał posiadających grupę karbonilową: to też ta reakcya w praktyce laboratoryjnej w tym celu często stosowaną,

K. Sł.

Qksyneuryna, ob. Betaina.

Oksypyronkarbolowy kwas, ob. Ko me nowy kwas.

Oksywska K§pa, niem. Oxnoefter Kaempe w dokum. Terra Oxime, leży w pow. Wejherowskim. Już w pierwszej połowie w. XIII istniało na tej Kępie 15 wsi, mianowicie: Oblusino (Obluż), Grambelevo (Grambolewo, dziś już zaginęło), Pogore (Pogórze), Nemichowo (Ninechów, już nie istnieje), Mości (Mosty), Cochovo (Kochowa, zaginęło), Gogolevo (Gogolino, zaginęło), Nebu-dovo (Nebudowo, już nie istnieje), Bacocino (Barchocino, zaginęło), Cossachowo (Kosakowo), Zbihovo (Zbiechowo, już nie istnieje), Pirwosino (Pierwoszyn). O. k., dziś z lądem złączona, stanowiła dawniej wyspę. Według Ossowskiego powstała w ten sposób, że wody Bałtyku wrzynały się w ląd kilku odnogami w kierunku zachodnim ku Pomeranii i, odrywając od lądu całą północną połowę Wejherowskiego powiatu, rozdrobniły ją na kilka części, stanowiących grupę dość obszernych wysp przybrzeżnych. Po obniżeniu się później poziomu wód, wyspy te zmieniły się w wyniosłości lądowe, otoczone szerokiemi pasami torfowisk, dziś jeszcze w części nieprzebytych. Dalej na północ leżą jeszcze dwie kępy: Pucka i Swarzewska. Autor

artykułu o wybrzeżach bałtyckich (ob. Preuss ! wiakowskich, Dobieszewskich, Domaratów, Do-

Prov. BI., 1837, str. 367) utrzymuje, że te kępy są wyspami, o których Herodot powiada, że je dla bursztynu zwiedzali Fenicyanie. Że kępy te niegdyś otoczone były wodą, świadczy ta okoliczność, iż w torfowiskach pod Chylonią, o milę od morza, znaleziono r. 1834, trzy do czterech stóp pod powierzchnią ziemi, dobrze zachowane bale statku większego. Obecnie jednak morze już tu, na północ od uścia Wisły, nie osadza żadnych warstw, przeciwnie podrywa wybrzeża bez przerwy, o czem po każdej burzy naocznie się można przekonać. Duże zbiorowiska kamieni, ciągnące się wzdłuż brzegu i stawiające żegludze wielkie przeszkody, są tylko szczątkami dawniejszego lądu. Między rokiem 1810 — 12 usypano pod Oksywiem niedaleko brzegu w celach obronnych szaniec czworoboczny, którego obecnie już tylko połowa pozostała. Już w r. 1837 obliczała gmina oksywska swą stratę w roli na 30 mórg („Sł. geogr.“).

Oksza, Kołda, Bradacice, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—oksza czyli halabarda, czy też topór rzeźniczy srebrny, ostrzem w prawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, takaż halabarda, wbita w nią ostrzem. Podług tradycyi, podanej przez kronikarzy i heraldyków, herb ten przyniesiony został z Czech w XII stuleciu przez rodzinę W e r s z o w c ó w, zmuszoną opuścić swój kraj wskutek walk z domem panującym. Czy tak było w istocie, trudno dociec, aczkolwiek, sądząc z tego, że gałąź Wersz owco w, pozostała w Czechach, pieczętuje się po dziś dzień dwiema okszami skrzyżowanemi, który to herb zwie się B r a d-czyce, należałoby przypuszczać, że legenda tym razem z prawdą się nie minęła. Wprawdzie dr. Piekosiński twierdzi, że Wer-szowcowie po przybyciu do Polski adoptowani zostali i przyjęci do herbu przez możny ród L u b o m 1 i t ó w—O g n i w ó w, czego zresztą dowody znajdujemy w źródłach archiwalnych,

* maszewskich, Donatkowskich, Dulków, Dylewskich, Dzierzbickich, Wilków-Dziewięckich (zgaśli), Gawinowiczów, Gawinowsklch, Gorlickich,

Fig. 39 Oksza (herb pierwotny).

1 i ńs ki; Czarniecki; Żernicki; H e 1-c e 1; Ulano wski; Piekosiński; notaty ś. p. Stosława Laguny; Boniecki; Arch, b. Her. Kr. Polskiego; akta i papiery wielu rodzin.

n.

Fig. 40.^0ksz;C(herb).'r Grabowskich, Gromadzkich, Grochowalskich (nob. 1775 r.), Gruszewskich, Jackowskich, Ja-łowskich, Parteków-Jaśkowskich, Jaworskich, Jerzykowskich, Kłobuczyńskich Kłobukowskicli, Kłomnickich, Konarzewskich, Konopnickich-Krusińskicli, Lucyanowskich, Mchowskicli, Mie_ tulskich, Niedźwiedzkich. Okszyńskich, Orze chowskich, Ostrowskich, Ożegowskich, Pęche rzewskich, Pijanowskich, Pląskowskich, Porow" skich, Radoszewskich (baronowie sasko-gotaj" scy r. 1870), Raweckich, Rawieckich, hr. Re* jów „z Nagłowic‘: (hr. austr. r. 1808 z przy" domkiem Werszowiec), Rogozińskich, Rokos" sowskich, Rzuchowskich, Sarzyckich, Siekier" ków, Siemikowskich, Sierskich, Stablewskich> Strzałeckich, Wątróbko w-Strzeleckich, Szumskich (zgaśli), Topolskich, Wątrobińskich, Wą-tróbskich, Wilczkowskich, Witowskich, Włostow* skich, Wrzębskicli, Zdrodowskich i Zdrowskich; Źródła: „Herbarz arsenalski“; Długosz-Paprocki; Okolski; Niesiecki; Duń-czewski; Ku rop at nick i; Borkowski-nic wszelako nie dowodzi, aby niektórzy z człon- j Ostrowski; Polaczek; K o s i ń s k i; Ż y c lików licznej tej rodziny nie pozostali przy własnym swym herbie. —Z zapisek sądowych, średniowiecznych najstaisza, dotycząca omawianego herbu, sięga r. 1411; zapiska z r. 1417 i kilka innych późniejszych, zowią go Kołdą.

Oksza albo Oksa, rzeka, bierze początek w pow. Częstochowskim na zachód od Kłobucka, pod wsią Rybno, śród wyżyny mającej tu do 800 st. npm. Płynie w kierunku wscliodn. pod Kłobuck, za osadą skręca, obchodząc' lukiem wygiętym ku zachód.-półn. wznoszącą się tu tarasowatą wyżynę i płynie ku wschodowi pod wsią Łobodzie i skręcając dalej coraz więcej ku północy, dochodzi do wsi Ostrowy, płynąc lesistą wyżyną. Od Ostrów skręca więcej ku zach.-półn. i wpada do Liswarty z praw. brzegu, pomiędzy wsią Borowie a folw. Łęg, naprzeciw Nowej Wsi, leżącej na przeciwległym, wyniosłym brzegu doliny Liswarty. („Sł. geogr.“).

Z pieczęci średniowiecznych z O-ę dochowało się ledwie kilka. Najstarsza z nich, Nankiera, biskupa krakowskiego, pochodzi z r. 1320, potem idą pieczęci: Jana, arcybiskupa lwowskiego, z r. 1416 i Jana Reja z Szumska (r. 1437). Z pisarzów heraldycznych wspomina o herbie tym pierwszy Długosz, dając mu, oprócz nazwy O., również zawołanie Bradacice.—O-y używają rody następujące: Ada-mowskich, Aratowskich, Babskich, Bartosiewiczów, Błeszyńskich, Bogusławskich, Brzeskich,

Bukowskich, Chocianowskich, Chocimowskich,

Chomętowskich, Chomiczów, Chudzińskich, Cza-pelskich, Czechowskich, Czerniachowiczów, Czer-

na.

Oksza, w dokum. Oksa albo Oxa, wieś w pobliżu rz. Nidy, pow. Jędrzejowski, gm. Węgle-szyn, par. Oksza. Leży przy trakcie z Małogoszczy do Rakoszyna. Kościół par. murowany, filialny par. Konieczno, szkoła początkowa ogól-0. założoną została w r. 1554 przez Mikołaja Reja na obszarze wsi Tworowa. Nazwa O. jest nazwą herbu, którego prócz Rejów używało kilka innych rodów małopolskich. Ciekawy dokument fundacyjny ob. „Słów. Geogr.“ („Oksza“). Jednocześuie z założeniem miasta wzniósł tu Rej zbór kalwiński. Twierdzenie Łukaszewicza, powtórzone przez ks. Bukowskiego („Hist. Reform.“ 1,425), jakoby Rej w Okszy zabrał i sprofanował kościół katolicki, niema podstawy, gdyż ani w Tworowie, na którego gruntach O. założona została, ani w przyległym Powiązowie nie było wcale kościoła. Dopóki O. pozostawała w ręku Rejów kalwinów, zbór tutejszy służył w w. XVII często za miejsce odbywania synodów kościoła kalw. małopolskiego. Odbywały się one w r. 1626, 1643,1662,1665. Na ostatnim było jeszcze 11 ministrów i 10 ze szlachty; Jan Dębicki prezydował. Dopiero gdy O. przeszła w ręce katolików, przeor klasztoru Cystersów w Jędrzejowie zajął za zgodą dziedzica zbór odebrany kalwinom i zamienił go na kościółek katolicki, zostający pod zarządem klasztoru. Gdy drewniana ta budowla spłonęła, klasztor w r. 1769 wzniósł nowy kościół, który po zniesieniu cystersów w r. 1819 został przyłączony jako filia do par. Konieczno. Sama osada dla braku warunków rozwoju nie przybrała nigdy charakteru miasta. Magdalena z MorsztynówWąsowiczowa, starościna budziszew-ska,Ś chcąc podnieść swe miasteczko, wyjednała w r. 1785 przywilej, stanowiący targ we czwartek. Nawiedził miejsce to d. 10 lipca r. 1787 Stanisław August wracający na Kraków z Kaniowa („Sł. geogr.“).

Oksza, naczej kusza— (Zyyaena). O. (rodzaj) z rodziiny żarłaczowatych (Cardia-sp o do us te — Plagiostomata): ogon należy do typu „heterocerk“ (ob. Ogon); płetwy pier-śne, wystające na kształt wioseł, są umieszczone na skielecie chrzęstnym, silnym; płetwa grzbietowa składa się z dwu części; oczy są zaopatrzone błoną migawkową (membrana nic-ticans)\ brak dziury wytryskowej (spiraculum; ob. ten wyraz, jak również skielet główny, p wyr. Spodouste r y b y); skóra pokryta pa pce rzem, złożonym z licznych, t. zw. blaszkozębów

t. j. blaszek z wystającymi kilkoma zakrzywio nymi w tył rożkami (są to t. zw. zęby skórne ob.); szczeliny skrzelne umieszczone są z boków głowy. Lecz najbardziej znamienny u O. jest kształt głowy; mianowicie okolica dołów ocznych (regio orbitalis) rozrasta się na boki, a oczy, zaopatrzone w powieki, mieszczą się na powstałych w ten sposób wyniosłościach; głowa przybiera przezto kształt młota, zkąd nawet powstała i nazwa dla całego rodzaju (kusza). Rozmnażają się O-e w ten sam sposób jak i cała rodzina żarłaczowatych, mianowicie- jaja duże, ze zaaczną zawartością żółtka, zapładniane bywają w jajowodach samicy i w rozszerzeniach tychże, spełniających czynność macicy zwierząt wyższych, następuje ich rozwój dalszy. Z początku odżywiają się żółtkiem, zawartym w pęcherzu żółtkowym, a następnie, przytwierdziwszy się do ścianki tej „macicy“, za pomocą t. z w. „pseudoplacenty“ (ob.), otrzymują materyał pokarmowy z ciała matki. „Pseudoplacenta“ jednak powstaje nie z owo dni (allantois—ob.), lecz z pęcherzyka żółtkowego, naczynia więc krwionośne z niego też pochodzą. U rybek młodych listki skrzelne są hardzo długie i wobec tego wystają z otworu skrzelnego. Ponieważ jaja są zapładniane wewnątrz samicy, więc istnieje u O-y spółkowanie; do celu tego są przystosowane części płetw brzusznych samca. — O. dochodzi do 4 m. długości i 400 klgr. wagi; na stronie grzbietowej jest koloru szaro-brunatnego, na

fgl

Fig. 47. Oksza albo Kusza (Zygaema maliens?.

riidae) należy do podrzędu żarłaczy (Squa-lides), rzędu spodoustych (Selachii), gromady ryb (Pisces). Cecby ustrojowe ryb tych są następujące: otwór jamy ustnej poprzeczny, szeroki, jest umieszczony łukowato na stronie brzusznej głowy (stąd pochodzi nazwa rzędu

q n

stronie brzusznej brudnobiałego. O. żarłocznością mało ustępuje reszcie żarłaczy, żywi się zaś przeważnie płaszczkami (Èajidae) i boko-pływami (Pleuronectes). Z tego powodu lubi przebywać na iłowatem dnie morskiem, ponieważ ryby składające się na jej pożywienie zwy-

kle żyją w takich warunkach. Zresztą nie J A poi li na, że głód dopiero wtedy ustanie, gardzi i rybami iunemi, a czasem urządza polowanie i na ludzi kąpiących się. O. przebywa w morzach pasa umiarkowanego, we wszystkich częściach świata. Najpospolitszy gatunek,    Zygaena malleus (kusza ryba) spo

gdy Charilę przebłagać zdołają; hojnemi, odtąd zaś co dziewięć lat się powtarzającemi, ofiarami zdołano nakoniec zjednać sobie łaskę boga, który klęskę głodową uśmierzył. — Por. Censorinus „De die natali“ 18; PI in i us „Nat. Hist.“ 2, 8, 6; Id eie r „Haudbuch der Chronologie“, I. str. 287 i nast.; II str. 605

S. J'rz.

Oktaj (Ugetaj, Ogotaj), chan mongolski, trzeci syn Temuczyna Czyngis (Dżengis) chana. W czasie wyprawy Temuczyna na zachód, do Europy, między r. 1220 a 1224, pozostawał wraz ze starszym bratem Czagatajem w Gaśnie i Kabulu, otrzymawszy od ojca rozkaz dokończenia podboju wybrzeży zachodnich rz. Indu. Po śmierci ojca (w sierpniu r. 1228) został Czyngischanem, władcą olbrzymiego państwa, obejmującego przestrzeń od Eufratu do Indu i od Eranu aż w głąb stepów azyatyckich a podzielonego między synów i wnuków Temuczyna (Batu-chana, Czagataja i Tuli), nad które-mi O. jako Czyngischan piastować miał władzę zwierzclmiczą, zatwierdzoną przez radę książąt mongolskich —Kuryltaj. Marząc o wszechświatowe] monarchii mongolskiej i idąc zawsze za świa-tłemi wskazówkami swego doradcy, mandaryna chińskiego, E-lu-Czutsai, uczynił O. z miasta Karakorum, dotychczas składającego się z samych zaledwie chat, wspaniałą stolicę; pobudował pałace i gmachy publiczne, sprowadził chińskich i muzułmańskich artystów, rzemieślników i uczonych. Potężny władzca Wschodu, otoczony bajecznym niemal przepychem, czcią własnego narodu, książąt plemiennych i władzców ludów podbitych, zasypywany bo-gatemi darami przez obcych monarchów azyatyckich, pozostał O. barbarzyńcą, oddawał się namiętnie pijaństwu, wierzył w swych bogów pogańskich, pomimo całego zewnętrznego poloru i początków cywilizacyi, zaszczepionych przez wyższych urzędników chińskich, oraz chińskich, arabskich i perskich przybłędów, pomimo nauki chrześciańskiej, krzewionej usilnie przez żonę chana, Turokejnę i jej doradzców. Zmarł O. d. 11 marca r. 1241; śmierć jego była dla Batu-chana hasłem do zaniechania zwycięskiej wyprawy na zachód, w głąb Niemiec. Za panowania O-a, złamano potęgę szacha charczmij-skiego Dżelal-ed-dina (w r. 1231). Po śmierci O-a Turakejna, omijając pierworodnego syna, którego sam Czyngischan następcą po sobie był mianował, wyniosła, za sprawą ministra chińskiego na tron małoletniego syna swego, Gujuka (Kajuka) i sama w charakterze regent-ki rządy objęła.—Bibliogfia: De Mailla „Histoire général de la Chine“ (Paryż 1783). D’Ohsson „Histoire des Mongols“ (Haga i Amsterdam 1834); Ho worth „History of the Mongols“ (Londyn 1876); Wolff „Geschichte d. Mongolen“ (Wrocław 1872). Erdmann „Te-mudschin der Unerschütterliche“ (Lipsk 1862).

S M.

tyka się u brzegów północno-zachodnich Europy. Inne gatunki: Z. Lewini, Squalus malleus Cestracion Zygaena; wogóle — znanych jest do- i nast. tąd 5 gatunków.

Oksza T. pseudonim T. Orzechowskiego.

Oktaedr, ob. Ośmiościan.

Oktaedryt,minerał—synonim anatazu (ob.).

Oktaëteris, po grecku ’Oxtaenjpiç, po łacinie Octaëteris, także Ennaëteris, po grecku ’ËvvasTTjptç (èwsa=9, ^Toc;=rok) zwana, oznacza w chronologii greckiej cykl, z ośmiu lat (oxtco =8, sToę=rok) złożony, za którego pomocą, przez wsuwanie miesięcy przestępnych, wyrównywano rok słoneczny z księżycowym tak, że po skończonym ósmym roku, a więc z każdym dziewiątym rokiem nowy cykl się rozpoczynał.

Składała się O. z 2925 dni, rozdzielonych na 96 zwyczajnych miesięcy i na trzy przestępne, i zwała się także wielkim rokiem (pi^aę èvtaoTÔç). Prawdopodobnie jest to najstarszy cykl astronomiczny, według którego Ateń-czycy okresy czasu dłuższe liczyli, w każdym razie znano go już za czasów Solona (ob.). Chociaż tradycya historyczna jako autora tego obrachunku chronologicznego podaje Kleostratosa. rodem z wyspy Tenedos, spółczesnego historykowi Herodotowi albo astronomowi Meto nowi (r. 432 przed Chr.), tyle wszakże pewna, że początku O. szukać należy w starodawnych peryodach świątecznych. Tak znajdujemy w kulcie Apollina cykl, również 8 lat wynoszący, a igrzyska pityjskie i olimpijskie obchodzono zrazu co lat dziewięć, a później dopiero przez podział"wiel-kiego cyklu na dwie połowy powstała znana pentaëteris (ob.), cykl 5 łat, a z tej znowu triëteris (ob.), cykl trzy lata wynoszący. W czasach jeszcze historycznych obchodzono co lat dziewięć rozmaite uroczystości, jak w Delfach święto Ssttr/jpiov,    pia, na pamiątkę walki

wzma-

Apollina ze smokiem pityjskim, i połączone z niem uroczystości 'Hpcoię i Xcr.pi),a, w których jednakże więcej bakchusowy charakter przebijał. Plut ar cli („Quaest.“ gr. 12) opisuje dokładnie przebieg tych uroczystości i podaje zarazem o powstaniu święta XapiXa następującą legendę barwną: Kiedy skutkiem wielkiej suszy wybuchł w kraju głód, przyszło ubogie dziewczę, nazwiskiem Chari la, do króla i rzewnie błagało go o kawałek chleba; gdy król jednakże z oburzeniem na taką bezczelność rzucił jej sandałem w twarz, a dziewczę z głodu i z rozpaczy się obwiesiło, obwieściła P i t y a (ob.), kiedy mieszkańcy wśród gającej się ciągle klęski głodowej o pomoc i radę skuteczną ją prosili, następującą wolę

nes

K.

A. Pol.

Lavisse et Ram baud „Histoire générale“ t. II: Georg Weber „Allgemeine Weltge- j schichte“ t. VII str. 379 — 383 (Lipsk 1868). M- Kr-Oktant, gwiazdozbiór półkuli¹ południowej, zawiera według Goulda 88 gwiazd aż do średniej włącznie wielkości, w tej liczbie dwie czwartej wielkości. Gwiazda a (5, 8-ej wielkości) znajdowała się w r. 1898 w odległości 44' 34” od bieguna południowego. -    1{-

Oktant, ósma część koła w płaniinetryi, w stereometry i ósma część kuli.

Oktapla, tak się nazywa biblia polyglotta, ułożona w ośmiu kolumnach ; w sporządzonej przez Orygenesa (ob.) znajdują się: 1) tekst hebrajski, pismem hebrajskiem; 2) takiż tekst, pismem greckiem; 3) tłómaczenie Aquili; 4) tłómaczenie Symmacha; 5) przekład Siedmiu-dziesięciu; 6 )t tłómaczenie Teodozyona; 7) tak nazwane Piąte; 8) tak nazwane Szóste. Oryge-pierwotnie opracował był biblię w sześciu kolumnach, Hexapla, potem dodał dwa jeszcze nowo^-odkryte przekłady.

Oktawa, W języku kościelnym obchód niektórych uroczystości religijnych, trwający przez dni ośm, chociaż nie tak solenny, jak pierwszego dnia, którego powtórzeniem jest ostatni, to jest ósmy. Zwyczaj ten przeszedł do chrze-ścian od Izraelitów, którzy przez dni osiem obchodzili święto Namiotów według zalecenia Lewi-tyku. Następujące uroczystości święcą oktawę: Boże Narodzenie, Trzy^ Króle, Wielkanoc, Wniebowstąpienie, Zielone Świątki, Boże Ciało, święto patrona, pod którego wezwaniem kościół jest poświęcony potem dodano główne uroczystości N. Panny Maryi, Narodzenie ś. Jana Chrzciciela, śś. Piotra i Pawła, ś. Jana Ewangelisty, ś. Szczepana, ś. Agnieszki męczennicz-ki, i niektórych patronów krajowych, Nie zachowuje się oktaw w czasie wielkiego postu: jeżeli przypadnie wtedy, bywa opuszczaną. Księga zwaua „Octavarium“ obejmuje modlitwy i lek-cye, przypadające na oktawy świąt. K-

Oktawa W muzyce oznacza ośmy stopień gamy, noszący tę samą nazwę, co i pierwszy ton tejże gamy.

Oktawa, strofa ośmiowierszowa, ob. Stanza. Oktawia młodsza (Octcma minor), siostra ces. Augusta, żona druga Marka Antoniusza, ob. Oktawiusze, 15.

Oktawia, żona Nerona, ob. Oktawiusze, 16.

Oktawian kardynał z XII w. jako antypapież Wiktor IV, pochodzący według jednych z rodziny starożytnej rzymskiej (W e b e r „Weltgeschichte“ t. VI), według innych z tuskulań-skiej (Tusculum Re urno nt „Geschichte der Stadt Rom“ t. II). Odegrał rolę ważną w walce papiestwa z cesarstwem za Hadryana IV (ob.) i Aleksandra III (ob.), papieżów, i za cesarza Fryderyka I Barbarossy (ob.).

Herge nr ö tli er nazywa go Oktawianem M a 1 e d e 11 i, inni widzą w nim potomka słynnej rodziny hrabiowskiej Frascati. Uczestniczył czynnie w ówczesnych zawi-kłaniach włoskich, a w walce papieża Ha-dryana IV i Fryderyka Barbaro s-sy z Arnoldem z Brescii (ob.) prowadził, jako dowódca, część wojska niemieckiego przeciw Arnoldowi w grudniu r. 1154 i obsadził wojskowo kościół św. Piotra. Wkrótce potem wybuchł spór zacięty między papieżem a cesarzem; kolegium kardynalskie rozdwoiło się wtedy na zwolenników papieża i cesarza; O. stał na czele drugich. 1 on też głównie się przyczynił do zgody papieża z cesarzem i przyprowadził do skutku w kwietniu r. 1159, układ w Bolonii z Fryderykiem I (na Wielkanoc) i do t. zw. układu bolońskiego, będącego wznowieniem innego, zawartego w Konstancyi w r. 1153, a który regulował wzajemne stosunki i prawa zwierzchnicze papieży i cesarzy. Już w d. 1 września r. 1159 umarł w Anagni Ha-dryan IV, a wpływowy i ambitny O. rozpoczął zabiegi o tron papieski. Zatarg bowiem między papieżem a cesarzem odnowił się wkrótce po ugodzie bolońskiej, i wtedy Ha dry an IV opuścił Rzym, a z nim wierni mu kardynałowie, z Rolandem (ob.) na czele, i udali się do Anagni; kardynał O. zaś ze swojem stronnictwem pozostał w Rzymie. W d. 4 września rozpoczęło się konklawe w bazylice św. Piotra. Było 2 kandydatów do tyary: nienawistny Fryderykowi I kardynał Roland i O. Mimo zabiegów usilnych kardynała O-a przed-i podczas konklawe, opuściła go znaczna część stronników, tak, iż większością obrany został papieżem Roland wbrew swoim chęciom i przybrał imię Aleksandra III; dwaj tylko kardynałowie: Jan i Gwidon zCremy ogłosili O-a papieżem, który, przywdziawszy pośpiesznie płaszcz papieski, pod opieką zbrojnych swych stronników intronizował się jako Wiktor IV w d. 7 września. Tak rozpoczęła się schizma papieska i walka obydwóch papieży. Aleksander III zbiegł do Włoch północnych przy pomocy rodziny rzymskiej Frangipanich (ob.), wyklął w Terraczynie Wiktora IV, który dopiero d. 4 paźdz. zdołał się ukoronować, bo całe kolegium kardynalskie wierne zostało Aleksandrowi III. Wobec tej schizmy cesarz Fryderyk I zwołał do Pawii „synod powszechny“ w październiku r. 1159, z góry jednak oświadczył się za Wiktorem IV, jako prawym papieżem. Na synod ten, otwarty d. 5 lutego r. 1160, stawiło się tylko 50 biskupów niemieckich i lombardzkich, gdy innych państw duchowieństwo odrzuciło zaproszenie; „kardynał Roland“, jak go nazywał cesarz, nie przybył. Synod potępił też Aleksandra III, a Wiktora IV uznał za papieża pod naciskiem cesarza. Mimo to W i-k t o r znalazł posłuch tylko w Czechach; Dania

Por. o tein dokładniej: Hergen-r öther „Allg. Kirchengeschichte“ (T. II; w przekładzie polskim t. VI); J astro w-W inter „Deutsche Geschichte im Zeitalter der Hohenstaufen“ (t. I); Reuter „Geschichte Alexanders IV“ (t. 3); Reumont „Geschichte der

M. U-y.

zachowała się neutralnie wobec obu papieży, 'duchowieństwo angielskie uznało Aleksandra III, podobnie jak Francya. Walka ta o ogólniejszem tle i charakterze, bo o antagonizm i spór Fryderyka z miastami lombar-dzkiemi oparta, trwała lat kilka. W r. 1161 jeszcze raz, mniej od poprzedniego liczny, synod w Lo-- di uznał prawomocność papiestwa Wiktora IV.

• Ale Aleksander III został uznany za papieża przez cały prawie świat katolicki na synodzie w Tuluzie, w październiku r. 1160, w następnym zaś mógł już do Rzymu powrócić i na czele stronnictwa znacznego pośród rodzin rzymskich rozpocząć walką energiczną. W r. 1163 na świetnym synodzie w Tours O. został potępiony; walki to jednak nie zakończyło, nawet gdy w d. 22 kwietnia r. 1164 Wiktor IV umarł w Lucce.

Stadt Rom“ (t. II).

Oktawian, po łac. Octa vianus, zrazu Gaius Octavius, później pełnem nazwiskiem GaiusJulius Caesar Octavianus zwany, syn GaiusaOktawiusa (ob. Oktawiusze), i At y i (Atia), córki Julii, siostry młodszej Juliusza Cezara, będącego zatem dziadkiem jego po kądzieli, a wreszcie pierwszy cesarz rzymski, pod nazwiskiem Augustus (* d. 23 września r. 63 przed Chr.—f d. 19 sierpnia r. 14 po Chr.).-Po rychłej śmierci ojca w r. 58 wychowywać poczęła chłopca zaledwie czteroletniego troskliwie mątka i drugi jej mąż, Lucius Marcius Philippus. Wielkie zdolności, które O. już w wieku chłopięcym okazywał, zjednały mu względy i łaski Juliusza Cezara, który go w r. 45 głównym swym spadkobiercą mianował, a nadto w testamencie za własne dziecko przyjął. Kiedy Cezar aj d. 15 marca r. 44 zaińordowano, przebywał O. w mieście Apollonii, w Illiryi, gdzie ćwiczył się w wymowie pod kierunkiem krasomówcy Apollodora, a zarazem czekać miał na Cezara, który go chciał zabrać z sobą na zamierzoną przeciwko Partom wyprawę. Na wieść o śmierci Cezara pośpieszył do Italii, a przybywszy do Brundisium w kwietniu r. 44, dowiedział się tutaj o treści testamentu zabitego i przyjął odtąd nazwisko Gaius Iulius Caesar Octavianus. Pod koniec kwietnia, albo na początku maja, stanął nakoniec w Rzymie, gdzie konsul Marek Antonius (ob.) teraz niemal samowładne rządy sprawował. Kiedy O. zażądał od niego wydania całej spuścizny Cezara, Antonius zaś z szyderstwem go odprawił, oświadczając, że C e-zar jeno długi w spuściźnie zostawił, przyszło pomiędzy obydwoma rywalami do zaciętych sporów, które, chwilowo tylko i pozornie załatwio-

ne, wywołały w końcu nieprzyjaźń otwartą i walkę. Kiedy Antonius stolicę opuścił, aby objąć dowództwo nad legionami, które mu brat jego, Lucius, do Brundisium przyprowadził, a na ich czele odebrać Dęci musów i Brutus o-w i (ob.,) Gallię Cysalpińską, począł także O. dla siebie wojsko zbroić, a zaraz przy tej sposobności okazał wielką przebiegłość dyplomatyczną, która go w końcu na tron państwa rzymskiego powiodła. W Kampanii i w Samnium zwerbował dla siebie 10 000 dzielnych weteranów, którzy dawniej pod znakami Cezara służyli, a przez intrygi zręczne dokazał jeszcze tego, że część legionów, które z powrotem z Macedonii przyjść miały pod rozkazy Ant oni u sa, do jego wojsk się przyłączyła; senat zaś i lud zjednał sobie przez wielkie wpływy poddającego się pochlebstwu Cyc e r o n a, który mniemał, że sprawy republikańskiej broni, a O-a przytem jako powolnego sobie narzędzia używa, kiedy on istotnie tylko osobiste O-a plany popierał. Od początku r. 43 O. czynnie rękę przykładał, do tak zwanej wojny Mutyneńskiej (bellum Mutinense), razem z konsulami Hircy uszem (Hirtius) i P a n s ą, którą senat toczył przeciwko Antouiusowi; a kiedy walka skończyła się klęską An toni usa, przypłaconą wprawdzie życiem obydwu konsulów, wzbraniał się O., gdy senat go nadto i odmową tryumfu i godności konsularnej ciężko obraził, iść w pościg za Antoniusem, postanowiwszy w północnej Italii doczekać pomyślnej dla swych zamiarów chwili. Wkrótce też odkrył swe zamysły prawdziwe i wystąpił otwarcie przeciwko stronnic-wu republikańskiemu. Pogodził się więc z Antoniusem, kiedy ten razem z Lepi-dusem (ob.) z Gallii do Italii był powrócił, W Bo-nonii w końcu października r. 43 przyszedł do skutku tak zwany tryumwirat drugi, na mocy którego trzej owi samowładzcy, wspólną odtąd działalność polityczną podjąwszy, tysiące przeciwników swych w Rzymie i w Italii, pomiędzy nimi i sławnego Cycerona, którego O. zemście osobistej Autoniusa jako ofiarę wydać musiał, na śmierć skazali, a na-koniec w r. 42 przed Chr. ostatnie wojsko republikańskie rzymskie pod wodzą Brutusa i'Kassyusza pod Philippi, w Macedonii, na głowę pobili.—Przy podziale prowincyj przypadł Wschód An to ni us owi w udziale, O-wi Zachód, z wyjątkiem Italii, która według układu, pozostać miała neutralną, i prowincyi afrykańskich, które L e p i d u s jako tryumwir otrzymał. Po powrocie O-a do Italii wszczęła w r. 41 przed Chr. Pul via, małżonka Antoniu-s a, razem z bratem jego, Lucyuszem, nową wojnę, tak zwaną Peruzyńską (bellum Pe-rusinum), przeciw O-owi. Ponieważ O. przyrzekł naonczas pomiędzy weteranów grunta rozdzielać, a dotychczasowych ich właścicieli winien był pieniędzmi wynagrodzić, których Anto n i u s miał dostarczyć, wszakże z nadesła-

niem ich się ociągał, znalazł się O. w wielce krytycznem położeniu, z którego L. Antonius skwapliwie skorzystać zamyślał. Wszakże A-grippa, dzielny wódz O-a, zmusił Antoniu-s ą, który zrazu pomyślnie wojował, do schronienia się w twierdzy Peruzyi. Po oblężeniu długiem zniewolony był wreszcie Antonius na wiosnę r. 40 poddać się. Peruzya poszła w perzynę,-a 300 senatorów i rycerzy rzymskich, skazanych na śmierć, zabito w dniu Idów Marcowych, aby przebłagać cienie wielkiego C e-zara; F ul via zaś życie ocaliła tylko ucieczką śpieszną do Grecyi. I nowa już wojna groziła wybuchem pomiędzy M. Antoni usem, który tymczasem do Italii powrócił, a O-ern, kiedy śmierć F ul w ii ułatwiła pojednanie się obydwóch wrogów spółzawodniczących. Na mocy układu w Brundisium, zawartego w r. 40, który przypieczętowano uroczyście ślubami mał-żeńsklemi pomiędzy Antonius em a O k t a-w i ą (ob.), szlachetną siostrą O-a, dostał O. wszystkie prowincye zachodnie państwa rzymskiego jako swoje dzierżawy. W r. 39 przed Chr. rozwiódł się O. z pierwszą małżonką swą, Skrybonią (Scribonia), aby ożenić się w następnym roku zLiwiąDruzyllą (Lida Dru-silla), żoną Klaudyusza Nerona, którego do rozwodu z nią przymusił. Również i w r.

38    przyszło do nowej wojny, i to z Sekstem Pompejuszem, któremu Antonius przyrzeczeń, danych w rozejmie w Misenum w r.

39    przed Chr., nie dotrzymał. Wojnę tę jednakże wkrótce szczęśliwie ukończył doświadczony Agrippa w bitwach zwycięskich pod Mylae i Naulochus, kiedy zaś Le pi dus, który rościł sobie także pretensye do namiestnictwa wyspy Sycylii, teraz i afrykańskie posiadłości, już w r. 40 na niego zdane, utracił i zdać się musiał na łaskę O-wi, dzierżyło całą władzę nad państwem rzymskiem jeszcze dwóch tylko mężów: Antonius i O. Lecz Antonius, niepomny celów wyższych, które mógł bez trudu wielkiego osiągnąć, oddał się wyuzdanym rozkoszom i zbytkom szalonym na Wschodzie , natomiast O. z chłodną rozwagą i z niestrudzoną energią dopinał głównego celu życia swego, którym było pozyskanie całej, niepodzielnej władzy nad Państwem Rrzymskiein wyłącznie w swych ręku. Aby tylko zaufanie i przywiązanie ludu sobie zjednać, postępował O. przy każdej sposobności z uprzejmością wyrachowaną, słodyczą łagodną i wspaniałomyślnością, unikając troskliwie wszelkiego pozoru, jakoby dążył sam do władzy monarchicznej; publicznie nawet oświadczył gotowość złożenia wszelkich godności i urzędów, skoro tylko Antonius powróci z wyprawy, przeciwko Partom podjętej, oczywiście, pod warunkiem bardzo giętkim i wręcz nieprawdopodobnym, jeżeli Antonius również władzy swej zrzecze się. Lecz skoro Antonius przez nieszczęśliwe boje z Partami, przez publiczne zerwanie ślubów

Encykl. Vowsz. llustr. Ser. II. Zesz. 33b. 'T. V.

małżeńskich z zacną Oktawią i przez nie- * szczęsny stosunek swój z Kleopatrą (ob.), gwoli której nie wahał się wręcz pohańbić imienia rzymskiego, wszelką wziętość i resztę znaczenia u ludu rzymskiego postradał, wypowiedział senat, z poduszczenia O-a, w r. 32 przed Chr. wojnę formalnie królowej egipskiej, istotnie zaś Antoniusowi, któremu równocześnie wszelkie godności urzędowe odjęto. Wojna ta skończyła się stanowczą klęską Antoniusa w bitwie morskiej pod Actium (ob.) w r. 31 przed Chr. W chwili zwycięstwa owego został O. istotnie jednowładzcą państwa rzymskiego, a w poczuciu zdecydowanej swej przewagi, udał się zaraz w pościg za swym niebezpiecznym zawsze jeszcze spółzawodni-kiem do Egiptu i tutaj wojny szczęśliwie dokonał. Antonius i Kleopatra sami sobie w Aleksandryi śmierć zadali, O. zaś, nadawszy królestwu egipskiemu formę konstytucyjną prowincyi rzymskiej, pozostał jeszcze aż do lata r. 29 na Wschodzie, aby do ładu przywieść stosunki w krajach tamtejszych, przez Antoniusa rozwiązłego całkiem zaniedbane, poczem, dawno już oczekiwany przez tłumy pochlebców, z utęsknieniem wyglądany przez ludność, żądną spokojnych wreszcie czasów, powrócił do Rzymu i odprawił zaraz tryumf, ze wspaniałym przepychem przez trzy dni go święcąc i bogom hołdy dziękczynne składając za trzy zwycięstwa, w Dalmacyi, pod Actium i w Egipcie odniesione. A mimo, że wojna toczyła się jeszcze na pograniczach mocarstwa rozległego, rozpuścił kilkanaście legionów i zamknął z uroczystym ceremoniałem świątynię Janusa (ob.), obwieszczając przez to wyraźnie światu całemu przywrócenie pokoju stałego dla Państwa Rzymskiego W dotychczasowych dziejach Narodu Rzymskiego trzeci to raz dopiero darzyli Rzym bogowie tak niezwyczajną łaską. Istotnie też poczyna się teraz, chociaż nie okres pokoju rzeczywistego, to jednakże wywczas dłuższy, błogi po ciężkich znojach wypoczynek. Minęły czasy wojen zdobywczych i zapasów, w których krew bratnia strumieniami się przelewała. Większa część znanych naonczas krain podlegała jarzmu rzymskiemu, a stronnictwa burzliwe, niespokojne, starte na miazgę, zniknęły z widowni publicznej. Zbywało wprawdzie O-owi samemu na genialności, jako też na uprzejmości, na gładkich formach wielkiego Cezara; właściwej popularności nie zażywał ten dynasta chorowity, w sobie zamknięty, w całem usposobieniu nadający się więcej na urzędnika administracyjnego, skrupulatnego, pedantycznego, dokładnie wszystko obliczającego, aniżeli na władcę mocarstwa olbrzymiego, wojowniczego, rycerskiego. Wszakże kto rzucił okiem na chwilę obecną i na tok dziejów przez sto lat wstecz, ten uwierzyć musiał, że nakoniec przeznaczenie stanowczy wydało wyrok, dając w ręce O-a walne zwycięstwo i władzę najwyższą, niepodzielną, a wkrót-

* ce przekonano się także, iż osobistość ta, której przypadło nadzwyczaj trudne’zadanie odbudowania i urządzenia rysującego się we wszystkich częściach olbrzymiego gmachn konstytucyjnego na nowych całkiem podstawach, dzieła tego dokonała z niewzruszonym spokojem, z przedziwną cierpliwością charakteru, beznamiętnego w pomyślnej i ciężkiej doli, chłodno i trzeźwo rozważającego jedynie korzyść polityczną państwa. Zamordowanie wielkiego Cezara, ład nowy zaprowadzającego łagodną, choć silną ręką, okazywało się teraz zbrodnią niegodziwą, próżnym wysiłkiem ratowania straconej już sprawy, mrzonką marną idei republikańskiej. Dziedzictwo Cezara obejmuje O., a zarazem ciężkie wkłada na siebie brzemię założenia podwalin nowej konstytucyi dla państwa, targanego przez wiek cały straszliwemi burzami wewnętrznemu Ostrożnie, lecz z twardym, nieugiętym uporem wziął się O. do dzieła, wierny zawsze hasłu swemu flegmatycznemu, że sprawa każda, jeżeli tylko pomyślnie się toczy, wcześnie zawsze i końca -dobiegnie. Władzę swą wielką, którą mu zwycięstwo razem z narodem] zupełnie znękanym i wycieńczonym w ręce zdało, wyzyskał nasamprzód na wzmocnienie swego stanowiska osobistego i obwarowanie go formą konstytucyi prawnej. Potrzeba ogólna spokoju i pochlebstwo niegodne narodu, zwyrodniałego w bezustannych przewrotach władzy politycznej, utorowały zamiarom O-a drogę szeroką, wygodną. Już podczas jego nieobecności postanowił senat, aby w dniu zdobycia Aleksandryi, które za zwycięstwo rozstrzygające uważano, sądy świętowały; odbyły się uroczyste nabożeństwa dziękczynne a wszyscy kapłani, Westalki, senat i lud przyjmowali uroczyście przed bramami Rzymu zwycięzcę, powracającego z Egiptu. Długi zaś szereg dekretów, zakreślających w zarysach głównych granice obszerne nowej władzy monar-chicznej, ogłoszono publicznie, zanim O. jeszcze wjazd wspaniały do stolicy odprawił. Dożywotnio zdano mu więc popularną zawsze, odwieczną władzę trybunów ludowych, przyznano wieniec wawrzynu Cezarowy i prawo am-nestyi; imię jego obok senatu i narodu miało być uroczyście wymieniane w modłach publicznych; na ucztach prywatnych i urzędowych należało osobne jeszcze składać jemu libacye. Już podczas powrotu ze Wschodu wznoszono na cześć jego w Elezie i w Nicei świątynie bogini Romy i herosa Juliusza; a kiedy do Rzymu powrócił, mianowano go po raz piąty konsulem; w trzechdniowym zaś tryumfie owym, zwłaszcza w dniu zwycięstwa nad K1 e o p a -tr ą poświęconym, uczestniczył lud cały z najżywszą wdzięcznością i z zachwytem prawdziwym. Dekret osobny zdał w jego ręce na zawsze imperium, najwyższą władzę wojskową, a wespół z A gryp pą, najzaufańszym jego powiernikiem, powierzył mu także godność cenzora (ob.). Dnia 13 stycznia r. 27 przed Chr. ukazał się O. w Kuryi, aby senatowi i narodowi zwrócić nadzwyczajne pełnomocnictwo, które mu dotychczas zlecono, istotnie zaś, aby pośrednio przelać je na siebie w formie prawnej. Formalność taka miała się zrazu na przeciąg lat dziesięciu rozciągnąć, a później co pięć lat powtarzać. —Najwyższe stanowisko, które O. zajął teraz w państwie, nosiło, na zewnątrz przynajmniej, w daleko skromniejszej mierze znamię monarcliiczne, aniżeli Cezar je swego czasu zajmował; sam siebie O. uważał tylko za pierwszego urzędnika państwa i nacisk też kładł na to w całym sposobie urządzenia życia swego. Dom jego na pagórze Pałatyńskim nie wyróżniał się przepychem od mieszkania każdego senatora niezbyt wielkiemi zasobami pieniędzy rozporządzającego, osobiście zaś przyjmował O. zaproszenia i oddawał wizyty obywatelom znakomitszym jako zupełnie równym sobie co do godności. Urząd konsula piastował aż do.r, 23 corocznie. Jednakże przydomek Augustus (po grecku Ssßaaroc^dostojny, czcigodny, wspaniały), który mu senat d. 16 stycznia r. 27 nadał, znamionuje już dostatecznie stanowisko jego, ponad wszystkimi panujące, szczyt władzy, którą dzierżył teraz w swych rękach, chociaż ją pozornie z senatem i z urzędami republikańskiemi po części jeszcze dzielił. W r. 24 przyznano mu nieodpowiedzialność za wszelkie akty polityczne, a więc samodzielność całkowitą; w roku następnym zaś O., złożywszy godność konsularną, kazał przelać na siebie uroczyście nieustającą władzę trybunów ludowych (tnbunicia potestas perpétua). Ważniejszych prowincyj namiestnictwo dla siebie^ zatrzymał, mianując dla nich legatów, jako swych zastępców. W r. 23 zlecił mu nadto senat ciągłą władzę prokonsularną tak, że w istocie naczelnym wodzem był i w takich krajach, które zwano prowincyami senatorskiemi i ludo-wemi. Klęska głodowa w r. 22 postawiła go, na życzenie ludu, jako prokuratora, na czele całego dowozu zboża, gałęzi administracyjnej dla Rzymu i Italii niesłychanie ważnej, a każdy powrót z dalszej podróży albo z wyprawy wojennej, każde szczęśliwe stłumienie sprzysiężenia choćby całkiem niewinnego, każde wyzdrowienie z choroby ciężkiej dawało wiernopoddańczemu senatowi i ludowi sposobność do dodawania coraz-to innych ogniw do wzmocnienia stanowiska niezawisłego monarchy absolutnego. Senat zgadzał się zawsze z najżywszą ochoczością na każde jego życzenie, a często nawet je uprzedzał. Tak w r. 19, przy sposobności powrotu z podróży dłuższej na Wschód, O. przyjął na siebie na lat 5, zamiast urzędu cenzora, godność praefectus morum, z wszelkiemi prawami władzy cenzoralnej, a nadto tytuł konsula dożywotni; w r. 12, po śmierci Lepidusa, przypadła mu godność pontyfikatu (pontificatus), naczelny dozór nad całym kultem rzymskim, w r. 2 pozdrowiono go wielce zaszczytnym przydomkiem „pater patriae“ (=ojeiec ojczyzny). Podziwiać przytem trzeba przezorność niezwykłą O-a i energię, z którą wielkie mocarstwo z konstytucyą staro-republikańską na nowe tory monarchii absolutnej wprowadzał. Niemal całkiem nieograniczoną swą władzę, którą dzierżył na mocy wszystkich owych urzędów i godności, którą zawiadywał przez urzędników, przeważnie przez siebie mianowanych, wszyscy bez wyjątku od niego byli zawiśli, wszystkie te wydziały najrozmaitsze ustroju politycznego i administracyjnego pokrywał albo oznaczał skromny przydomek princeps\ przysługujący pierwotnie najstarszemu i najgodniejszemu senatorowi, w konstytucyjny zaś sposób nadany O-wi w r. 28 na wniosek spółkonsula Agryp-py. Wszakże skromna ta forma, kryjąc w sobie treść nieograniczonej potęgi monarchicznej, nadawała mu równocześnie obowiązek trudny zupełnego przekształcenia wszelkich innych władz i urządzeń państwowych, stosownie do zmienionych stosunków politycznych. Najwięcej trudności sprawiać musiało wojsko, któremu O. istotnie stanowisko swe zawdzięczał, a które w ciągłych rozruchach wojennych, jako jedyna w państwie dzielnie zorganizowana potęga, nadzwyczajnego znaczenia także i dla wewnętrznych stosunków rzymskich nabrało. Zdobycze wojny ostatniej, skarby nieprzebrane egipskie i kontrybucye olbrzymie, ściągane z bogatych krain wschodnich, dostarczyły mu środków dostatecznych, aby zaspokoić nawet wygórowane żądania grosza i mienia chciwych legionów. W chwili sposobnej, nie potrzebując stanowiska swego na szwank narażać, zniżył jednakże O. żołd nadzwyczaj wysoki, a chcąc kres położyć dzikim orgiom rozpasanego żoł-dactwa, które w ostatnich czasach w stolicy i na leżach w Italii wyprawiało, przeniósł legiony po większej części nad granice państwa, nad Eufrat, Ren i Dunaj, w Italii zaś pozostawiał tylko oddziały nieliczne; a Rzym sam był zrazu prawie zupełnie bez załogi. Wszystkie siły wojskowe, ograniczone przez O-a najpierw na 18 legionów, reprezentowały, razem z kohortami pretoryanów albo gwardyą przyboczną, z załogą stolicy (cohortes urbanae), z jazdą , z licznemi posiłkami sprzymierzonych lub podbitych ludów, z żandarmeryą, wo-góle nie mniej jak 400 000 zbrojnych, załogujących po wszystkich prowincyach, a szczególnie na pograniczach zagrożonych. Żołnierze przestali też odtąd zwać się towarzyszami (co mmiii tones) imperatora, O. bowiem, a razem z nim i książęta krwi, zwali ich zawsze tylko milites ( = żołnierze), a wyrażenie to oznaczać poczęło wojsko stałe, jak to zresztą potrzebą konieczną było w tym olbrzymim zlepku politycznym, który tworzył państwo rzymskie. Oficerów wyższych mianował sam imperator, dbając nadzwyczaj pilnie o bardzo ścisły i su

rowy ich nadzór. Flota, na którą, zgodnie z tradycyą rodu swego, O. również uwagę baczną zwracał, rozłożona była w eskadrach po miastach portowych, jak w Rawennie, nad Adryatykiem, w Misenum, w Kampanii, i wFo-rum Julii (dziś Frejus), na wybrzeżu gallij-skiem. —Daleko łatwiejsza była sprawa z ustrojem władz cywilnych,obywatelskich. Stara szlachta, rody najsławniejsze rzeczypospoli-tej albo wygasły albo wyplenione zostały, albo też podupadły i tak kornemi się stały, że nie poważyły się ani pomyśleć o jakim oporze wspólnym, systematycznym. Zdarzały się wprawdzie od czasu do czasu na O-a zamachy poje-dyńczych osobistości zaciekłych i mściwych: tak donoszą źródła o sprzysiężaniu Marka Lepidusa, syna tryumwira, w r. 30; w r.

22 o spisku Lucy u sa Mureny i Fan ni lisa Cep i o na (Caepio)\ w r. 4 po Chr. o zamachu Lucy usa Korneli u saCynny ( Cin-na). Jednakże czujna policya O-a już w zawiązku je tłumiła, istotnie zaś spiskowcy sami bez względu na to, czy gardło dać musieli, albo amnestyę uzyskali, przyczyniali się mimowoli do utwierdzenia niezawisłej O-a władzy. . Na miejsce arystokracyi zmarniałej występują nowi mężowie; nowe rody, szlachta dworska, która, zawdzięczając monarsze dostojność swą i stanowisko wysokie, tłumnie na dwór jego się garnęła, do wszelkich usług, na każde skinienie księcia gotowa. Pomiędzy nimi wyróżniają się jednakże dwie szczególnie osobistości, a to M a r e k Vipsanius Agrippa i Ga-ius Cilnius Maecenas (ob. te nazw.), obaj wierni przyjaciele August a, zadowoleni z zasług, ku sławie pana swego oddanych. Pierwszemu z nich, z rodu niskiego pochodzącemu; najdzielniejszemu z wodzów swych, oddał O. w r. 22 córkę swą Julię za żonę i mianował go spółtowarzyszem na najwyższych urzędach; Maecenas zaś, nie piastując właściwie urzędów wysokich, bez osobistych planów ambitnych, był prawą ręką monarchy we wszelkich sprawach politycznych i dyplomatycznych, a czas wolny od służby księżęcej spędzał w bogatych swych zbiorach kamei kosztownych, pierścieni i pereł, w gronie gorąco przez siebie protegowanych poetów i literatów. — Senat, dawniej ognisko główne przezacnych rodów republikańskich, patryotycznych, dawno już u-tracił owo znaczenie i zmienił też doszczętnie stanowisko swe pierwotne. W przełomach bezustannych, wewnętrznych dostało się do niego dużo osobistości niegodnych, tak, że, wzmógłszy się w końcu na przeszło 1000 członków podejrzanej wartości, potrzebował teraz oczyszczenia gruntownego. Dwa razy dokonał go O., w latach 29 i 18 przed Chr., i już-to niegodnych, już też niedogodnych senatorów usunął z Ku-ryi, a z uprzejmym taktem tych senatorów, którzy, odgadując tajne alho wyraźniejsze życzenie monarchy, dobrowolnie z godności swej

rezygnowali, wyszczególniał oznakami senator-skiemi i honorami. Nie chcąc bynajmniej zniżać znaczenia formalnego senatu, pragnąc tylko nadać mu nieco zmienione obowiązki, uzupełniał równocześnie rody patrycyuszowskie, wyróżniając prze-dewszystkiem nowych członków szlachty dworskiej. Z nowym regulaminem w ręku zatrzymał więc senat udział swój w akcyi prawodawczej, utracił go wszakże bezpowrotnie, z natury rzeczy, w sprawach politycznych i administracyjnych, zależnych teraz od osobistej woli pana samowładnego i funkcyj nowych urzędów wysokich wprost od monarchy zależnych. Zyskał nieco na znaczeniu przez przyznanie mu najważniejszych uprawnień i czynności sądowych, tworzył bowiem teraz najwyższy sąd specyal-ny w sprawach cywilnych i trybunał dla najgłówniejszych procesów kryminalnych, z oczy-wistem zastrzeżeniem, że wyrok rozstrzygający wydawał monarcha, do którego instancyi każdy obywatel rzymski mógł apelować. I)wa razy miesięcznie zbierał się senat na posiedzenia regularne, i to w dniu Kalend i Idów; przez dwa miesiące zaś używać mógł wczasu.

. O. sam przewodniczył komisyi, wybieranej co pół roku z pomiędzy senatorów, aby obradować nad sprawami, które miały być przed senat pełny wytoczonemi. Takim więc sposobem wpływ senatu był bardzo ograniczony, i na każdym kroku, a szczególnie względami osobistemi, za-leżnemi od łaski pańskiej, ścieśniony; w późniejszych też zwłaszcza czasach odgrywał rolę nędzną, pożałowania wielce godną. Mimo to nawet teraz, jako jedyna konstytucyjna repre-zentacya obywatelstwa rzymskiego, tworzył pewien czynnik wpływowy, w przeciwstawieniu do władz wojskowych najwyższych, a chlubne jego, odwieczne, bo czasów powstania Rzymu sięgające zasługi historyczne, otaczały go zawsze jeszcze jasną aureolą czci głębokiej i powagi tradycyjnej. — Starodawne zgromadzenia ludowe (comitia), które już w ostatniem stuleciu rzeczypospolitej samodzielność postradały, sprawowały także pod rządami monar-chicznemi usługi potulnego, automatycznego pachołka samodzierżcy. Już to na wybory konsula lub pretora, już też celem potwierdzenia uchwały jakiej senatu, zawsze jeszcze zbierało się uprawnione do głosowania obywatelstwo na Forum, a O. sam nie lenił się ze sprawieniem poczciwym obywatelom tej przyjemności, że kandydata, którego sobie życzył, albo przez osobiste pojawienie się pomiędzy wyborcami albo przez plakat publiczny polecał, albo nawet, narówni ze zwyczajnym plebejuszem, sam votum swoje do urny wkładał; była to wszakże tylko grzeczność zdawkowa, gdyż zebrania ludowe nie oponowały teraz nigdy przeciwko życzeniom władzy wysokiej. Atoli ogromna i z żywiołów najrozmaitszych złożona ludność stolicy, obywatele i motłoch wielkomiejski, stanowiła sama przez się potęgę,

której trzeba było pod pewnym względem dogadzać, w karbach karności ją utrzymując. Zjednał już był sobie O. serce ludu przez sumienne dopełnianie warunków testamentu Cezara; za powrotem z wyprawy wschodniej w r. 29 obdarzył każdego obywatela upominkiem w gotówce, 100 drachm wynoszącym; a tradycyjną spuściznę demagogiczną, polegająca na rozdawaniu porcyi zboża pomiędzy obywateli uboższych, przejął też na siebie sumiennie, chociaż nieznacznie ilość odbierających owe zasiłki w ziarnie pszenicznem zmniejszył z 300 000 na 200 000.—Przez stawianie licznych i wspaniałych gmachów publicznych, do czego również magnatów nakłaniał, dawano dobry i stały zarobek tłumom robotników, odrywając ich tym sposobem od próżnowania, a zarazem i od mrzonek politycznych. Popowstawały liczne nowe kolonie, pomiędzy któremi nie mniej jak 28 czysto wojskowych, przez weteranów zaludnionych; zakładał je O. w celach politycznych i społecznych, służyły mu za obszerne kanały, za dogodne upusty, oczyszczające stolicę z najburzliwszych i najwyuzdańszych żywiołów z zasłużonycli w ciągłych wojnach, lecz zbyt wiele wymagających weteranów i z głodnych zawsze tłumów pospólstwa. Różnorodne wreszcie widowiska i rozrywki stolicy bogatej, igrzyska cyrkowe, walki zwierząt dzikich, zapasy gladyatorów, darowizny przeróżne, sypane hojną ręką przy każdej sposobności, już-to pod postacią gotówki brzęczącej i porcyi zboża, już też biesiad publicznych, wspaniałych, miały wyraźny cel odrywania roznamiętnionych zapędów fanatycznych od wszelkich niebezpiecznych przedsięwzięć politycznych. „Vanem et circenses!“ już wtedy było, hasłem powszedniem. Nie szczędził jednakże O. także środków poważniejszych i energiczniejszych, aby ręką silną zawładnąć nad tłumami niesfornemi. Zgraje liczne rabusiów łotrowskich, niepokojące od czasów zamieszek wewnętrznych szczególnie Italię, wyplenił O. doszczętnie, kary okrutne, doraźne wymierzając. Dotychczasowy podział stolicy, która teraz do olbrzymich wzrosła rozmiarów, przestarzały i zbyt ciasny, zniósł i u-stanowił czternaście dzielnic nowych (regiones), a na czele każdej sprawował obowiązki urząd osobny, kiedy jednocześnie tak zw. praefectura urbis, jako instancya najwyższa, skupiała w sobie administracyę główną kolosalnego Rzymu. Prócz tego zorganizowano liczne, oddzielne oddziały żandarmeryi i policyi miejskiej (cohortes urbanae, vigiles), które 'podczas pożarów lub rozruchów ulicznych, w ogóle w każdej potrzebie nagłej, były zawsze w pogotowiu. Bez-piecznemi stały się też obecnie stosunki w Rzymie, gdzie od wieku wrzały ciągle zawieruchy „ uliczne, rozboje publiczne, burdy i zwady hałaśliwe stronnictw politycznych, a nieraz i krwa- i we toczyły się boje w zamieszkach wewnętrznych. Wszystkie środki takie jednakże mogły

tylko wywrzeć skutek powierzchowny, zapobiegawczy, pozornie jedynie osiągnąć spokój w masach wzburzonych ludności. Lecz O. dbał też troskliwie o podniesienie moralności poddanych swych, moralności, która szczególnie w ubiegłym wieku wojen domowych podupadła, o pobudzenie do życia wielkich potęg duchowych, bez których żaden ustrój polityczny większy u-trzymać się nie może. Owe wielkie moce moralne nie są wprawdzie powolne na łaskawe skinienie, choćby najpotężniejszego monarchy. Obumarłej religii, zgangrenowanej literatury nie mógł sam Augustus odrazu natchnąć przeczystym duchem zdrowia krzepkiego, a powodzenie, którego pan wszechwładny w tych właśnie dziedzinach dopiął, było w rzeczy samej tyli, o pozornem, eh wiło wem. Społeczeństwo ówczesne. do szpiku kości zepsute życiem roz-wiązłem, a nadto w klasach wyższych i niższych zarówno panującem bezżeństwem zakażone, podnieść miały z przepaści moralnej według woli monarchy ustawy prawne. Niektóre więc leges Juliae z r. 18 przed Chr. ciężkiemi karami groziły cudołóżcom, rozpustnikom bezwstydny m, chuciom swym sprośnym przeciw przyrodzeniu dogadzającym, gwałcicielom dziewcząt i niewiast; wysokie grzywny nakładały na bezżennych, hojnemi natomiast nagrodami i o-sobnemi przywilejami wyszczególniały gniazda rodzinne, obdarzone potomstwem. W r. 9 po Chr. złagodzła lex Pappia Poppaea owe kary a podwyższyła nagrody; jednakże środki takie nie mogły wykorzenić zepsucia podsycanego ciągle zmysłowością nieposkromioną i życiem zbytkownem obywateli, w których wszelka myśl wyższa wymarła. Augustus sam zaś, który, jak wiemy rozwiódł się był z pierwszą małżonką, aby z Liwią się ożenić, której mu dotychczasowy jej mąż ponie-wolnie odstąpił, służył pod tym względem za przykład niezbyt świetny, a pobłażliwość właśnie przebiegła Liwii, tolerującej liczne stosunki romansowe O-a, była najsilniejszą podporą wpływu zgubnego, który owa kobieta zepsuta, fałszywa i niebezpieczna na monarchę ciągle wywierała. Sama córka Augusta, Julia, wiodła życie tak gorszące, że ojciec wygnać ją wcześnie musiał w r. 2 po Chr. na wyspę Pandataryę. Wobec takiej sromoty plugawej, całemu społeczeństwu owemu właściwej, zbywało rzeczywiście na wielkich potęgach, jak na sztuce szlachetnej, na zdrowych płodach piśmiennictwa, na krzepiącej umysły religii, któreby zdołały wcześnie wpływ wywrzeć błogi i przyczynić się do odrodzenia narodu : przeciwnie, najpotężniejsze owe w świecie duchowym i moralnym czynniki same duchem czasu zakażone, pośrednio szerzyły jeszcze demoralizacyę powszechną. Smutna ta prawda tyczy się szczególnie dziedziny sztuki. Powstawały wprawdzie po wszystkich dzielnicach stolicy, zwłaszcza na Polu

Matsowem (Campus Martins), a nawet i po miastach mniejszych prowincyonalnych, wspaniałe gmachy; świątynie, pałace, portyki, tak, żć monarcha krótko przed śmierci^ słusznie wyrazić się mógł, że zastał Rzym z cegły wybudowany, a pozostawia go potomności jako stolicę marmurami pysznemi jaśniejącą; zdobne były wprawdzie ulice i place stolicy, pałace, ogrody, galetye publiczne i pryWatne w posągi nieprzeliczone, obrazy, kamee i sprzęty najrzadsze, najkosztowniejsze, artystyczne; przepych ten wielki sięgał nawet niiäst drobnych po rozległych prowincyach monarchii: wszakże zbywało sztuce tej, w technice doskonałej, gruntu rodzimego, płody jej skupywało bogactwo rzymskie jako towar zbytkowny, zbywało zaś przedewszyskiem na owem ożywieniu, ide-alnem tchieniu arcydzieł klasycznych greckich, A bez tej Walnej podstawy zniża się sztuka każda wcześnie do poziomu rzemiosła zwyczajnego. Podobnie rzecz się miała z ówczesną literaturą. Literatura polityczna, w minionym co dopiero okresie odgrywająca jeszcze rolę przednią, zgasła i zamilkła rażeni z wolnością obywatelską. Czytamy w źródłach, że w r. 12 po Chr. na rozkaz monarchy, z jego stanowiska niezawodnie konieczny, spalono publicznie najnowsze broszury polityczne, a z faktu tego, na pozór drobnego, wysnuć możemy wniosek, jak surową była naonczas cenzura owych groźnych rzekomo płodów literackich, które z dzisiejszem dziennikarstwem trafnie porównać można. Dozorowano również ściśle biblioteki publiczne i prywatne, aby się jaki owoc zakazany do nich nie przedostał, szczególną zaś opieką otaczano tak zwane Acta, odpowiadające dzisiejszym monitorom, gazetom rządowym, w których ogłaszano wszystkie dekrety rządowe, protokuły senatu, wypadki ważniejsze i nowinki z dworu cesarskiego i z pałaców panów możnych, a w licznych odpisach w Rzymie, w Italii i po prowincyach rozsyłano, na placach publicznych czytano, później zaś w archiwach rządowych przechowywano. Jako jedyna spuścizna z chwalebnych, świetnych czasów rzeczypospolitej pozostała piśmiennictwu rzymskiemu jedynie cecha znamiennie retoryczna, właściwa odtąd utworom tak historycznym jak i poetyckim. Znamieniu temu, zwyrodniałemu niebawem w manierę, uległa zwłaszcza wymowa sama, kiedy, pozbawiona wielkich, patryotycznych tematów politycznych, a i w sądach coraz więcej ścieśniana, wybujała w końcu wyłącznie w rodzaj czczego kra-somówstwa szkolnego, deklamacyjnego. Retoryczne znamię owo nosi także historyografia, która za czasów Augusta właśnie, oprócz licznych pomniejszych talentów, Tytusem L i-wiuszem, jako wielkim swym mistrzem się szczyci. Kwitła również bujnie literatura pamiętnikowa, lecz do naszych czasów w drobnych tylko urywkach się dochowała. —Szcze-

Mimo

4-

ïT

B.

CD

gramatyce.

golną opieką otaczał Augustus razem z rodziną swą niwę poezyi. Lecz i tutaj napróźno szukać właściwej oryginalności. Utwory poetyckie urabiały się i w formie i, po większej części, także i w treści według modły greckiej. Jak bardzo modne było naonczas wierszowanie, dowodzi najlepiej szczegół taki, że ów suchy, trzeźwy, sprawom rządowym tylko oddauy biurokrata, lecz zarazem dynasta, który wszystko popierał, co tyiko. od spraw politycznych odwodzić mogło, sam w tej modzie się bardzo lubował, a nawet sam sił swych W kleceniu wierszy próbował. Pomiędzy licznymi poetami owych czasówf najwybitniejszymi są Cornelius Gallus, Albius Tibullus, Aurelius Propertius, szczególnie zaś Publius Vergilius Maro, Publius Ovidius Naso i Quintus Hora-tius Flaccus. Każdy z nich pozostaje w stosunkach bliższych z Augustem i przyjacielem jego Maecenasem. który również jako gorący Muz wielbiciel chętnie z poetami przestawał,—każdy,^chociaż w sposób odrębny, odzwierciedla charakter owego okresu, szczególnych różnic odrębnych, zgadzają się wszyscy w jednym punkcie zasadniczym, a to w składaniu hołdu monarsze. Horacy.u sz czyni to z patryotycznym zapałem, szczerze przekonany o potrzebie rządów monarchicznych; Wergiliusz nosi zuamię potulnej, lękliwej wdzięczności dworskiej; O w idy u sz zaś schyla nierzadko czoło d.) pochlebstwa nikczemnego i wstrętnego. Kiedy poezya, sławiąc po-chlebnemi rytmami O-a, albo na torach rezy-gnacyi filozofii horacyuszowskiej lub zepsucia podkasanej Muzy owidyuszowskiej od politycznych ideałów odwodząc, istotnej podpory mo-narchicznej instytucyi nie stanowiła, a tylko osobistą przysługę monarsze świadczyła, mniej jeszcze, mimo zamiarów rzetelnych O-a, podnieść mogła Naród Rzymski ze zwyrodnienia moralnego religia, owa potęga wszechmocna w sercu człowieka, wiążąca pobyt jego doczesny z myślą nieśmiertelności, w czystszej lub skażonej formie zawisłym go czyniąc od woli boskiej Opatrzności. W Rzymie bowiem naonczas podkopywała starodawną, głęboką, naiwną wiarę w pomoc i opiekę bogów filozofia grecka, racyonalistyczna, postępowa, odzierająca mity przepiękne z uroku wszelkiego, wstrząsały posadami tej wiary przeliezne kulty obce, które, przenikając społeczeństwo rzymskie aż do rdzenia samego, pozostawiły w jasnym blasku jeszcze tylko formalistykę wspaniałą ceremonii odwiecznych. Jedną z głównych zasad polityki wewnętrznej monarchy stanowiło dochowanie form owych odwiecznych i odnowienie ich, gdzie wykazała się tego potrzeba. Restaurował więc Augustus ze skrzę-tnością niezmordowaną świątynie podupadłe — nie mniej niż 82 przybytki bogów odnowił, jak źródła podają — nowe z wielkim przepychem

budował, poświęcał je sam z uroczystym ceremoniałem, potępiał dekretami surowemi niejeden ze zgubnych kultów obcych, i tak usunął z właściwego obrębu stolicy cześć egipskiej Izydy. Wszelako walka taka z kultami ob-cemi nie była pewnie ani z całą świadomością podjęta, ani też nie mogła wyników rzeczywistych wykazać. Któż bowiem zdolen był jeszcze rozstrzygać, co stanowiło ojczystą rodzimą, a co obcą, niebezpieczną dla państwa religię, w mieście, które od wieków obce kulty na własnym pniu wszczepiało? Któżby potrafił kultów obcych zakazać i wygnać je ze stclicy, która istotnie stała się teraz punktem środkowym państwa potężnego, złożonego z niezliczonych narodowości odrębnych, według własnych tradycyi bogów swych chwalących? Gdzie ludy, języki, towary, z wszech stron świata napływające, swobodnie, w chaosie nieopisanym łączyły się z sobą, mieszały i wymieniały wzajemnie, tam trudno było najzasadniej paragrafami kodeksu karnego zakazywać umysłem, pociechy religijnej łąknącym, nie zadawalającym się kultem własnym, szukać daremnego, co prawda, ratunku lub ukojenia w obcem nabożeństwie. Prądy takie znamienne ważne już są ze względów ogólnych dla rozpoznania stosunku, który zachodził za czasów cesarstwa rzymskiego pomiędzy wiarą chrześciańską, a ró-żnorodnemi kultami pogańskiemi. — A więc bynajmniej nie przypadkową jest rzeczą, że właśnie za panowania męża, który zamyka stary porządek rzeczy i na początku nowego ładu politycznego w znanym naonczas świecie kultury stawa, istotnie w roku 7-ym przed owym momentem czasu, od którego zwykle erę chrześciańską liczymy, Jezus Chrystus na świat przyszedł, a z nim religia, dająca do siebie dostęp wszystkim ludom—religia, która krzewiąc się po całej Europie tyle przyczyniła się do zbliżenia społeczeństw Europy średniowiecznej i do ukazania się cywilizacyi tego-czesnej. — We wszystkich otóż dziedzinach wewnątrz państwa rozwija polityka monarchy czynność niezmordowaną, wszędzie pragnąc uśmierzać rozruchy, łagodzić namiętności, ład przywracać pożądany, wszędzie pragnąc każdego na miejsce utraconej wolności darzyć wczasem błogim, spokojnym, dobrobytem materyalnym miasto dążeń wysokich, politycznych, uroczystościami wspaniałemi i igrzyskami świetuemi koić bóle nadmierne i rozpa-sane chuci zdziczałych instynktów ludzkości, i imiennemi tytułami i honorami dworskiemi zaspokoić ambicyę próżną arystokratów wyniosłych. Niemniej i w sprawach zewnętrznych wykazuje polityka Augusta kierunek wyłącznie pokojowy, dążący albo do utrzymania, albo uzyskania stosunków pokojowych. Wielkiego dobrodziejstwa tego doświadczyły przedewszystkiem prowineye rzymskie,

któro, obejmując dziewięć dziesiątych części państwa olbrzymiego, przestały być odtąd kra-imimi z a grani czne mi. Z ich to przecież powodu szczególnie i dla ich dobra srożyła się wielka rewolucya, która ^ostatecznie powaliła bez nadziei rzeczpospolitą, a zarazem i całą falangę ciemiężców nieubłaganych, chciwą grosza szlachtę senatorską. Piękne owe, hojną ręką przyrody w wszelkie skarby wyposażone krainy, położone nad wybrzeżami obszer-nemi morza Śródziemnego, łączył teraz jeden wspólny węzeł: jeden monarcha, jedna moneta, język grecki i łaciński, pośredniczące pomiędzy sobą łatwo we wszelkich stosunkach, równa dla wszystkich opieka prawna, bezpieczne i dogodne trakty i drogi na lądzie i na morzu. Wszystkie zaś czynniki te, czerpiąc równocześnie z nieprzebranych, naturalnych bogactw krain owych, z nienasyconemi nigdy pragnieniami i potrzebami wyższej kultury, lecz zbytku zarazem i przepychu nadmiernego, wpłynąć musiały koniecznie na rozwój potężny całego handlu i przemysłu. Nasamprzód zaś, i to już w r. 27 przed Chr., kiedy się dokonało uświęcenie prawne konstytucyi nowej, podzielił O .

władzę swą z senatem, dzieląc mocarstwo całe na prowineye senatorski e i na p r o w i n c y e Cezara. Sonator-skiemi prowineyami zawiadywali pro konsulów ie, których, jak za czasów republikańskich, senat wyznaczał; prowincyi Cezara namiestnikami byli legaci, w randze propretora, mianowani przez samego monarchę.Naturalnym przebiegiem rzeczy potrządek ten zmieniał się nieraz, i senatorskie prowineye przechodziły do rzędu Cezarowych, i na odwrót. Zrazu jednakże były sena-t o r s k i e mi prowineyami: Afryka i N u-midya, Hispania Baetica (część południowa Hiszpanii) razem z Sardynią, Sycylią i Dalmacyą, A c h a i a i E p i r u s, A z y a, B i t y n i a z krainą P o n t y j s k ą, Kre-- ta z C y r e n a i k ą; natomiast prowineyami Cezara były naonczas: Hispania Tarra-c o u en sis i Luzyjtania, G allia, na cztery dzielnice rozgraniczone (Gallia Narbo-nensis, Lugduneusis, A q u i t a n i a i Bel-g i c a), dalej Coelesyria, Fenicya, Cyli-cya, Cypr, Egipt. Później nieco zostały wyspa Cypr i Gallia Narbonensis prowineyami senat.orskie mi, a Dal macy a prowiucyą Cezarową. Jak z tego spisu widać, mianowałj monarcha prowineyami swe-mi także szczególnie krainy, które znaczniejszych sił wojskowych potrzebowały; wogóle wszakże różnica" cała₄nie była znowu tak ważną, odkiedy O. wpływ przemożny i na mianowanie namiestników w prowiucyacli senatorskich wywierał, a sam, uzyskawszy w r. 23 nieustającą władzę prokonsularną, i w senatorskich prowincyach jako wódz naczelny występował. — Los prowincyi samych, wyzyskiwanych dawniej i ssanych w sposób najniegodziwszy

przez urzędników wyższych i niższych rzymskich, zmienił się o tyle na lepsze, że namiestnicy pobierali teraz pensye stałe z kasy rządowej, Augustus zaś sam przez częste i długie podróże inspekcyjne—od r. 27 — 29 zwiedzał Gallię i część północną Hiszpanii (Hispania Tarraconenśis), od r. 22 — 19 Wschód, od r. 16 —13 znowu Gallię — „we własuej osobie“, jak się jeden z nadwornych historyków trafnie w tym względzie wyraża, „nió^ł błogosławieństwo pokoju na wszystkie krańce świata.“ W trudach tych niemałych wspierała lub wyręczała go jakaś osoba zaufana, uwierzy telniona pełnomocnictwem monarchy, jak Agr i p p a lub jeden z książąt krwi. Stosunki w ziemiach owych, obejmujących pod jeduem berłem najróżnorodniejsze narodowości na przeróżnych stopniach kultury, były oczywiście bardzo rozmaite; jednakże wszelkie środki potęgi despotycznej i cywilizacyi wyższej wytężały się ze skombi-nowanemi siłami, aby żywioły różnorodne owe do siebie o ile możności zbliżyć i z czasem z sobą zrównać. Liczenie ludności, przez Augusta kilkakrotnie rozporządzane, wykazało blisko 20 milionów obywateli rzymskie h, którzy, w rozproszeniu na wszystkie strony świata, od pustyni arabskiej począwszy aż do głębi odwiecznych puszcz germańskich Markomannów i Cherusków, stałe mieli siedziby. Obywatele ci tworzyli właśnie żywioł najtęższy, systematycznie romanizujący owe kraje na wpół lub całkiem barbarzyńskie, a monarcha sam, organizując emigracyę z ramienia rządu, podjął z niestrudzoną energią na nowo wielką misyę cywilizacyjną, zakładania licznych osad rządowych na kresach świata znanego. Wszędzie tedy powstają teraz nowe kolonie rzymskie,. jak w Kartaginie w r. 28, w Hiszpanii osady Emerita (dziś Merida) i Augusta Prae-toria (dziś Aosta), w r. 25; liczne osady sam Augustus zakłada podczas drugiego pobytu swego w Gallii i w Hiszpanii, a w jednym roku nie mniej jak 120 000 kolonistów miał w opustoszałych za dawniejszych czasów osiedlić. Przy takim wysiłku romanizacya prowincyi postępowała szybko, wprawdzie w części głównej kosztem ziemi Italskiej,'macierzystej, która, osłabiona zresztą już i wycieńczona w poprzedzających wojnach domowych, najsroższe klęski skutkiem braku sił roboczych poniosła, a straty takie ogromne z trudnością tylko przez materyał wątpliwej wartości, z przemądrzałych weteranów, jako nowych kolonistów, przeważnie złożony, powetować mogła. — Mimo, że za czasów panowania A u g u s t a trzykrotnie świątynię Janusa z wielką uroczystością .zamykano, nie zardzewiał jednakże zupełnie oręż rzymski w pochwie pokojowej, a objaw.ten, sprzeczny pozornie z całym systemem pokojowym, dziwić istotnie nie może, kiedy się spojrzy na granice państwa, broniącego ich na całe setki mil przeciwko sąsiednim szczepom barbarzyń-

skim. Były to wszakże raczej spory graniczne, rokosze plemion niezupełnie ujarzmionych, które tłumić jeszcze musiał Augustus podczas czterdziestoletniego panowania swego, lecz nie krwawe i długie boje i wojny zdobywcze. Przeciwko Bastarnom więc nad Cisą i Mezyj-czykom nad Dunajem walczył MarellusCras-sus, w r. 27 udał się sam imperator do Gal-lii, aby stąd na wyspę Br-ytańską przedsięwziąć wyprawę, gdzie ongi Cezar wielki laurem zwycięskim skronie swe ozdabiał. Augustus wprawdzie planu swego nie wykonał, gdyż, zwróciwszy się ku południu, do Hispania Tarraconensis, tutaj do ładu wolał przyprowa- i dzać zawikłaną administracyę prowincyonalną, lecz wkrótce na łoże niemocy rzucony, dłuższy czas w r. 25 przeleżeć musiał, gdy tymczasem legaci jego, A ntistius i Cavisius, niebezpieczny bunt zaciekłych Kantabrów i Asturyj-czyków, w ziemi Baskijskiej, tłumili. Zr. 24 słyszymy o wyprawie, którą rycerz Aelius Gallus jako prokurator ziemi egipskiejprzeciwko Arabii Szczęśliwej podjął, celu nie dopinając dla burz gwałtownych i żarów zabójczych nieprzejrzanej pustyni niegościnnej, do powrotu zmuszony, w odległości dwu dni marszu od właściwego celu.—W r. 22 wybuchły nowe zaburzenia w prowincyach hiszpańskich górskich; następnie wtargnęły do Egiptu dzikie hordy Etyopów, którym nowy namiestnik cesarski,Pe tr o a ius, ciężką zadał klęskę. Poselstwo uroczyste owych ludów południowych zjawiło się w r. 20 przed obliczem imperatora rzymskiego na wyspie Samos, gdzie właśnie podczas podróży do pro-wincyi wschodnich bawił; tamże hołd mu złożyło poselstwo z Indyi dalekich; a podczas tej samej podróży odniósł monarcha trzeci jeszcze tryumf pokojowy, gdyż Phraates IV, król bitnych Partów, odesłał mu sztandary rzymskie i niedobitki jeńców rzymskich, którzy się w r. 53 w nieszczęśliwej wyprawie Kras susa w ręce wroga dostali; pasierb Augusta, syn Liw ii z małżeństwa pierwszego, Tiberius Claudius Nero, odebrał owe smutnej pamięci trofea. —W latach późniejszych panowania Augusta odznaczył się znowu tenże T yb eryusz jako wódz dzielny w walkach toczonych w górach Pannonii i na wybrzeżach Dalmacyi. W r. 3 po Chr. zawarto przymierze z królem partyjskim Phraates em, po-czem nowa wyprawa przeciwko Armenii wyruszyła w pole: wtedy-to Gaius Caesar, syn Agryppy I Julii, miał po raz pierwszy szczęk oręża wojennego usłyszeć.— Trudniejsze było zabezpieczenie właściwego środka mocarstwa, to jest Italii samej, od strony północno-wschodniej, gdzie podbicie ziemi pannońskiej i obwarowanie kresów naddunajskich pochłonęły siły fizyczne i zdolności strategiczne najdzielniejszych wodzów Augusta. Po dwóch krwawych wyprawach w r. 11 przed Chr. dokonał już, jak się zdawało, tego zadania Ty-b er y us z, wszakże już w r. 6 po Chr. wybuchnął na nowo w Dalmacyi i Pannonii bunt olbrzymim płomieniem, który wreszcie T y b e-ryusz znowu w latach 8 i 9 po Chr. na czele wojska wielkiego po długich zapasach stłumił. Wszakże w r. 9 po Chr. doszła do Rzymu wieść niespodziana, straszliwa, rażąco sprzeczna z owemi zwycięstwami, całą stolicę trwogą okropną przejmując, tak, że nawet Augustus sam wbrew flegmatycznej naturze swej z rozpaczy rwał sobie włosy na głowie. Dzikie i bitne szczepy germańskie bowiem, osiadłe na prawym brzegu Renu, zwabiły wtedy namiestnika Augusta, Kwintiliusa Waru-sa, w niedostępne puszcze i moczary pomiędzy rzekami Amizyą (Ems) a Visurgis (Wezera), a tutaj po walce straszliwej, rozpaczliwej, bohaterskiej sam wódz rzymski na widok klęski okropnej, w dziejach rzymskich niesłychanej, mieczem się przeszył, a legiony albo trupem na placu boju padły, albo jako niedobitki w sromotną niewolę, w ręce zwycięskie barbarzyńców się dostały.—Polityka Augusta względem szczepów germańskich postępowała temi samemi tory, które już Cezar był wskazał, zdobywając całe porzecze Renu, jako granicę państwa rzymskiego; Augusta zadaniem było kresy te graniczne zabezpieczyć i silnie obwarować, ponieważ, mimo że już całe zastępy Germanów, pod wodzą książąt własnych, walczyły często po stronie Rzymian, że gwardya przyboczna imperatora składała się głównie z rosłych Germanów, a niektóre szczepy germańskie, jak Ubijczycy, Wangionowie, Trybokowie, Nemetowie, na lewym brzegu Renu osiadły, wszakże ludy owe liczne i bitne, dla ciągłych ruchów swych i bezustannej zmiany siedlisk, zawsze wielkiem niebezpieczeństwem dzierżawom pogranicznym rzymskim groziły. To też już, kiedy Tyberuszdo Pannonii wtargnął, dostał drugi pasierb Augusta, Nero C1 a u d i u s D r u s u s, rozkaz pomszczenia klęski, którą szczepy germańskie rzymskiemu wodzowi L o 11 i u s o w i w r. 16 przed Chr. były zadały. Odtąd też, razem z Tyberyuszem, boje toczył z Germanami w Recyi (iihaetia) i Windelicyi, a założone naonczas kolonie rzymskie, z których dzisiejsze miasta Passau, Augsburg, Memmingen powstały, nie mniej i okolice jeziora Bodeńskiego, jako i same wody tegoż jeziora były świadkami owych bojów zaciętych. Później znowu Drusus przeszedł na czele legionów cztery razy przez Ren, założył długi ;łań-cuch warowni po lewym brzegu tej rzeki i osadził je załogami silnemi; a kiedy mu się nowy plan wtarguienia od północy przez uście rzek do wnętrza krain germańskich nie powiódł, podjął wyprawę nową, w której dotarł aż do Łaby (Albis), lecz z powrotem w r. 9 przed Chr., spadłszy nieszczęśliwie z konia, w jednej z owych twierdz, Moguntiacum (dziś Moguncya) zwanej, żywota dokonał. Zastąpił go najpierw

T y b ery u s z, a kiedy go znowu do Pannonii ce 11 us, na którym spoczywały także i ludu odwołano, nastąpili po nim inni wodzowie; i już rzymskiego wszelkie nadzieje, zmarł na urzędzie germańskie krainy pomiędzy Renem a Wezerą, edyla już w roku następnym. W r. 21 wydałO. ulegając pewniejszym daleko od ostrza oręża .1 uli ę powtórnie za mąż, i to za wiernego Pdziel-środkom, jak cywilizacyi wyższej i olśniewają- ! nego ulubieńca swego, A gry p p ę, który wówczas cym pokusom i powabom zbytku, uznawać po- urząd namiestnika stolicy sprawował; ’owocem częły władzę rzymską nad sobą, kiedy nieroz- tego stadła był w r. 20 syn, Gajus Caesar sądna łatwowierność i zbyt siebie pewna zaro- a w r. 17 drugi syn, Lucius Caesar. Au-zumiałość Kwintiliusa Warusa wszelkie gustus nie omieszkał zaraz wnuków swych

dotychczasowe zdobycze od jednego zamachu w niwecz obrópiła. Pod wodzą Ar miniu-s z a, dzielnego i przebiegłego księcia Cherusków, któremu rzymska ogłada, razem z taktyką rzymską w służbie rzymskiej wojskowej nabyta, gorącego patryotyzmu nie przyćmiła, zadały naonczas germańskie szczepy w lesie Teu-toburskim klęskę stanowczą, uśpiwszy zdradą czujność rzymską. Wszystkie stanowiska rzymskie na prawym brzegu Renu zdobyli i zniszczyli Germanowie, a w Rzymie paniczny przestrach się wzmagał, że czasy wroga cymbryj-skiego znowu się wracają. Wszakże dzikie szczepy owe ani nie pomyślały o wyzyskaniu swego zwycięstwa. Zdolni i sprawni do wspólnej, zaciętej wałki odpornej, nie dojrzali jeszcze wówczas Germanowie, popadając zawsze w zawi-stną?pry watę, do boju wspólnego, zaczepnego, a dawną swą linię graniczną Renu odzyskawszy, nie odważyli się jej przekroczyć,—Tyberyusz, znowu wysłany z dowództwem naczelnem na stanowiska zagrożone, dzierżąc karność w legionach z surowością staro-rzymską, wkroczył znowu na tory pierwszego Cezara kładając na porzeczu Renu cały system warowni silnych. Zgadzała się taktyka podobna z dążnością polityczną Augusta, którą sam uroczyście następcy swemu zalecił, aby naturalne granice Państwa Rzymskiego tworzył na zachodzie ocean Atlantycki, ku północy Ren i Dunaj, ku wschodowi rzeka Eufrat, a na południe pustynie Arabii i Afryki.—Takim więc sposobem władał istotnie Augustus najpięk-niejszem mocarstwem, jakie kiedykolwiek na świecie istniało, większem i na trwalszych podwalinach zbudowanem, aniżeli było państwo Aleksandra Wielkiego, mocarstwem które pomiędzy 24 a 56 stopniem szerok. półu. najprzedniejsze ziemie strefy umiarkowanej, z przestrzenią około 100 000 mil kwadratowych, obejmowało. Lecz połowy tylko zadania swego byłby monarcha dokonał, gdyby nie starał się zabezpieczyć bytu cesarstwa młodego i po swym zgonie. Atoli pod tym względem ścigała go dola osobliwa. Sam był zdrowia wątłego, a nikt nie byłby przypuszczał, że wieku tak późnego dożyje; męskiego zaś potomka losy mu nie użyczyły. Syna siostry Oktawii, z pierwszego jej małżeństwa z Gaiusem Marcellu sem, Marka Marcellus a, ożenił w r. 25 przed Chr. z córką ^wą Julią, w r. 24 mianował go kwestorem, przeznaczając go iló najwyższych god-ności; wszakże Mar-

Kucykl. t*uwsz. U astr. Ser. U. Zesa. 33b. f. V.

na

adoptować i jeszcze jako młodzieńców senatorami ich mianował. Lecz kiedy już nominacyę wysoką godność konsulów odebrali, zeszli obaj ze świata śmiercią niespodzianą, do której, według mniemania ogólnego, cesarzowa L i v i a rękę zbrodniczą przyłożyć miała, aby własnemu synowi, Ty bery uszowi, następstwo na tronie zapewnić. Lucius Caesar umarł w Marsylii w r. 2 po Chr. podczas podróży do Hiszpanii, G aj u s zaś w r. 4 po Chr. [na Wschodzie, w Licyi, powracając z Armenii, gdzie przy obleganiu miasta Artagiry rannym Został. A tak koło rodzinne sędziwego monarchy nagle pustoszeć zaczęło. Agryppa umarł już w r. 12 przed Chr., Oktawia w roku następnym . Z pasierbów, pochodzących z rodu Klaudyuszów, ożeni! się Tyberyusz wr. 11 przed Chr. z Julią, wdową do Marcel-lusie i Agryppie, a stadło to było jak najnieszczęśliwsze; w r. 9 przed Chr. dokonał żywota drugi pasierb, Drusus; w roku następnym umiera przywiązany serdecznie do Augusta Maecenas, którego obok zwłok za- Ho racy u sza na pagórze Eskwilińskim pochowano; w r. 2 przed Chr. spada dekret ba-nicyjuy Lu Julię dla rozwiązłego jej życia. Po śmierci młodych cesarzewiczów wzmógł się bardzo wpływ Li w i i, a Tyberyusz powrócił zaraz z wyspy Rhodus, gdzie długi czas, w niełaskę u dworu popadłszy, niejako na wygnaniu przebywał i chwili dla zamysłów swych sposobnej oczekiwał. Wskutek wielkich zdolności swych jako wódz i polityk nowe zdobył sobie wawrzyny w bojach, które toczył w Pannonii, Dalmacyi, a nadto i w Germanii południowo-wschodniej przeciw potężnemu księciu Markomannów, Marbodowi, z którym w r.

0 po Clir. pokój zawarł. Kiedy tak najważniejsze zadania przypadły Tyberyuszowi w udziale, zdecydował się nakoniec sędziwy monarcha, naglony nadto usilnie przez intrygancką małżonkę, adoptować go formalnie; Tyberyus z natomiast; za własnego syna uznał bratanka swego, Germanika Druzu-sa, młodzieńca najpiękniejsze rokującego nadzieje, jedną z najszlachetniejszych postaci owych w uczciwość i cnotę bardzo skąpych czasów. Coraz wyraźniej otóż na pierwszym planie występuje Tyberyusz jako przyszły imperator. Dzielnem ramieniem swein wspierał też sędziwego Augusta; dzierżył w swych ręku władzę trybuna ludowego, -a zarazem i prokonsula wraz

S. Drz.

Oktawiusze, po lac. Octavii, sławny ród rzymski, pochodzący ze starożytnego hniasta la-tyńskiego Velitrae, w ziemi Wolsków; już król rzymski TarquiniusPriscus do Rzymu miał go sprowadzić, a Servius Tullius pomiędzy rody patrycyuszowskie zaliczyć (S u e-tonius „Octav.“ 1). Później jednakże przeszły niektóre jego odnogi do plebejuszów, a dopiero Gaius Julius Caesar nadał im znowu godność patrycyuszowską. Do rodzin pa-trycyuszowskich liczą się z głównego rodu O-ów: Balbi i Ru fi; do plebejuszowskich: Caeci-

z imperium obejmującem wszystkie pro-wincye rzymskie; on też, razem z przybranym ojcem przewodniczył w r.;13po Chr. trzeciemu szacowaniu powszechnemu majątków obywateli (census). W podróży do Illiryi, przedsięwziętej w r. 14 po Chr., towarzyszył mu Augustus aż do miasta Beneventum. Podczas powrotu z tej właśnie drogi zasłabł nagle w mieście Noli monarcha, liczący 75 lat wieku. Ty-b e r y u s z, którego zaraz w drodze odwołano, zastał ojczyma już na marach. W ramionach Li w ii umarł Augustus po ciężkich cierpieniach, w r. 14 po Chr., dnia 19 sierpnia, w owym miesiącu, któremu w pochlebnej wdzięczności naród nadał odtąd miano „Augustus“, zamiast dotychczasowej nazwy „Sextilis“, w 57 lat od czasu, kiedy po raz pierwszy godność konsula piastował. — Jeżeli istotnie, jak wieść niesie, Augustus w ostatnich godzinach swych mówił o komedyi, którą życie ludzkie ma przedstawiać, i rzucić miał przytem pytanie: czy sam też dobrze ją odegrał, to sumienny historyk wahać się nie może z wydaniem sądu bezstronnego: że Augustus nadzwyczaj trudne i poważne zadanie, które mu stanowisko jego i przełom krytyczny naonczas w losach narodu własnego zakreśliły, jasno rozpoznał: że, chociaż bez zapału gorętszego i polotu górniejszego, sjrostał mu wszakże z bystrym umysłem, w pracy niestrudzonej, zgodne z założeniem z wytężeniem sił wszelkich, że w tak rozmaitych rolach, na jakie przeznaczenie go skazało, czy to jako Gains Octavius lub jako Julius Caesar O ctavianus, a wreszcie jako Caesar Augustus, zawsze tą samą rozwagą chłodną i beznamiętną oraz niezłomną, krokiem stałym do celu dążącą ener-gięPswą wywierał. Nie olśnił go bynajmniej blask jasny potęgi ogromnej, którą w osobie swej reprezentował, lecz istota władzy, którą dzierżył w swych ręku, nasyciła jego wysokie plany ambitne. W wymaganiach życia prywatnego, pod względem mieszkania, a nawet i odzieży, był zawsze skromny, nieraz niedbały; nie był też wielkim wodzem w zmiennych losach zapasów wojennych, lecz spokój i rozwagę zawsze okazywał w daleko większych niebezpieczeństwach, na które przez długie lata narażało go często niepewne, chwiejne stanowisko polityczne. Jest on uosobieniem istotnie mało sympatycznego, lecz niekiedy koniecznego, twardego charakteru, który według potrzeby politycznej z obrachowaniem to z dziką okrutnością się sroży, to zażywa środków łagodnych.—Wysokie urzędy miast najbliższych poniosły zwłoki monarchy aż do Bovillae, gdzie je rycerstwo rzymskie uroczyście przyjęło i aż do Rzymu w żałobnym pochodzie odprowadziło. Z przepychem świetnym, szpalerem gwardyi cesarskiej i legionów otoczone ciało potężnego męża spalono uroczyście na Polu Marsowem. Na pogrzebie dzieliły się może zdania opinii pu

blicznej co do znaczenia i zasług nieboszczyka; niejeden Rzymianin, dawniejszych czasów pamiętny, zatęsknił pewnie za szczęśliws/.emi czasy rzeczypospolitej wolnej, jednakże państwo monarchiczne, stworzone przez A u g u s t a, stało się faktem dokonanym. Tyberyusz, który wprawdzie, w skromności obłudnej, zrzekł się wszelkich zaszczytów, wydał był już poprzednio jako imperator rozkazy do kohort gwardyi i do wojska całego hasła swe rozesłał; pierwszy monarcha rzymski uległ losowi ogólnemu człowieka śmiertelnego, jednakże m o-li ar cli ii rzymskiej śmierć jego w posadach świeżych nie zachwiała. — Z pomników klasycznych, wyobrażających O-a, słynie szczególnie posąg marmurowy, wystawiający imperatora w zbroi, zdobnej w płaskorzeźby; odkryto go w willi cesarskiej „ad Gallinas“ (dzisiaj Primapoita), a obecnie znajduje się w galeryi watykańskiej; bibliotekę watykańską zdobi popiersie Augusta, z bronzu ulane, a Gliptote-kę w Monachium—popiersie jego, z marmuru wykute.—Z pamiętników, które O. pozostawił w spuściznie, dochowało się w napisie pomnikowym prawie w całości tak zwane „Monumentani Ancyranum“ (ob. Ancyra). Wszystkie urywki dzieł Augusta prozaicznych i poetyckich wydali I.A. Fabricius (Hamburg 1727) i W e i c h e r t (Grimma 1841—1846).--Główne źródła z czasów klasycznych, dotyczące O-a, reprezentują Dio Cassius, Suetonius i wzmiankowane już Monumentum Ancyranum, po części także Appian, Velleius Paterculus i Tacitus. Z literatury czasów nowszych na wzmiankę zasługują: S. C. Dieterich „Historia Augusts (Giessen 1666); E. G. Hieronymi „De Octaviani imperatoris moribus“ (Hamburg 1820); Egger „Examen critique des historiens anciens de la vie et du règne d’Auguste“ (Paryż 1844); I. Le gris „Rome, ses novateurs, ses conservateurs et la monarchie d’Octave-Augus-te“ (Paryż 1846, dwa tomy); Beulé „Augustus, seine Familie und seine Freunde“ (Halla 1873); Duruy „Histoire de l’empire romain“, dzieło przełożone na język niemiecki przez Hert zb erga (Lipsk 1885, tom I); H. Schiller „Geschichte der römischen Kaiserzeit“ (Gotha 1883, tom I); Gardthausen „Augustus und seine Zeit“ (Lipsk 1891 — 1898, 3 tomy).

ii a e, Fron tones, I; amp a dii, Ligures, Nasones, Reatini i t. d. Do znakomitszych członków całego rodu należą następujący: 1. Gnaeus Octavius Rufus, urodził się pomiędzy pierwszą a drugą wojną punicką, piastował w r. 205 przed Chr., za konsulatu Publiusa Liciniusa Crassusai Publius a Corn eliusa Scypiona, razem ze Spuriusem Lucreciusem godność edyla i został w tym samym roku pretorem wybrany. Jako namiestnik wyspy Sardynii (Livius. 28, 28) zabrał Kartagińczykom 80 okrętów transportowych, wiozących żywność dla Haniba-1 a. W roku następnym objął dowództwo nad 40 okrętami woj ennemi, które miały strzedz wybrzeży Sardynii i Italii od napadu floty karta-gińskiej (Livius 29, 13).‘ Pod koniec roku 203 otrzymał rozkaz towarzyszenia konsulowi Scypionowi Afrykańskiemu w wyprawie na Afrykę, na czele 30 okrętów wojennych i 200 okrętów przewozowych. Wszakże wiatry niepomyślne, które nagle po długiej ciszy morskiej powstały, uniosły okręty przewozowe na wybrzeże Afryki, gdzie w ręce Hasdruba-1 a się dostały, a nawet i okrętów wojennych część tylko małą zdołał O. uratować i z flotą główną połączyć. Po bitwie pod Zamą w r. 202 udał się na .czele eskadry swej na wyspę Sycylię, aby wzmocnić wojska konsula Korneliusza Scypiona i wrócił potem do Rzymu. Niebawem wysłano go znowu do Afryki, razem ze Spuriusem Lukrecyuszemi G a-iusem TerencyuszemWarronem, w poselstwie do Wer miny, syna Syfaksa. W r. 196 udał się z rozkazu senatu, razem z L u-cyusem Emiliusem Pa u llusem i Lu-cyusem Piet oryusem, na czele kolonii rzymskiej do miasta greckiego Krotonu, w Po-łudn. Italii (Livius, 34, 45), a w dwa lata później posłował znowu do Grecyi, gdzie, mianowicie w Akarnauii, dobrze się sprawie rzymskiej przysłużył. Mimo wielkich swych zasług nie dostąpił jednakże godności konsula, do której syn jego, 2. Gnaeus Octavius, pierwszy doszedł i przez to ród swój wsławił (C ice-ro „Phil.“ 9, 2, 4: vir dar us et rnagnus, qui primus in earn familiam, quae postea viris for-tissimis floruit, attulit consulatum). W r. 169 przed Chr. pełnił obowiązki legata przy boku prokonsula Hostiliusa w ziemiach greckich, zaznaczył się szczególnie w drugiej wojnie macedońskiej, kiedy jako pretor w r. 168 dowództwo główne nad flotą rzymską objął, pod rozkazami naczelnego wodza, konsula E m i 1 i u s a Pauli u sa. Po bitwie pod Pydną w tymże samym roku wylądował na wyspie Samothrake, dokąd się Perseus, król macedoński, w ucieczce schronił był, a tutaj króla nakłaniał, aby zdał się na łaskę Rzymian. Podstępem w końcu zaskoczony i przez niedobitki wojska swego opuszczony poddał się O-wi Perseus razem z synem i ocalonenn skarbami wielkiemi O-wi; a ten odstawił dostojnych jeńców w ręce konsula (Livius, 45, 6). W roku następnym przywiózł O. do Rzymu łupy ogromne, na Macedończykach zdobyte, i dostąpił zaszczytu święcenia tryumfu morskiego. Przez kilka lat przebywał potem w Rzymie, gdzie na pagórze Pa-latyńskim wspaniały pałac sobie wystawił.— Godności konsula dostąpił w r. 165, razem z Tytusem Manlius em Torkwatusem. We dwa lata później zlecił senat jemu, Spu-r i u s o w i Lukre cyuszowi 4L u c y u s'z o w i A u r e 1 i u s o w i opiekę nad Antyochem Eu-patorem, małoletnim synem króla syryjskiego Antyocha Epifanesa, jako też, celem osłabienia groźnej potęgi syryjskiej, zlecenie podstępne spalenia okrętów i pokaleczenia słoni, wytresowanych w obrotach wojskowych. Lecz złe wykonanie tego rozkazu oburzyło Syryjczyków do żywego, a jeden z nich, nazwiskiem Leptines, zamordował O-a. Ciało jego pochowali Syryjczycy z wielkim przepychem i wysłali do Rzymu poselstwo osobne, aby gniew Rzymian rozzbroić. Senat jednakże ani posłów, ani też mordercy, odesłanego później do Rzymu, nie przyjął, zamierzywszy pomścić się w większych rozmiarach na całem państwie syryjskiem, dla uczczenia zaś pamięci zasłużonego obywatela, posąg jego na miejscu zaszczytnem, na mównicy publicznej (Rostra) na Forum, wystawił (C i-cero „Phil.“ 9, 2, 4). —3. Gnaeus Octavius, syn najstarszy poprzedzającego, przeszedł śladami ojca, który potomkom utorował był drogę do najwyższych dostojeństw, całą skalę pierwszych urzędów w rzplitej rzymskiej. W r. 128 przed Chr. piastował godność konsula, nie miał jednak sposobności odznaczenia się na tem stanowisku Wysokiem. On-to, prawdopodobnie, wystawił portyk wspaniały w Circus Maximus. Później występował także publicznie jako mówca, lecz bez powodzenia szczególnego, ponieważ nie znał się dobrze na prawie. i. Marcus Octavius, brat poprzedzającego, słynniejszy w dziejach rzymskich dla żywego uczestnictwa w niepokojach,które obaj Grak-chowie (ob.) w Rzymie wywołali. Wybrany w r. 133 przed Chr. razem z Tyberyuszem Semproniuszem Grakchusem na trybuna ludowego, popierać się zrazu zdawał reformę rolną (lex agraria), przez kolegę swego i przyjaciela proponowaną, jednakże na usilne prośby przyjaciół swych najbliższych i całego stronnictwa arystokratycznego wystąpił razem z bratem starszym na zgromadzeniu ludowem publicznem, które nad nowem, bardzo popular-nem, prawem obradowało, z uroczystym protestem. Napróżno zażywał G r a k c h u s wszelkich środków prośby i groźby, aby go nakłonić do zaniechania opozycyi. Chwilę jedną zdawał się O. wahać; wszakże pomny słowa danego arystokratom, z wielkim spokojem oświadczył, że Grakchus niech czyni, co mu się najstoso-wniejszem wydaje. Natenczas, na wniosek G r ak

ch usa, złożyło O-a zgromadzenie ludowe z urzę- wego, doszedł godności konsula w r. 76 przed du. a przed motłocliem rozwścieczonym zdołali    Chr., razem z Lucyusem Skryboniusem

mitis et captus pedibus) nie mógł wystąpić przeciwko trybunowi ludowemu G n a e u s o w i L i c i-niusowi, który chciał obalić ustawę Sulli, ograniczającą władzę trybunów, a Curio sam przeciwko wnioskowi trybuna przemawiał. Umarł O. po długich cierpieniach reumatycznych (C i-cero „de finib.“ 2, 28, 93). — 7 Marcus Octavius, syn Gnaeusa O-a, wymienionego pod 1. 5, odznaczał się wielkim darem wymowy, którą okazał mianowicie przy obradach nad ograniczeniem prawa, dotyczącego rozdawania zboża pomiędzy lud (lex frumentaria), uchwalonego jeszcze na wniosek Gaiusa Grakcha; mówił bowiem wtedy z tak gorącym zapałem i z tak wielką siłą przekonania, że zgromadzenie ludu zaraz większością głosów ustawę ową znacznie zmieniło (Cicero' „Brut.“ 62, 222; „de off.“ 2, 21, 72).

Octavius, brat poprzedzającego, piastował godność konsula w r. 75 przed Chr., razem z Lucyuszem Aureliuszem Kottą( Cotta). Jako prokonsul zawiadywał prowincyą Cylicyą, gdzie wkrótce umarł, a L u c i u s L u c u 11 u s po nim w urzędzie nastąpił (Plutarch „Lucul.“ 6). —9. Lucius Octavius B albus, sławiony przez Cycerona („Verres“ J, 50, 130), jako znakomity prawnik i mąż obowiązkowy; konsulatu nie osiągnął. — 10. Lucius Octavius Reatinus, spółczesny Cycerona, występował publicznie jako mówca, chociaż Cyceron („Brut.“ 68, 24) sąd o nim niezupełnie korzystny wydaje, mieniąc go bardzo śmiałym, lecz ze sztuką krasomówczą mało obeznanym mówcą.—11 i 12. Marcus i Lucius Octavii Ligures, dwu braci, którzy w r. 81 • przed Chr. piastowali godność trybunów ludowych; ojciec ich odznaczył się pewnie, jak to przydomek ich okazuje, w wojnach z Liguryjczyka-mi (Cicero „Verres“ 1, 48, 125).—13. Marcus Octavius, prawdopodobnie syn Gnaeusa O-a, wymienionego pod 1. 6., sprawował w r. 52 urząd legata przy boku prokonsula A p p i u s a P u 1 c h r a (Pnicher), który był przed Cyceronem namiestnikiem Cylicyi; w roku następnym zastał edylem kurulnym. Kiedy druga wojna domowa w r. 49 przed Chr. wybuchła , stanął po stronie Pompeiusza, który mu pod dowództwem naczelnym Marka Bib ulu sa dowództwo nad częścią floty powierzył; a na stanowisku odpowiedzialifem tem, znamieniem dla całego rodu, pobił Gaiusa Do label lę i zmusił go do ustąpienia z Dal-macyi. Po bitwie pod Pharsalos w r. 48 przed Chr. stracił większą część swej eskadry w wal-cez Kwi litu sem Korni ficyuszem, kwestorem Cezara. Prawdopodobnie nie przeżył długo wojen domowych przynajmniej nie posiadamy szczegółów o losach jego dalszych. — 14.

8. Lucius

go przyjaciele z ledwością ocalić (Cicero Kury one m (Scribonius Curio). Dla gnębią-„pro Sest.“ 48; „de lege agr.“ 2, 12). Z lat cej go podagry (Sałlustius „Hist.“ 2: homo następnych mało mamy wiadomości o życiu tego męża statecznego (Cicero „Brut.“ 25, 95: civis in rébus optimis const antis simus). G aj u s Tiberius Gracchus chciał osobną uchwałę ludu przeprowadzić, aby O-a nie wolno było trybunem obierać, wszakże odstąpił od tego zamiaru na prośby szlachetnej swej matki, Kornelii. — Prócz zalet pięknych jako człowieka i obywatela sławi Cyceron jeszcze jako mówcę znakomitego. — 5. — Gna eu s Octavius, syn Gn. O-a, wymienionego pod liczbą 3, został w r. 87 przad Chr., za wpływowem poleceniem dyktatora Sulli, konsulem, razem z Kwintusem Korneliusem Cynną (Cinna). W przeciwieństwie do kolegi radykalnego był zwolennikiem stronnictwa zachowawczego, uczciwym i szlachetnym patrycyuszem, usposobienia bardzo łagodnego. Zaledwie S u 1-1 a udał się na wyprawę do Azyi przeciwko Mitradatesowi, kiedy C y n n a nakazał sprzymierzeńców italskich przyłączać do rozmaitych dzielnic rzymskich (Plutarch „Süll.“ 10; Ap-pian „Mithr.“ 30). Stanowczo oparł się temu rozkazowi O. i na czele stronnictwa swego wypędził, po zapasach krwawych na Forum, nowych, a niepożądanych obywateli z Rzymu, a nawet złożył Cynnę z urzędu, mianując na jego miejsce konsulem M e r u 1 ę. Niebawem poczęli Cyn n a i Mariusz stolicę oblegać regularnie (Cicero „de divin.“ 1, 2, 4: bellum Octavianum), lecz stracił przytem O. zaufanie wojska swego, kiedy dla braku energii (Vellejus Paterculus, 2, 22, 2: vir lenis-simi consilii) Rzymu, słabo bronił, zastawiając się tłómaczeniem, że dobra całego państwa nie może w otwartej walce na szwank wystawiać.

Senat też, odebrawszy znowu M e r u 1 i godność konsula, wysłał poselstwo do obozu wrogiego w chęci nawiązania układów pokojowych. Mimo ostrzeżeń Cynny pozostał O. w Rzymie, już to ufając wróżbitom, którzy mu święcie zaręczali, że życiu jego nie grozi żadne niebezpieczeństwo, już też z własnego przekonania, postanawiając w tak krytycznych czasach dopełnić obowiązków swych aż do ostatka. Przybrany tedy we wszelkie oznaki godności konsularnej, udał się na pagór Eskwiliński i zasiadł tutaj na krześle kurulnem, aby oczekiwać spełnienia się swych losów. Nadjechał wkrótce oddział jeźdźców nieprzyjacielskich, a dowódca ich, Censori-nus, przeszył bezbronnego mieczem. Głowę jego wystawiono na mównicy na widok publiczny (Appian „Bell. civ.“ 1, 64 — 74). Plutarch „Marius“ (41—44) natomiast opowiada, że jeszcze przed wtargnięciem Mary u sza do Rzymu żołnierze ze straży przedniej ściągnęli O-a z mównicy i zamordowali.—6. Gnaeus Octavius, syn Marka O-a, trybuna ludo-

e-

zu

G ai u s Octavius, ojciec cesarza Augusta, pochodził z bardzo poważnej rodziny rycerskiej i odznaczał się, jak źródła zgodnie donoszą, tak uczciwością, jak i majątkiem wielkim. Dostąpił godności edyla, a potem w r. 60 przed Chr. dostojeństwa pretora, urząd zaś ten tak sprawiedliwie, lecz zarazem i łagodnie sprawował, że ogólny szacunek i poważanie sobie zjednał (S u e t o n i u s ^Oct.“ 3). W r. 59 oddał mu senat jako propretorowi, namiestnictwo pro-wincyi Macedonii, lecz, zanim jeszcze rządy swoje objął, wytępił do nogi, na rozkaz rządu, niedobitki oddziałów Spartakusa i K a tyli ny, które się jeszcze w Italii połudn., zwłaszcza w okolicy miasta Thurii, pobłąkiwały, a mieszkańcom ciężko we znaki dawały. Jako namiestnik macedoński zyskał przez swą sprawiedliwość, odwagę i rostropność przywiązanie całej prowincyi, a Cyceron stawia go kilkakrotnie bratu swemu Kwintusowi za wzór namiestnika zacnego, szlachetnego i umiarkowanego. Zanim jeszcze mógł się o godność konsula ubiegać, zaskoczyła go śmierć niespodzianie w mieście Noli, w Kampanii : umarł tutaj w tej samej izbie, w której później syn jego, cesarz Augustus, żywota dokonał (S u e-tonius „Oct.“ 100; Tacitus „Ann.“ 1, 9). Związki małżeńskie zawarł O. dwa razy, i to najprzód z Ancharyą (Ancharia), która mu córkę, tak zwaną O kta w i ę stars z ą {Octavia maior) powiła, a drugi raz z Atyą (Atia), córką Marka Atyusza (Atius) Balbusa i Julii młodszej, siostry Juliusza C z a r a, z którą miał dwoje dzieci, jak oto: Gaiu-Oktawiusa, późniejszego cesarza, i 15 Oktawię młodszą (Octavia minor), zwaną tak dla odróżnienia od siostry starszej, przyrodniej. Najszlachetniejsza to zapewne postać z pomiędzy niewiast rzymskich, która pod względem politycznym wyżej jeszcze stanęła aniżeli zacna Kornelia, sławiona matka Grakchów. W młodym jeszcze wieku wyszła O. za mąż w r. 44 przed Chr. za Gai u sa Kia ud y usza Marcellus a, lecz ten wcześnie ją odumarł. Brat jej, Octavianus, który w tym czasie właśnie pojednał się znowu w mieście Brundi-siuin z Anton i usem, wydał ją za niego w r. 40 przed Chr. ze względów politycznych za mąż, aby utrwalić zgodę z owym człowiekiem niebezpiecznym i przewrotnym, zanim jeszcze rok żałoby po mężu pierwszym upłynął. Z Rzymu towarzyszyła O-a Antoniuso wido Aten, gdzie, jak się zdaje, szczęśliwe miała z nim zra-pożycie. Nadzwyczajna jej uroda, z którą się nawet tyle sławiona Kleopatra (ob.) mierzyć nie mogła, wysokie wykształcenie, oraz dobroć wrodzona i słodycz charakteru zdawały się zapowiadać ziszczenie nadziei politycznych jej brata, a kiedy stosunek pomiędzy bratem a małżonkiem ponownie się naprężył, przyczyniła się głównie O-a przez pośrednictwo swe łagodne do pojednania ich między sobą w Tarencie r. 36

przed Chr. — Gdy Antonius, niezadługo po zawarciu zgody, na wyprawę przeciwko Partom wyruszył, towarzyszyła mu najprzód O-a aż do Aten, lecz wróciła potem do Rzymu. Zaledwie Antonius do Egiptu przybył, kiedy zalotna Kleopatra potrafiła go zaraz usidlić swemi wdziękami uroczemi. O-a, postanowiwszy na wieść tę stosunek ów bardzo gorszący rozerwać, wybrała się zaraz w drogę do Anto-niusa, zabrawszy z sobą świeże posiłki zbrojne, mnóstwo pieniędzy i wielkie zapasy odzieży dla żołnierzy; lecz już w Atenach odebrała od męża z Syryi rozkaz stanowczy, aby posiłki z wszelkiemi potrzebami mu nadesłała, lecz sama się dalej nie trudziła, ponieważ zaraz musi osobiście w pole wyruszyć. Istotnie zaś rzucił się Antonius znowu w objęcia zalotnej Kleopatry, która go w udanych zapałach miłosnych z powrotem do Egiptu zwabiła. Za taką zniewagę siostry ukochanej do żywego oburzony Octavianus zażądał, aby natychmiast opuściła dom Anto ni u sa; O-a wszakże tego nie uczyniła, i, co więcej, w poczuciu wzoro-wem obowiązków, otoczyła i własne potomstwo i dzieci, które Antonius miał z pierwszą żoną, Ful wią, pieczą jak najtroskliwszą, i wspierała nawet hojną ręką przyjaciół politycznych męża niegodziwego. Natenczas, poduszczony przez Kleopatrę, rozkazał Antonius żonie wynieść się z domu swego w Rzymie, a brutalność taka niecna przyśpieszyła ostatecznie zerwanie sojuszu politycznego pomiędzy Okta-vianem i Antoniuse m. Po śmierci Kleopatry, niepomna krzywd ciężkich i zniewag, których tyle od obojga doznała, przyjęła O-a córkę, którą Antonius z Kleopatrą spłodził, do swego domu, a wy chowy wawszy ją starannie, za mąż potem wydała za J u b ę, króla Mauretanii. Szlachetna ta niewiasta, ideał Rzy-mianki prawdziwej, umarła w r. 9 przed Chr. ku żałobie ogólnej, gdyż cały naród znał i cenił cnoty jej rzadkie. Brat kazał zwłoki jej z wielkim przepychem pochować, sam miał na jej pogrzebie mowę żałobną, a na cześć jej stawiał posągi osobne. Z mężem pierwszym, M a r c e 11 u s e m, miała Octavia troje dzieci, syna i dwie córki, z An to n iuse m dwie córki, zwane Antonia maior i Antonia minor. Syn jej, Marek Marcellus, rokujący nadzieje najpiękniejsze, zmarł już w r. 23 przed Chr. —16. Octavia, córka cesarza K 1 aud yu-sza i trzeciej jego małżonki, Waleryi Mes-saliny. Kiedy z woli ojca zaręczyła się już wcześnie zLucyuszem Silan usem, mężem zacnym i przez lud bardzo lubionym, potrafiła podła Agryppina, małżonka Klau-dyusza, przez niecne intrygi zerwać stosunek pary bardzo szczęśliwie dobranej i zaręczyła pasierbicę z własnym synem, osławionej pamięci Neronem (ob.). Zawarł też z nią związek małżeński w r. 53 po Chr., lecz mimo wdzięków i łagodności niewysłowionej młodej żony

A Pol.

dyi, końcowych i t. p. Na tych ośmiu odrębnych tonacyach kościelnych, oparte są wszystkie melodye cerkiewne. Nuty, a raczej znaki, podobne do neum używanych w Wiekach Średnich i takie same również posiadające znaczenie, umieszczano nad tekstem, bez linij. Metoda Jana Damasceńskiego, wyłożona przez niego w O-chu, weszła w użycie w kościele wschodnim, jeszcze za życia autora. Z biegiem czasu do jego O-chu włączono melodye innych autorów. Rzecz charakterystyczna: O. najpier-wej na świecie wyszedł z druku w Polsce, mianowicie w Krakowie u Świętopełka Fioła,

A. Pol

F- 0.

począł ją niebawem zaniedbywać, całkiem popadłszy w sidła uroczej Akte, wyzwolonej co dopiero niewolnicy. A kiedy mu jeden z niecnych zauszników, nazwiskiem O t li o, sam zwrócił uwagę na piękność własnej żony swej Po p p e i S a-b iny (Poppaea Sabina), rozpadał Neron tak dziką ku niej chucią, że uznał ją w r. 62 po Chr. za prawowitą małżonkę, a niewinną Oktawię z pałacu wypędził i wkrótce na mocy wymuszonych torturami zeznań jej niewolnicy, jakoby zakazany stosunek z jakimś flecistą utrzymywała, z Rzymu na wygnanie do Kampanii skazał. Okrutny ten dekret, o pomstę do nieba wołający, wywołał w Rzymie, skoro go na szlachetnej Oktawii istotnie wykonano, oburzenie ogólne. Z obawy przed rozruchami rozjątrzonego ludu odwołał zatem Neron Oktawię z wygnania, a Rzymianie gorąco mu za łaskę ową dziękowali. Wszakże Poppea Sabina umiała znowu wkrótce Nerona tak przeciwko Oktawii podburzyć, że ten, polegając na oskarżeniach fałszywych i potwarczych A n i c e-t u s a, który już przy zamordowaniu matki cesarza podobnie podłą odegrał rolę, powtórnie ją z Rzymu, tym razem na wyspę Pandataryę, wygnał. Niebawem spotkała ją tam śmierć z rozkazu Nerona. Ponieważ przecięcie żył nie wywierało doraźnego skutku, udusili ją siepacze w łaźni gorącej, a odciąwszy jej głowę, posłali ją Poppei Sabinie do Rzymu. Z polecenia cesarza składano publicznie bogom obiaty hojne za owo szczęśliwe zdarzenie (Taci-us „Ann.“ 4,    64; Suetonius „Nero“

5).    s Vrz.

Oktet (włosk. Ottetto, z łaciń. 06^o=osiem): kompozycya muzyczna na osiem instrumentów dętych, bądź smyczkowych, czy też na jedne i drugie. Tak również zwie się zespół muzyczny napisany na osiem głosów ludzkich.

Oktogon, ob O ś m i o k ą t.

Oktoich (grec. Oktoechos, słowian. O s m o-głasnik v. O smogi asie), księga teoretycz-no-liturgiczna, omawiająca wyłącznie sprawy pieśniarstwa cerkiewnego. O. przypisywany Janowi Damasceńskiemu, „złotopłynnemu“ ojcu kościoła wschodniego- z wieku VII, składa się z ośmiu części oddzielnych, z których każda nosi nazwę jednego z ośmiu „głosów“ (gam, v. tonacyj) kościelnych. — O., czyli osmogla-sntk, nie oznacza bynajmniej zbioru hymnów ośmioglosowych, przeznaczonych do śpiewania na 8 głosów—jak to wielu pisarzów utrzymuje bezzasadnie—lecz jest zbiorem pieśni liturgicznych, z których każda posiada melodyę, opartą na jednej z ośmiu tonacyj kościelnych, tak samo, jak liturgia kościoła rzym.-kat. jest o-parta na ośmiu tonacyach gregoryańskici, czyli kościelnych. Wyraz grecki echos, słów. glas, według pojęcia dawnych śpiewaków bizantyjskich, oznaczał gamę z określonem ściśle następstwem w niej interwallów (całych i półtonów) i oznaczeniem tonów głównych w melo-w r. 1490.

Oktrojować,, oktrojowana konsty-tucya. — I. Wyraz francuski octroi pochodzi od octroyer, z łacińskiego auctorare — „upoważnić, pozwolić, umocować“. Z kolei octroi znaczy: 1) udzielenie jakiegoś prawa, 2) cło, akcyzę, 3) przywilej odrębny nadany miastom we Francyi do poboru opłat od towarów zwłaszcza spożywczych (konsumpcyjnych) wchodzących przez rogatki. Podobno pierwsze miasto Compiègne w r. 1352 zyskuje dekret zezwalający na podatek, z warunkiem potrącenia ¹/₄ części na rzecz skarbu królewskiego, którego agenci znów ściągają „wchodowe“ od każdego kupca wiozącego towary zagraniczne. Tym sposobem od samego początku octroi ma własność z jednej strony cła, a z drugiej podatku, który u nas zwał się konsumpcyjnym, potem akcyzą. Zazwyczaj przywilejom towarzyszą taksy i taryfy.—Wielka rewolucya francuska w r. 1791 znosi ów ciężar, lecz potem przywraca go dla Paryża, Reims, Courtrai, Metz i w końcu dla wszystkich „innych miast (por. Akcyza, Cło, Podatki). — II. Ponieważ w czasowniku „octroyer“ mieściło się pojęcie: „udzielać praw wyjątkowych, nadawać je“, przeto wszędzie, gdzie monarcha bez udziału przedstawicieli narodu, stanów (sejmu, parlamentu), udzielił t. zw. konstytucyi (ob.), to owa ustawa zasadnicza nosi miano konstytucyi oktrojowa, nej (nadanej). Rozumie się, że pierwotny dekret panującego, zwykle bardzo szczupły w rozmiarach treści i prawach, powoli ulega z lianom, dodatkom, uzupełnieniom wielce korzystnym.' Tego rodzaju nadań nie trzeba mieszać z objawem woli monarszej, np. w Anglii w XIII stuleciu, gdyż tam same tytuły aktów królewskich wskazują, że powstały wskutek zgody {concordio) z „baronami“, „hrabiami“, , „duchownymi“ w państwie. W ogóle w Wiekach Średnich, także na kontynencie, aż do absolutyzmu wie-, ku XVII, ustawy państwowe ogólne mają swe źródło w porozumieniu wzajemnem monarchy z uprawnionemi „stanami“, jeśli tu i owdzie nie było właściwego przedstawicielskiego organu społeczeństwa. Dopiero w w XIX w Niemczech, Hiszpanii i w Austryi powstająjjpierwsze, wymuszone zazwyczaj, konstytucye oktrojowa-nę.

p.

Oktyl, ob. K opr y 1.

Oktylion, ósma potęga miliona (jedynka z 48 zerami).

' Oktylowodór, ob. Kopryl.

Oktylowy alkohol, ob. Kopryl.

Oktylowy kwas, ob. Kopry 1.

Qku, baron Y asukata, generał japoński (* d. 19 listopada 1849). O. został w r. 1871 zastępcą kapitana, w r. 1872 — kapitanem, w r. 1873 —szefem kompanii. W r. 1874 wysłano go w celu stłumienia powstania w Saga, na którego czele stał samurai Eto, który w r. 1867 —1868 walczył przeciwko szogunowi. W sierpniu 1874 udał się O. na Formozę, dla poskromienia rozbójników morskich. Po powrocie z wyspy dowodził batalionem 13-go pułku. W r. 1876 mianowano go gubernatorem wojennym w Kumamoto (na wyspie Kiuszu) w celu uśmierzenia wynikłych tam rozruchów. Podobnie jak Kuroki brał O. w r. 1877 poważny udział w stłumieuiu powstania w Sa-tsuma. W r. 1878 mianowany został pułkownikiem i dowódzeą czternastego pułku, w r. 1882 pułkownikiem drugiego pułku gwardyi, w r. 1885 gen.-majorem i dowódcą siódmej brygady, w r. 1886—pierwszej brygady gwardyi, w r. 1891 adjutantem następcy tronu, w r. 1893 — dowódzeą drugiej brygady gwardyi. W r. 1894 wysłany został do Europy, lecz już po upływie kilku miesięcy odwołano go do kraju. W listopadzie tegoż roku został generał-lejtenantem oraz dowódcą piątej dywizyi. Podczas wojny chińskiej uczestniczył w bitwie pod Kiulenczengiem (27 grudnia 1894 r.), a w r. 1895: pod Ryuto-sai (d. 24 lutego), Sankaszy (d. 25 lutego), To-szykoku (dn. 26 lutego), Haczi-ban-rei (dn. 1 mai ca), Niu-czuangiem (d. 4 marca) i Den-szo-dai (d. 9 marca). W sierpniu 1895 r. otrzymał tytuł barona. Następnie dowodził pierwszą dywizyą, później zaś dywizyą gwardyi, a w styczniu 1898 r. został szefem obrony krajowej w Tokio. W tym czasie wysłano go go Indyj, skąd wkrótce powrócił. Dnia 3 listopada 1903 r., jednocześnie z Kurokim, został generalem dowodzącym, a na początku r. 1904—członkiem rady wojennej. Dnia 5 marca tego roku otrzymał w wojnie rosyjsko-japońskiej dowództwo nad. drugą armią, z którą wylądował na półwyspie Liaotuńskim i na której czele walczył najpierw pod Telissą i Ta-szytsao, a następnie pod Liaojanem. Rij

Okuba, wosk, ob. Myristica.

Okubo Toszymitsu, mąż stanu japoński (f w Tokjo d. 14 maja r. 1878), urodzony w Sa-tsumie z rodziny szlacheckiej (samurai)-, początkowo znajdował się na służbie u Daimja miejscowego, W r. 1868 przyczynił się do zwalenia szoguna (ob.) w Jedo i wszedł, jako osobistość bardzo wpływowa, do rady przybocznej mikada. O. głównie skłonił władcę do przeniesienia stolicy do Tokio, oraz do zniesienia dotychczesnych przepisów i obyczajów dworskich, niedozwalających nikomu, po za dworzanami, przystępu do osoby mikada. Dziełem jego też głównie było zniesienie ustroju feodalnego w państwie japońskim; będąc przyjacielem zmian na sposób europejski,, popierał je zawsze gorliwie i skutecznie. W r. 1871 mianowany był ministrem skarbu; w r. 1872/3 wyjechał z Japonii jako członek poselstwa wielkiego, wyprawionego do Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej oraz do Europy. Powróciwszy z tej wycieczki dyplomatycznej, objął znów tekę ministeryalną; jw r. 1874 powalił powstanie w Sadze, a z Chinami zawarł pokój zaszczytny, kończący zatarg o wyspę Formozę. Zostawszy ministrem spraw wewnętrznych, zajął się stłumieniem powstania zacofańców, wybuchłego w Satsumie (1877), skierowanego przeciwko dążeniom reformatorskim mikada i ministra jego. Powstanie zdławił wprawdzie stanowczo, ale sam padł z ręki zabójcy, zwolennika fanatycznego dawnego porządku

rzeczy.

Okular, ob. Oczne szkło.

Okularnik (Naja) — rodzaj wężów jadowitych ( Coluhrina venenosa) z rodziny Elapi-d ae. Gfowa O-a krótka, otwory nosowe duże; za zębami zaopatrzonemi w jad znajduje się jeden lub dwa małe zęby; szyja, skutkiem rozsuwania się ośmiu przednich żeber, może rozszerzać się w tarczę; strona brzuszna płaska: łuski gładkie. Znane są dwa gatunki, mianowicie.-O. indyjski (Naja tripudians) i egipski (Naja ha je).—- O. in dyj sk i: 1.4— 2 m. długości, jaskrawo-żółtej barwy z popielato-błękit-nym odcieuiem; miejsca między łuskami, a niekiedy i brzegi łusek jasno-żółte. W okolicy potylicznej przeważa jasno-żółty lub biały kolor, skutkiem czego ciemniejsze ubarwienie występuje pod postacią plam; na tarczy za potylicą znajduje się figura w kształcie okularów. Figura ta otoczona jest dwiema czarnemi liniami, zwykle znacznie jaśniejsza od sąsiednich części; miejsca odpowiadające szkłu okularów są albo zupełnie czarne, albo posiadają jasną plamkę z czarną obwódką. Strona brzuszna brudno-białego koloru, w przedniej części ciała O. ma poprzeczne, szerokie czarne pasy. —O. indyjski rozpowszechniony jest w Indyach Wschodnich, w południowej części Chin, na wyspach wielkich Sundzkich prócz Celebesu, na Cejlonie, w Afganistauie, w północno-wschodniej części Persyi i w południowej części Turkiestanu. W górach Himalajskich przebywa on aż do wysokości 2 500 m. nad p. m. Ulubio-nem miejscem przebywania O. indyjsk. są gniazda termitów, opuszczone przez nie, ruiny, kupy kamieni i wogóle wszelkie spokojne zakątki, w których może on znalezć bezpieczne schronisko. Samica O-a indyjskiego składa najwyżej 20 jaj, wielkości jajka gołębiego, okrytych miękką białą skorupą. Leniwy zazwyczaj

i powolny w [swych ruchach, okularnik przy zbliżeniu się człowieka najczęściej (chowa się i dopiero napastowany rzuca się'na s wego przeciwnika. Jad O-a indyjskiego działa nadzwyczaj silnie i szybko, skutkiem czego stosowanie rozmaitych antydotów albo mało pomaga, albo zupełnie mawet jest bezowocne. Ukąszenie, połączone z uszkodzeniem większego naczynia krwionośnego, jest zawsze bezwarunkowo śmiertelne. W Indyacli bardzo jest rozpowszechnione używanie w wypadkach ukąszenia przez okularnika t. zw. „kamienia wężowego", który, jak to wykazały badania chemiczne, składa się

W\

W'

(ll

W'Æt

ff »i

W.

-żT

S3?

Fig⁻. 48. Okularnik (Na/a tripudians).

z kości palonych, wapna i palonej smoły. Bez-wątpienia, preparat taki dzięki swej dziurkowa-tości może wyciągać krew, a zarazem i jad z rauy, lecz działanie jego lecznicze jest daleko słabsze niż przypuszczają krajowcy; fakty zaś wyleczenia mogą być objaśnione tylko tern, że w wypadkach takich rany były niegroźne, a zatrucie organizmu lekkie. Żywi się O. indyjski przeważnie gadami i płazami, a także drobnemi ssakami i ptakami. — Drugi gatunek, O. egipski, jest dłuższy(1.6—2.25 m.). Strona grzbietowa słomkowo-żółtej barwy, brzuszna jasno-żółtej; w okolicy szyjowej na stronie brzusznej przebiega kilka ciemniej szych poprzecznych pasów rozmaitej szerokości, dochodzących do tarcz brzusznych. Niektóre odmiany jednak posiadają na górnej stronie ciała wszystkie odcienie od slomkowo-żóltego do czarno-brunatne-go. Rysunku w kształcie okularów O. egipski nie posiada. Zamieszkuje ten gatunek południową i zachodnią Afrykę. Przebywa najczęściej śród zwalisk i rumowisk skalnych, zarośli i krzewów. O. egipski, jak i indyjski, zręcznie pełza po ziemi, dobrze pływa, a nawet łazi dość zwinnie po drzewach. Pożywienie jego składa się z drobnych zwierząt ssących, jak np. nornice, z ptaków, gnieżdżących się na ziemi, jaszczurek, żab ropuch itp. Cz- st-

Okulary (od przym. łac. ocular is=oczny) — przyrząd noszony przed oczyma w celu poprawy wzroku lub też ochrony oczu. O. mają na celu naprawę czynności optycznej oczu (O. sferyczne, cylindryczne), ułatwienie widzenia obuocznego (O. pryzmatyczne), zmniejszenie obszaru źrenic) (O. stenopeiczne), ochronę oka od zbyt jaskrawego światła lub tez chęć skierowania do oka ś -/iatła kolorowego (O. kolorowe czyli konserwy), nakonièc ochronę oka od skaleczenia (O. ochronne). — Szkła sferyczne, tj. o-graniczone powierzchniami będąceini odcinkami kuli, bywają wypukłe i wklęsłe; forma ich bywa różna, zależnie od powierzchni: płasko-.    wypukłe i pł asko-wkl ęsłe, perisko-

jjjggfe'    pij ue, u których jedna powierzchnia jest wy-

WJf’    pukła, druga zaś wklęsła. Działanie optyczne

soczewek bywa skupiające (szkła wypalcie) i rozrzucające (szkła wklęsłe). — Szkła cyli.n-dr y c zu e, tj. ograniczone powierzchniami wul-cowatemi, bywają stosowane przy astygma-ty z mie oczu (ob.). — Szkła pryzmatyczne, czyli klinowate, są to tafelki szklane o powierzchniach płaskich, schodzących się ze sobą pod ^    ^ kątem ostrym. O. pryzmatyczne załamują świa-

tło w kierunku podstawy, a widziane przez nie obrazy przysunięte są ku łamiącemu kątowi. Na tej zasadzie są O. takie stosowane w pewnych stanach patologicznych mięśni ocznych w celu ułatwienia widzenia obuocznego. — W O. stem peicznych znajduje się zamiast szkła blaszka nieprzezroczysta z otworem małym: wskutek zmniejszenia w ten sposób kręgów rozpierzchłych, może oko z pewnemi wadami, przez otwór ten patrząc, widzieć dokładnie. — O. kolorowe, pospolicie nazywane konserwami, szare, niebieskie, żółte w różnych odcieniach, chronią oko od światła jaskrawego,— czerwone stosowne są dla cierpiących na ślepotę barw. —O. ochronne zalecane bywają robotnikom i w ogóle ludziom wskutek rodzaju zajęć podlegającym obrażeniom oczu.—Ważną częścią, O-ów jest ich oprawa, osada; nie materyał, lecz dokładne przystosowanie do oka odgrywa tu rolę, gdyż tylko O., których oprawa jest odpowiednio do budowy czaszki dostosowana, należycie swe zadanie spełniać będą. — Już sama mnogość rodzajów szkieł wskazuje, że wskazanie odpowiedniego nie jest rzeczą zupełnie prostą; konieczne jest zwrócenie uwagi na stan zewnętrzny oczu, stan głębokich tkanek ocznych, dostępny tylko przy badaniu oftalmoskopem, stan mięśni ocznych i t/d., i tylko stosując się do tych warunków, można przeznaczyć odpowiednie O.—Pozostawienie wyboru O-ów handlarzowi, tj. optykowi, jest niestosowne zupełnie, a często bardzo szkodliwe; optyk powinien wydawać O. podług przepisu lekarza, jak czyni to aptekarz z lekarstwem. —Co do czasu pojawienia się O-ów, to są one dobytkiem stosunkowo nie tak dawnym. Chińczycy i Mongołowie sto lat temu nosili O. duże, okrągłe, trzy-

1902).

mające się na nosie za pomocą sznurów przeprowadzonych za uszy i obciążonych ciężarkami. Szkła były przygotowane z kryształu pewnego. Żydzi i Babilończycy nie znali własności szkieł o powierzchniach kulistych; soczewki znajdywane w grobowcach babilońskich są tylko przedmiotami upiększającemi. —- Grekom i Rzymianom znane już było działanie skupiające kul szklanych, napełnionych wodą, wiadome im były również własności lupy; O-ów jednakże wtedy jeszcze nikt nie znał.—W początkach Wieków Średnich wspomina się gdzie niegdzie o lupach, ale również nigdzie o O-ach. Pierwszy poznał działanie soczewek i wspomina o tem uczony zakonnik franciszkanin, Roger Bacon, z Oxfordu (r. 1214—1294), który, zdaje się, sam używał soczewki płasko-wy-pukłej. Wynalazek O-ów przypisuje się zwykle Włochom: florentyńczykowi Sal vin o d e-gli Armat i (r. 1285), jak napis na grobowcu jego o tem wspomina, i braciszkowi dominikańskiemu, Aleksandro wi della Spina z Pizy. Wynalazek O-ów przypada zatem na koniec wieku XIII. — O. uważano z początku za przyrząd do wywoływania czarów. Później jeszcze wyśmiewano osoby noszące O., tak, że nikt nie mógł się publicznie w nich pokazać. Zresztą w pewnych kołach ludności i teraz jeszcze spotykamy się z poglądem o śmieszności osób noszących O. Lekarze wieków ubiegłych też byli przeciwni noszeniu O-ów, i dopiero od jakich stu lat nastąpiła zmiana poglądów i zaczęto przepisywać szkła. Większemu rozpowszechnieniu O-ów stała też na przeszkodzie ich cena wysoka; tylko ludzie bogaci mogli sobie na taki zbytek pozwolić (przed 300 laty kosztowały O. blisko 50 rub.). — Soczewki szlifowano dawniej tylko w niektórych miejscowościach, przeważnie w Wenecyi, a od wieku XV również w Norymberdze i Ratyzbo-nie. W naszych czasach fabryki szlifowania szkieł znacznie się rozmnożyły i istnieją prawie we wszystkich krajach. — Teoryę optyczną soczewek rozjaśnił Maurolycus z Mes-syny (f r. 1571), a po nim K e pl er (r. 1571 — 1630). Do czasów Mauroly cusa i Keplera używano tylko soczewek wypukłych; dopiero w wieku XVI rozpoczęto również stosowanie soczewek wklęsłych.—Por. Pansier „Histoire des lunettes“ (Paryż 1901); Bock „Die Brille und ihre Geschichte“ (Wiedeń 1903); Phillips „Spectacles- and eye-glasses“ (Philadelphia

J. K. E.

Okulistyka (od łac. ocuius = oko) jest to nauka, która się zajmuje narządem przeznaczonym do sprawy, widzenia. Obszar tej nauki jest bardzo rozległy, —ma ona bowiem swoją anatomię i fizyologię, patologię i terapię lekarską i chirurgiczną. Celem O-i jest leczenie chorego narządu wzrokowego i zapobieganie chorobom oczu. Cel taki może być osiągnięty tylko po dokładnem zbadaniu tkanek narządu

Encykl. Powsz. lluslr. Ser. II. Zesz. 31a. X. V.

wzrokowego czyli miejsca rozwijania się cho-rôbo'cznych, i po dokładnem poznaniu wszelkich objawów choroby, przebiegu ich, przyczyn powstawania i t. d. Mamy zatem w O-ce, jak zresztą w każdej dziedzinie lekarskiej, na widoku z jednej strony cele praktyczne,—z drugiej nie mniej ważne cele naukowe. — Narząd wzrokowy podlega różnego rodzaju chorobom; mogą to być zachorzenia czysto miejscowe, mogą to być też choroby rozwijające się w oku na tle zaburzeń ogólnych ustroju. Oko jest częścią ustroju, a jako część uczestniczy też nieraz w chorobie całości jego; odpowiednio tylko do warunków miejscowych będą zmienione objawy ze strony oczu. Związek między medycyną ogólną a O-ą jest bardzo ścisły; często nawet pierwszymi zwiastunami lub objawami zachorzeli ogólnych będą objawy ze strony oczu. Oko posiada jeszcze czynność wyłączną, której działalność prawidłowa zależy od sprawności narządu optycznego; niedokładności w nim są także przedmiotem O-i, i to bardzo ważną jej częścią, bo daje ona nam możność naprawiania niedokładności w czynnościach narządu ocznego za pomocą okularów (ob.). Choroba nie tyka zwykle oka całego, poraża głównie tę lub ową tkankę oczną; ale chorować mogą wszystkie tkanki oczne. Ogólny zatem wykaz chorób ocznych tak się przedstawia: choroby łącznicy, rogówki, twardówki, tęczówki, ciała rzęskowego, naczyniówki, soczewki, ciałka szklistego, siatkówki, nerwu wzrokowego, powiek, narządów łzawych, mięśni ocznych, dołu ocznego; jaskra, wady refrakcyi (krótkowzroczność, dale-kowzroczność, astygmatyzm) i akkomodacyi.— (ob. te wyrazy). Początki O-i giną w zamierzchłej przeszłości. Z powstaniem człowieka zaczęły istnieć choroby i dążenie ludzkie do pozbycia się ich. Już na kilkanaście wieków przed erą naszą spotykamy u narodów gallij-skicli kapłanów (druidów), leczących pewne dolegliwości oczne zamawianiem; nie widzimy jednak u nich śladu spostrzeżeń naukowych. — Inaczej przedstawia się rzecz u Egipcyan, narodu, który dopiął się do nierównie wyższego szczebla kultury. Medycyna i tu znajduje się w rękach kapłanów, którzy wiadomości lekarskie zebrali w sześciu ks'çgach świętych (spotykamy tu już różnorodne choroby oczne).—Medycyna grecka znajdowała się w rękach kasty Asklepiadów, której członkowie wykonywali swoją praktykę w świątyniach. — U Rzymian w ciągu sześciu wieków (według Pliniusza) nie spotykamy osób umyślnie się trudniących lecznictwem; czyniły to głowy rodzin. Na jakie dwa wieki przed erą naszą rozpowszechnił się w Rzymie kult Plskulapa.—Z rozwojem medycyny greckiej w Rzymie spotykamy już wprost spe-cyalistów ocznych, którzy nie tylko leczą, lecz i dzieła okulistyczne piszą: Herophy los z Chalcedonu wydaje dzieło o oczach (III wiek przed erą naszą); Celsus (I w.), u któ-

rego znajdujemy mnóstwo wiadomości z dzie- f pomnianymi też będą nazwiska filarów 04> dżiny O-i; Gale nu s (II \ .) pisze podręcznik anatomii oka i dyagnostykę chorób ocznjch.

wieku XIX: A r 11, B o w m a u n. C r i t ch e 11-Donders, Desmarres, Graefe, Helmholtz, Jäger, Sichel, Szoka ls ki i inni. —L itérât u r a: Lag r a n g e-V a 1 u d e „Encyclopédie française d’Ophtalmologie“ (Paryż 1903.) — Gr ä fe-S a e m i s c h „Handbuch der Augenheilkunde“ (wyd. 2-e Lipsk 1900); N or-ris-Oliver „System of disease of the eyes“ (Philadelphia 1897); S z o k a 1 ski „Wykład chorób przyrządu wzrokowego u człowieka“ (Warszawa 1369).—Dzieje O-i najlepiej dotąd skreślił A. Hirsch p. n. „Geschichte der Augenheilkunde“ (Berlin 1877). Wykaz prac nowszych, sięgający do r. 1896 (prac dziejów O-i dotyczących) podaje J. Pagel w „Geschichte der Medicin“ (Berlin 1898, cz. II, str. 842—6).

Okulizacya, ob. Oczkowanie.

Okuliacya, zakrycie. W szczególności w a-stronomii zakrycie gwiazdy przez księżyc

lub planetę. Zakrycie słońca przez księżyc

s. K

Gdy powoli z wiekiem VII zaczyna się upadek nauki greckiej, na jej zwaliskach powstaje medycyna arabska. O. była u Arabów, gorliwie uprawiana, tak, że nawet w szpitalach ogólnych, spotykano już w tym okresie na Wschodzie i oddziały oczne (np. w Bagdadzie w IX wieku). W tych czasach pojawiło się wiele dzieł z dziedziny O-i, których autorzy (H onein-ben Iszag, Issa benlssa, Alcra-t i n i inni) wielką cieszyli się sławą. W tym też czasie optyka i fizyologia wzroku uczyniły postępy dzięki pracom araba Al haze na (w.

J K. E-

Okultyzm (łac. Occultismus, ksenologia). — Wyrazu niniejszego używa się na oznaczenie nauki o tein, co jest ukryte, nieznane, a dla zwykłego doświadczenia nieprzystępne. Jako O. określają wszelkie badania sił ukrytych w przyrodzie i w duchu ludzkim. Szczególnie ulubionemi przedmiotami dla O-u są zjawiska Hypnozy, Jasnowidzenia, Telepatyi, Przenoszenia myśli na odległość, Somnambulizmu i t. d. W części należy także i Spirytyzm (ob.) do dziedziny O-u. Istnieje jednak między niemi także pewna różnica. Spirytyzm upatruje w zjawiskach nadzinysłowych działanie dusz ludzi zmarłych, natomiast właściwy O. ogranicza się do badania owych zjawisk i przyczyny ich szuka w człowieku samym. Zwolennicy O-u przyjmują jakąś siłę psychiczną, tajemniczą, która sama wykształca sobie ciało. Silę tę jedni nazywają duszą, inni uważają ją za jakiś podmiot transcendentalny, który posiada meta-organizm czyli „ciało astralne“. W chwili śmierci opuszcza to ciało astralne ustrój z komórek złożony, zachowuje jednak poczucie osobowości i może też wcielać się na nowo. W zjawiskach takich jak telepaty a lub jasnowidzenie występuje właśnie działanie tego podmiotu transcendentalnego. — Praktyki okultystyczne są bardzo starodawne; spotykamy je już na najpierwotniejszych stopniach kultury u t. zw. szamanów i czarowników. W systemy w szczegółach bardzo wykończone rozwinęli O. Chaldejczycy, Chińczycy, Indowie i Egip-cyanie. Tajemnicza ta ich mądrość przeszła w części do Greków i Rzymian, a później do Wieków Średnich i czasów nowszych. Śama nazwa O. pochodzi, zdaje się, z okresu „Odrodzenia“, od Agrippy z Nettesheim u, który pisał: „ De occulta philosopJüa“. Historya

O-i.

XI). —Jednocześnie z rozkwitem medycyny a-rabskiej w Wiekach Średnich w głębi klasztorów powoli rozwija się także nauka medycyny, zjawiają się nawet szkoły lekarskie (naprz. w Salerno, w. IX); ale O. w porównaniu z rozwojem jej u Arabów, traktowaną była po macoszemu: zajmują się nią ludzie, których kroniki nazywa się zaćmieniem (ob.), ówczesne nazywają, „$■■tutti et stolidi“ (głupcy i nieuki), co też jest przyczyną bardzo małej ilości prac ówczesnych z dziedziny W wieku XIII zjawiają się z dziedziny optyki aż trzy prace, których autorami są Roger Baco, John Peckam i ziomek nasz Cio-łek, w nauce Vitellon’em zwany (ob. te nazwy).—Wiek XVI i XVII tworzą okres bardzo ciekawy w rozwoju O-i. W okresie tym została ustanowiona rola soczewki w sprawie widzenia (Kepler) i ustalono fakt, że soczewka jest siedliskiem zaćmy, katarakty (Borei,

Łasili er). Pomimo postępu w anatomii i fi-zyologii narządu wzrokowego patologia nie idzie naprzód.—Wiek XVIII jest epoką w rozwoju O-i; chwilę wybitną stanowią ustalenie metody operacyjnej zdjęcia zaćmy (Daviel). Ruch naukowy bierze swój początek we Francyi, gdzie zjawia się wiele pierwszorzędnych powag: Brisse au, S a i n t-I v e s, Petit, Daviel i inni. Zjawiają się też okuliści uczeni i w innych krajach: Cheselden, H a 11 o r a n (Anglia), Boerhaave (Niderlandy), Heister,

Richter, Wenzel (Niemcy). Rzecz prosta, że praca tylu badaczy dzielnych nie mogła iść na marne; zastał przygotowany grunt, na którym się rozwinąć mogła O. w tej mierze, jak to stało się w wieku XIX. — Jeżeli operacya zaćmy (ob.) jest chlubą wieku XVIII, to wynalazek oftalmoskopu (ob.) w wieku XIX stał się dla O-i epoką wiekopomną. Nauka została wprowadzona na zupełnie nowe tory, stało się możliwem rozpoznawanie choroby głębokich tkanek ocznych, rozjaśnił się związek między chorobami ogólneini ustroju a chorobami narządu wzrokowego. Badania szkoły Don der sa (ob.), tyczące się dioptryki oka, tworzą jakby całość jedną z wynalazkiem wziernika. Oftal-mo-chirurgia ogromne też uczyniła postępy, ko- jednak O-u daty najświeższej rozpoczyna się rzystając z metod anti- i aseptycznych. Nieza- | dopiero z rokiem 1809. Na wiosnę r. 1867

M. S.

Hr.

powstało w Londynie t. z w. „Towarzystwo dya-lektyczne“. — W styczniu r. 1869 poruszono w tern towarzystwie także sprawę O-u i wybrano osobny komitet, który miał badać zjawiska w sposób naukowy. Komitet ten pracował , przez 18 miesięcy, i w końcu wydał orzeczenie, w którem przyznał rzeczywistość zjawisk i przypisał je działaniu jakiejś dotąd nieznanej sił przyrodniczej. Od owego-to właśnie czasu rozpoczęły się spory zacięte zwolenników różnych odcieni O-u, tak. między sobą jak i z przeciwnikami. Obecnie liczy O. wielu zwolenników, od roku 1874 wydają Witt i g, Aksakow i Mutze czasopismo O-owi poświęcone p. n. „Psychische Studien“. Ciekawe materyały zawiera także czasopismo „Sfinx“, które wychodziło w Berlinie od r. 1886 do 1896 (ukazało się tomów 23). • W Berlinie istnieje od r. 1888 towarzystwo poświęcone psychologii doświadczalnej, które usiłuje zjawiska w zakres O-u wchodzące badać w sposób ściśle naukowy.—Z Literatury por.: Hellen bach „Der Individualismus im Lichte der Bioloaie und Philosophie der Gegenwart“ (Wiedeń 1878); Siegismunds „Vademecum der gesammten Literatur über Occultismus“ (Berlin 1888); Karl du Prel „Studien aus dem Gebiete der Geheimwissenschaften“ (2 tomy, Lipsk 1890 — 91). Szczególnie ważny 'jest Kiesewetter „Geschichte des Occultismus" (3 tomy; Lipsk 1891 — 1896); „Das Reich des Übersinnlichen. Geheimwissenschaftliche Litteratur-berichte“ (Wychodzi od r. 1900 z początku w Monachium obecnie w Wiedniu). Oprócz powyższych istnieje jeszcze wiele innych wydawnictw zajmujących się O-em, jak np.: „Metaphysische Rundschau“; „Die übersinnliche Welt“; „Zeitschrift für Demonologie“; „Die Gnosis“ i t. d.—Radzisze ws k i „Wiedza tajemna“ (Warszawa 1904).. Informacye bardzo cenne co do zjawisk w zakres O-u wchodzących znajdzie czytelnik w dziele Alfreda Lehman-n a „Aberglaube und Zauberei von den ältesten Zeiten an bis in die Gegenwart“ (Stuttgart 1898, tłom. z duńskiego).

Okuma Shigenobu (Szygenobu), hrabia, mąż stanu japoński (*1837 w Hizen). Studyował w Nagasaki języki holenderski i angielski; w r. 1868 brał udział w wojnie odrodzenia narodowego, po-czem zajmował w nowym rządzie rozmaite u-rzędy, aż w r. 1873 został ministrem skarbu. Nie podzielając przekonań swych kolegów, O. w r. 1882 wystąpił z gabinetu i założył nowe stronnictwo— Kaiszyn-tó (stronnictwo reform), które stało się wkrótce nader wpływowem a hołdowało zasadom tolerancyi względem cudzoziemców. Obdarzony przez mikada w r. 1884 tytułem hrabiego, objął O. w r. 1888 tekę spraw zagranicznych i wszystkie swe siły poświęcił najjrewizyę układów, zawartych z ob-cemi państwami. Sprawa z większością państw załatwioną została pomyślnie, wywołała jednak

w kraju wielkie niezadowolenie z powodu zamierzonego na lat 12 wprowadzenia sędziów cudzoziemskich do trybunałów krajowych. Skierowany przeciw O-mie d. 18 października r. 1889 zamach dynamitowy, który pozbawił go nogi, skłonił ministra do opuszczenia stanowiska. Nastąpiła ogólna zmiana gabinetu, i re-wizyę układów odłożono znów na czas nieograniczony. O. pozostawał tymczasowo członkiem rady państwa (Sumitsu-in), wystąpił z niej jednak w iistopadzie r. 1891, aby całkowicie oddać się sprawom partyi „Kaiszyn-tó“ , która zaczęła hołdować zasadom nawskroś opozycyjnym. W r. 1896 O. objął ministryum spraw zagranicznych, a w marcu r. 1898 także tekę rolnictwa. I znowu, wskutek nieporozumień ze swymi towarzyszami, zmuszony był w listopadzie r. 1897 złożyć urzędy. W lecie roku 1898 utworzył O., wespół z dawnym swym przeciwnikiem, hr. Itagaki, gabinet, który o-parł się na obu najsilniejszych stronnictwach parlamentarnych, ale wskutek niesnasek wewnętrznych rozchwiał się już w październiku tegoż roku. O. stanął wtedy na czele opo-zycyi.

Okunin, jezioro w gub. Suwalskiej, ob. 0-k u n i e w.

Okuniew, osada miejska nad rz. Długa, wieś i dobra, pow. warszawski, gm. i par. O., odl. 14 w. od Warszawy, 14 w. od Stanisławowa a 4 w. od st. kol. terespolskiej Miłosna. Leży w okolicy lesistej, nizko położonej, ma około 100 dom. i 775 mieszk. w osadzie miejskiej i 166 mieszk. we wsi, kościół par. murowany, szkołę początkową. O. powstał na gruntach wsi Długa Wola, której dziedzic, Stanisław z Ka-lenia Okuń, otrzymał w r. 1538 przywilej od Zygmunta I na założenie miasta. Przywilej królewski nadawał prawo niemieckie, targi i jarmarki. W r. 1578 zebrani na elekcyę Litwini, popierając kandydaturę cara Fiedora Iwanowicza, wyprawili delegatów do O-a, gdzie porozumiewali się z posłami carskimi. W roku 1703 stał w O. kwaterą Karol XII. W końcu kwietnia podjazd litewski wpadł niespodzianie, miasto zapalił a Szwedów z wielką stratą wypędził; król sam ledwo uszedł z życiem. Po r. 1795 O. przeszedł pod panowanie Austryi i jako punkt pograniczny, leżący przy traktach z Warszawy do Grodna i Brześcia, otrzymał komorę główną. W O-ie stał przez dłuższy czas pułkownik Neuberg, który kierował ztąd kampanią r. 1809. Po odebraniu Austryakom tej części kraju był O. siedzibą podprefektury i sądu, a następnie, za Królestwa, stolicą powiatu. Spalony w czasie wojny r. 1831, wskutek bitwy jaka tu zaszła d. 18 lutego między oddziałami Żymirskiego i Szembeka a Rossyanami, wskutek czego przeniesiono władze powiatowe do Mińska. Tutejszy kościół parafialny założony był w r. 1538 przez Stanisława Oku-nia, dziedzica O-a. Obecny murowany, wzniesio-

O-a).

ski.

ny wr. 1835 przez lir. Jana Łubieńskiego, dziedzica dóbr Okuniewskich („Sł. geogr.“).

Okuniew albo O k uni n, jezioro w po w. suwalskim, przy wsi Czerniakowizna albo Czer-nakowizna, na prawo od drogi bitej z Suwałk do Filipowa, ma brzegi wyniosłe, kamieniste i piaszczyste, bez żadnej roślinności. Obfituje w sielawy i stynki. Ma podobno około 50 mr. obszaru i 50 do 90 st. głębokości. Leży w dorzeczu rz. Hańczy. („Sł. geogr.“).

Okuniew Mikołaj (* w Petersburgu w r. 1788—f na wyspie Maderze w r. 1851), generał i pisarzwojskowy rosyjski, pierwszy kurator o-kręgu naukowego warszawskiego. Po ukończeniu szkół już w r. 1803 został urzędnikiem w mi-nisteryum spraw zewnętrznych w Petersburgu. Opuściwszy w r. 1810 służbę cywilną, wstąpił do wojska i jako oficer gwardyi uczestniczył z odznaczeniem się w wojnie r. 1812, znajdując się w korpusie Witt gen steina. W r. 1813 i 1814, już jako oficer sztabowy, znajdował się, jako odkomenderowany, w kwaterze głównej wojsk pruskich. — Powróciwszy po wojnie do kraju ojczystego, zajął się bardzo gorliwie sztuką wojenną i opracowywał ją naukowo, ogłaszając dzieła swe w języku francuskim. Zdobywszy sobie sławę dzielnego oficera sztabowego i zostawszy tymczasem pułkownikiem, w r. 1828-9, podczas wojny tureckiej, pełnił służbę w sztabie głównodowodzącego, hr. Die bit sc ha; takież samo stanowisko zajmował przy nim w r. 1831 w Królestwie Polskim. Po ukończeniu wojny, posunięty do stopnia general-majora, pozostał nadal w Warszawie, gdzie go niebawem mianowano członkiem Rady wychowania publicznego, w roku zaś 1837 powołano także na członka Rady Stanu. W r. 1839 powierzono mu urząd kuratora utworzonego świeżo okręgu naukowego warszawskiego. W r. 1843 posunięto go na generał-] ej tenanta. Dwukrotnie, w latach 1845 i 1849, pełnił nadto O. w Warszawie obowiązki gubernatora wojennego. Zapadłszy na zdrowiu, dla poratowania go wyjechał na wyspę Maderę i tam życia dokonał. — Jako kurator O. położył zasługi przynajmniej w tern, że starał się o zaopatrzenie szkół w zabudowania i pomieszczenia odpowiednie; za jego urzędowania założono też między innemi w Warszawie gimnazyum realne i Szkołę sztuk pięknych. — Dzieła O-a treści wojskowej, słusznie w swym czasie cenione, i dziś jeszcze, zwłaszcza jako historyczne, wartość posiadają; są to: „Reflexions sur le système de guerre moderne“ (Petersburg 1823); „Histoire de la campagne de 1800 en Italie“ (tamże 1825); „Examen raisonné des propriétés des trois armées“ (Paryż 1826; wyd. 2-e 1832); „Considération des batailles et des combats de la campagne de 1812 en Russie“ (tamże 1828); „Mémoires sur les principes de la stratégie et sur ses rapports intimes sur le terrain“ (tamże 1830); „Histoire de la seconde époque de la campagne de 1831 en Pologne“ (Petersburg 1835; toż samo pó rosyjsku; dzieło napisane z wielką znajomością rzeczy i bardzo bezstronnie) i „Mémoire sur le changement qu’une artillerie bien instruite et bien employée peut produire dans le système de la tactique moderne“ (Paryż 1835; [najlepsza z prac

Red.

Okuń, herb polski. Na tarczy w polu zie-lonem, na'kuli, przepasanej w pół i do góry strzała srebrna bez opierzenia, dwa razy fprzekrzyżowa -na. Nad hełmem w ko

ronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Używają go litewskie rody: Ihnato-wiczów, Okońskich, Oku-¹ niów, Oleszków, Oleszkow-skich i Pieńkowskich. — Źródła: Kojałowicz; Nie-Fig. 20 Okuń (beri) siecki; Borkowski; Ostrow

Okuń Krzysztofz Grodziska, żołnierz i poeta za Zygmunta II i III, tak jak Pruszczyński, Czachrowski i inni. Szczegóły o nim czerpiemy z jedynego dziełka jego, „Chwały Zygmunta Augusta Króla Christofa Okunia z Gr. Teraz na światło wydane“ (Kraków, Piotrkowczyk 1609 r ). Dziełko o chwałach wuja poświęcił siostrzeńcowi, Zygmuntowi III; wzywa pomocy Muz w swej ,,szędziwej starości“, pomniąc, że im rad służył w kwitnącej młodości — rzeczywiście dodał do ,,Chwał“ 1609 r. swoją pieśń o Zygmuncie II, złożoną w r. 1572. Sam na dworze kanclerza kor., Dębińskiego, „posługami się bawił pierwej niżli we Włoszech lata swoje trawił“, potym żołnierską służył, opatrzony od króla, acz się skarży, że dowcipu jego „nie doszedł promień słońca śliczny, prze zbytnie chmury i deszcz ustawiczny“. Ojciec jego był ochmistrzem młodego króla (i senatorem) i „syn w dziecińskich leciech rad słuchał tego, co ojciec o Wileńskim pobycie młodej pary królewskiej (Zygmunta i Elżbiety) opowiadał“. Dziełko same, acz nie poezya, lecz proza wierszowana, toczy się w stylu gładszym znaczniej niż u innych żołnierzy, jakby na Grochowskim wzorowanym. — Ciekawe treścią; bawi głównie przy pierwszych i drugich ślubach królewskich, ©pisuje najobszerniej festy krakowskie 1543 r. i wichurę sejmową o Barbarę 1549 r. Wylicza słynnych za panowania tego mężów, kanclerzy i hetmanów; uczonych i poetów nie wymienia bliżej; zaznacza, że zgon urychlony przeszkodził Zygmuntowi wyposażyć lepiej szkołę krakowską; katolik, biada nad rozterkami wiary; sejmu lubelskiego (acz o piotrkowskim mówi) nie wspomina, chociaż nad Unią się rozwodzi, nawet i o zwodzie prawniczym Herburta nie zapomni. Króla głównie z strony zewnętrznej charakteryzuje, jego dzielność we

czął).

O-a p. t. „Grajek“.

władaniu bronią i koniem; jest mowa i o „odkłady waniu" i o miłostkach, ale bardzo „ z pokrywką“. Są ciekawe szczegóły o ludziach dworskich, słynnych siłą nadzwyczajną lub dowcipem, co ,, pannam gwoli składali pieśni rozmaite“ lub na lutniach grali i maszkary sprawiali. Z całej poezyi panegirycznej XYI1 w. jeden to z najciekawszych okazów dla treści, a najmniej niesmaczny, bo o dawno zmarłym mówi i tęsknotą za złotym wiekiem (własnym i polskim) przejęty. Jak zresztą ludziom tym pamięć nie dopisywała, dowodzi opuszczenie Zofii brunszwickiej między siostrami królew-skiemi (o niej i Rej w „Zwierzyńcu“ przemil-

A. B.

Okuń Edward, malarz polski (* w 1872); wykształcenie szkolne otrzymał w znanej szkole Pankiewicza w Warszawie, studya artystyczne rozpoczął w szkole rysunkowej rządowej i u Gersona. W dalszym ciągu uczył się w szkole Matejki, później w Monachium u Aszbego. wreszcie w Paryżu w akademii Juliena. Obecnie od lat kilku stale prawie przebywa we Włoszech. Obdarzony talentem wybitnym, zarówno malarskim jak rysowniczym, drogą sumiennych studyów i nieustannej pracy wyrobił sobie O. rys indywidualny w obu kierunkach, potęgując tern jednocześnie swoją możność twórczą. Ujawniła to szczególniej specyalna wystawa jego prac, urządzona w Tow. Zachęty w 1903 r., na której kilkadziesiąt obrazów i kilkadziesiąt rysunków dla „Chime-szej ekspresyi sztuki. W interpretowaniu natury O. we wszystkich pracach swoich stoi na gruncie prawdy realnej, zachowującej wszelkie prawa fizyczne, którym każde zjawisko życia musi podlegać. Nocturne, Ave Maria, Trzy Marye, Portret dziewczynki, Leśna Dryada. Lampka gasnąca itd. oraz cały szereg krajobrazów włoskich wyrażają’ów nie mniej bliski stosunek malarza z naturą, jak ze sztuką. — Zajmującą część działalności O-nia tworzą wspomniane rysunki do „Chimery“. Oprócz dekoracyjności poszukiwał on w nich pierwiastku wrażeniowo, łączącego się z tern, do czego były zastosowane. Na wystawie jubileuszowej Tow. przyjaciół w Krakowie w 1904 roku znajdował się jeden z ostatnich obrazów

K. p.

Okuń (Perca). Okuń z rodziny O kuni o-watych (Percidae ob.) wyróżnia się dwiema płetwami grzbietowem, zbliż onemi do siebie, a nawet połączonemi z sobą skórą u podstawy, zazębioną kością przedpokrywową (praeopcrcu-lum) i licznemi zębami szczoteczkowato siedzą-cemi w jamie ustnej. W przedDiej płetwie grzbietowej można naliczyć 13 — 15 ciernistych promieni, w tylnej — tyleż miękkich, w piersiowych 14, z których przednie są bardziej twarde niż końcowe, w brzusznychpo 5, w odbytowe 8 — 9 i w ogonowej 17; płetwy piersiowe są umieszczone tuż za otworem skrzelowym, stanowiąc granicę jego od strony tylnej, brzuszne zaś, poniżej piersiowych, na jednakowej z po

4L

iUmA

Wmäm

U¹ ;

I-C

'-à

Fig 49. O k u ii. Br—pokrywa skrzelowa; P—płetwa piersiowa (z parzystych lewa); A—płetwa odbytowa;

V—płetwa brzuszna (z parzystych lewa); C—płetwa ogonowa; R, i Ra—płetwy grzbietowe.

ry“ były rezultatem działalności zaledwie o-statnich trzech lat, które ją poprzedziły. Śród nich miejsce pierwsze zajmował portret własny autora, w którym uwydatniły się zalety artysty jako kolorysty i rysownika. Obrazy jak: Rozpacz, Luxuria, Zmowa, Zazdrość, Salome, (Judasz wystawiony na wystawie „Wiosennej“) są wyrazem tych aspiracyj malarskich, charakteryzujących wielu artystów chwili bieżącej, którzy starają się wypowiadać w formie plastycznej abstrakcye, pragnąc jakby trybami zazębić obwody sfer malarstwa i literatury i połączyć je we wspólnem usiłowaniu kwoli więk-

przedniemi długości. Łuska na tylnym brzegu posiada liczne, grzebykowato rozłożone kolce, ku przodowi zaś wachlarzowato rozchodzą się rowki, w liczbie do 9. (Te cechy łuski dadzą się zaobserwować tylko przez szkła powiększające). Łuska więc okunia należy do typu ktenoidalnego (ob.). Silnie ścieśnione z boków ciała pokrywa 5- 9 ciemnych, poprzecznych pręg, na tle miedziano-żółtem lub zielonkowa-tem; z boków tło zmienia się w złotawo-żółte, na grzbiecie w ciemne, a na stronie brzusznej — w białe. Pręgi często bardzo przerywają się, i wskutek tego powstają mniejsze lub większe

po-

wany.

cie, a w kręgosłupie — zupełnie. Ztąd trzony kręgowe, ku środkowi zwężone i pokryte tutaj grubszą tkanką kostną, niż na rozszerzonych obudwu końcach, mają postać soczewki dwu-wklęsłej. Skostnienie przeszło i na promienie pletwowe, z których przynajmniej przednie są twarde, cierniste. Z cech budowy wewnętrznej należy wskazać jeszcze: 1) brak przewodu powietrznego (pneumatycznego) pomiędzy zamkniętym pęcherzem pławnym a przewodem pokarmowym; 2) kości gardłowe dolne (ossa pharyngea inferiora), powstające z odcinka 5-go łuku skrzelowego, które na stronie brzusznej nie zrastają się z sobą; 3) kości gardłowe górne (os. ph. superiora), powstające ze zlania się odcinków górnych pierwszych czterech par łuków skrzelowych, niosą tak zwane zęby gardłowe, zastępujące mało rozwinęte zęby szczękowe. Osadzone są one w górnej szczęce na kościach międzyszczękowych {intermaxïllaria) i na dolnej — na kości zębowe (dentale) i pokrywkowej (spleniale); inne kości, z których składają się szczęki, są pozbawione zębów. Zewnętrzne cechy okunio-watycli są następujące: ciało wydłużone, silnie z boków ścieśnione; odbyt umieszczony poza płetwami brzusznemi, położonemi poniżej piersiowych; płetwa grzbietowa, długa i składająca się u niektórych rodzajów z dwóch oddziałów, zawiera w sobie tyleż prawie twardych, ciernistych promieni, co i miękkich; w płetwach piersiowych jest przeważnie jeden tylko ciernisty promień, reszta — miękkie. Przedstawiciele tej rodziny żyją prawie na całej kuli ziemskiej, we wszystkich zbiornikach wody słodkiej i słonej. W Europie spotykamy następujące rodzaje: 1) Perca (okuń); gat. P. flu-viatilis s. vulgaris (O. pospolity); 2) Labrax (ło-siokoń), g. L. lupus—sandacz morski; 3) Aceri-na (jazgarz ob.), g. A. cernua (j. pospolity) i A. schaetzer (j. dunajski); 4) Lucioperca (sandacz) g. L. sandra (sandacz pospolity) i L. wolgen-sis (s. wołżański); 5) Aspro (czop), g. A. streber (ostrzyca), A. zingel (cengiel) i A. vulgaris (berszyk mały); 6) Serranus (strzępiel, zbrojno-skrzel), g. S. scriba (okuń morski); 7) Poly-prion (wielo-ciernik mnogoząb) 8) Gasterosteus, . (ciernik) g. G. aculeatus (c. kat), G. pungitius (^koluszka), G. spinachia (koluszka morska) i

Pt. M.

ciemne plamy na tle zasadniczem. Długość okunia dochodzi do 30 cm., lecz wyjątkowo bywają osobniki i daleko większe; waga od 1,5 do 2 klgr. — Okuń jest pospolity we wszystkich zbiornikach wody słodkiej lub nieznacznie słonej (np. morze Bałtyckie). Przekłada wody stojące i wolno płynące nad wartkie prądy i wiry. Trzyma się zawsze wybrzeży lub powierzchni wody, najczęściej niewielkiemi grupkami. W młodości żywi się robakami i gąsienicami owadów, później — raczkami i kijankami, w wieku nareszcie dojrzałym — przeważnie rybami lub nawet małemi ssakami (szczury wodne). Okuń dojrzewa w 3-m roku życia i wtedy następuje okres tarcia; zwykle odbywa się to na wiosnę. Samica składa w ciągu jednego okresu tarcia około 300 000 jaj, z których jednak nieznaczna tylko stosunkowo liczba rozwija się. Jako jednę z przyczyn tego zjawiska wskazują mniejszą ilość samców niż samic, wobec czego nie wszystkie jaja bywają zapłodnione. Tarło odbywa się w ten sposób, iż samica wybiera twarde przedmioty (kamienie, łodygi roślin podwodnych), o które stara się wydusić z siebie ikrę. Ikra wychodzi sznurami, dochodzącymi do 2 m. długości i ob-wijającemi różne przedmioty podwodne, (fig. 50).

mm

'-•'V

Fig. 50. Jaja okunia, otoczone masą śluzowatą; omotane dookoła roślin wodnych.

Mięso okunia stanowi zdrowe i smaczne żywienie, dlatego też jest bardzo poszuki-

st. VI.

Okuniowate (Pcrcidae). Rodzina Okuniowa-tych należy do podrzędu cierniopletwych za-mknięto-pęcherzowych (Acanthopteri), rzędu ryb kościstych (Teleostei). Skielet osiągnął wysoki stopień skostnienia, tak, iż kości wyparły skielet chrząstkowy w głowie prawie całkowi-wiele innych.

Okup, ob. K o m p o z y c y a.

Okupacya (prawo; franc, i niem. Occupation, ros. zaimka, zawladjenie), z łacińskiego Occupatio (ob.): -zawłaszczenie, zawładnięcie, owładnięcie, opanowanie, objęcie, zabór. Czynność ta rozpatrywaną bywa ze stanowiska ustawy cywilnej lub stosunków międzynarodowych. —I. Zawładnięcie w pewnych określonych z góry warunkach następuje tylko wt>dy, gdy chodzi o rzecz niczyją (res nullius), bez właściciela, lub po-

1) znalazca musi zameldować policyi i otrzymuje V, wartości nalazku, w gubernii zaś Czerni-howskiej i Połtawskiej połowę. Po trzykrot-nem ogłoszeniu w dzienniku gubernialnym, jeśli właściciel nie zgłasza się, przedmiot przechodzi na własność znalazcy. Bardzo drobiazgowo sprawę niniejszą traktuje Kodeks Rzeszy niem. (§ 965 do 983). Odróżnić tam trzeba rzeczy niżej 3-ch marek, dalej do 300 marek, oraz wyżej, nadto zgubę zwykłą i podjętą w lokalu urzędowym, bądź państwowym, bądź gminnym. O nalazku zwyczajnym wartości więcej niż 3-ch marek, trzeba donieść policyi, a gdy

rzuconą, albo zagubioną. Wypadki te dadzą i 412) ze strony posiadacza poprzedniego. Po-się sprowadzić do pięciu rodzajów: 1) połowa- dług „Swodu zakonow“ (art. 538 — 540 T. X cz. nie, rybołówstwo, ptasznictwo (venatio, piscatio, aucupinm), 2) rzeczy opuszczone (res derelictae) albo w morze wrzucone lub wyrzucone przez nie,

3) nalazek, 4) skarb, 5) zdobycz wojenna. — Co do 1-go, polowanie w dawnej Polsce, jak i w całej Europie ówczesnej, stanowiło pierwiastko wo ins regcde, potem ustawy wszędzie troszczy się, aby myśliwstwo nie odbywało się na gruncie cudzym i, aby ochronić zwierzostan, zabraniają strzelać w pewnym okresie roku do pewnego rodzaju zwierząt i ptaków (ob. Polowanie). Zasady ogólne są: Dzikie zwierzęta pozostają dopóty niczyjemi i mogą być zawładnięte, o ile są na wolności (§ 960 „Kod. cyw. przedmiot ulega łatwo zepsuciu, przedać przez

licytacyę publiczną. Znalazca ma prawo do zwrotu kosztów poszukiwań, oraz 5°/₀ znaleźnego od ceny 3-ch do 300 marek, zaś l°/₀ od rzeczy droższych i od zwierząt. Po upływie roku oczekiwania, znalazca będzie właścicielem przedmiotu lub kwoty licytacyjnej. Władza znów państwowa lub gminna, w której lokalu nalazek podjęto, ogłasza, rozporządza o li-cytacyi i po trzech latach przedmiot lub pieniądze przekazuje skarbowi państwowemu lub gminnemu, potrącając koszta i zn aleźne. — 4) Nalazek nosi miano skarbu (fr. trésor, niem. Schatz, ros. kład), gdy jest ukryty, zakopany, zamurowany i ujawnionym został skutkiem trafu, właściciel zaś nie istnieje. Poszukujący umyślnie na cudzej nieruchomości powinien mieć na to pozwolenie właściciela; inaczej dopuszcza

Rzeszy niem.“). Zamknięte w zwierzyńcu tworzą własność prywatną. Gołębie, króliki, ryby, przechodząc do innego gołębnika, królikarni lub stawu, należą do właściciela tegoż gołębnika, królikarni lub stawu, byleby nie zostały przywabione podstępem lub sztuką (art.

leoua“ (art. 716) i „Kodeksu Rzeszy niem.“ (§ 984) skarb w całości należy do właścieiela gruntu; odkryty zaś trafem w cudzej nieruchomości w połowie do właściciela ziemi a w połowie do znalazcy. W cesarstwie rosyjskiem tylko w gubernii czernichowskiej i połtawskiej obowiązuje dotychczas zasada Statutu Litewskiego (Rozd. IX 3,) taka, jak dziś we Francyi,

ciciela nieruchomości (art. 430 T. X cz. I). II. 5) Zdobycz w oj en na (tac. occupatio hel. lica) wchodzi w zakres t. zw. prawa międzynarodowego. Trudno zaprzeczyć, że wiele państw byt swój materyalny zawdzięcza szczęśliwie prowadzonym wojnom, a ziemie zagarnięte, „rozszerzone granice“, wzięte pod „protek-cyę“ krainy sąsiednie, lub plemiona zamorskie, stały się nieraz jedyną przyczyną potęgi i siły. Polityka zaborcza Rzymu utworzyła z niego mocarstwo światowładne; — na gruzach zaś jego nowe ludy walczą dziś jeszcze w Europie, Azyi, Afryce, Ameryce i Australii o świeże „nabytki“. Właściwie tu O. tyczy się obszarów ziemi, lucern znów zwano rzeczy rucho-

564 „Kod. Nap.“). Każdy ma prawo łowić ryby w swojem jeziorze, stawie i rzece, gdy oba jej brzegi do niego należą, lecz gdy brzegi jeziora lub rzeki dotykają nieruchomości różnych, lub gdy rzeki są spławne, wtedy oddzielne przepisy administracyjne (np. „Code de la pêche fluviale“) tworzą odpowiednie normy (ob. Rybołó w stwo).—Kodeks Rzeszy niemieckiej pozwala posiadaczowi ula ścigać uciekający rój pszczół na cudzym gruncie i otwierać zabudowania niezamieszkane, oraz zabrać rojowisko, które wtedy staje się niczyjem, się przestępstwa. Skarb tylko przypadkiem jeśli ów pościg natychmiast nie nastąpił, może być znaleziony. Wedle „Kodeksu Napo-W przypadku, gdy rój wszedł do cudzego ula, staje się własnością posiadacza tegoż ula (§961 964). —Go się tyczy 2) rzeczy w morze wrzuconych lub wyrzuconych, przepisy szczegółowe w każdym kraju określają połów ryb, muszli, pereł, kamieni, piasku, roślin nadmorskich i t. p. Przedmioty znów porzucone (res derelictae) np. odpadki, resztki, śmiecie i t. p., są wtedy niczyjemi, gdy istnieje I w Niemczech i w Król, Polskiem; w pozosta-domniemanie umyślnego ich pozbycia się. —3) łych guberniach nikt nie może poszukiwań czy-Nalazek i znaleźne w dawnein prawie nić bez woli posiadacza gruntu i władzy rniej-polskiem i w „Kodeksie Napoleona“ pozostały scowej, a skarb cały przechodzi na rzecz właś-bez oddzielnego rozporządzenia. Poszkodowany miał i ma prawo dochodzić zguby, nawet przez sąd; oskarżony wedle Statutu Wiślickiego („Vol. leg.“ II 920) mógł odprzysiądz się jako rzeczy nie podjął. „Kodeks Napoleona“ w art.

74 7 obiecuje oddzielną ustawę, i rzeczywiście we Francyi podług dekretu ministeryalnego nalazek powinien być złożony w sądzie lub w policyi i dopiero po trzech latach znalazca, gdy nikt się nie zgłasza, przedmiot dla siebie przedawnia. W Królestwie Polskiem przyjął się zwyczajowo obowiązek zawiadamiania policyi i ogłoszeń w gazetach. W Austryi warunkiem koniecznym do nabycia rzeczy znalezionej jest t. zw. „zamilczenie“ ( Verschweigung) (§ 329

pospolitej.

me i jeńców. Spory okupacyjne są często bar-dzzo krwawe. — Ongi papieże występowali jako rozjemcy, a słynną na zawsze pozostanie t. zw. demarkacyjnaliuia (ob.) którą papież Aleksander VI przeprowadził na mapie oceanu, rozstrzygając kłótnię między Hiszpanią a Portu-galią o nowo odkryte części kuli ziemskiej. Uzurpowana władza cesarza niemieckiego i papieża do wpływu nad całym światem o tyle była szanowana, o ile ktoś słabszy miał inte-ies w uznaniu owej przewagi.—W sprawie O-i Anglia i Niderlandy nie mogły nigdy zgodzić się na jakąś linię detnarkacyjną, oddającą dwu państwom raz na zawsze wszystkie korzyści z odkryć, nawet, jak zwykle, przypadkowych.—Hugo Grotius (ob.) w dziele „Marę liberum“, broniąc wolnego handlu morskiego, podrywa znaczenie wszelakich orzeczeń oderwanych i przywłaszczeń. Odtąd ustala się zasada, że, aby rościć sobie prawo do zdobytego obszaru, należy de facto nim zawładnąć i rządzić. Jednak i potem zdarzało się Anglii, Hollandyi, Francyi, Hiszpanii i Portugalii poprzestawać na symbolu, tj. np. zatkniętym sztandarze lub innym znaku widocznym O-yi rzekomej. Powolne, rzeczywiste opanowanie kraju pozostawiano kolonistom i misyonarzom. Bywały też O-e czasowe lub trwałe, skutkiem wzięcia pro-wincyi w zastaw dopóty, dopóki czy dług zaciągnięty, czy kontrybucya (ob.) nie została uiszczona. W ten sposób np. Krzyżacy i Brande-burczycy rabowali Polskę, Napoleon I zaś Hiszpanię, Włochy i Niemcy, a w zamian „okupowano“ Francyę w r. 1815 po upadku pierwszego iwr. 1871/3 po upadku drugiego cesarstwa i t. p. Na konferencyi berlińskiej w październiku r. 1884 przyjęte zostały niby dotychczas obowiązujące zasady następne: 1) państwo chcąc zawłaszczyć jakiś kraj barbarzyński (?), niemają-cy organizacyi państwowej (!) (rozumie się na wzór Europy) winno zawiadomić o swym zamiarze mocarstwa inne i dopiero za ich zgodą rozpocząć działalność, 2) faktyczne tylko zawłaszczenie jest ważne, 3) o tyle obszar pewien należeć będzie do zajmującego, o ile władza nowego rządu istnieje rzeczywiście i u krajowców ma siłę i powagę. —W dawnej Polsce ustawa hetmańska („Vol. leg.“ II 1703) zakazuje grabieży po bitwie, pod utratą poczciwości, a nawet karą śmierci, ustawa zaś z r. 1662 („Vol. leg.“ IV 842) zabrania hetmanom przywłaszczeń wszelkich łupów i poleca amunicyę, magazyny i jeńców oddawać skarbowi Rzeczy-

K. O.

Okupacya pierwotna, ob. Jus prim i occupa n t i s.

Okwiat {perigonium, perianthium) jest to zbiór liści, otaczających pręciki i słupek. Że są to tylko, odpowiednio do swego zadania, przekształcone liście, ^wskazuje nam to, iż zewnętrzny okółek O-tu jest zwykle zielony, podczas gdy wewnętrzny, postąpiwszy już da-

lej w przemianie, jest prawie zawsze pięknie a różnie zabarwiony. Zadanie, jakie ma do spełnienia O., jest stosownie do jego części składowych, tj. kielicha i korony, różne. Zewnętrzny jego okółek, który jest w budowie swej tęższy, służy głównie do ochrony organów wewnętrznych O-u, tj. słupka i pręcików, gdy są jeszcze młode i nierozwinięte, a chroni je głównie przed zimnem, słotą lub innymi wrogami ze świata zwierzęcego ; do tego samego przyczynia się także korona, która oprócz tego ma jeszcze drugie zadanie, również ważne, gdyż swoją barwą służy jako wabnia dla tych owadów, które w danym gatunku rośliny przyczyniają się do zapylania, zbierając pyłek z pręcików jednych kwiatów i przenosząc go na znamię słupka drugich. Jeżeli roślina przy zapylaniu nie potrzebuje pomocy owadów, to wówczas ta korona wygląda zwykle niepozornie, jest zielona i służy roślinie wyłącznie do ochrony organów rozrodczych, a przy ich dojrzewaniu zwykle odpada, jak się to dzieje u winorośli ( Yitis vini-fera). W takim jednak wypadku, kiedy korona jest niepozorna, posiada inne środki zwabiania owadów, a mianowicie zapach lub miodniki. Często się zdarza, że O-t nie posiada ani kielicha ani korony i jest zupełnie nagi, np. u jesionu (Fraxinus excelsior) i sosno-weczki {Hippuris vulgaris). O-t może być również złożony z jednego lub kilku okółków; jeżeli nie posiada dwóch różnych okółków, czyli nie jest wyróżniony na kielich i koronę, nazywa się jednookółkowym, co często trafia się u jednoliściennyćli (Monocotyledoneae), np. tulipan. Jeżeli wszystkie listki O-tu są zielone, mówimy, że jest zielnym lub kielichów at y m, jak u komosowatych (Chenopo-diaceae)\ może być także jakby szczotkowatym, np. u gatunków sitowia (Scirpus) lub nawet wfoskowatym; jeżeli jednak jego listki są pięknie zabarwione, mówi się, że jest barwnym płatkowatym, np. u liliowatych (Liliaceae). Taki O-t łączy w sobie jakby kielich i koronę razem, a nawet w wielu wypadkach jest zewnątrz zielonym, a wewnątrz pięknie zabarwionym, jak np. u śniedka (Ornithogalum). Czasem mogą się listki O-u jednego okółka,

' albo dwu nawet, ze sobą zrastać, np. u hya-cynta i pokrewnych. Wtedy O. jest zrósł o listkowy ( perigonium gamopłiyllum ) w przeciwstawieniu do w o 1 n o 1 i s t k o w e g o (p. choryphyllum). Jeżeli jednak w O. występują dwa różne rodzaje listków, stojące w dwóch różnych okółkach, to zewnętrzny nazywa się kielichem {calyx), a wewnętrzny koroną {corolla). Listki kielicha są zwykle mniejsze, bez ogonka, zielone i nazywają sią działkami {sepala). Te działki mogą się także zrastać lub nie, a wówczas powstaje kielich z rosło działko wy lub wo ln o działko wy. Jeżeli są zrośnięte, tworzą wówczas mniej lub

nam

zarazem za wa-

Co do drugiego okołka O-tu,

więcej długą rurkę, np. u nocnej świecy (Oenothera biennis) albo u dziędzierzawy (Datura Stramonium)-, w takim jednak razie rurka ta przechodzi zwykle w ząbki i wskazuje z ilu listków kielich powstał, np. u martwej pokrzywy (Tamium album). Z powodu zrośnięcia działek kielich może mieć różną formę: lejkowatą, dzwoneczkowatą, woreczkowatą itd. Kielich nie zawsze jest zielonym, lecz często barwnym; to jego zabarwienie występuje zwykle dopiero wtedy, kiedy już swe zadanie ochrony pręcików i słupków przed zimnem lub wilgocią i t. p. spełnił. Takie barwne kielichy istnieją u jaskrowatych, np. u Ciemier-nika (Helleborus niger) i ostrożki (Delphinium Consolida). W takim też razie kielich jest większym od korony i służy bnię dla owadów. Zwykle działki kielicha są bez ogonka, choć i tu trafiają się wyjątki, a czasem są one jakby pierzaste po brzegach, np. u gatunków róży. Właściwem zadaniem kielicha jest ochrona młodego pączka, stąd też niedługo on trwa, a u maku odpada jeszcze przed rozwinięciem się korony; czasem jednak pozostaje dłużej i stanowi jakby okrywę dla owocu, np. u tatarki (Polygonum Bagopyrum). W dalszej metamorfozie kielicha zdarza się czasem, iż działki jego wydłużają się w nasadzie w rurkę, w której znajduje się miód —nazywamy to ostrogą, lub wprost cały przemienia się w miodnik, np. u lipiny (Tilia piaty-phyllos), albo też w organ skrzydełkowaty i lotny, służący do łatwiejszego przenoszenia nasienia, czyli pappus, właściwy rodzinie złożonych (Compositae), np. u mniszka (Taraxacum vulgare), ostrożnia polnego (Cirsmm arven-se).

t. j. korony, jest ona zwykle delikatniejszą w budowie swej i większą od kielicha i najczęściej pięknie zibarwioną. Pojedyncze jej listki zowią się płatkami {pętała). Mogą one być również niezrośnięte, czyli korona jest wolnopłatkowa, np. u nocnej świecy, karpiela (Brassica Napus), lub też zrośnięte, czyli korona jest zrosłopłatkowa, np. udziędzie-rzawy, dzwonka {Campanula), borówki (Vac-cinium Myrtillus) i t. d. Płatki są również bez ogonka, jeżeli jednak zwężają się ku dołowi, to tę część zwężoną nazywamy paznog-ciem, np. u laku, a górną, rozszerzoną— blaszką; stoi ona prawie zawsze prostopadle do dolnej części płatka i służy doskonale za oparcie dla owada, zbierającego już-to pyłek, już-to miód, który sączy się z małych gruczoł-ków, t. zw. miodników, znajdujących się w nasadzie płatków. I tutaj płatki mogą się wydłużać w rurkę, zwaną ostrogą, na dnie której znajduje się miodnik. Co się tyczy złożenia O-tu, to jest zarówno kielicha i korony, bo może ono być, tak przy wolno lub zrosłodziałko-wych albo płatkowych: promieniste, tj. je żeli przynajmniej w dwu kierunkach można

Encykl. Powsz. Ili, Ser. II. Zesz. 34a. Tom V.

O-t podłużnie tak przeciąć, iżby każda połówka była do drugiej podobna, np. u dziędzierzr wy, ; dzwonka, borówki, kurzyślepu (Anagallis amene sis)-, może być dalej grzbieciste (często używają wyrażenia: symetry czne), tj. jeżeli O. tylko w jednym kierunku przecięty tworzy dwie, połówki do siebie podobne, czyli że ma tylko jedną płaszczyznę symetryi, np. u bratka {Viola tricolor), grochu {Visum sativum), podko-lana (Plat anther a bi folia), głuchej pokrzywy (Lamium album)-, albo może być nie foremne lub niesymetryczne, jeżeli niema ani jednej płaszczyzny symetryi, np. w kwiecie trzcino-kwiatu {Canna). Zarówno jak kształty kielicha, tak i kształty korony mogą być bardzo rozmaite. Rozróżniają koronę rurkowatą u ży-wokostu {Symphytum), dzwonkowatą u powoju, lejkowatą u tytuniu, woreczkowatą lub dzba-neczkowatą u borówki, tacowatą u bzu {Syrin-ga vulgaris), kółkową u ogórecznika, poczwaro-watą u lnicy {Lynaria vulgaris), języczkowa-tą u złożonych {Compositae), wargową u głuchej pokrzywy. Podobnie jak kielich, tak i korona nie jest długotrwałą i często zaraz po rozwinięciu się kwiatu odpada, np. u winorośli ( Vitis vinifera), choć zwyczajnie dzieje się to po zupełnem rozwinięciu się organów rozrodczych kwiatu a przed dojrzeniem owocu; rzadko kiedy korona pozostaje dłużej i zwykle też wtedy więdnie, np. u koniczyny {Trifolium), lub, rosnąc razem z owocem, zamienia się w okrywę dla niego. To, co się dotychczas powiedziało o O-e, jest jakby zwyczajnem jego zadaniem czy przystosowaniem; mogą jednak zachodzić jeszcze pewne komplikacye przez t. zw. przy kwiatki {Bracteae). Są to również, odpowiednio do swego zastosowania, zmienione listki, tworzące jakby pomost pomiędzy zielo-nemi liściami a właściwym O., czyli kielichem i koroną. Są one zazwyczaj mniejsze i mniej złożone w swej budowie i zwykle bez-ogonkowe, chociaż i tutaj istnieje nieraz dość wielka rozmaitość, np. u pszeńca grzebieniastego {Melampyrum enstatum) są one serco-wate, wzniesione i ząbkowane, podczas gdy liście są całobrzegie; u szałwii okręgowej {Salvia verticillata) są całobrzegie, liście zaś ostro i grubo piłkowane. Często jednak zdarza się, że te przykwiatki stoją tuż pod kwiatem i tworzą w ten sposób jakby kieliszek {cahculus) dla kielicha, jak to zauważyć można u ślazowatych {Malvaceae), u których jest on zawsze zielony. Zdarza się również, że kieliszek ten jest znacznie większy i pięknie zabarwiony, jakby dla spotęgowania działania samej korony, np. pięknie czerwony zabarwiony i odrazu w oko wpadający kieliszek Pavonia multiflora, a także u niektórych gatunków rodziny Bromeliaceąe. Za taki przykwiatek uważać należy wielką i pięknie zabarwioną pochwę (spatha) obrazka {Arum maculatum), zastępującą w tym przypadku koronę, jak również i pochwy innych

jednoliściennych (Monocotyledoneae),'tworzących i ka Okeanosa i Tethydy; por. Hesiodus, Theog. jakby skórzasty przykwiatek, otaczający pączki, 360. 2) Córka Cheirona i Chariklo; od ojca a czasem nawet cały kwiatostan, jak np. u czosnku (Allium oleraceum). Często te przy-kwiatki skupiają się pod kwiatostanami, tworząc t. zw. okrywę (involucrum), np. w bal-daszkach i koszyczkach; u jarzmianki (A-strantia), z rodziny baldaszkowatych, jest ta okrywa dużą i barwną, a nieświadomi biorą ją za koronę kwiatu. W rodzinie złożonych (Compositae) tworzy ta okrywa rodzaj koszyczka; pojedyncze jego listki są łuskowate, son. czasem zielne, skórzaste lub nawet kolczaste, np. u Centaurca solstitialis, tworząc tutaj o-chronę dla kwiatu. U niektórych złożonych znajdują się jeszcze przy każdym pojedynczym kwiatku w koszyczku, u jego nasady, małe przykwiatki plewinkowate (palecie). Do O-u zaliczyć należy jeszcze różne utwory, które widzimy przy samej koronie, służące do podniesienia jej wabni, np. u narcyza, gwoździków, Theobroma; Cacao-, są one czasem również pięknie zabarwione i nawet większe od samej korony (np. u Hymenocalliś).— Literatura.

K. Goebel „Organographie der Pflanzen“;

K. Goebel „Vergleichende Eutwickelungesge-schichte der Pflanzonorgane“; F. Pax „Allgemeine Morphologie der Pflanzen“; A. W. Fichier „Zur Eutwiekelungsgeschichte des Blattes“; Ei ch 1 er „Blütendiagramme“; E. S t r as s-burger „Lehrbuch der Botanik“; Warming „Handbuch der systematischen Botanik“; Kerner von Marilaun „Pflanzenle-J. Rostafiński „Botanika szkol-

J. Rcl

ben“;

na“.

OOÖ

szlacheckiej nad trzema piórami strusiemi dwie sześciopromienne gwiazdy złote, czętuje się nim rodzina litewska Szyszłłów. Źródło: Dyplom wydany Szyszłłom przez dep. wileńską w r. 1828-ym.

Okygrafia ob. Steno gra-

f i a.

S. Orz.

S. I) iz.

S. Orz.

(Erylc^Eingod), w r.

Okwietko, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem podkowa srebrna, ocelami na dół, przeszyta do góry trzema strzałami, ułożo-nemi w gwiazdy; nad nią dwie gwiazdy sześciopromienne złote. Nad hełmem w koronie

Pie-u.

,Fig. 51 Okwietko (herb).

Okypête, po grecku Qxoftétt) (— szybko latająca), po łacinie Ocypete: 1) Jedna z Har-pij (ob.), córka Thaumasa i Elektry, zwana także JJkypode. po grecku ’öxoäoSy] (= szyb-konoga), po łacinie Ocypode; siostra jej zowie się Aëllo; por. Hesiodus, Theog. 267, Apollodo-rus 1, 9, 21.—2) Córka Danaosa i Pieryi, małżonka Lamposa, syna Aigyptosa; Por. Apollo-dorus 2, 1, 5.

^Okyrrhoë, po grecku ’ßxoppór\ (= szybko płynąca), po łacinie Ocyroë, Ocyrrhoë: 1) Cór-wyuczyła się wybornie sztuki lekarskiej, muzyki i astronomii, równie też biegłą była w sztuce wieszczbiarskiej; kiedy razu pewnege młodemu Eskulapowi i własnemu ojcu przyszłe ich losy przepowiadała, przemienioną została w konia, zanim jeszcze przepowiedni swych dokończyła. Por. Ovidius, Metam. 2, 638 i nast.

01... synonim Olivier Wilhelm Antoni.

Ola Hanson, pisarz szwedzki, oh. Han s-

Olabns, po grecku ’OXapoôç, wyspa na rzece Eufratesie, w Mezopotamii; dzisiaj zowie się Dżubbe; por. Isidorus, Char. str. 4.

Olaf: 1) król duński, syn Ingjalda (Ingellus), panował w w. VII. Umierając, państwo swoje podzielił między dwóch synów w ten sposób, iż starszy, Frotho V, został królem duńskim na lądzie, młodszy, Harald — wikingiem morskim. Szczegóły panowania O-a nieznane. — Saxo „Historia Danica“ (edidit Miiller-Velschow 1839)

I, 284, 316 — 320; Sveno A gg o n i s w „Scrip-tores rerum Danicarum“ v. I, 47, 48; tamże I, 153 i 217 (Havniae 1772 — 92, 7 tomów). 2) Olaf, król duński, syn Gotr^ka (Gotricus) czyli Gotfreda (Gotcfredus), panował w początkach w. IX. Według podania wzniecił w państwie wojnę domową. Nad grobem jego w o-kolicy Letry usypano kurhan, „wzgórzem Olafa“ zwany (collis Olavi). Następcą O-a byl jego brat stryjeczny, Hemming. Panowanie O-a w Danii nie jest historycznie dowiedzione: jedne kroniki wymieniają go między Gotrykiem a Hem-mingiem, w innych nie figuruję on zgoła [wcale.— Saxo „Historia Danica“ (edid. Miiller-Velschow, 1839 I, 439 II, 263, „Scriptores rerum Danicarum“ t. I, 15, 19, 22,23, 156,227, 506 (7 tomów, Havniae 1772 — 92). — 3) Olaf, przezwany Głodnym (Hunger, famelicus), król duński, syn Swena Estritsona (Estritius), brat i następca Kanuta św. Za panowania Kanuta sprawował rządy w Szlezwigu. W czasie wyprawy Kanuta św. do Anglii (r. 1084) miał bratu towarzyszyć; zwlekał jednak, chcąc pod nieobecność brata tron duński opanować lub też wojsko brata czekaniem długiem znużyć i do rozejścia się skłonić. Pokonany wreszcie przez Kanuta, dostał się do więzienia. Po śmierci Kanuta św. (w r. 1086) wstąpił na tron duński. Za panowania O-a wybuchnął straszny głód, który poczytywano za karę, przez zabójstwo świętego króla (ob. Kanut św.) na cały naród ściągniętą. Podanie głosi, że „mając na wilję Bożego Narodzenia zaledwie trzy bochenki chleba, jął O. Boga o rychłą śmierć prosić; chciał sam karę Bożą ponieść i lud swój od strasznej klęski uwolnić. Wkrótce potem znaleziono go jednej nocy leżącego w łożu bez życia“. Zmarł O. bezpotomnie, pozostawiając tron młodszemu bratu, Erykowi Dobrotliwemu 1903.—Bi bliografia

. Olaf.

75

Saxo „Historia Danica“ (ed. Müller-Velschow, Havniae 1839) I, 557, 583 — 585, 595 — 600; „Scriptores rerum Danicarum“ I, 119; Dahlmann „Geschichte von Dänemark“ (3 tomy, Hamburg 1840—43); A 11 e n „Histoire de Dan-nemarck“ (franc, przekład Beauvois, Kopenhaga 1878, t. 1); Georg Weber „Allg. Welt-gesch.“ VIII, 437 (Lipsk 1870]. —4) Olaf, syn Haralda Kessia, duński pretendent do tronu, f 1141. Za panowania Eryka II Edmunda (ob.) Harald Kessia, brat króla, wraz z ośmiu synami został stracony (w r. 1135). Dziewiątemu synowi udało się umknąć w przebraniu kobie-com do Norwegii: synem tym był O. Po śmierci Eryka II Edmunda (d. .18 września r. 1137) powrócił O. do Danii i jako bratanek zmarłego króla rozpoczął walkę o tron z dalekim krewnym rodziny królewskiej, Erykiem III Jagnięciem. Walka trwała lat 13; w trakcie jej O. za zamordowanie biskupa m. Róskildu, Rikona, popadł pod klątwę papieską. Zwycięzcą z walki wyszedł Er/k III; O. zginął na polu bitwy nad rz. Tiutą w Skanii, w październiku roku 1141 (większość kronikarzy podaje r. 1143 jako datę śmierci O-a). — B ibliogr a fi a: Saxo „Historia Danica“ (ed. Miiller-Velschow, Hav-niae 1839), I. 660, 567 — 671; Dahlmann „Geschichte von Dänemark“ (3 tomy, Hamburg 1840—43); Allen „Histoire de Dannemarck“ (przekł. z duńskiego, Beauvois; Kopenhaga 1878, t. I); L. A. Geb har di „Allgem. Geschichte der Königreiche Dänemark und Norwegen“ (w „Hallesche Allg. Weltgeschichte“, Halle 1678, 2 tomy); Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ VIII, 441 (Lip.sk 1870). 5) Olaf, król szwedzki, syn Alwaryka, miał, jak głosi podanie, panować w połowie w. IX w Birce. Historycznie panowanie to nie jest stwierdzone: postać O-a należy do mitologii. Saxo „Historia Danica“ (ed. Müller-Velschow, Havniae 1839) I, 363, 365; Weber Georg „Allgemeine Weltgeschichte“, V, 675 (Lipsk 1864). —6) Olaf Skötkonung, pierwszy historyczny król szwedzki, syn Eryka Zwycięzcy (Sog er sell) i Syrity, wstąpił na tron po śmierci ojca, w r. 1000. W r. 1008 w Husabi w We-stergotlandzie przyjął chrześciaństwo wraz z większą częścią swych poddanych. Odtąd jął sprowadzać do Szwecyi anglo-saskich rzemieślników'; na pierwszych monetach szwedzkich widzimy jego portret. Był to więc pierwszy krzewiciel chrześciaństwa i oświaty na tronie szwedzkim. Nie zaniedbywał atoli i spraw rycerskich; w sojuszu z królem duńskim, Swe-nem „o rozwidlonej brodzie“ (furcata, barba), opanował Norwegię i podzieli! się nią ze swym sprzymierzeńcem. Starał się O. o zadzierzgnięcie węzłów z obcemi domami panującemi: jedną z córek wydał za mąż za króla Norwegii, Olafa II Tłustego, (ob. niż. 8) drugą—za księcia ruskiego, Jarosława I Mądrego. Zmarł w roku 1024. .Następcą został syn, Amund (Aunund lub

Omund) Jakub.-B i b 1 i o gr a fi a: Saxo „Historia Danica“ (ed. Müller-Velschow, Havn. 1839) I, 497, 501, 505,514; Geijer „Schwedens Urgeschichte“ (tłom. ze szwedzkiego, Salc-burg 1826); Fr. Rühs „Geschichte Schwedens“ (Halle 1803 — 14, 5 tomów); Monteliüs „Geschichte Schwedens“ (tłom. ze szwedzkiego), La visse et Ram baud „Histoire générale“ IL —7) O laf I Trygveson, król norweski (995 — 1000). Ojciec O-a, Trygve, był księciem jednej z prowincyj norweskich. Młodość spędził O. burzliwie: wraz ze Swenonem „o rozwidlonej brodzie“ (furcata barba), wypędzonym z Danii przez Eryka Zwycięzcę, krążył w charakterze wikinga (991 — 992) po morzu Północnem, siejąc postrach wśród mieszkańców wybrzeży angielskich, łupiąc (w r. 994) północne wybrzeża Niemiec, uścia Elby i Wezery. W tymże czasie odwiedził w Nowogrodzie wareskiego księcia, Włodzimierza. Koło r. 995 został obwołany królem norweskim. Jeszcze w Anglii przyjął chrześciaństwo, które gorliwie jął krzewić w swern państwie, przywiózłszy z sobą do Norwegii wielu misyonarzy, biskupów i księży anglo-saskich; wśród nich szeroko zasłynęli Zygfryd, Grymkil, Rodulf i Bernard, którzy z rozkazu króla jeździli nawracać Szwedów i Gotów. Udało się O-owi zaszczepić i utrwalić chrześciaństwo w południowej części Norwegii. Atoli panował niezbyt długo. Synowie byłego króla norweskiego, Hakona Jarla, usilnie starali się skłonić Swena „o rozwidlonej brodzie“, króla duńskiego, i Olafa Skötkonunga, króla szwedzkiego, do wojny z Norwegią. Chcąc stawić należyty opór, zbudował O. słynną flotę, zwaną „długim smokiem“ (draco longas, ormrinn langi), i ruszył na jej czele na spotkanie wrogów. Pobity przez nich na głowę w pobliżu Swolder, nie widząc żadnego dla siebie ratunku, rzucił się z okrętu do morza, gdzie też śmierć znalazł (w r. 1000). Swen duński i Olaf szwedzki podzielili Norwegię między synów Hakona. — O. starał się w początkach swego panowania o rękę Sygrydy (Sigrid hinstor-raada), wdowy po królu szwedzkim, Eryku Zwycięzcy, ale na zjeździe w Konghall Sygryda nie chciała wyrzec się pogaństwa, i zamierzone małżeństwo nie doszło do skutku. O. pojął siostrę króla duńskiego Swena „o rozwidlonej brodzie“, Tyrę, zaręczoną już przedtem z Bolesławem Chrobrym, królem polskim. Podanie głosi, że Tyra tak męża swego kochała, iż po śmierci O-a zamorzyła się głodem z rozpaczy. Bibl. Saxo „Historia Danica“ (ed. Müller-Velschow, Havn. 1839) I, 496, 500 — 506; Steenstrup w dz. N o r m a n n o w i e (w jęz. duńskim, 3 tomy, Kopenhaga 1876 — 82), t. I w przekładzie franc. Boaur paire’a Paryż 1881); P. A. Munch „Das heroische Zeitalter der nordisch-germanischen Völker und die Wikingèr-züge (przekład z duńskiego G. F. Cła u ss en, Lubeka 1854); Max B'tiding er „Ueber die

Olaf.

76

Normannen und ihre Staatengründungen“ (w Sybels „Historische Zeitschrift“ t. VI r. I860); L a-visse et Rambaud „Histoire générale“, t. 2; Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ V, 676—677, 705 — 706; VI, 113 (Lipsk 1864, 186,6). —8) Olaf II, za życia Tłustym, po śmierci Sw; tfwąny, król norweski (1016 — 1029), potomek dawnych królów norweskich, wypędził Zu Norwegii synów Hakona Jarla, którzy z ramienia, króla duńskiego Swena „o rozwidlonej brodzie“ (furcata barba) tam rządzili, i odzyskał państwo swych przodków (r.,1016). Podobnie,- jak Kanut Wielki w Anglii, usilnie i 7i surowością bezwzględną krzewił O. chrześciań-stwo w Nowegii. Olaf Skotkonung, król szwedzki^ wydał za niego swą córkę, Astrydę, i był zarówno sam, jak i syn jego Amund (Aunuud czy Omund) Jakub, wiernym O-a II sprzymierzeńcem. O., dla swej gorliwości w krzewieniu Chrzęśćiaństwa, narobił sobie w państwie wielu potężnych nieprzyjaciół. Skorzystał z tego król duński i angielski, Kanut Wielki, utworzył sobie z malkontentów norweskich silną partyę i w r. 1026 wysłał posłów do O-a z żądaniem haraczu. O. odmówił i w następnym (1027) roku zawarł sojusz z królem szwedzkim Ainun-dein. Obaj królowie przedsięwzięli, pod nieobecność Kanuta, w czasie pielgrzymki króla duńskiego do Rzymu, wyprawę do Danii przeciwko Jarlowi Ulfowi, szwagrowi i namiestnikowi Kanuta, oraz młodszemu synowi tegoż, Hordakanutowi. Atoli po powrocie z Rzymu wyruszył Kanut na czele olbrzymiej floty do Norwegii i, zjednawszy sobie naród norweski, objął kraj w posiadanie (w r. 1028). O. uciekać musiał na Ruś, do księcia ruskiego, Jarosława I Mądrego, który z siostrą Astrydy był ożeniony. W r. 1029 zjawił się znów O. na wybrzeżach Norwegii, atoli spotkał trzykroć liczniejszą armię norweską pod Stiklestadem, na fiordzie Drontheims.kim i zginął z rąk własnych swych byłych poddanych w r. 1020. Kanut mianował syna swego, Swena, namiestnikiem Norwegii. W r. 1164 O. został kanonizowany. Bibliografia: Saxo „Historia Danica“ (ed. Müller-Velschow, Havniae 1839), I, 508—520, 538; Maurer „Norwegens Schenkung an den heiligen 0.“ (Monachium 1847); Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ V, 678, 712 (Lipsk 1864).— 9) Olaf III Kyrre („Druh pokoju“, „Cichy“), król norweski (1066 — 1093), syn Haralda Hardrade (f 1066), od r. 1066 do r. 1069 panował wespół z bratem swym Magnusem II, od r. zaś 1069, po śmierci brata, stał, się samowładnym. O. 111 był ożeniony z córką króla duńskiego, Swena Estritsona (Estritius), będąc mu stałym a wiernym sprzymierzeń-cęm. Był to „mąż piękny, o złotych jedwabistych wł,osach i jasnych, żywych oczach, w obejściu z ludźmi szczery i uprzejmy, nieświetny mówca na sejmach, ale pełen dowcipu i serdecznej wesGości towarzysz na ucztach“. Lubował się w życiu/ jakie pędzono po dworach cudzoziem skicli, podwoił własny personel dworski oraz liczbę tak z w. „sług rycerskich“ {Hir d manner, Hattskerle), wreszcie usiłował nawiązać i u-trzyuiać stałe stosuuki handlowe z zagranicą. Założone przez O-a III miasto Bergen stało się wkrótce ogniskiem handlu norweskiego. Kiedy Anglo-sasi, uciskani przez Normannów, zwrócili się z prośbą o pomoc do króla duńskiego, Ka-nuta św., O. miał wespół ze swym sprzymierzeńcem do Anglii wyruszyć; atoli marynarze norwescy i duńscy odmówili poparcia, w części ze strachu przed daleką wyprawą, w części pod wpływem pieirędzy, przez Wilhelma Zdobywcę (ob.) do Danii i Norwegii przysłanych (1084). O. f w r. 1093.—Bibliografia: L. A. Gebhardi „Allgemeine Geschichte der Königreiche Dänemark und Norwegen“ (w „Hallesche Aligem. Welthistorie“, Halla 1768, 2 tomy); Max Büdinger „Ueber die Normannen und ihre Staatengründungen“ (w „Sybels Historische Zeitschrift“, t. VI, r. I860); Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ V, 729, VIII, 425, 436. —10) Olał IV, król norweski i duński (1376 — 1387), syn Hakona i Małgorzaty, najmłodszej córki króla duńskiego i norweskiego, Waldemara IV (f 24 października r. 1375). Ur. r. 1371, został przez panów duńskich wyniesiony nad tron po śmierci dziadka. W imieniu 4-letniego króla objęła rządy w charakterze regentki Małgorzata. Magnaci duńscy, chcąc skorzystać z położenia i ograniczyć władzę królewską, zmusili regentkę do podpisania w imieniu małoletniego syna warunków elekcyi. W owych „pacta conventa“ zagwarantowano między innemi prawa ludności wiejskiej i wystąpiono przeciw usiłowaniom dziedziców, zmierzających ku przywiązaniu swych chłopów (Heuerlinye und Lausten) do roli: chłopom pozwolono opuszczać rolę pańską w pewnych określonych terminach. Hanza zatwierdziła nową elekcyę, wzamian za co otrzymała monopol na handel śledziami w Skanii. D. 1 maja r. 1380 uznano regencyę Małgorzaty w Norwegii; w tymże czasie zmarł mąż regentki, Hakom Hrabiowie holsztyńscy, Henryk Żelazny i bezdzietny Klaus, synowie Gerharda, nie sprzeciwiali się nowej elekcyi. W ich ręku był cały niemal Szlezwig tak, iż Klaus, po śmierci swego brata (f 1381) głowa rodu i opiekun bratanków, mógł tytułować się „prawowitym dziedzicem księstwa Jutlandyi“. Nieposłuszna szlachta duńska rozdrapywała tymczasem dobra koronne, a trudniąc się korsar-stwem, dawała Hanzie stale powód do skarg i żądań zadośćuczynienia. Skorzystali z tych kłopotów O-a, który dopiero w r. 1385 doszedł do pełnoletności, hrabiowie holsztyńscy i na mocy traktatu nyborskiego (d. 15 sierpnia r. 1386) uzyskali prawa dziedziczne do Szlezwigu dla jednego z członków swego rodu, pod warunkiem, że książę holsztyński hołdować będzie

(Lipsk 1870).

Olafa order norweski, utworzony d. 21 sierpnia r. 1847 przez króla Oskara I S/wedzko-Norweskiego w nagrodę za zasługi położoue dla króla i ojczyzny, oraz w dziedzinie sztuki i nauki. Order ma 5 klas: kawalerowie wielkiego krzyża, komandorowie I i II klasy i kawalerowie I i II klasy. Oznaką orderu O. jest biało ema-liouowany, ukoronowany krzyż ośmioramienny z ukoronowaną anglo-saską głoską O. między ramionami; na przedniej stronie czerwonej tarczy z niebieską obwódką złoty ukoronowany lew norweski z toporem bojowym św. Olafa; na stronie odwrotnej napis: „Ret og Sandhet“ („prawo i prawda“). Noszony bywa na wstędze czerwonej z brzegami biało-niebiesko-bia-łemi.

z. w.

Olâh Mikołaj (* r. 1493 — f r. 1568), arcybiskup ostrzyhomski, po Piotrze Varda y u, następnie prymas i kanclerz królestwa węgierskiego. Wskutek najazdu tureckiego przeniósł stolicę archidyecezalną do Brzetysławy, ztamtąd do Tyrnawy. Gorliwy wielce obrońca wiary katolickiej, chcąc przeciwdziałać szerzącemu się na Węgrzech protestantyzmowi, przywołał Jezuitów, dla których w Tyrnawie założył pierwsze kolegium. Pożar, obracając miasto w perzynę, zmusił ojców do opuszczenia Tyrnawy. Ferdynand I, oceniając zasługi prymasa w reakcyi katolickiej, po śmierci palatyna Tomasza Nada s de go, zaszczycił go urzędem namiestnika Węgier. Nową tą nominacyą, piastowaną niegdyś przez arcybiskupa Vardaya, zamierzał król obrócić Węgry i Csik-Topolcza“, („Verh. u. Mitt. des siebb. Ver. \v prowincyę, znosząc raz na zawsze urząd pa- | Naturwiss.“ XVII, 1866, str. 106). br-

j. v. o.

lii-, o.

Br. (i.

królowi duńskiemu, a państwu służyć swą armią i pomocą materyalną: hrabia Gerhard, syn pierworodny Henryka Żelaznego, złoży przysięgę O-wi i jego następcom i zostanie obdarzony dziedzicznem księstwem, Szlezwigiem. Traktat ów umocnił panowanie O-a w Danii: korsar-stwo ustało. O. f w 17 roku życia, d. 3 sierpnia r. 1387. Małgorzata została obwołana królową duńską i norweską. —Bibliografia: L. A. Gebhardi „Allgemeine Geschichte der Königreiche Dänemark und Norwegen“ (w „Hallesche Allgem. Welthistorie“, Halla 1768, 2 tomy); Dahlmann „Geschichte von Dänemark“ (3 tomy, Hamburg 1840—43); Waitz „Schleswig-Holsteinsche Geschichte in drei Büchern“ (3 tomy, Lipsk i Getynga 1851); L a v i s s e et R a info au d „Histoire générale“, t. III; Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“, VIII, 450

M. Kr.

Hr.

Olafit, minerał, pseudomorfoza albitu po skapolicie, występująca często w skałach okolicy Kragerö (Norwegia).

Olafson, poeta islandzki (* 1620—f 1688). Przetłómaczył na łacinę jedną z pieśni Eddy Starszej „Belycna“, jak również większą część Młodszej (1645). Poezye Olafsona zostały wydane w r. 1823 przez islandzkie towarzystwo literackie.

latyna. Wzburzona szlachta przystąpiła wprawdzie do wyboru dostojnika narodowego, ale, zachęcona obietnicami Ferdynanda, zamiast uchwały palatyńskiej elekcyę cesarzewicza Maks} m i 1 i a n a przeprowadziła, tusząc sobie wiele z rzekomej tolerancyi elekta. Prymas w wolnych od zajęć urzędowych chwilach zabawiał się piśmiennictwem. Oprócz głośnej w swoim czasie Hi stor y i Atty 1 i, tłómaczonej na język polski przez Cypryana Bazylika (Kraków 1538), napisał „Hungaria“ (Brzety-sława 1735), następnie „Chronica 1564 —1588“ i pracę polemiczną „Catholicae ac Christianae religionis praecipua quaedam capita“.

Olâhfalu, tk. Olâhfalva (węg.), miasteczko siedmiogrodzkie, w komit. Udwarhelskim (węg. Udvarhely megye), w pow. t. n., na wys. 861 m. n, p. m., na rozleglej wyżynie, na pold.-zach. krawędzi lasów iglastych gór Hargita, u źródeł rz. Homorodu Małego; składa się z dwu części (wsi), tj. Nagy-Ka-polnńs iSzeutegyharasOlahfalu; liczy dom. 845, mieszk. 3 744 naród, węgierskiej. W miejscu par. rz.-kat. i poczta. Obszar gm. wynosi 20 705 morgów katastr. Należy do sądu pow. i urz. podatk. w Székely-Udvarhely. Prowadzi handel drzewem na wielką skalę. Huty żelazne i piły. W pobliżu kąpiele w Ho-morodzie.

Olâh-Szent-Gyôrgy, tk. Na szód-Sze n t-György (węg.), Szin-Georgu (rum.), św. Jur wołoski (słów.), wieś węgierska, w komit. bystrzyckim (węg. Beszterce-N a-szód megye), pow. starorodniańskim (węg. O-radnai jârâs), w pięknej okolicy górskiej, na pr. brz. rzeki Samoszu wielkiego, na płd zach. od Starej Rodny, a na płn.-wsch. od miasta komit. Bystrzyc (węg. Beszterce, niem. B i s t r i t z, słów. Bystrzyce); liczy dom. 618, mieszk. 2 611 narodowości wołoskiej; obszar gm. wynosi 28 455 morgów katastr. W miej -scu parafia gr.-kat. i poczta. Sąd pow. w Starej Rodnej, a urząd podatk. w Bystrzycach. Miejsce kąpielowe.

Olâh-Toplicza, także 01 a h-T o p 1 i c a (węg.), Toplica wołoska (słów.), wieś siedmiogrodzka, w komitacie marusko - tordziańskim (węg. Maros-Torda megye), w pow. ma-gyarowskim (węg. Ma g y ar o i jar as), w oko licy górskiej, na pr. brz. rzeki Maruszy (węg. Maros'; dom. 942, mszk. 4 276 naród, wołoskiej i węgierskiej; obszar gminy 58 911 morgów katastralnych. W miejscu kościół parafialny rz.-kat„ par. cerkiew grecko-kat. i grecko-wsch., tudzież poczta. Należy do sądu pow. i urzędu podatkowego w Reginie Saskiej (niem. S ä c h s i s c h-R e g e n, węg. S z â s z-R é g e n. Por. Czek el iirs Dan. „Notizen über die Thermen von Olâh-Toplicza, Lunka-Peszkâr und

— Oława.

00 ■

M. Kr.

S. Orz.

S. Di z.

(str. 366).

Olai Eryk, historyk szwedzki w.XV (fl 486). Nauki pobierał w akademiach niemieckich. Wr. 3477 zaproszony został w charakterze profesora teologii do założonego przed rokiem (1476) przez Stena Sture uniwersytetu Upsalskiego. — Hi-storya Szwecyi (Chronica regni Gothorum), doprowadzona do roku 1464, stanowi jedną z najlepszych prac średniowiecznej literatury historycznej szwedzkiej. Kronika O-a wydana została w w. XVII (1654) w Sztokholmie p. n. „Historia Suecorum Gothorumque per Ericuin Olai“. — Por. Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“ VIII 484 (Lipsk 1870;.

Olancho, departament środkowo-amerykań-skiej rzplitej H o n d u r a s (ob.), położonej w dolinie rz. Guayape (górnej Rio Patuca); zajmuje 28 000 klm. Q i liczy około 4 0 000 mieszk. (większość mieszańców t. zw. ladinós). O. posiada piękne lasy, kopalnie złota, srebra, miedzi. Głownem zajęciem ludności jest hodowla bydła. Stolica dep. O. — Juticalpa <300 m. nad p. m.) liczy około 10 000 mieszkańców.¹¹'-

Öland, ob. O eland.

Olâne, po grecku ’OAaWj, warownia w Armenii Większej, w pobliżu miasta Artaksaty, w której król Tigranes skarby swe przechowywał. Por. Strabon, 11, 529.

Clarion albo Olarionensis Insula, błęduie Uliarus nazywana, wyspa w zatoce Akwitań-skiej, w pobliżu zachodniego wybrzeża Gallia Aqui-tania; dzisiaj Oleron. Por. Plinius, Nat. Hist. 4, 19, 33; Sidonius Apollinaris, 8, 6.

Olau albo Olaw Gott w aid, ksiądz, czynny w połowie drugiej wieku XVIII, pochodził ze Śląska. Wstąpiwszy do zakonu Paulinów w Częstochowie, został z czasem przeorem jasnogórskim. O. jest wydawcą dziełka lekarskiego, popularnego p. n. „Chleb i woda ludzka wygoda, w pomnożeniu każdego zboża, w posileniu i uzdrowieniu ciała. Za pozwoleniem zwierzchności, do publiczney wiadomości ku bliźniemu z miłości podana przez ks. Oława Gott-walda zakonu św. Pawła pierw, pustelnika kapłana. Roku Pańskiego 1778“ (Wrocław w 8-e mniejszej, str. 132). Nie jest to utwór oryginalny, lecz zbieranina z dzieł innych, do czego się też O. przyznaje otwarcie, przytaczając źródła swe. Część pierwsza, rozpisująca się o skutkach zbawiennych wody w chorobach rozmaitych, a zajmująca str. 13 do 91, jest przekładem bardzo skróconym książki niemieckiej Jana Zygmunta Halina, lekarza świdnickiego, wydanej w r. 1754. Część drugą (str. 91 do 112) zapełnia rzecz o Chlebie i o rozmnażaniu zboża, przełożona z dzieła opata z Vallemont z imienia i nazwiska niewymie-nionego. Od str. 112 do 125 opisane są „dwa sekreta“, t. j. .„O skutku lekarstwa zwanego Crocus Metallorum“ i drugi „Jak wpół umarłego uzdrowić“. Od sir. 125 do końca książeczki mieszczą się skorowidze. —Por. L G ą-siorowskiego „Zbiór wiadomości do hist.

sztuki lek. w Polsce“ (t. III str. 145 i 185) i S. Kośni i iisk i ego „Słownik lek, pols.“

D-r j. p.

Olaus Jan, geograf, rodem Szwed, wydał pomiędzy innemi piękną mapę okolic Gdańska i Elbląga „Tractus Prussiae circa Gedanum et Elbingam ab incolis Werder appellati, cum adjuucta Neringia, nova et elaboratissima deli-neatio“ (Amsterdam 1652). Zamieszczona przez Jansona w jego atlasie, tom I, nadto przedrukowana w Zbiorze m a p; Mikołaja Jana Pi-skatora roku 1655 i w Atlasie wielkim Blaeu.— Sobieszczański w „Euc.Org.“ większej.

Olavide Paweł Antoni Józef, mąż stanu hiszpański (* w Limie 1725—f w r. 1803). Wykształcenie odebrał w Madrycie i był sekretarzem hr. d’Arauda, ambasadora we Fran-cyi. Po powrocie do kraju Karol IV obdarzył go godnością księcia i mianował intendentem Sewilli. O. powziął projekt kolonizacyi obszarów, które się ciągnęły na południe Sierra-Morena. Sprowadzi! ze Szwajcaryi i Niemiec 6 000 kolonistów. W r. 1767 zbudował osadę, którą nazwał na cześć swego króla Karoliną. Kiedy hr. d’Arauda uległ w walce przeciw Jezuitom, ci zaś,: nie mogąc dosięgnąć hrabiego, mścili sięna jego protegowanym, w r. 1776 wtrącouo O-go do więzienia Inkwizycyi w Sewilli. Oskarżono go, że do kolonii Sierra Morena ściągnął heretyków, nie uznawał dogmatów i obrzędów kościoła, był wyznawcą idei filozofów francuskich i zwolennikiem systemu Kopernika. W dwa lata później skazano go na dożywotnie więzienie jako heretyka. Udało mu się jednak umknąć z więzienia do Paryża, gdzie przebywał w towarzystwie najbardziej wolno-myślnych uczonych. W r. 1798 przez kardynała Lo-renzana otrzyma! pozwolenie powrotu do Hiszpanii. Niebezpieczeństwa, na które był wystawiony w czasie rewolucyi, i prawdopodobnie też wpływy wychowania zdziałały to, że O. stanął w obronie katolicyzmu. Swemu nawróceniu religijnemu poświęcił książkę, która w swoim czasie miała znaczny rozgłos: „El Evangelio en trionfo o Historia de un filosopho desengana-do“ (Madryt 1803), przetłóinaczonej na język włoski, francuski i niemiecki. O. pozostawił zbiórpoezyi chrześciańskich „Poemas cristianas“. Źródła: J. A. L1 o r e nte w przekł. „Histoire de l’Inquisition de l’Espagne“ (Paryż r. 1817); Rosseeuw Saint Hilaire „Histoire d’Espagne“ (Paryż 1878).

Oława, herb polski ob. Oliwa.

Oława (po uiem. Ohlaa), miasto powiatowe w regencyi Wrocławskiej na Śląsku Pruskim, położone na brzegu lewym Odry, a prawym rz. Oławy, przy kolei żelaznej Górnośląskiej; należało niegdyś do księstwa Brzeskiego. Początek miasta niewiadomy. W r. 1428 Husyci zajęli O-ę. Po niejakimś czasie wyparli ich stąd Wrocławianie i Liguiczanie. Tu w r. 1620 przepędził dobę w gościnie u księcia C h r y-

D-r S. K-i.

S. Drz

sty an a Fryderyk V, palatyn reński a król czeski, zwany „królem zimowym“. W r. 1633 zdobył O-ę książę Franciszek Albrecht sasko-lauenburski, który miasto i okolicę gnębił kon-trybucyami. W tymże roku odebrał Sasom miasto pułkownik cesarski Schaffgotsch. W r. 1647 zdobył je generał szwedzki Wittenberg i wzmocnił fortyfikacye. Starał się odzyskać miasto generał cesarski M o n t e c u c culi, ale załoga szwedzka pod dzielnym pułkownikiem Gunnim, Szkotem, odparła zwycięsko wszystkie szturmy. Od r. 1650 przebywali tu często książęta brzesko-legnicko-wołowscy z rodu Piastów, po których wymarciu w r. 1675 ziemie ich przeszły pod bezpośrednie panowanie cesarzów niemieckich z rodu Habsburgów, jako królów czeskich. W r. 1691 otrzymał królewicz Jakób Sobieski, ożeniony z Jadwigą, księżniczką palatyńsko-neuburską, . od dziewie-rza swego, cesarza Leopolda I, za wypożyczoną temuż sumę miasto O-ę z przyległościami w zastaw i tu stale osiadł. Przybył tam w r. 1718 szlachcic irlandzki Murray w poselstwie od młodego Jakóba Stuarta, uważanego w całej Europie zachodnio-południowej za prawego króla W. Brytanii, z prośbą o rękę najmłodszej córki królewicza Jakóba, Klementyny, na któ-ry-to związek rodzice jej zgodzili się wbrew woli cesarza Leopolda. Ponieważ Jrkób Stuart nie mógł przybyć do O-y, wybrała się k. ó-lewiczowa Sobieska z córką w podróż do Rzymu, ale w Innsbruku przytrzymano obiedwie na rozkaz cesarza. Gdy stąd udało się księżniczce uciec, wezwał rozgniewany cesarz królewicza pod groźbą wydalenia go z krajów cesarskich, aby córkę z powrotem do Innsbruka odstawił, a gdy królewicz tego uczynić nie mógł, przybyły dwie kompanie wojska do O-y i wygnały z niej Jakóba Sobieskiego, który udał się do Częstochowy. Dopiero po niejakimś czasie, pojednawszy się z dziewierzem, powrócił książę do O-y, gdzie do r. 1734 pozostał. Umarł w Żółkwi d. 19 grudnia r. 1737. W cztery lata później (r. 1741) zajęli O-ę Prusacy. — Stary zamek w O-wie znajdował się w samem mieście; był to wielki budynek kamienny, istniejący jeszcze w drugiej połowie wieku XVII. Nowy zamek, okolony przekopem głębokim, szańcami, bastyo-nein i rowami, istniał już przed r. 1654. W tym roku rozszerzyli i upiększyli go budowniczowie włoscy z rozkazu księcia brzeskiego Chrystyana, który stale w nim zamieszkał. Podziwiano piękność tego zamku, wysokie i szerokie galerye sklepione, schody wspaniałe i posadzki; dwie olbrzymie, bogato przyozdobione sale. Ganek kryty prowadził do kościoła zamkowego, który książę C h ry sty a n odnowił był w r. 1655. Tenże książę wzmocnił w r. 1663 szańce wokoło zamku z obawy przed grożącem wówczas od Turków niebezpieczeństwem. — W wielkim kościele, farnym pochowani zostali pomiędzy innemi pułkownik szwedzki Gunni

i zmarła w r. 1660 księżniczka Ludwika, córka księcia Cli rys ty an a i Ludwiki, księżniczki anhalckiej. W stronie zachodniej okalającego ten kościół cmentarza stal tak zwany kościół polski, odbudowany przez księcia C h r y s t y a n a w r. 1657. Piękny, w r. 1667 odnowiony zupełnie ratusz miał wieżę śpiczastą, na której w wieku XVII grywali co-dzień muzykanci. Pod ratuszem był sklep o-gromny, w którym szynkowano napoje rozmaite, zwłaszcza słynne piwo oławskie. W wielkim domu kamiennym, zwanym Hedwigera, a ozdobionym herbem książęcym, była w roku 1621 mennica książęca. — W r. 1891 liczyło miasto 8 634 m. (5 616 protestantów, 2 871 katolików i 147 żydów). W mieście znajdują się: stary zamek, urząd powiatowy, sąd okręgowy, kościół ewangielicki, dwa kościoty katolickie, t. j. farny śś. Piotre i Pawła i kościół ś. Kocha; gimnazyum (od r. 1871), szpital, dwa domy sierot, bardzo znaczne fabryki cygar i tytoniu, maszyn rolniczych i inne. Słynne są jarmarki na konie i bydło. Załoga składa się z dwu szwadronów huzarów. — Źródła: F r. Lucae „Schlesiens curiose Denkwürdigkeiten“ (Frankfurt nad Menem 1688); G. Neumann „Orts-Lexicon des deutschen Reiches“; K. Szajnocha „Wnuka króla Jana III“.

Oławski Edward, filolog niemiecki, żyjący w pierwszej połowie w. XIX-go, nauczyciel gimnazyum w m. Lesznie w W. Księstwie Poznańskim. Pochodził z rodziny polskiej zniemczonej.—Drukował: „Die Wiedereinführung d. Leibesübungen in den Gymnasien“ (Leszno 1838, w 8-ce); „Preussens Stellung zu Deutschland“ (tamże 1848, w 8-ce); „Preussens und Oesterreichs Gegenwart“ (tamżę 1848, w 8-ce); „Der Vokal in den Wurzeln deutscher Wörter beleuchtet“ (Trzemeszno 1849, w 8-ce).

Olba, po grecku ”OXßy, miasto w wnętrzu Cylicyi, pomiędzy rzekami Lamos i Kydnos, w górach powyżej Soloi położone, według mitycznej tradycyi przez Ajasa, syna Teukrosa, zbudowane, z świątynią Zeusa, którego kapłani najwyżsi władali ongi całą krainą, zwaną Cilicia Aspera; w późniejszych czasach miasto owo, zaliczane do krainy Tzauryjskiej, było stolicą biskupią; do dni naszych dochowały się monety dwóch owych starodawnych kapłanów książęcych, zwanych Polemon i Ajas; por. Stra-bon, 14, 672; Basilius, Vita Theclae 2, 8.

Olbasa, po grecku ’'OXßaaa: 1) Miasto w Cilicia Aspera, w obwodzie Cetis, u stóp gór Tau-ros, na północ od Selinuntu, a na północo-za-chód od rzeki Kaystros położone; nowsi uczeni mylnie je utożsamiają z miejscowościami Olba lub Claudiopolis; por. Ptolemaeus, 5, 8, 6; —

2)    Miasto w Kappadockiej Lykaonii, w obwodzie Antiochiana, na południo-wschód od Cy-bistry położone; por. Ptolemaeus, 5, 6, 17. —

3)    Miasto w północnej części Pizydyi, pomiędzy

Pednelissus a Selge leżące; por. Ptolemaeus, skiej. Droga jej względem ekliptyki pochylona jest

5, 5, 8.

S. firz.

na 44°34’. Po raz ostatni przeszła przez punkt

S. K.

Olbers Henryk Wilhelm Mateusz, a- przysłoneczny swej drogi 8 października roku stronom (* 1758 w Arbergen pod Bremą—f 1887.

Olbia, po grecku ’OXßta (= błogosławiona), nazwa kilku miast i kolonij greckich. 1) Miasto w Scytyi europejskiej, przy uściu rzeki Hypanis (Bug) do Borysthenesu (Dniepr) leżące, stąd zwane także ’OXßm7ro)u? Bopoaôsviç, po łacinie Olbiopolis Borysthenis, albo krócej Borysthenis, według Strabona około 200, a we-

1840 w Bremie). Był synem pastora, a w Bremie, dokąd ojciec jego przeniesiony został r.

1760, sam się wykszałcił w matematyce i a-stronomii tak dalece, że już w r. 1777 obliczył i obserwował zaćmienie słońca, a w r. 1779 kometę. Pomimo to oddał się medycynie i w r.

1780    uzyskał stopień doktora za cenioną dotąd rozprawę o ruchach wewnętrznych oka. Po ' dług autora „Periplus“ 240 stadyów od mor-krótkim pobycie w Wiedniu wrócił na jesieni r. i skiego wybrzeża odległe, założone zostało o-

koło r. 650 przed Chr., przez Milezyjczyków, a z tego powodu także MtXyj-ôîroXcç je nazywano. Mieszkańców jego zowią źródła ’OXßtoTro-Xîrat albo Bopuo8-svftai. Dla częstych napadów ludów barbarzyńskich, plądrujących tamtejsze kolonie greckie, minsto owo, zrazu przez ożywiony handel kwitnące, nie mogło się należycie rozwinąć. Około r. 100, a ponownie w r. 64 przed Chr. zdobyli i spustoszyli je Gotowie, poczem odbudowano je wkrótce na życzenie samych Scytów, ale nie zdołało już ono pierwotnego znaczenia odzyskać. Kiedy cesarz rzymski Trajan nadał mu przywileje miasta wolnego, wcielił je Septimius Severus do dzierżaw Państwa Rzymskiego, wszakże około roku 236 po Chr. zburzyli je Gotowie doszczętnie. Miejsce jego wskazują dzisiaj w pobliżu Mikołajowa. —Por. Herodot, 4, 17, 18; 18, 25; Strahon, 7, 306); Plinius Nat. Hist. 4, 12, 26.— 2) Miasto na wybrzeżu Gallia Narbonensis, na wschód od Telo Martius (dzisiaj Toulon), u stóp góry Olbianos leżące, założone przez Massylij-czyków; dzisiaj prawdopodobnie Eoubes w pobliżu Hyères, albo też więcej ku wschodowi wysunięta miejscowość St. Tropez.—Por. Stra-bon, 4, 180, 184, Mela, 2, 5, 3.— 3) Starodawne miasto, na samym północnym krańcu wschodniego wybrzeża wyspy Sardynii, na pół, noco-zaehód od przylądka Columbarium leżące, założone przez Ateńczyków i Tespijczyków-z jedynym wygodnym portem na całem wybrzeżu owem, w którem zwykle Rzymianie u-dający się na ową wyspę lądowali; dzisiaj Terra Nuova, prawdopodobniej zaś ruiny znajdujące się więcej ku północy nad zatoką Di Volpe.—Por. Pausanias, 10, 17; Ptolemaeus, 3, 3, 4; Livius, 27, 6; Florus, 2, 2. — 4) Miasto w Bitynii, leżące we wschodnim kącie zatoki, zwanej od niego Sinus Olbianus, w miejscu starodawnej miejscowości Astakos; w późniejszych czasach zwano je Nikomedyą; por. Plinius Nat. Hist. 5, 32, 43. —5) Silna warownia na zachodniej granicy Pamfylii, w pobliżu gór Olimpu, nad samą kończyną zatoki Pamfylij-skiej leżącem, na zachód od rzeki Catarrhactes; prawdopodobnie jest to ta sama miejscowość, którą w późniejszych czasach Attalia zwano; por. Strabon, 14, 666 i nast; Plinius, Nat. Hist. 5, 27, 26, —6-8) Trzy inne miasta starożytne,

1781    do Bremy, gdzie osiadł jako lekarz. Wraz z Jurine’m z Genewy zdobył r. 1811 nagrodę wyznaczoną przez Napoleona za rozprawę o chorobach skórnych. Obok tych zajęć lekarskich wszakże coraz gorliwiej zajmował się astronomią i od r. 1820 usunął się zupełnie od praktyki lekarskiej, by oddać się wyłącznie umiłowanej nauce. Nie ma zapewne innego amatora astronomii i niewielu jest tylko astronomów zawodowych, którzyby równie wielkie oddali zasługi we Wszystkich działach tej nauki jak Olbers. Ze szczególnem jednak zamiłowaniem zajmował się badaniem komet, Obserwacyę ich znacznie ułatwił i ulepszył przez zastosowanie do tego celu mikrometru kołowego; sześć komet sam odkrył i drogę ich obliczył, a nadto w słynnej swej rozprawie „Ueber die leichteste und bequemste Methode die Bahn eines Cometen zu berechnen“ (Wejmar 1797 wyd. 2-e; z dodatkami Enckego, Wejmar 1847), podał pierwszą, zarówno ścisłą jak dogodną, metodę obliczania dróg komet, opartą na pewnem uproszczeniu drugiego prawa Keplera. W 1815 odkrył kometę, oznaczoną jego nazwiskiem. Tworzenie się ogonów komet tłómaczył jako objaw odpychania elektrycznego. Ważny też udział przypada mu w odkryciu pierwszych drobnych planet. Dnia 1 stycznia r. 1802 odnalazł Cererę, obserwowaną przez Piazzi’ego, ale potem już niewidzianą d. 28 marca 1802 odkrył Palladę,

S. K.

28 marca 1807 Westę. Inne jeszcze jego poszukiwania tyczą się gwiazd stałych i fotome-tryi. Umiał też szerzyć zamiłowanie do astronomii i jednać jej miłośników, a zapewne w sposób zbyt skromny ocenił własne swe prace, gdy za najwyższą swą zasługę uznał pozyskanie dla astronomii Bessla. — W r. 1850 wzniesiono w Bremie jego posąg marmurowy, modelowany przez Steinhäusera. Korespondent cyę jego z Besslem wydał Erman (2 t., Lipsk 1852), a zbiorowe wydanie dzieł jego ogłosił Schilling „Wilhelm U., sein Leben und seine Werke“ (3 t., Berlin 1894—98).

Olbersa kometa, kometa peryodyczna, odkryta przez Bessla r. 1815. Drogę jej obliczył ostatnio Ginzel. Czas jej obiegu dokoła słońca wynosi lat 72.63, połowa osi wielkiej 17.41, mimośród 0.931, najmniejsza odległość od słońca 1.199, największa 33.62 promieni drogi ziem-

leżące w Iberyi, w Illiryi i nad Hellespon-tem.

Hr.

S. I‘rz.

S. Drz.

S. Drz.

Olbiades, po grecku ’OXßi7§T]s, malarz a-teński, wymalował w Metroon ateńskiem obraz Kalipposa, pod którego wodzą Ateńczycy do wąwozu Termopylskiegó wyruszyli, aby nawałę Gallów odeprzeć. Por. Pausanias, 1, 3,5.s Drz-

Olbięoin (w dokum. Olbięczyn), wieś i folwark, gub. Lubelska, pow. Janowski, położone na wyżynie, wznoszącej się średnio do 600 stóp nad p. m. i tworzącej faliste pasmo wzgórzy wapiennych, zwanych górami Olbięckie-mi. — O. jest starożytną osadą, wspominaną u Paprockiego jako gniazdo rodziny Olbięckich her. Janina. W w. XVII i XVIII należał do Wybranowskich. Na pocz. w. XIX przeszedł do Kaczkowskich, później do Gintowtów, po których dobra te nabył na licytacyi Roman 0-kulicz Kozaryn, od tego wreszcie odkupił za 25 000 rub. ostatni właściciel, znany agronom Tadeusz ‘ Kowalski.—W r. 1656 Rakoczy, ks. Siedmiogrodzki, dążąc z za Wisły w celu połączenia się z Karolem Gustawem, ujrzał pod O-nem pierwsze zastępy szwedzkie, wysłane na jego spotkanie. Połączeni najezdnicy, ku upamiętnieniu tego dnia, spustoszyli dwór ówczesnych właścicieli i spalili cały folwark. D. 7 czerwca 1787 wstąpił do O-na Stanisław August, wracając z podróży do Kaniowa.

Olbisii albo Olbisinii, po grecku ’OXßiaiot, ’OXßioivtoi, lud w Hiszpanii, w pobliżu Słupów Herkulesa zamieszkały, który później pisarze pod nazwiskiem Elbysinii, ’EXßooiviot, wspominają; por. Stephanus Byzant. str. 512.

Olbius albo Arcanius, po grecku ’'OXßco?, przez Arkadyjczyków zwany także ’Apoàvtoç, rzeka w Arkadyi, która, złączywszy się z Ery-manthosem, razem z nim od północy do Alfeio-sa uchodzi; por. Pausanias, 8, 14, 3.

Olbora H Termin. Wyraz pochodzi od średnio wieczno -dolno-niemieckiego o r b a r, orfo o r—tj. czynsz, dochód. Or-ą w dawnej Polsce zwał się podatek pobierany w kopalniach ołowiu od dobytego metalu, oraz od srebra znajdującego się w rudzie—2) Dzieje Olbory. Podatek ten powstał i rozwinął się na mocy zasady, iż całe wnętrze ziemi uchodziło za własność monarszą. W razie nadania ziemi książę musiał jednocześnie specyalnie nadawać tot urn jus—całe prawo („Kod. Kat. Krak.“

I, JVI® 12), które w takim razie dotyczyło wykrytych minerałów. Każdy znalazca mógł kopać, ale przez to samo nie upadało zwierzchnie prawo księcia do wykopanych skarbów. Książę mógł pewne na rzecz znalazcy czynić ustępstwa („Kod. Wielk.“ II «N» 648). W celu popierania górnictwa monarchowie sprowadzali rzemieślników cudzoziemskich, a dla zachęty ich musieli wyrzec się swego prawa. Gotowy wzór istniał u sąsiadów, z którymi utrzymywano stałe pod tym względem stosunki. W Czechach, skąd sprowadzano główny zastęp górników, wy-

Encykl. Poważ. 111. Ser. II. Zesz. 34a. łom Y.

tworzyła się specyalna orgaiiizacya urbur’y, Zwierzchni dozór administracyjny i sądowy po -zostawał w rękach urburéfich („Jus regale montanorum“ 1300—C. jur. boh. I, «Ns 102 1. I cap. II § 1, III), a każdy z górników część wy kopanego kruszcu składał na rzecz skarbu. Urbura wynosiła tam ¹/₈ ołowiu (ib. cap. XXII, § 2). Ów podatek wynosić musiał mniejszą kwotę w Polsce, gdzie szło głównie o to, aby zachęcić do rozwinięcia przemysłu i przyciągnąć cudzoziemców. Dochody z kopalni, w w.

XIII    niedostatecznie określone („K. Wiel.“ II, «Ns 918), w miarę czasu otrzymują coraz-to dokładniejsze sformułowania, wreszcie w końcu

XIV    w., po ustaleniu się gwar e ct w (ob.), o-statecznie zostały wyznaczone na tej podstawie: W r. 1374 Elżbieta, matka Ludwika, pozwala zajmować się kopaniem i używaniem rudy srebrnej i ołowiu w Olkuszu, z obowiązkiem opłacania królewskim żupnikom 11-ej grzywny srebra i 11-go centn. ołowiu, oraz po jednym groszu od centnara, który się zwał freihal-ler (później groszowe!; nadto miano składać opłatę od wymiaru ziemi czyli przestrzeni, pod której powierzchnią udzielono dozwolenia kopania („Cod. jur. mont.“ «Ns 8). O-ą nazywano więc tę '/u część wykopanego kruszczu, którą składano skarbowi, chociaż jednocześnie zaczyna się rozwijać pojęcie, iż pod O-ą rozumieć należy wszelkie dochody skarbu z rud ołowianych, głównie olkuskich, pochodzące (ib. «Ns 18). Skarb sam bezpośrednio nie brał udziału w szukaniu i wydobywaniu rudy; trudnili się tern prywatni przedsiębiorcy, gwarkowie, mieszkańcy Olkusza. Skarb pobierał tylko dochód od produkcyi, dochód więc opierał się na pracy robotników prywatnych: im większa była wydajność tej pracy, tern również wyższą była O-a. Rząd doskonale rozumiał to, i w tym też celu usuwał przeszkody zewnętrzne, tamujące rozwój produkcyi. A więc w r. 1491 wyłącza gwarków z pod sądów duchownych, ponieważ pociąga to wydatki, prace i niesprawiedliwości,

„co nie może pozostać bez wpływu na zmniejszenie dochodów królewskich, zwykle spływających z orbory“ (ib. «Ns 20). O-ę pobierano nie tylko w Olkuszu, lecz wogóle we wszystkich kopalniach ołowiu, jak oto: w Sławkowie («Ns 39), Trzebini (JNs 34), Bolesławiu (J\s 45), Chęcinach («Ns 44, 35) itp.; pobierano ją zę wszystkich metalów, z j wyjątkiem żelaza, co do którego zupełnie inne przepisy obowiązywały («Ns 29). W początku w. XVI uległ rewizyi cały porządek prawny społeczeństwa; pociągnęło to za sobą także i przejrzenie ustaw o górnictwie. W r. 1505 Aleksander I podpisał prawo, wydane przez Jana Olbrachta, na mocy którego: 1) nikt niema prawa podawać do wagi olbornej cudzego ołowiu, jeno ten, kto daną ilość kruszcu wykopał, pod karą konfiskaty i utraty życia; 2) ktoby nie zapłacił O-y i sprzedał wykopany kruszec osobie trzeciej, ściąga na nią obo-

• w 1533 r. jeszcze — na rok, w r.

wiązek zapłacenia retenty (J\s 26). — O-a od tej pory zyskuje coraz wyraźniejsze znaczenie i księgi olborne otrzymują nawet moc dowodową. Spłata olbory jest dowodem korzystania z zupełnych praw gwareckich na pewnem terytoryum, jak np. w sprawie między wdową Krezy z Bobolic i Olkuszanami w 1519 r. (Ne 29). W celu popierania górnictwa uwalniano niejednokrotnie górników od płacenia O-y przez pewien krótki przeciąg czasu; miewało to zwykle miejsce przy zakładaniu kopalni w nowem miejscu, np. w Sławkowie na jeden rok w 1544 r. (,M 39),przy nadaniu prawa poszukiwania w ogóle. np. Leonard Wilde otrzymuje wolność trzyletnią wr. 1550 («Ne 43): lub wreszcie przy otwarciu nowej sztolni, np. Ponikowskiej — wolność trzyletnia (,M    51)

w 1564 r., Pileckiej— roczna w 1577 (JVè 61) i t. p. Nieszczęśliwe wypadki, jak oto: zalewy kopalni, również wywoływały uwalnianie od O-y. W r. 1528 uwolniono ludność na lat dwa od połowy O-y; w r. 1532 — przedłużono jej to na nowe lat na lat cztery, w r.

1545 na cztery lata i t. p., w r. 1563 zwolniono od opłat Ya O-y na lat trzy. Pobór odbywał się według ordynacyi specyalnej, na to wydanej, w sposób następujący, np. w r. 1545: Kasztelanowie i żupnicy najpierw winni obejrzeć straty i szkody, zrządzone przez wylew, potem, w razie ich ustalenia, gwarkowie płacą na rzecz skarbu „poodmierzeniu dziesięciu niecek, każdy, połowę dziesiątej“ (zamiast całej dziesiątej, jak to było obowiązkiem w wieku XVI), oraz groszowa bez zmiany (J\s 41).—Wr. 1545 raz jeszcze potwierdzono dawne przepisy o O-e, wraz z obowiązkiem ważenia na wadze olbornej (J\ą 40), chociaż praktycznie opłata odbywa się już na innych zasadach. Przed r. 1548, tj. przed czasem wprowadzenia racyonal-nej produkcyi, O-a olkuska wynosiła corocznie od 112 — 180 centnarów ołowiu i 20 —30 grzywien srebra. Już w r. 1549 pobrano jej od ołowiu 1207 centnarów, od srebra 49 grzywien. „Od r. 1549, od którego zaczynają się ściślejsze rachunki w lustracyach królewskich, w ciągu lat 14 uczyniły żupy olkuskie czystego zysku 19757 zł., a zatem średni dochód roczny wynosił nieco więcej niż 1 400 zł.“ Za panowania Batorego O. podnosi się jeszcze bardziej. Wpłynęło na to otworzenie nowych sztolni. Wr. 1583 założono towarzystwo, na którego czele stanął Firlej z Dąbrowicy, w celu poszukiwania minerałów. Towarzystwo to otrzymało szerokie prawa, co świadczy o tern, iż król popierał inicyatywę prywatną. Usiłowania jego uwieńczone zostały dobrym skutkiem, ponieważ O-a olkuska w owej dobie przenosiła 4 000 zł. rocznie.— G ó r n i c t w o(ob.) stanowiło stale przedmiot pieczy monarchów; każdy z nich w padach conventach musiał podpisywać, iż się tą sprawą szczególnie zajmować będzie. Niektórzy z nich, np. Władysław IV, rzeczywiście poświęcali tej sprawie swą uwagę; Władysław założył kopalnie w s-stwie nowotarskiem i czorsztyńskiem na zasadach, które obowiązywały co do O-ry w Olkuszu. Pomimo tego górnictwo pod koniec XVII wieku upada, a w raz z tern zanika dochód z O-y. W r. 1680 wynosiła O-a chęcińska wszystkiego 800 zł. (Niemcewicz „Panowanie Zyg.“, Ï, 45), a w r. 1673 Olkuska—zł. 4 013 gr. (J\e 90) — co wobec zniżki waluty świadczy o wielkim upadku wydajności kopalń. Na u-padek ten wpływało oprócz przyczyn zewnętrznych, jak oto: najazdów i rabunków ze' strony wrogów i klęsk żywiołowych, przede-wszystkiem gospodarstwo rabunkowe, co, w połączeniu z ogólnym brakiem gotówki, uniemożliwiało skuteczną akeyę ratunkową. Władze publiczne doskonale rozumiały, że „Olbora do tak wielkiej przyszła ruiny“, iż „sumy w blisko przeszłych leciech od nas naznaczone wystarczyć nie mogły“. Sumy były wyznaczane bez należytego programu, to zaś nie wydało dodatnich rezultatów; wtedy rząd uciekł się do innych środków: usuwano żydów od handlowania gleytą i ołowiem (N> 93), itp. Wyznaczono wreszcie komisyę, złożoną z Mikołaja Ar-cemberskiego, kanonika i sekretarza królew., i Mikołaja Nieżychowskiego, w celu uregulowania O-r królewskich w r. 1700. Komisya rozpoczęła swoje czynności od rozejrzenia się w papierach, retentacb, niedoborach, olbornych itp. Postanowiono, że wszyscy zalegający w opłacie mają przedstawić dowody uniewinniające na sejm najbliższy. Przejrzano wszystkie akty olkuskie, zrewidowano sztolnie Pilecką i Ponikowską i ustalono braki w nich istniejące. Następnie komisya usiłowała wyjaśnić „kto jest okazyą ruin“, i przyszła do wniosku, iż istnieją przemytnicy oraz niedozór, zwłaszcza rzekomą winą upadku była dłuższa nieobecność pisarza O-nego (.M 95). Dopatrywano się więc przyczyn powierzchownie: to też . nie umiano zaradzić upadkowi O-y, która za czasów saskich stopniowo przestaje istnieć. — 8) Administracya O-y. Wyraz O. oprócz podatku oznaczał także całą administracyę, która zajmowała się jego pobieraniem. Początkowo żupy i O. były połączone w jednych rękach żupnika (ob.), który jednocześnie pełnił funk-cye olbornika, np. Zayfred Betman w 1504 r. (J\° 24). Nadanie tego dostojeństwa w r. 1524 Sewerynowi Bonarowi w ten sposób określa tę wspólną kompetencyę:. „Nadano mu zupełną i całkowitą władzę rządzenia kopalniami, kierowania i rozporządzania niemi, pobierania z nich i wymagania O-ry oraz innych wszystkich przychodów w naszem imieniu, zmieniania urzędników i innych naznaczania na ich miejsca, jurys-dykcyę górniczą... będzie musiał wreszcie zdawać sprawę z zarządu kopalni i O-ry“ (J\c 34). W r. 1517 utworzono cza-

lian.

deks wielkopolski“ t. II.

Olbricht Franciszek, rolnik i archeolog czeski (* 1788 w Brecheltschaft (na Szlązku Prus-I kiinj — I 1868 w Teplicach (w Czechach]).

sowo najwyższy urząd górniczy — komornika górni cz ego (ob.); urząd ten miał pod sobą wszystkie istniejące dostojeństwa górnicze, i, obejmując go, Mikołaj Lanckoroński w r. 1515 musiał złożyć przysięgę za każdy urząd z osobna. Jako najwyższy olbornik przysięgał „iż urząd urburarii wiernie sprawować będzie, że wiernie pobierać i zbierać będzie O-rę z gwarków, wiernie się nią będzie opiekował i zamieniał na metale, dokładne będzie prowadził spisy przychodów i rozchodów i wierną królowi zda z O-ry sprawę“. —Obok najwyższego olbornika istniał pisarz olborny (nota-riuś) na którym właściwe obowiązki spoczywały; czasami się zdarzyło, że ta sama osoba była jednocześnie p;sarzein i olbornikiem, np. w r. 1561 był nim Krzysztof Haler (którego roczue utrzymanie wynosiło 449 zł.). W XVII w. zarząd zwał się urzędownie „administracyą olboriey“. Oprócz właściwych administratorów składał','się z urzędników olbornych—officiales et invigilator es orboreg *N° 91). O. w owej dobie oznaczała wszystkich gwarków Nr 94), oraz wszystkich urzędników sztolni, dozór należał do pisarza sztolni, ponadto dozór nad wszystkiemi kopalniami spoczywał w rękach pisarza olbor-nego. On winien był wszystek kruszec wydobywany z ziemi, zapisywać do ksiąg, zajmować. się interesami związanemi z zarządem O-y, wreszcie mieć dozór nad trybem. „Ex ve-teri usu zawsze po odprawionym trybie officium O-rne na blachach srebrnych, z trybu pochodzących, orła przybijać zwykło“. Oto najznaczniejsi olbori*icy, (na których ciążył właściwie tylko zwierzchni dozór): Stanisław A-mendt, rajca olkuski, 1617 — 1627, Jan Wizem-berk z Obrazowic 1627—1640. Pierwszym administratorem był Tytus Liwiusz Boratyni (1658 — 1665; jego pisarzem olbornym—Jan Fantyni), potem był Tomasz Tymf (1665—1674), po nim Adam Kotowski (1675 — 1691), następnie Atanazy Miączyński, podskarbi uadw. kor. (1691 — 1696), Hieronim Lubomirski (1696 — 1697) i Melchior Gurowski, wojewoda poznański (1698 — 1701), nadzwyczaj nieudolny. Admi-nistratorowie zanikają w XVIII w.; z pisarzami spotykamy się jeszcze w połowie stulecia, np. Jan Kozłowski w r. 1756. — Olbornikami w XV w. nazywano także niekiedy samych gwarków (np. 1448 nr. 12). W owej dobie zarząd O-ry nie znajdował się w rękach urzędników państwowych, lecz był oddawany w dzierżawę. Dzierżawa była najzwyklejszą formą u-żywania dóbr królewskich. —Por. A. Pawiń-ski „Skarbowość w Polsce i jej dzieje za Stefana Batorego“ (1881, 120 i in.); H. Łabęcki „Górnictwo w Polsce opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego“ (1841; zwłaszcza drugi tom, gdzie na str. 69 — 514 znajduje się Corpus juris montanicf tenże „Oprawie własności ziemi, szczególniej zaś jej wnętrza, podług dawnych praw polskich i przepisów dziś obowiązujących“, („Bibi. Warsz.“ 1845).

Olbracht, król polski, ob. Jan Olbracht.

Olbracht czyli Albert (także często A 1-bricus, niekiedy Wojciech), syn Krystyna, kanclerz dobrzyński i pleban bocheński w czasach Kazimierza Wielkiego. Król lubił go i często w ważnych sprawach używał. Nim został kanclerzem dobrzyńskim, był nota-rius public us, lata zaś jego kanclerstwa przypadają prawdopodobnie między 1351 — 1362, w roku bowiem 1351 jest kanclerzem Mateusz, w r. 1362 jakiś Maciej. Na dokumentach jako kanclerz O. właściwie nie występuje, częściej jako pisarz (notaryusz) i pleban bocheński. W słynnym procesie polsko-krzyżackim w Warszawie w r. 1339 przez dwóch nuncyu-szów papieskich, Gelharda z Chartres i Piotra, syna Gerwazego, prowadzonym, O. bierze udział jako prokurator arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława (ob.) i biskupa poznańskiego Jana, którzy też wnieśli skargi na Krzyżaków o zniszczenie posiadłości kościelnych w czasie napadu na Kujawy w 1331. O. był wtedy „no-tarius publiais“ i cały protokół (regestr) procesu warszawskiego, spisany przez Piotra z Montilio, przepisał. W r. 1352 wysyła go Kazimierz Wielki do Avignonu, do pap. Klemensa VI, w zagadkowej do dziś sprawie utopionego ks.Bary czki (ob.) i dla wyjednania, by dyecezyi wrocławskiej nie odrywano od archi-dyecezyi gnieźnieńskiej i nie poddawano metropolii praskiej. O. spotkał się podówczas w Avignonie z uroczystem poselstwem cesarza Karola IV (ob.), które było wyprawione właśnie w celu nakłonienia papieża, by biskupstwo wrocławskie poddał pod zwierzchność archidyecezyi praskiej. O-owi udało się przez złożenie dowodów i świadectw sprawę pomyślnie załatwić, papież bowiem Gnieznu przyznał nad Wrocławiem zwierzchnictwo. Długosz, opowiadając o tern poselstwie, tytułuje O-ta kanclerzem dobrzyńskim i plebanem bocheńskim. W dokumencie swoim z r. 1348 arcybiskup gnieźnieński Jarosław nazywa O-ta „familiar is curiae nostrae“ (powiernikiem dworu naszego). W listopadzie r. 1355 bawi O. znowu w Avignonie i występuje wtedy obok Janka z Czarnkowa (ob.) jako świadek na dokumencie biskupa szweryńskie-go Andrzeja, zatwierdzającym fundacyę preben-dy w kościele butzowskim, i nazywa go dokument kanclerzem, nie dobrzyńskim, ale „regis Poloniae“. W roku następnym (1356), na prośbę króla Kazimierza, nadał O-owi papież Innocenty VI kanonię gnieźnieńską po Arnoldzie z Cancina. Niepewnem jest, czy był także kanonikiem wrocławskim. Data śmierci nieznana. Naruszewicz „Historya narodu polskiego“ t. 9; St. Krzyżanowski „Poselstwo do

Avignonu“ („Rocznik Krakowski“ t. IV); „Koji. O-y.

O-r J. V.

Kształcił się z początku w Zahaniu, a kiedy rodzice jego przenieśli się do Czech —w Pradze. W r. 1804 został oficyalistą rolnym. W r. 1810 przedsięwziął podróż uaukową do Niemiec i Gdańska. Od r. 1811—17 zarządzał wzorowo różnemi majątkami ziemskiemi w Czechach, poświęcając szczególną uwagę hodowli lnu oraz chmielu; zajmował się także wyrabianiem cukru z rzepy, zaprowadzanem wówczas. W r. 1818 jął się gospodarki we własnych dobrach; wkrótce jednak osiadł w Teplicach i oddał się studyom nad starożytnościami krajowemi. W latach '1818 — 22 zasilał swemi pracami czasopismo „Hesperus“, później „Oekonomische Neuigkeiten“. W r. 1835 wydał ważne dzieło p. t. „Böhmens Hopfenbau und Handel“. Od r. 1848 pisywał do „Wochenblattu“, organu stowarzyszenia właścicieli rolnych, którego był członkiem. „Ottuv Slov. Naue.“    Hr-

Olbrot, nazwa przekręcona z niem. Walrat, w łacinie aptecznej Cetacewn albo Sperma ceti, skąd też niektórzy u nas O. nazywają „spermacet“. Jest to tłuszcz zwierzęcy, otrzymywany z kilku gatunków wielorybowatych (Cetacea), przeważnie zaś z gatunku Physeter macrocephalus, w którego głowie potwornej mieszczą się komory liczne, tłuszcz ten zawierające w stanie płynnym; po wyjęciu z nich O. na powietrzu tężeje szybko i takim już pozostaje nadal jako ciało jednolite, białe, błyszczące, przeświecające, nie twardsze od wosku pszczelnego, kruche, posiadające odłam krystaliczny, lżejsze od wody i topniejące już w ciepłocie -|-44⁰C. W wodzie nie rozpuszcza się wcale, w wyskoku niewiele, łatwo i obficie w eterze oraz w olejach lotnych i tłustych. — O. surowy zwykle poddawany bywa oczyszczeniu, w celu oddzielenia od niego przymieszek tranu; dzieje się to za pomocą przemywania ługiem słabym i następnego przepłukiwania wodą, albo też przez wyciskanie. Tak oczyszczony O. składa się z alkoholu cetyl owego i jest przeważnie związkiem kwasu palmitynowego z cetylesterem C₁₆H₃₃.O.C₁₆.H₃₀O. — Dawniej przepisywano O. do użytku wewnętrznego przeciwko zapaleniom oskrzeli, kaszlom różnym, suchotom płucnym; lecz, przekonawszy się nakoniec o nieskuteczności leku tego, przestano go stosować zupełnie. Dziś służy tylko jeszcze jako dodatek, także wcale nie koniecznie potrzebny, do niektórych maści i plastrów. — Przed laty zachwalano jako środek przeciw kaszlowi wyrób apteczny, składający się z jednej części O-u roztartego drobno z trzema częściami cukru miałkiego; dziś tylko jeszcze w lecznictwie domowem przeciwko kaszlom używany niekiedy bywa O., uskrobany drobno, z oliwą i z cukrem; łyżka stołowa na dawkę. Jest to lek równie w smaku nieprzyjemny i ckliwy jak nieskuteczny. —■ Niegdyś z O-u wyrabiano także świece, z wyglądu podobne do parafinowych, których jednak z powodu ceny zbyt wysokiej mało używano.

Olbrotowiec, ob. P ot fisz.

Olbrzym, dawniej też O b r z y m albo Wielkolud, St w o lin i Stoli m, w rodź. żeń. Olbrzym k a, Olbrzym ica (wyraz z pewnością blisko pokrewny greckiemu bßpcp.o<;=silny, potężny, duży, ogromny) jest przeciwstawieniem karła (ob.), więc człowiekiem (albo tworem wyobraźni, który ma mieć postać ludzką) bardzo znacznie przewyższającym wzrostem nawet ludzi uchodzących powszechnie za bardzo wysokich (175 do 200 cm.). Określić * niepodobna ściśle odkąd zaczyna się wzrost olbrzymi; zwykle jednak kto o kilka centymetrów jest wyższy nad 2 metry, zaliczany już bywa do O-ów, w Europie przynajmniej, gdyż wśród ludów drobnych, afrykańskich, już mężczyzna mający 160 —180 cm. wysokości mógłby uchodzić za O-a. O-ów wszakże w znaczeniu7 zwykłem znamionuje nietylko wzrost bardzo wysoki, ale i cała budowa ciała, w szczegółach wielu odbiegająca od prawidłowej: dlatego też O-ów, zarówno jak karłów, zaliczać trzeba do t. zw. wybryków przyrody, czyli potworności. — O-i posiadają zazwyczaj czaszkę stosunkowo bardzo małą: więc też i mózg ich nie dosięga nigdy ciężaru przeciętnego, wynoszącego u ludzi zwykłych średnio '/₄₀ wagi ciała całego; stąd też pochodzi zwyczajne u nich mniejsze lub większe upośledzenie umysłowe. Szczęki miewają zwiększone i silnie rozwinięte, zwłaszcza dolną, często naprzód wysuniętą, nosy i wargi ich bywają grube, co wszystko razem twarzom ich długim nadaje pewne piętno zwierzęcości. Słup kręgowy ich w stosunku do długości ciała jest krótki; klatka pierśna nieco wydłużona, ale wąska, ręce i nogi bywają nadmiernie długie; szczególnie kości ud odznaczają się długością niepospolitą. W ramionach bywają szczupli, biodra zaś miewają zwykle szerokie; układ ich mięśniowy najczęściej bywa słabo rozwinięty: dlatego też, pomimo rozmiarów swych, prawie nigdy nie odznaczają się siłą. To wszystko jednak u osobników różnych podlega odmianom wielorakim, zawsze jednak nad wymiarami in-nemi przeważa podłużny, nadający O-om stale wygląd mniej lub więcej niezgrabny i ciężki.—O. bardzo wyjątkowo tylko dosięgnąć może podobno wysokości 250 do 260 cm.; już wysocy na 253 cm. należą do rzadkości: to też zapewnienie Vanderbroe k a, jakoby miał widzieć murzyna, którego wzrost wynosił 300 cm., na wiarę nie zasługuje. Taką samą budzi wątpliwość wzrost pewnego wieśniaka alzackiego, żyjącego w wieku XVI-ym, podawany jakoby na 275 cm. Twierdzenia tego rodzaju opierają się prawdopodobnie na mierzeniu nie-umiej ętnem, lub też na ocenie na oko, skłonnej zawsze do przesady mimowolnej. Starannie i dokładnie wzięte wymiary t. zw. O-a z Luneviilu dochodzą tylko 232 cm.; West-phal zaś, którego kościec znajduje się w Monachium, dosięgnął.235 cm. wysokości. Ci dwaj, zmierzeni dokładnie, są największymi ze wszyst-

Mitologia grecka

kich znanych dotąd O-ów; nie można jednak zaprzeczyć, że i wzrost o kilka lub kilkanaście nawet centymetrów dłuższy jest możliwym.—O. każdy od wejrzenia pierwszego na znawcy, antropologu lub lekarzu, sprawia wrażenie stworzenia upośledzonego, a jest nim też rzeczywiście. Siły jego w stosunku do wielkości ciała są bardzo małe i zdają się zaledwo starczyć do dźwigania go; władze umysłowe u większości O-ów są tępe, słabo rozwinięte; nieco inteligentniejsi, lub choćby mniej ograniczeni, należą wśród nich do wyjątków bardzo rzadkich. O. każdy bywa zazwyczaj ociężały, obojętny, niezgrabny i gnuśny, a przytem żarłoczny i łakomy; sprawności płciowej nie posiadają zwykle nigdy; starzeją się bardzo szybko i nieomal zawsze umierają przedwcześnie; nie mamy przykładu, żeby O. dożył wieku podeszłego. — Wzrost olbrzymi (Macrosoniia) prawie wyłącznie jest właściwy mężczyznom i zdarza się najczęściej wśród ludów wogóle rosłych, ale wszędzie wyjątkowo.—Ujawnia się u dzieci zwykle dopiero w 9-ym lub 10-ym roku życia; wtedy to chłopcy, nieróżniący się. dotąd w niczemod swych rówieśników, zaczynają rość nagle i już po latach kilku dosięgają wysokości nadzwyczajnej, której przyczyny dotychczas nie są jeszcze należycie zbadane i wyświetlone, ale wątpić trudno , iż wzrost olbrzymi nie jest czem innem, jak przerostem (ob.) chorobliwym; za tern też przemawia cały ustrój O-ów, ich niedołęstwo, krótkowieczność, jak również znane, a stosunkowo nie nazbyt rzadkie, przypadki, w których, wprawdzie nie ustrój cały, lecz tylko pewne części jego podlegają rozrostowi olbrzymiemu. Tak np. jedna tylko połowa ciała, połowa głowy, ręka lub noga jedna może rozrość się nadmiernie; gdy tymczasem pozostałe części ciała żadnej nie podlegną zmianie. Zdarza się również, iż jeden lub więcej palców ręki lub nogi wyrastają olbrzymio ; to samo stać się też może i z uchem. Ze skłonność do wzrostu olbrzymiego jest wrodzona, nie dopiero później nabyta, zdaje się nie podlegać wątpliwości najmniejszej; przemawia za tem i to, że zdarzało się już, iż z pośród dzieci jednego małżeństwa wyrósł więcej niż jeden olbrzym, gdy dzieci inne posiadały wzrost zwykły. Rodzice O-ów zazwyczaj, napozór przynajmniej, nie odznaczając się niczem od ludzi innych, bywają nawet nieraz wzrostu małego. — Olbrzym-ki, daleko jeszcze rzadsze od O-ów, nie dosięgają też nigdy wzrostu tak wielkiego jak oni, co łatwo zrozumieć, zważywszy, iż płeć żeńska u ludzi zawsze jest przeciętnie drobniejsza i niższa od męskiej. Te same zboczenia, które istnieją w ustroju O-ów, spotykamy również u olbrzymek; budowa ich ciała jest tak samo wadliwa, umysł nierozwinięty, a płciowo nie dojrzewają nigdy. Kościec najwyższy ze znanych dotąd olbrzymek przechowują zbiory w Stockholms, niewiasta owa doszła do wysokości 203 cm. i była z pochodzenia Laponką, należała

więc do ludu odznaczającego się wogóle wzro- • stem niewielkim. —Stanowisko społeczne O-ów jest smutne, ponieważ, nie posiadając zdolności do pracy, ani fizycznej ani umysłowej, mogą tylko na życie zarabiać, pokazując się za pieniądze tłumom ciekawym. — Podróżnicy dawniejsi opowiadali nieraz o całych narodach, złożonych jakoby z samych O-ów; do takich zaliczano zwłaszcza Patagończyków, odznaczających się izeczywiście wzrostem wybujałym, nie przewyższającym wszakże zwykle 175 do 180 cm., nadto ludzie ci są zbudowani dobrze i umiernie.—W podaniach i mytach bardzo wielu narodów O-i zajmują stanowisko wybitne; nieraz i bogom samym przyznawany bywa wzrost przewyższający wielokrotnie ludzki. — Podług wierzeń staro-indyjskich bóg najwyższy, Braa-m a, stworzył między innymi także ród O-ów, którzy następnie powstali przeciwko bogom, a w walce przeciw nim pogiuęli od piorunów; jest to podanie bardzo zbliżone do greckiego, przytoczonego poniżej. —Podania starożydowskie mówią niejednokrotnie o O-ach zamieszkujących ziemię Chananejską, z którymi walczył Jozue, np. z synami ogromnymi Erakowymi w Hebronie, z Refaim, do których należał król Og z Bazanu (ob.), dalej o Goliacie (ob.), zabitym przez Dawida. Wzmianka najstarsza o i >-ch znajduje się w księdze I Mojżeszowej rozd. VI w. 4. Talmud zawiera również opowiadania fantastyczue o O-ach.—Arabowie snują też baśni rozliczne o O-ach różnych, a według ich wierzeń Adam i Ewa, pierwsi rodzice Rodu I udzkiego, mieli posiadać wzrost tak ogromny, że O-y dzisiejsze obok nich ledwo-by za karły uchodzić mogły, obfituje również w postaci olbrzymie; do nich zaliczyć należy bogi najdawniejsze, zwane Tytanami (ob.); obok nich stoją, w czasach późniejszych nawet mylnie z nimi utożsamiani nieraz, Giganci (ob.); oprócz nich najwybitniejsi są: Anteusz i Atlas (ob. te nazwy), zaliczany też do Tytanów, dalej ród Cyklopów (ob.), Ty fon (ob.), Oetos i Efialtes (ob. Ale ado wie). Osobliwszeini O-atni ostu rękach ('Ettatóf^sipeę, łac. Centimani) i 50 głowach byli trzej synowie Uranos a (nieba) i Gei (ziemi): Briareos [u Homera (Ilias I w 401), nazywany też Ai g ai o nem i podany tam za syna Poseidon a], K ottos i Gyes (albo Gyges), przez ojca swego, jako zbyt niebezpieczni, skrępowani i w głębiach ziemi trzymani w więzieniu. Gdy wrzała walka zacięta między    bogami olympijskimi a Tytanami

(ob.), Zeus oswobodził ich z więzów, aby mu pomogli zwyciężyć przeciwników, a gdy się to stało, powierzył ich straży Tytanów strąconych w przepaści T artarosa (oh.).—Mitologia rzymska nie zna O-ów, poeci jednakże zapożyczają od Greków nieraz baśni o Gigantach oraz innych tworach olbrzymich ich wyobraźni.

W czasach późniejszych wierzono jednak w Rzymie w istnienie O-ów, zamieszkujących kraje

Europy najbardziej na północ wysunięte. Wie- | wszechniejsze. Inni wszakże twierdzą, godząc się rżenia te prawdopodobnie przedostały się do zresztą do pewnego stopnia na pogląd powyż-Italii ze Skandynawii za pośrednictwem Germa- szy, że wiara w O-ów posiada pewien podkład nów. — Podania różne o O-ach spotykamy ró- historyczny, że byli to mieszkańcy pierwotni wnież u Słowian (u nas np. o Wyrwidębie Skandynawii, należący do plemienia fińskiego, i Waligórze), Finnów, Tatarów i ludów ger- a zostali podbici i pomału wyparci z siedzib

mańskich; wszystkie one najprawdopodobniej są bardzo starożytne i pochodzą z mitologii pierwotnej ludów wymienionych. Nigdzie może wiara w O-ów nie była tak bardzo rozwinięta jak u ludów skandynawskich, od których też przeszła na szczepy germańskie Europy środkowej. O-owie ci nazywali się Jot nar (żarłoczni) lub Thursar (spragnieni), w przeróbce zaś niemieckiej Jo te n i T hura en, albo Thus sen; właściwymi tylko Skandynawom są t. zw. H r i m t h u r s a r, jako wyobraziciele ^strasznych mrozów północnych. Praszczurem wszystkich był Y m i r (ob.). O-i ci odznaczali się wszyscy wzrostem ogromnym i siłą nadzwyczajną, przytein byli czarodziejami biegłymi. Pomimo to Azowie z„Eddy“, z którymi zatargi ustawiczne miewali, niejednokrotnie wyprowadzali ich w pole i górę brali nad nimi. Nadto podania przypisują im dumę zarozumiałą, gniewliwość złośliwą, niewiarę podstępną, chciwość, zbroduiczość, żarłoczność i opilstwo, a pod względem umysłowym ograniczoność pewną, tak, że nieraz, podobnie jak dyabeł w klechdach naszych, padają ofiarą rozumniejszych od siebie Azów albo karłów, mieszkających pod ziemią i odznaczających się bystrością rozumu i ^zręcznością niepospolitą, zwłaszcza nad siłami przyrody, zamieszkują zaniki zaczarowane, albo też przepaści oraz jaskinie skalne. Mitologia skandynawska uosobienia rwących potoków górskich czyni ich synami, a spokojnie płynące strumyki —córkami ich, córki te zaś przeważnie uchodzą za bardzo urodziwe: więc też nieraz Azowie i sami bogowie na wiązują z niemi stosunki miłosne, lub wchodzą nawet w związki małżeńskie; tak np. Thor (ob.), najstraszniejszy pogromca O-ów, jest mężem olbrzymki, pięknej Jam saksy, której syn Ma g ni, jako najpodobuiejszy do ojca, jest też dzieckiem najukochańszem Thora. Sam O d y n (ob.) nie gardzi także miłością nadobnych olbrzymek: owszem, nieraz ubiega się o nią z powodzeniem; odwiedza też sam O-ów, albo przyjmuje ich w Walhalli, sadzając gościnnie przy biesiadnym stole. Pomimo to jednak stosunek między Azami i O-ami nosi wciąż na sobie piętno nienawiści wzajemnej, a zatargi, wywoływane to przez jedną, to przez drugą stronę, są bardzo częste, kończą się zaś najczęściej zwycięstwem ostatecznym Azów. — Kraj zamieszkany przez O-ów zwał się J o t u u-heim i leżał jakoby w najpółuocniejszej części półwyspu skandynawskiego. —Według mitologów jednych O-i ci mają być usobieniami potężnych a groźnych sił przyrody północnej, żywiołów rozchełzuanych, burz, mrozów i zawiei śnieżnych. To zdanie dziś jest najpo-

swych przez zdała przybyły lud Azów, których przywódców podania późniejsze przekształciły na bogi krajowe; tern także starają się wytłumaczyć owe zatargi i walki nieustanne między bogami a O-ami. —Gdy chrześciaństwo zapanowało w Europie całej, wiara w O-ów nie zamarła bynajmniej, owszem znalazła nadal przytułek w podaniach i baśniach ludowych, a z nich O-i dostali się później do poezyi rycerskiej, zwłaszcza do romansów środniowiecz-nych, w nich zaś rola dawnych Azów skandynawskich przypadła rycerzom błędnym, toczącym z potworami walki zacięte, najczęściej zwycięskie. W klechdach często miejsce ich zajmuje później dyabeł, zwłaszcza, jeżeli go przeciwnik dowcipnie oszukać umie. — W poezyi bohaterskiej staro-niemieckiej słynęli szczególnie O-i Eike, Faso ld i Sigenót; w baśniach ludu niemieckiego O. nazywa się zwykle der Hüne. Uciesznego O-a, Gargantuę, stworzył i u-nieśmiertelnił w literaturze Rabelais (ob.). Uczony poeta włoski L. Pu lei (ob.) w epopei romantycznej „U Morgante Maggiore“ opiewa czyny O. Morgante go, wytworu wyobraźni swej, zaczerpniętego najprawdopodobniej z podań dawniejszych. —Nietylko w Wiekach Średnich, ale O-i ci panują nawet znacznie później jeszcze, na prawdę wierzono w możliwość istnienia wielkoludów na kilkanaście łokci wysokich, a wiarę tę podtrzymywały znajdowane tu i owdzie w ziemi kości i zęby ogromne zwierząt zaginionych, uchodzące powszechnie za szczątki O-ów, które przechowywano jako osobliwość w zamkach rycerskich, lub częściej jeszcze zawieszano w kruehtach kościelnych, gdzie się dotąd w niektórych miejscowościach przechowały.— Literatura. I. Teratologia: Langer „Waclis-tlium des menschlichen Skeletts“ (w „Denkwürdigkeiten d. Wien. Akad. d. Wissenschaften“ r. 1872); C. Taruffi „Della macrosomia“ (Medyolan 1879); Bollinger „Zwerg-und Riesenwuchs“ (Berlin 1884); P. Meloni-Satta „Teratologia“ (Sassari 1885); G. üuehesneau „Contribution anatomique et clinique de l’acromégalie etc.“ (Paryż 1892); H. Nothnagel „Spec. Pathol, u. Therap.“ (Wiedeń 1894—97 t. VII Akromegalie); H. Schramm „Choroby chirurgiczne wieku dziecięcego“ (Lwów 1901; Cz. I str. 8 i nast.: wzrost olbrzymi [A kro-m eg alia]).— II. Mitologia: Stark „Gi-gantomachie auf antikem Relief“ (Heidelberg-1869); L. Preller „Griechische Mythologie“ (wyd. 2-e t. I, str. 36—62); Ko epp „De Gi-gautomachiae in poëseos artisque monumentis usu“ (Bonn 1883); H. W. Roscher „Ausführliches Lexikon der griechischen u. römischen Mythologie“; F. Lübker „Reallexikon des

I)-r j. r

klass. Alterthums“ (wyd. 7-e Lipsk 1881); W. Vollmer „Vollständiges Wörterbuch der My-thol. aller Völker“ (wyd. 2-e; zawiera sporo rzeczy dotyczących mitol. skand, i O-ów w niej występujących); W e i n h o 1 d „Die Riesen des germanischen Mythus“ (Wiedeń 1858).

Olbrzymie góry ( Karkonosze, Riesengebirge). Góry, stanowiące część tak zwanego północnego „Wału Czeskiego“, mianowicie część północno-zachodnią Sudetów. Nazwa gór O-chjest, zdaje się, błodnem przetłómuczeniem nazwy niemieckiej Riesengebirge, która prawdopodobnie nie pochodzi ani od jakichś legendowych olbrzymów, zamieszkujących góry, ani od ol-brzymiości tych gór, lecz od staczania pni drzewnych z tutejszych, wielkich niegdyś, borów po stromych drogach (Ries). Góry O. ciągną się na przestrzeni 75 kim. od przejścia Landshuckiego (rzeki Bober) do przejścia Łużyckiego (rzeki Nissy Łużyckiej); pierwsze oddziela je od Sudetów Środkowych, drugie—od gór Łużyckich. Jądro gór O. od Kupferbergu i Sclimiedebergu do Reichenbergu i Raspenau tworzy olbrzymia masa granitowa, rozciągająca się na 62 kim. od wschodu na zachód, przy średniej szerokości 15 kim. To jądro granitowe jest obrębione z północy gnejsem a z południa łupkiem mikowym, śród którego występuje również gnejs, lecz tylko w postaci nieznacznych wysepek. Rozciąg tych starych skał krystalicznych jest przeważnie północno-zachodni, tylko we wschodniej części gór rozciąg gnejsów i łupków występuje po części północny, po części północno-wschodni. Granit przenika w postaci żył w gnejs i w łupki, jest więc skałą wybuchową, która wylała się już po u-tworzeniu łupków. Masa granitu została z kolei przebita przez inne młodsze skały wybuchowe. Najczęściej z nich napotykaną skałą jest porfir, występujący w formie długich wąskich grzbietów o północno-wschodnim rozciągu; podrzędnie występuje jeszcze młodsza skała wybuchowa, mianowicie trzeciorzędowa. Skład geologiczny, ze środkowego pasa granitowego i dwóch pasów łupkowych, uwarunkowy-wa formy plastyki. Granit tworzy główny grzbiet wododzielny, podczas gdy niższe grzbiety poboczne składają się z gnejsów i łupków, i tylko na ich podstawie występuje tu i owdzie granit. Jako główną cechę charakterystyczną Gór O. podają zwykle przeciwieństwo między ich łagodną pochyłością południową ku kotlinie czeskiej a stromą pochyłością północną, ujawniającą się ostro w charakterze krajobrazu. Właściwość ta jednakże uwydatnia się wyraźnie tylko w najwyższej, środkowej, części gór: część ta wznosi się jako potężny, zwarty wał, sterczący na 1 000 m. ponad poziomem, ograniczającej go z północy, kotliny Hirschber-gu. Tym sposobem góry O. dadzą się podzielić poprzecznie na trzy części: część najwyższą, środkową, właściwe góry O., i dwie części skraj-

ne, niższe, o formach łagodniejszych: część wschodnią, Grzbiet Landshucki, i część zachodnią, Góry Iser. W grzbiecie Landshuckim paruje rozciąg północno-wschodni zarówno w tektonice, jak i w plastyce; ich najstarszym jądrem jest grzbiet gnejsowy, przerżnięty przez rzekę Aupę w erozyjnej dolinie Dunkelthal; po jednej jej stronie wznoszą się góry Czarne do wysokości 300 m., po drugiej szczyt Kolbenberg (do 1 190 m ). Ten masyw gnejsowy jest otoczony wyniosłościami łnpkowemi; tak np. na południo-wschodzie wznoszą się Góry Re^ horn, z których wypływa Bober. Grzbiet Landshucki przerzynają dwie drogi, wychodzące ze Schmied* bergu: jedna do Liebau, druga do Landeshut nad Bobrem; obie wznoszą się nieco ponad 790 m. W pobliżu ostatniego przejścia granit, który dotąd występował tylko na zachód Dim stoku grzbietu, teraz wstępuje na sam grzbiet w szczycie Friesensteinen (940 m.), z którego roztacza się wspaniały widok na całe góry O., wykazując swe charakterystyczne formy skalne. Potężne skały, na których wznosi się zamek Bolzen, kończą malowniczo pod Janowicami ten grzbiet, spadając ku dolinie Bobru. Z granitu też składa się bliźniacza para szczytów zwana Falkenberge (654 i 642 m.), wznosząca się nad samą rzeką. Łagodniej ukształtowane wyniosłości Kupferberg należą już do pasa łupkowego,. składającego wschodni stok grzbietu Landshuckiego. Podczas gdy wschodni stok tych gór jest ostro wyznaczony przez dolinę Bobru, to stok zachodni zrasta się z właściwemi górami O.: dzielące je zagłębienie (Grenzbaude) jest tu bardzo nieznaczne, leży na wysokości 1 040 m. Od tego punktu góry O. wznoszą się szybko przez Forstkamm (1 270 m.) i Schwarzekoppe (1 410 m.) ku swemu najwyższemu szczytowi Schneekoppe (1 605 m.), na którym znajduje się stacya meteorologiczna. Jakkolwiek mała przezroczystość powietrza zacieśnia nieco horyzont, to jednak widać z tego szczytu górę Altvater, odległą o 126 kim., Górę Białą pod Pragą w odległości 121 klin., Milleschauer pod Teplitz w odległości 130 kim. a nawet góry Kruszcowe pod Zinnwald i Einsiedel w odległości 150 kim.; widok ku północy jest bardzo zacieśniony. Ale o wiele bardziej pociągającym i pouczającym niż te dalekie widoki jest widok ze szczytu na trzy najbliższe wklęsłości, które szczyt ten wydzielają z górskiego otoczenia. Pokryte rumowiskami stoki szczytu spadają pod kątem 35°—40° na północ o 500 m. niżej do zagłęb enia Melzer-grund, na zachód o 650 m.—do zagłębienia Riesengrund, a oba te zagłębienia tak bardzo do siebie się zbliżają, że tylko wązki grzbiet łączy szczyt z dalszą powierzchnią gór; na po-łudnio-wschód szczyt spada do zagłębienia Löwengrund, tak rozległego, iż grzbiet, ograniczający je z północy, jest również wązki jak poprzedni; tylko na południu grzbiet, zbiegają-

cy od szczytu, jest szerszy. To ograniczenie l niosłościami, sięgającemi z obu stron po szczytu głębokiemi i dzikiemi wklęsłościami na- granicę lasów; tędy też prowadzi przez góry daje mu wiele wspaniałości. Cała wschodnia najłatwiejsza droga z kotliny Hirschbergu do część grzbietu gór O., od Grenzbauden do doliny Elby. Na zachód od obniżenia Mädel-Schneekoppe, składa się z łupków mikowych, wiese grzbiet wznosi się znów szybko do ale już w połowie wysokości ^Schneekoppe, na znacznych wysokości; spotykamy tu szczyty, jego stronie północno-zachodniej, na drodze do Mädelsteine (1413 m.), Grosse Sturmhaube grzbietu dzielącego Melzergrund od Riesen- (1424 m.), Hohe Rad (1509 m.). Po jego stro-grund, występuje z pod pokrycia łupkowego nie zachodniej stromy spadek ku Schneegruben, granit. Następnie rozprzestrzenia on się na na 250 m. wysoki, tworzy wspaniały widok, obszerną bagnistą wyżynę (1 420 m.) Koppen- Również stromo spada północna krawędź wy-plan i Weisse Wiese, Na zachodnim skraju tej żyny Elbiańskiej w szczycie Veilchenkoppe wyżyny występuje podział gór O.: na dwa (1 472 m.). Na zachodnim skraju tej wyżyny grzbiety, które o 13 kilometrów dalej na za- (Elbwiese) znów występuje podział na dwa chód znów łączą się w wyżynie Elbwiese grzbiety; dolina Elby znajduje przedłużenie (1350 m.). W zawartej między niemi dolinie w dolinie Mummel, którą od południa ograni-podłużnej Sieben Gründe płyną ku sobie dwa cza grzbiet Plechkamm (1 434 m.), a od półno-strumienie: Weisswasser z Weisse Wiesei Elb- cy Reifträger (1362 m.). Północny spadek gór seifen z Elbwiese. Z połączenia ich na wyso- O. ku kotlinie Hirschbergu nie tworzy jednoli-kości 760 m. powstaje Elba, która toruje sobie tej, nierozczłonkowanej ściany górskiej; owszem, drogę na południe przez grzbiet południowy przedstawia wielką malowniczą rozmaitość, pod Spindelmühle. Oba grzbiety gór O.: pół- Przedewszystkiem zagłębienie Hirschberga nie nocny, szląski, i południowy, czeski, różnią się jest jednolitą zamkniętą w sobie kotliną,, lecz od siebie krajobrazowo, co zależy od ich róż- dzieli się na dwie części ostro występującym nicy gaognostycznej. Grzbiet północny, stano- grzbietem porfirowym: kotlinę Warmbrunn, zro-wiący wododział i granicę polityczną, składa szoną przez 'rzekę Zacken, i dolinę Sehmiede-się z granitu, południowy--z łupka mikowego, berg, zroszoną przez rzekę Łomnicę. Z dzie-Łupek ten na południowym skraju Weisse Wie- lącego je grzbietu wysterczają szczyty Kräber-se, w początku doliny Weiss Wasser, w szczy- steine (784 m.) i Prudelberg (483 m.), z któ-cie Brunnberge (1 555 m.) tworzy formy zao- rych roztacza się powabny widok na obie rów-krąglone, łagodne; ale nieco tylko dalej na za- nocześnie części kotliny Hirschbergu: obie przed-chód charakter grzbietu czeskiego zmienia się stawiają w rzucie poziomym formy trójkątne, nagle: przechodzi on w ostry grzebień, zwęża- które kończą się ostrzami na rzece Bober, jący się często do jednej tylko stopy szeroko- a rozszerzają się ku podnóżu gór, błyskając lu-ści i spadający stromo w obydwie strony: jest stratni stawów. Ale kotlina War mbruńska jest to tak zwany Kozi grzbiet (1424 m.). Na po- szersza, za to Schmiedeberska —dłuższa i sięga łudnie powierzchnie łupkowe spadają ku doli- dalej na południe tak, iż łupkowe ściany gór nie St. Petersgrund; na północ głowy ich warstw spadają ku niej bardzo stromo; ku Warmbruń-urywają się ostro ku dzikiej dolinie    Weiss jj skiej zaś stoki    gór, tutaj granitowe, spadają

nad

Wasser. Ten ostry grzbiet pochyla się    zwolna    stopniami. Na    wysokości około 750 m. nad

ku zachodowi i spada stromo (Giebelasturz poz. morza, w odległości około 4 kim. od 1314 m.) ku wyłomowej dolinie Elby.    Po dru-    skraju równiny    i tyleż od linii grzbietowej, stok

giej stronie wyłomu grzbiet ciągnie    się pod    jest przerwany    tarasem, porosłym bagnistemi

na

nazwą Krkonos, jako szeroki wał (1 350— lasami („Nässen“), którego powstanie znajduje 1 420 m.) bez wydatnych szczytów; na zacho- się prawdopodobnie w związku z zapadnięciem dzie kończy on się błotnistem zagłębieniem, za kotliny Hirschbergu, gdyż wszystkie wodospa-którem wznosi się szczyt Kesselkoppe (1434 dy tego • stoku leżą w pobliżu tego tarasu, m.) spływający na północ łagodnie ku Elb- bądź nieco powyżej (Zackelfall), bądź nieco wiese; szczytowi temu odpowiada na północy poniżej (Kochelfall, Hainfall). Pas przedgórzy, szczyt Veilchenkoppe (1472 m.), jako zachodni oddzielony przez ten taras, jest porozrzynany słup grzbietu północnego, szląskiego. Grzbiet głębokiemi lesistemi dolinami; na ich zbo-ten przedstawia wał granitowy, z którego czach występują nieraz malownicze skały; po-sterczą szeregiem lepiej uwydatnione stożko- toki tworzą pięktie wodospady, a cieniste we szczyty, pokryte dzikiem rumowiskiem skal- ścieżki prowadzą na wyniosłości (Bismarckhöhe nem. Zaraz na zachód od Koppenplanu, wzno- 710 m., Kynast 627 m.), z których roztacza szącego się tu do 1 490 m. bez wyraźnej for- się pełen kontrastu widok, z jednej strony macyi szczytów, wznosi się z grzbietu sziąskie- głęboko leżącą powabną kotlinę Hirschbergu, go szczyt Klein Sturmhaube (1 440 m.) w kształ- z drugiej na posępnie sterczące góry po nad tacie zgrabnego mało spłaszczonego stożka; po rasem. Ta część gór przedstawia w wielu miejscach jego stronie zachodniej grzbiet ulega silnemu : ściany strome, prawie pionowe, które ograni-obniżeniu Mädel Wiese (1 178 m.); tutaj szero- I czają cyrkowe, ku północy otwarte, doliny, tak ki pas lasów przekracza grzbiet pomiędzy wy- ; zwane tutaj „Gruben“. W tych „grubenach“ u-

trzymuje się śnieg aż ku środkowi lata; w e-poce lodowej doliny te napełniał firn, zasilający niewielkie lodowce; obecnie znajdują się tutaj jedyne górskie jeziora Śląska, „stawy“ (Teiche) zatamowane przez wały rumowisk. Podobne cyrkowe doliny znajdują się także i na południowym stoku gór O., na źródłcwiskach Ąupy, Elby i Małej Iser. Obok tych dolin cyrkowych, zagłębionych prawie wyłącznie w granicie, drugą charakterystyczną cechą plastyki tej skały jest malownicze nagromadzenie rumowisk, niby ręką olbrzymów narzucane, w rzeczywistości — produkty wietrzenia. U przejścia Jakobsthal, przez które prowadzi droga z Hirschbergu do Reichenbergu w Czechach, kończą się właściwe góry O., a zaczynają góry Iser, w których na północ od przedłużenia osi granitowej gór O-ich ciągnie się pas gnejsowy. Z czterech równoległych grzbietów, jakie można rozróżnić w górach Iser, dwa południowe leżą w pasie granitowym, dwa północne—w gnejsowym. To występowanie gnejsów oddziela góry Iser od właściwych gór O., ale pas granitowy, stanowiący przedłużenie granitu gór O-ich, przedstawia też pewne różnice: grzbiety granitowe nie sięgają tu nigdzie ponad granicę lasów, nie posiadają zróżniczkowanych szczytów, lecz ciągną się jako szerokie jednostajne wały, rozdzielone zwykle niegłębokiemi dolinami, po których płyną rzeki, najczęściej zaś lekko zagłębio-nemi, mechowatemi torfowiskami, stanowiącemi zbiorniki wilgoci dla górskich potoków, które, spływając stąd w doliny, zasilają je wilgocią i dostarczają motorów dla rozwoju przemysłu. Grzbiety są pokryte nieprzerwanemi prawie lasami. Tylko oba grzbiety granitowe są rozdzielone głębszą doliną, po której płyną rzeki: Mała Iser na wschód, a Wittig, dopływ Nissy Łużyckiej—na zachód. Lesisty grzbiet na południe od tej doliny dosięga jeszcze znacznej wysokości, przeszło 1 000 m., i w swej części zachodniej spada stromemi, malownicze-mi ścianami ku dolinie Wittigu: z doliny wydaje się więc bardzo urozmaiconym i malowniczym, ale, gdy się wstąpi na grzbiet, doznaje się rozczarowania: znajdujemy się tutaj nie na o-strym grzbiecie, lecz na nieprzejrzanej lekko tylko falistej równinie torfiastej. Śkaliste szczyty, jak Siebhübel (1120    m.) i Taubenhaus

(1970 m.), są oddalone od krawędzi wyżyny i niewiele wysterczają nad jej powierzchnię, tak, iż widok z nich nie sięga poza jej obszar w doliny. Zupełnie różny od tych skał granitowych wznosi się dalej na wschód nad brzegiem Iseru szczyt stożkowy, widocznie obcy przybysz, śród łagodnych kształtów szerokiego grzbietu; jest to mianowicie stożek bazaltowy Buchberg (,1000 m.) Najbardziej południowy z czterech grzbietów, składających góry Iser, nosi na starszych mapach miano Welscher albo Wohlischer Kamm, na mapach austryackich ten grzbiet nosi specyalnie nazwę Iser. Mniej

JSncykl. Powsz. III, Ser. II. Zesz 34a. Tom V .

znaczny jest, leżący po drugiej stronie Małego Iseru, grzbiet Mittel-Iserkamm, jakkolwiek stanowi on przedłużenie głównego grzbietu właściwych gór O. Od przejścia Jakobsthal wznosi on się do szczytu Theisenhübel (1 000 m.) i tworzy następnie, między podmokłemi dolinami Małego i Wielkiego Iseru, wał, zaledwie na 150 m. nad niemi wzniesiony; najwyższym jego punktem jest Zimmerlehne (1017 m.). Zaraz poza tym szczytem grzbiet kończy się zupełnie i pozwala dolinie Wittigu na osiągnięcie bardzo znacznej szerokości. Dolina Wielkiego Iseru i Zackenu oddziela od tego grzbietu i od gór O. wysoki Iserkamm, grzbiet gnejsowy,^posiadający zróżniczkowanie szczytowe. Ze szczytu Moltkefelsen, wznoszącego się na wschodnim krańcu, widać rozścielającą się kotlinę Hirschbergu. Następnie grzbiet wznosi się do szczytu Hochstein (9 058 m.), który na północno-zachodniej stronie gór O. zajmuje takie samo stanowisko, jak Friesensteine na wschodniej: z obu roztacza się wspaniały widok na front tych gór. Nieco dalej na zachód występuje pień kwarcytowy (Weisse Steinbrüche), dostarczający materyału do przemysłu szklanego tych gór, oraz szereg niższych lesistych szczytów, między któremi prowadzi jedyna droga przez góry (972 m.), łącząca Iserhäuser z Flinsbergiem. Na końcu tego grzbietu wznosi się szczyt Tafelfichte (1 125    m.). Północny

stok tego grzbietu spada ku podłużnej dolinie, w której płynie ku zachodowi Queis, ku wschodowi Mały Zacken, rozdzielony tylko bardzo niewyraźnym działem wodnym. Po drugiej stronie tej lesistej doliny podnosi się ostatni z czterech równoległych grzbietów, Kemnitz-kamm; najwyższy z jego kopułowatych lesistych szczytów dosięga 888 m. wysokości, ale najgodniejszą uwagi jest wznosząca się u jego wschodniego krańca masa skalista, zwana Bibersteine; stąd roztacza się wspaniały widok na całe góry O. Wybiegające stąd łagodne pagórki gnejsowe, tworzące zachodnią krawędź kotliny Hirschbergu, są po' większej części pokryte polami ornemi; dopiero w pobliżu wyjścia Bobra z tej kotliny występują u wyłomu skaliste zbocza, ocienione lasami. Wyłom ten, zwany Sattlerschlucht (322 m.), został wyrżnięty śród gnejsów iserskich; odcina on od ich głównej masy górę Kappenberg (465 m). To we-rznięcie się rzeki w skały jest na pierwszy rzut oka zupełnie niezrozumiałe, albowiem w pobliżu zaraz na północ od Kappenbergu znajduje się szeroka dolina (245 m.) pokryta osadami diluwialnemi i tworząca dalszy ciąg dna kotliny Hirschbergu—gotowe, dogodne z niej wyjście na północ; otóż dziwnem się wydaje, że Bober zamiast skorzystać z tego gotowego wyjścia, trudził się nad wyżłobieniem sobie w twardych skałach innego zaraz w pobliżu tamtego. Geograf niemiecki Penck wyjaśnia to zjawisko przypuszczeniem, że Satt-lerschlucht jest starszy^ aniżeli kotlina Hirsch-bergu: zapadnięcie się tej kotliny przerwało ciągłość długiego wąwozu, który rzeka Bober wyżłobiła w skałach gnejsowych; tylko początek i koniec tego wąwozu dochowały się dotąd, mianowicie wąwóz pod Kupferbergiem, przez który Bober wchodzi; środkowa część dawnego jednolitego wąwozu spoczywa zapadła pod dnem kotliny Hirchsbergu. Tylko wskutek tego zapadnięcia wąwóz Sattler nabrał charakteru wyłomu, pierwotnie zaś był tylko częścią zwyczajnej doliny, po której płynął Bober zgodnie z pochyłością gruntu. Północna granica gór Olbrzymich i Iserskich, wyznaczona przez liczne wylewy bazaltu wzdłuż linii zapadnięcia, nie przytyka bezpośrednio do niziny szlą-skiej, lecz jest od niej oddzielona przedgórzami, tworząceini urozmaiconą górską krainę Katzbachską (Bober-Katzbachgeb>rge). Przedgórza te pod względem geologicznym tworzą wielką nieckę, otwartą ku północo-zacliodowi. Zewnętrzny skraj tej niecki tworzą skały łupkowe starego wieku; młodsze z nich należą do syluru. We wnętrzu tej niecki występują koncentrycznie utwory młodsze, z początku perm-skie (Rotliegendes i Zechst ein) następnie triasowe (piaskowiec pstry i wapień muszlowy). Szczególniej jednak znaczny obszar zajmują o-sady górnej kredy, które nietylko pokrywają środek niecki, ale przekraczają też na starsze warstwy, tworzące skraje niecki, nawet na najstarsze łupki. Ponieważ prócz tego występują tu licznie skały wybuchowe, zarówno starsze jak i młodsze: diabazy, porfiry, melafiry, bazalty, i to tak na skrajach niecki jak i w jej wnętrzu, więc ukształtowanie powierzchni jest tu bardzo urozmaicone. Ten geologiczny układ nieckowaty odbija się równie wyraźnie w u-kształtowaniu powierzchni. Środek niecki, który pod Schönau leży na wysokości około 309 m., jest tylko od strony południowej ograniczony zwartemi górami, dosięgającemi w szczytach 600 — 700 m. wysokości; krawędź północna rzadko dosięga wysokości 400 m. i tylko jej spadek ku nizinie jest wyraźny; ponieważ zaś rzeka Katzbach i jej dopływy przerywają tę krawędź bez zmiany kierunku, więc ma się takie wrażenie jakby cały ten kraj pochylał się tu nieprzerwanie ku północy. Według wszelkiego prawdopodobieństwa ta niewyraźność północnej krawędzi niecki jest przynajmniej i o-części skutkiem wielkiej linii uskoku, wzdłuż której zapadła się najstarsza część tej krawędzi. Wylane na to miejsce bazalty, tworzące góry stożkowe nie wynagradzają całkowicie u-bytku spowodowanego przez zapadnięcie. Zresztą stożki te stanowią ozdobę krajobrazu; do nich należy: Hessberg 445 m. pod Jauerem, Wolfsberg 373 m. pod Goldbergiem i Grö-ditzberg 390 m., między Goldbergiem i Bunzlau. Prawdziwy łupkowy skraj niecki jest nieco wyraźniejszy tylko między Jauerem i Goldbergiem.

Poczynając od GoMbergu ku północo-zachodo-wi niższe części skraju niecki znikają pod o-sadami dyluwialnemi, które całkowicie opasują Gröditzberg a pod Tliomaswalden, niedaleko od Bunzlau, pas łupków glinianych ujawnia się na powierzchni poraź ostatni. Mniej prosto przedstawia się krawędź niecki od strony potu • dniowo-wschodniej; tutaj pas różnych łupków uwydatnia się w urozmaiceniu orograficznem. Najwyraźniejszy jednakże, jak powiedzieliśmy, jest południowy skraj niecki, stanowiący zarazem północną granicę kotliny Hirschbergu; są to właściwe góry Katzbachskie. Rozpoczynają się one na północ Ketschdorfu; pośród szczytów dymiących piecami wapiennemi wznosi się w pobliżu Altenbergu lesista kopuła porfirowa Eisenberg (666 m.). Wznosi się ona na południowo-wschodnim końcu doliny podłużnej, która dzieli góry Katzbachskie na dwa równoległe grzbiety; pod Kauffung oba te grzbiety przecina rzeka Katzbach. Na wschód od tej rzeki grzbiet północny (szczyt Märtenstein 627    m.)

jest wyższy i zwartszy od południowego; na zachód od rzeki stosunek się odwraca. Tutaj grzbiet południowy wznosi się pod Kauffung do 667 m. (Kitzelberge), a dalej na zachód po obu stronach przejścia (613 m.), przez które prowadzi droga od Hirschbergu do Schönau, grzbiet wznosi się do przeszło 700 m. szczyt Melkgelte 724 m.; nie o wiele niższy od niego jest szczyt Hogulie 720 m., wznoszący się w grzbiecie północnym, który na zachód od drogi prowadzącej z Schönau do Hirschbergu znów zyskuje na wysokości. Między obu grzbietami ciągnie się tu podłużna dolina, w której leży Ludwigsdorf na wysokości 450 m., ku zachodowi oba grzbiety zlewają się z sobą, tracąc szybko na wysokości; zaraz za wyłomem Bobru pod Lähnem grzbiet ten znika pod osadami środkowemi kotliny. Za to występuje wysunięty grzbiet bardziej południowy, złożony ze starych łupków, który rozpoczyna się we wschodniej części od Hohenfriedbergu do Bleibergu na źródłach Katzbachu, jako północna granica kotliny Waldenburskiej; jednakże na zachód traci on na ciągłości, występuje znów wyraźniej na północy Hirschbergu, ale dopiero na zachód od Bobru ciągnie się jako zwarty wysoki i szeroki grzbiet ze szczytami: Hussdorfer Wind-miililberg 482 m., Steinberg (Fritzens Höhe) pod Krummöls 470 m.; grzbiet ten pod Laubau nad r. Queis znika pod osadami diluwialnemi. We wnętrzu niecki występuje różnica plastyki między okolicami Katzbachu i Bobru: w pierwszej charakter krajobiazu jest uwarunkowany występowaniem skał wybuchowych, np. wąwóz Katzbachu w skałach porfirowych pod Schönau, melafirowy szczyt Buchberg 480 mj pod Falkenhain, oraz ostry bazaltowy stożek Probsthai-ner Spitzberg (500 m.) pośrodku kotliny między Schönau i Löwenbergiem, już na dziale 1 wodnym między Katzbachem i Bobrem; jest to

W. N.

II r.

najpiękniejszy ze szląskich wulkanów trzeciorzędowych, widzialny w znacznym promieniu ze wszystkich stron. W okolicy Bobru występują też mniejsze stożki bazaltowe;nie onejednak grają tu główną rolę krajobrazową, lecz większa lub mniejsza odporność różnych skał osadowych , wchodzących pasowo - koncentrycznie w skład niecki. Na południu, po stronie czeskiej góry O. nie posiadają tak daleko sięgających przedgórzy jak na północy. Krajobrazowy charakter gór O. zależy w znacznej części od szaty roślinnej. Na wysokości między 600 i 1 200 m. pokrywa je gęsty las przeważnie świerkowy; w pas ten wkracza dolinami rohiictwo do 800 m. a mianowicie —uprawa owsa, kartofli i lnu. Tu nad 1 200-u panuje kosodrzewina, a powyżej 1 300 m. pastwiska górskie, które z powodu obfitości opadów mają często błotnisty charakter. — (Z ró d ło: J. Partsch „Schlesien“ 1896; A. Supau „Oesterreich-Ungarn“ 1889). Olbrzymów grobla, ob. Giants Cause-

w ay.

Olbrzystr^k (ob.), ob. Ent ad a gigalo-b i u m.

Olcha, ob. Olsza.

Olchon, największa z wysp jeziora Bajkalskiego, w gub. Irkuckiej, okręgu Wiercholeńskim, położona u płn.-zach. wybrzeża jeziora i oddzielona odeń cieśniną Olchońskie wr o ta(01chon-skija worota) i Małem Morzem. Wyspa O. tworzy naturalne przedłużenie części południowej skich gór Bajkalskich—przerwanych doliną poprzeczną Olchońskich wrót. Największa długość wyspy —73 w., szerokość 14 w. Grzbiet pasma górskiego dochodzi już w pobliżu Olchońskich wrót do 1 182 stóp nad pow. jeziora, od tego miejsca podnosi się coraz wyżej ku płn.-wschodowi i w górze Iżymej dosięga najwyższego swego punktu—2 407 stóp nad pow. Bajkału, poczem zniża się stopniowo ku płn.-wschod. wybrzeżu wyspy do 790 stóp wysokości. Brzeg płn.-zach. O-u obfituje w zatoki o dnie piaszczystem, między któremi brzegi są wysokie, skaliste i urwiste. W lasach, zajmujących dość spore obszary, rosną: gatunki choiny, topole, osiki , brzozy. Przestrzenie bezleśne przypominają stepy zabajkalskie. Są też niewielkie kawałki, zdatne do uprawy, o glebie czarnoziemnej (w pobliżu brzegów Małego Morza). Znajdują się tu żubry, sarny, lisy, wilki, tchórze, gronostaje, zające; z ptaków: czajki, kormorany (ros. bakłan), dzikie kaczki czarne (ros. turpan) i inue ptaki wodne. Około wybrzeży O-nu mnóstwo ryb, zwłaszcza w Małem Morzu (łososie [ros. omul] i lipienie [ros. cha-rius]); na brzegu wschód, mnóstwo psów morskich (ros. tiuleń). Ludność wyspy (sami Bury aci) zamieszkuje 18 koczowisk (ros. ułus); głównem jej zajęciem—hodowla bydła i rybołówstwo. Największy ułus, Dołonargun, liczy 25 szałasów (ros. jurta) i z górą 100 głów. Na wyspie znajdują się szczątki budowli mongolskich w kształcie murów fortecznych—Pierwszym Rosyaninem, który dotarł do O-nu, był pięćdziesiętnik Kurbat Iwanow, wysłany w r. 1643 dla odszukania jeziora Bajkalskiego. W XVIII w. odwiedził płn.-zach. brzeg wyspy uczony badacz Georgi; w r. 1852 — Szczukin, później Mieglickij i Radde. Szczegółowo zbadali O.: Czerski] w r. 1879 i Obruczew w r. 1889. W ostatnich czasach zwiedził wyspę botanik Prein.

Olchowaty, potok górski, bierze początek w obr. Duszatyna, w pow. Sanockim, u zach. stóp Wysokiego Działu (990 mtr.), wznoszącego się na granicy Duszatyna i Mykowa (pow. Sanocki), a Rabego, Huczwic i Kamionek (w pow. Lisko); płynie leśnym wąwozem na zach., nad którym pd płn. wznosi się grzbiet ze szczytem Prełuki (779 mtr.), a od pld. Niwa Mykowa (781 mtr.), i we wsi Duszatynie wpada z prawego brzegu do Osławy. Długość biegu 5¹/* kim. („Sł. geogr.“).

Olchowiec: 1) rzeka, pow. Buczacki. Od Chmielówki przez Dobropole, Mateuszówkę, Ossowce i Pilawę ku dolinie Strypy ciągnie się pasmo wzgórzy bez nazwiska. Najwyższy szczyt Baba (393 mtr. szt. gen.) wznosi się na obszarze Dobropola. U wsch. i płd. podnoża Baby wytryska kilka strumieni łącznych, które, spadając ku połud.-wsch., pod Pętlikowcami Nowemi tworzą rz. Olchowiec. Odtąd O. płynie jako struga na płd., do Pilawy, gdzie, zasiliwszy się wodami stawu pilawskiego, zwraca się na zach., a dosięgnąwszy Nowostawców, przybiera bieg południowy; przepływa stawy w Medwedowcach, Pyszkowcaeh, Trybuszow-cach, Cwitowej, opływa od zach. Rzepińce, Po-morce, Zaleszczyki Małe, wreszcie Jazłowiec. Tutaj w krętym biegu przechodzi na obszar Nowosiółki, gdzie kieruje się ku zachodowi i w lesie Kinderewie zlewa swe wody do Strypy z lew. brzegu. Niegdyś słynęła ze swych stawów rakowych i rybnych. Długość biegu 30 kim. Spadek wód: 353 mtr. (źródła koło folwarku Michałpola),r 340 mt. (staw w Pilawie), 316 mtr. (staw w Świtowej), 300 mtr. (uścieh

2)    O., także Wyrwa, potok, bierze początek u leśniczówki Olchowy, w obsz. Makowisk, pow. Jarosławski, z błotnych nizin, zwanych Ogrodami. Z początku płynie na pin., a przeszedłszy na obszar Piwody, zwraca się na zachód, zabiera tutaj wody moczarowatych łąk, opływa wieś Piwodę od płd., a na zach. jej krańcu zwraca się na płd.-zach. i podąża w tym kierunku granicą gin. Wiązownicy i Szówska do Sanu z prawego brzegu. Długość biegu 9 kim.

3)    O. albo Olchówka, potok górski, bierze początek w obr. gminy Chrewta, w pow. Lisko, na płn. stoku pasma górskiego Odrytu, płynie na płn. przez Olchowiec, przysiółek wsi Chrewta, i w tejże wsi uchodzi do Czarnej rzeki z lew. brzegu. Długość biegu 3³/₄ kim. 4) O., potok, powstaje u wsch. podnóża lesistego wzgórza Kurmanki (422 mtr.) ze źródeł leśnych, na płn.-zach. wsi Olchowca, w pow. brzeżańskim. Płynie pod Chmielowy Las na płd.-wsch.,|a do-sięgnąwszy płn -zacli. krańca tejże wsi, zabiera strugi spływające z pod Jaryszkowa (414 mtr.), przepływa środkiem wieś Olchowiec, obszar wsi Rybnik, wpada z lew. brzegu do Mię-czyszczowa, dopływu Złotej Lipy. Długość biegu 9 kim. Nad lewem brzegu rozpościera się grzbiet wzgórzysty, Kizią zwany (413 mtr. i 399 mtr. wznieś.), na przestrzeni między tym potokiem a doliną Złotej Lipy. — 5) O., potok, powstaje ze źródeł polnych w obsz. Suszczyna, pow. tarnopolski; płynie zrazu na płd., potem zwraca się na płn.-zach., przepływa Suszczyn, poniżej którego uchodzi do Gniezny, na granicy z gminą Łoszniowem, w pow. trębowelskim. Długość biegu 7x/₂ kim. —6) O., potok, w górnym biegu Cieniawą zwany, powstaje w obrębie gminy Turki, w pow. kołomyjskim, w zach. stronie tejże gminy, ze źródeł łącznych; płynie na płd., zraszając obszary gm. Turki i Cienia-wy; przepłynąwszy wieś Cieniawę zwraca się na płd.-wsch., zrasza płn.-wsch. obszar wsi Kor-nicza i Pererowa, następnie obszar Matyjowiec, i w Załuczu zlewa swe wody do Prutu z prawego brzegu. Długość 12V₂ klin. („SI. geogr.“).

Olchowiec: 1) O., miasteczko, pow. Uszczycki, w pobl. rz. Kalusa, niedaleko od Dniestru, pow. mohylowski, gm. Kalno,' par. kat. Struga Wielka, około 1 608 mieszk. Cerkiew; dom modlitwy żydowski. Wieś O. stanowiła niegdyś dobra królewskie, z których za czasów saskicli utworzono starostwo oichowieckie. — W lustracyi z roku 1789 czytamy: „Wieś O., położona na wzgórku, niedaleko rz. Kalusa; lasy dębowe i czarne były dość znaczne, lecz robieniem potażu i huty szklanej wytrawionemi zostały. Burty saletrzane w O. znajdują się, które były przed lat siedmiu wyrobione". W kilka lat później zaczęli się tu osiedlać żydzi i odtąd uważano O. za miasto.—2) O., miasteczko, pow. Zwinogrodzki, okr. poi. w Kalnibłotach, par. kat. Zwinogródka, około 3 000 mieszkańców; leży przy dr. poczt., o 8 w. na płd.-zach. od Zwinogródki, o 7 w. od Husakowa, przy połączeniu trzech niewielkich ruczajów w jeden, który pod nazwą Olchowej, o 5 w. powyżej, pod wsią Stebne, uchodzi do Gniłego Tykicza. Ruczaje te, łącząc się z sobą, otaczają wyniosły półwysep, który według podań miał być otoczony wałem i rowem, służąc za miejsce obronne. Wał był uwieńczony częstokołem, rów zaś napełniony wodą. Podług opowieści O. do czasów ruiny był bardzo handlowym punktem; mieli tu kramy Grecy i kupcy ze Lwowa. Podczas wojen kozackich mieszkańcy rozbiegli się, zwłaszcza zaś przed napadem Turków na Czehryn. Od tego czasu O. nie mógł się już podnieść, pomimo że stał się głównem miastem s-stwa. Z dawniejszych s-stów znanym jest Józef Rzewuski, żonaty z Maryanną, wnuczką hetmana kozackiego, Wyhowskiego. Później, od r. 1697 do 1780, s-stwo oichowieckie było w posiadaniu ks. Jabłonowskich. W r. 1780, za położone zasługi dla Rzpltej, O., z obszerne-mi włościami s-stwa, podarowany był hetmanowi koron. Prań. Ksaweremu Branickiemu. W r. 1817 dobra te dostały się w posagu hr. Zofiii Branickiej, zamężnej pierwszy raz za ks. Sanguszko, a powtórnie za hr. Arturem Potockim, i przeszły do Potockich. Klucz olchowiecki, zwany właściwie bużańskim, z powodu, że główny zarząd znajduje się we wsi Bużauka. obejmuje 86.357 dz. wyborowej ziemi i 8 225 dusz. W okolicy tego miasteczka zasługuje na u-wagę, t. z. „Szugajłowa mogiła“, stanowiąca znak graniczny pomiędzy polami Olchowea i wsi Stebnej, oraz uroczysko leśne Żydowskie, w któ-rem podczas wojen kozackich wielu Żydów zginęło. O 2 w. od O. znajduje się cukrownia, założona w r. 1843, jedna ze znaczniejszych w okolicy. Dawniej w O. była kaplica katol.; obecnie znajdują się dwie cerkwie prawosławne. Co do przeszłości dziejowmj ob. „Pamiat. Kij. Arch. Kom.“, t. IV, cz. 3, str.407; „ Arch. J. Z. R.“, cz. III, t.3, str. 531; „Kronika Samowidca“, str. 122. („Sł. geogr.“).

Oichowieckie starostwo niegrodowe leżało w województwie Podolskiem, powiecie Laty-czewskim, powstało za czasów saskich. Początkowo O-wiec był miasteczkiem wyłącznie przez Żydów zamieszkanein, stopniowo jednak liczba ich się zmniejszała. Wreszcie przedmieścia, zaludnione przez ludność rolniczą, przeistoczyły zupełnie miejscowość. W r. 1762 O. obejmował 144 osiadłości (prócz żydowskich), Stawiczany —31, Huta O-a.— 14 hutników, Ma-ciurskie uroczysko — 1 młynarza, Głębówka — dwóch; Senatówka—leżała odłogiem. Początkowo ludność się zmniejsza, następnie w końcu wieku wzrasta z powodu przesiedlenia ludności z innych stron. W r. 1787 O. posiada 106 osiadłości: Huta—15, Maciurskie —21, Sta-niczany Ruskie albo Filipy—22, Głębówka—15, a oprócz tego powstały wsie Huta nowa — posiadająca 21 osiadłości, Stawiczany — 26 osiadłości. W rękach poddanych znajduje się 138 sztuk koni i 208 wołów, na jedną więc osia-dłość chłopską (po odliczeniu 23 szlacheckich) wypada przeciętnie 1,5 sztuk bydła. W latach 1762—4 st-wo należało do Marcina Koziebrodz-kiego i przynosiło przeciętnie rocznie dochodu 5 600 zł., wliczając w to czynsze, czynsz a-rendny karczemny i dochód z huty. Kwarty opłacano zł. 1421 gr. 17. W r. 1776 zapłacono podymuego 875 zł. Na mocy konstytucyi 1775 r. i przywileju z d. 18 sierpnia 1787 r. w tym samym roku we wrześniu oddano „w Emphiteutyczuą st-wo O. possessyą Jaśnie wielmoż. Stanisławowi Szczęsnemu Potockiemu, woiewodzie Ruskiemu“. Na dochód składały się, prócz opłat pieniężnych, i powinności poddanych. Poddani tego st-wa obciążeni byli po-

3. —„Słowu, geogr.).

S. Drz

Olcium,

Olcze.

93

winnościami w następujący sposób: „1) Poddani wszyscy tych wsiow prócz generalnie za-czynszowanych po dni dwa latem od S. Jura do S. Michała Ruskiego, zimą zaś od S. Michała do S. Jura Ruskiego po dniu iednym w Tydzień ciągiem iakiin sobie robią, gdzie Dwór za Pańszczyzną każe; piesi, chałupnicy y o-grodnicy żadnego ciągła nie maiąci tak zimą iako y Latem w Tydzień po dniu iednym odrabiają. 2) Ciż poddani prócz generalny czynsz płacących na Rok Dni wynoszących 24, to iest szarwarkow miesięcznych Dni 12, Zaorki, 0-borki, Zakuski, Obkuski, Zagrabki, Obgtabki, Za-żynki, Obżynki y Tłok cztery odbywać obligowani.—Do Grobel zaś Dróg, Mostow, winnic y Karczem, ile gwałtowna potrzeba wyciągać będzie, tyle szarwarkow osobno wszystkie wsie ogolnie st-waO. za dania (to/ć) znać z dworu odbywać powinni. 3) Podowszczyzuy alias Powozu Parowy po złotych 4, Poiedynkowy po zł. 2 płacą, Piesi zaś i Ogrodnicy Powozu nie daią, tylko Struższczyzny, wraz z innemi po zł.2. Za grzybów wianek pojgr. 15. Kapłona i kurę lub za też Pieniądze płacić powinni. 4) Za Skassowauy Narzut Gorzałki Poddani wyżey wyrażonych Dwóch Wsiów (Olchowca i Stawiczan) Szarwarkow dwa obowiązani odbywać do Arędy. 5) Dziesięciny owczey nie dają, tylko od owcy starey po groszy sześć, od jarki po gr. trzy płacą.

6) Dziesięciny zaś Pszczelney wszystkie ogu-łem wsie st-wa 0-go. Pień dziesiąty z Pszczołami daią, gdzie Dziesięcina nie zaidzie lub przeidzie, Oczkowego od Pnia po gr. sześć płacą. 7) W sadach dziesiąte drzewo Rodzayne z owocem bez pokrzywdzenia zawiązuią y one do Dworu otrząsaią, a gdy Dwór z tych Drzew Fruktow potrzebować y otrząsać nie będzie, tedy za dziesiąte jabłoń y Gruszę po zł. iedne-rau, za Śliwę y wisznię po groszy dziesięć, za Czeresznie po groszy sześć płacić powinni. 8) Kosadę tak Tytuniową, iako y Kapustną z Poddaństwa do Dworu wszystkie generalnie wsie, które tylko też w Ogrodach swoich maią proporcjonalnie daią y one te dwie wsie wspom-nione w ogrodach sadzą, póki się nie przyimie polewaią, bez Pańszczyzny. 9) Też dwie wsie wraz z innemi co do tey powinności to iest Proso opychać, z Hreczki lub z Jęczmienia Krupy robić do dworu czysto oddawać powinni. 10) Mielnicy wszyscy od kamienia iedne-go po wieprzowi (tali) karmią lub za niekarmienie po zł. 8 płacą y co rocznie Siekierkowych Dni na Tydzień po dniu jednym z siekierą gdzie Dwór każe odbywać powinni. 11) Tkacze wszystkich wsiow od Warsztatu po Pułset-kowi Płutna robić lub za niewyrobienie po złotych 4 płacić powinni. Pułsetki zaś z dwor-skiey Przędzy. 12) Pobereznicy y Pasiecznicy Chmiel zbierać y do Dworu oddawać obo- 1 wiązani. 13) Poddani wszyscy st-wa tyło iaru rzeczonego Parowe pola maiący udrzeć powinni w Lasach Dranic dębowych Trzyłokciowych

sztuk 30, Pojedynkowe zaś pole posiadaiący szt. 15, Pieszy zaś sztuk 8.    14) Każdy ciągło

maiący Drew Świątecznych do Dworu fur dwie, do Arendy fur 2 odwieść obligowany. 15) Na Pańszczyznę Zimową porą wychodzić powinni o Godzinie Osmey, Letnią porą o godzinie Piątej. 16) Oziminy Kopę iedną, Jarzyny Pułtory kopy nażąć y tyleż zmłocić, za dzień Pańszczyzny obligowany każdy Poddany“. — Dochód na tej drodze otrzymany w r. 1789 wynosił na czysto —10 388 zł. 147₂ gr. Potocki ustąpił praw swoich do st-wa gen. Dzierżkowi. Prawo to służyło do r. 1837; kwarta przynosiła — 2 037 rs. (Mpt „Arch. Skarbu“ od. 56 JM» M.

M. Hau.

Olcitim, po grecku ’'OXxiov, albo Volet, po grecku OoôXxor, znaczne miasto pelazgijskich i umbryjskich Tyrreńczyków, w Etruryi, na północ od miasta Tarquinii leżące; utrzymywało z Grecyą ożywione stosunki handlowe; dzisiaj zowie się Piano de Vulci, nad rzeczką Fiora. W początkach XIX wieku odkopano w sąsiedztwie jego starożytną nekropolę (cmentarzysko), w której odkryto mnóstwo nadzwyczaj ciekawych zabytków starożytności, 2 000 waz i niezliczoną ilość złotych, srebrnych i żelaznych sprzętów, przeważnie greckiego wyrobu.

Olcinium albo Ol chi Ili urn, po grecku OoXxîvtov, starodawne, lecz małoznaczne miasto, na wybrzeżu Illiryi, na północ.-zachód od Sko-dry położone. Kiedy w wojnie Illiryjskiej, w r. 167 przed Chr., stanęło po stronie Rzymian przeciw królowi Gencyuszowi (’Gentius), wynagrodzili jego poświęcenie zwycięzcy autonomią municypalną i zwolnili je od wszelkich podatków; mieszkańcy jego zowią się Olcinia-tae albo Oleiniades. Pliniusz (Nat. Hist. 3, 22 26), uważając je za osadę Kolchijczyków, podaje jeszcze rzekomo starodawne jego miano Colchinium; dzisiaj zowie się ono Ulkin, po sło-weńsku 01 k u n, po włosku Dulcigno; w dawniejszych czasach ustawiczna siedziba korsarzy.— Por. Livius 45, 26; Ptolomaeus, 2, 15, 5.s- Drz-

Olcze, jak sami siebie nazywają, albo Man-guni, jak ich nazywają Rossyanie, nadający jednakowe miano wszystkim krajowcom amurskim, inałoliczebny lud, należący, według Z. Szrenka, do szczepu tunguskiego. Zamieszkują przeważnie porzecze Amuru, a na brzegu morza jedynie zatokę de Castri, i sąsiadują na na północy z Gilakami, a na południu z Golda-mi. Szrenk („Ob inorodcach Amurskago kraja“) przypuszcza, że niegdyś O. sachalińscy i Oro-kowie tworzyli jedno plemię, które hodowało renifera, koczowało w górach. Gdy renifery wyginęły, O. z konieczności osiedlili się na brzegach Amuru i stopniowo przekształcili na rybaków. Legendy i podania, wskazujące taką przeszłość, dotąd się wśród nich dochowały. Język O-ów jest najbardziej zbliżonym do narzeczy Tunguzów północnych, chociaż zawiera w sobie dosyć dużo słów gilackich. Pod wzglę-

dem fizycznym tak mało się różnią od swych najbliższych sąsiadów, również szczepu tungus ie-go, i od Gilaków, że Szrenk mógł przeprowadzić linię demarkacyjuą pomiędzy nimi, jedynie opierając się na właściwościach językowych. Według jego zdania O. pod względem fizycznym stoją pośrodku między Tunguzami i Gilakami. Lepiej zbudowani i bardziej korpulentni niż Tunguzi, mają bardziej prostacze rysy twarzy, mniej wydatne szczęki, mniej u-kośne przecięcie oczu i gęstszą brodę. Dane te pod względem ścisłości pozostawiają bardzo wiele do życzenia, a że zasadę „lingua ultimum moriens“, której hołdował Szrenk, już dawno zarzucono, więc nauka stoi w obliczu zadania, którego rozwiązać nie może aż do chwili, kiedy antropometrya dostarczy ściślejszych danych. Jedno uiezaprzeczenie można twierdzić, a mianowicie, że O. należą do Mon-goloidów.

w sprawach sumienia; oświadczył nadto, że władzy papieża nie uznaje, a samego papieża uważa za antychrysta. Wówczas otrzymał prymas od króla pozwolenie zamknięcia O-a w więzieniu w Tower i stawienia go przed sądem duchownym. Ponieważ O. w piśmiennem wyznaniu wiary, które przedstawił, oraz na śledzt\ ie ustnem wygłosił w sprawie komunii, władzy papieskiej i innych dogmatów i obrzędów kościelnych poglądy najzupełniej zgodne z nauką Wiklefa; ponieważ od poglądów tych ani namową, ani groźbą nie odwiedziono go: zostałjako ka-cerz i odszczepieniec wyklęty i oddany w ręce sprawiedliwości świeckiej. Powstrzymano jednak wykonanie wyroku, w nadziei, że winowajca opamięta się i okaże skruchę. Skorzystał z tego O. i zbiegł potajemnie: rozeszła się natychmiast pogłaska, że dyabeł mu w ucieczce dopomógł. Skrył się O. wraz ze swymi współwyznawcami i utworzył związek Lollar-dów (1414). Doniesiono następnie królowi, że Lollardzi zamierzają w dzień Wielkiejnocy napaść na dwór królewski w Eltham, zburzyć kościoły i klasztory londyńskie i okoliczne, oraz u-stanowić rzeczpospolitą pod protektoratem lorda Cobhama. Jakkolwiek były to trudre do uwierzenia wieści, król dał im posłuch. -D. 7 stycznia r. 1414 napadł Henryk V na zbrojny zastęp Lollardów, mniej więcej 100 ludzi liczący, na równinie w okolicy St.-G:les. Zaaresztowano wszystkich; większość po śledztwie są-dowem (d. 24 stycznia 1414 r.) powieszono lub spalono. Na głowę O-a wyznaczono cenę 1 000 marek. Szukano go wśród sprzysiężonych daremnie: ukrył się w Walii. Dopiero po trzech latach miejsce jego ukrycia się wyśledzono; on sam, po długotrwałym, lecz daremnym oporze pojmany, zakuty w łańcuchy i jako zdrajca stanu i kacerz spalony na stosie d. 14 grudnia r. 1417. W poglądach swych wytrwał do końca. Spółwyznawcy widzieli w nim. męczennika i czcią głęboką pamięć jego otaczali. — Bibliografia: John Dale „A brefe chronycle concernyngge the examinacion and death of syr John 0.“ (Marburg 1544); W. Gilpin „Lives of Wycliffe, Cobham etc.“ (Londyn 1765); Thomas Gaspey „Life and times of the good lord Cobham“ (2 tomy, Londyn 1843); „The' writings and examinations of W. Bute, lord Cobliam etc.“ (Londyn 1831); G. Weber „Geschichte der akatolischen Kirchen und Sekten in Grossbritanien“ (w dru-giem wyd. „Geschichte der Kirchenreformation

in Grossbritanien“, Lipsk 1845—1853, 2 toil Kr.

F. C.

M. H.

Oldahama sprzęgło (technika) służy do połączenia dwóch równoległych wałów obracających się i znajdujących się od siebie w niewielkiej odległości. Ustrój tego sprzęgła jest następujący: Na końcu każdego wału umocowane są tarcze, mające na zewnętrznej powierzchni wycięty rowek wzdłuż całej średnicy tarczy. Między temi tarczami znajduje się luźna, płaska tarcza zabiercza, mająca po obydwóch stronach wyst§py dostosowane do owych rowków w tarczach sprzęgła. Występy te są skierowane względem siebie na krzyż pod 90°, wskutek czego tarcza zabiercza podczas obrotu wałów wykonywa dodatkowy ruch posuwisty wzdłuż obydwóch występów i rowków.

Old-Crome J a n, właściwie Crom e, ma-

Oldcastle J o ii n, lord Cobham, znakomity rycerz angielski i protektor Lollardów (f d. 14 grudnia 1417 r. w Londynie). Pochodził ze starożytnej rodziny rycerskiej, zamieszkałej w hrabstwie Hereford. Młodo rozpoczął ka-ryerę urzędniczą, był dowódzcą straży pogranicznej w Walii, następnie szeryfem w swem rodzinnem hrabstwie Herefordzkiem i oddał koronie znaczne usługi, za qo król Henryk V (ob.) darzył go swą łaską. Jako małżonek lady Cobham zasiadał od r. 1408 w parlamencie. W r. 1411 stanął na czele armii angielskiej, wysłanej na pomoc księciu Burgundyi, i zyskał sławę rycerską. W tymże atoli czasie stał się O. zwolennikiem Lollar dyzmu (ob.). Kiedy przeto za panowania Henryka, podobnie jak za czasów jego ojca, wybuchło w Anglii prześladowanie Lollardów, prymas Anglii wskazał królowi zamek Cowling . Castle w hrabstwie Kent, posiadłość O-a, jako my), stałe miejsce zgromadzeń Lollardów i wspólnego odczytywania przez nicli biblii angielskiej, larz angielski (* 1769 w Norwich, — f 1821 oraz innych ksiąg kacerskich. Henryk V usi- tamże), wybitny pejzażysta. Wyrobienie swoje łował namową i groźbą druha i sługę swego zawdzięczał O. głównie samodzielnym i wcześ-nawrócić; ten jednak otwmrcie wyznał, że we nie rozpoczętym studyom, dla których upodo-wszelkich sprawach świeckich winien jest swe- ¹ bał sobie naturę nizko położonych krajobrazów mu królowi posłuszeństwo bezwzględne, ale me | stron ojczystych : odtwarzał je ze szcze-

gólnem poczuciem koloru. W r. 1805 założył w mieście ojczystem stowarzyszenie p. t.

ny na śmierć. — Źródła: van Deventer ,,Ge-denkstukken van O. en zijn tijd“ (3 tomy, Haga 1892); Motley „The life and death of John of Barneveld“ (2 tomy, Londyn 1874); Groen van Prinsterer „Maurice et Barneveit“ (Utrecht 1875). Dingelstedt napisał tragedyę „Das Haus des Barneveldt“.    -A- °-

Oldenberg Herman, sanskrytolog niemiecki (* 31 października 1854 r. w Hamburgu); studja odbywał w Berlinie i Getyndze. Doktoryzował się w Berlinie i tamże r. 1878 został docentem prywatnym; w r. 1881 mianowany profesorem nadzwyczajnym. Następnie w r. 1889 otizymał katedrę językoznawstwa porównawczego i sanskrytu w Kielu. Działalność naukową O. poświęcił studjom nad literaturą religijną indyjską. Zajmował się zabytkami buddyjskiemi, następnie wedyjskiemi. Wiele prac, bardzo ważnych dla historji buddyzmu w Indjach, dotyczących metryki indyjskiej, napisów, filozofji itd., ogłosił w „Zeitschrift“ towarzystwa orjentalnego niemieckiego. Prócz tego wydał opracowane przez siebie teksty następujące: „The Vinayapitakam“ (tekst języka Pâli, Londyn 1879 i ns., 5 tomów); „The Dipavamsa“ (tekst jęz. Pâ'i z tłumaczeniem angielskim, Londyn 1879); „Thera and Theri Gâthâ (wyd wraz z Pischelem w „Palitext-Society“, Londyn 1883); „Vinaya text“ (Oksford 1881 —1885. 3 tomy; jestto przekład „Vinayapitakam“ , dokonany wraz z Rhys Davidsem i zamieszczony w zbiorze M. Müllera: „The Sacred Books of the East“). W tymże zbiorze wydał: „Grihya-Sütras“ (Oksf. 1886 — 90, 2 tomy), a także część hymnów we-dyjskich. Prócz tych wydawnictw O. napisał kilka cennych dzieł o religji i literaturze indyjskiej, jak oto: „Buddha, sein Leben, seine Lehre, seine Gemeinde“ (Berlin 1881, 2-e wyd., t-że 1890, tłumaczenie angielskie przez Hoey’a wyszło w Londynie r. 1882); „Die Hymnen des Rigveda“ (tom 1-szy, Berlin 1888); „Die Religion des Veda“ (Berlin 1894).

Oldenburg, wielkie księstwo (Grossier zog-tum), należące do Państwa Niemieckiego; składa się z trzech oddzielnych części: księstwa (Herzogtum) O., księstwo (Fürstentum) Lübeck (ob.) i księstwo (Fürstentum) Birkenfeld (ob.). Geografia. 1) Położenie iwody. Właściwe

„Norwich Society of artists“, które po dziś dzień istnieje i urządza wystawy doroczne. Następnie otworzył tamże szkołę artystyczną. Trzy obrazy O-go, znajdujące się w Galeryi Narodowej w Londynie: „Krajobraz z Mousehold“,

na

K. II

„Wiatrak“ i „Widok Chapels Fields“, uważane są za jego prace pierwszorzędne. —01 d-C. jest tak nazywany dla odróżnienia go od jego sy-Jana Bernaya C. (* 1793 — f 1842), malarza, mniej utalentowanego i zasłużonego od starego C-a, a znanego z krajobrazów nocnych z oświetleniem księżycowem.

Oldekopp Just, prawnik niemiecki (* 1597 w Hildesheim, adwokat i sędzia w Hannowe-rze, Brunświku — f w Wolfenbüttel 19 lutego 1667 r.) Prace: „Cauttl. crim. sylloge practica“ (1633), „Tract, de appellatione in causis criminal.“ (1655); „Wahrscheinliche Beschreibung eines nie erhörten Process, d. St.

Braunschweig wider eine arme unschuldige Bauertochter wegen fälschl. zugemess. Kindesmordes“

s r.

(1663); „Contra Carpzovium tract, duo“ (1659).

Mir Kr.

Olden Barneveld (-dt,-t)„Stary B.“ Jan, van, mąż stanu hollenderski (* 1547—f 1619). Był z początku pensyonaryuszem rotterdamskim, a od r. 1586 pensyonaryuszem rady prowincyi hollenderskiej (syndykiem). Z powodzeniem walczył z angielskim hrabią Leicesterem, który, jako wielko-rządzca Hollandyi, od r. 1586 nadużywał swej władzy. Idąc za wolą O., prowincye, Hollan-dya i Zelandya, wybrały na namiestnika młodego księcia Oranii, Maurycego, później uznanego również przez inne prowincye i walczącego pomyślnie z Hiszpanią. — Z początku O. był w dobrych stosunkach z Maurycym, później stali się wrogami. Datuje się to od r. 1600, kiedy wbrew woli Maurycego, a za radą O-a przedsięwzięto wyprawę do Flandryi, która zakończyła się bitwą pod Nieuport. O. zawarł wbrew woli Maurycego dwunastoletni rozejm z Hiszpanią (1609). W czasie walk religijnych między Arminianami i Gomarystami (ob.) w r.

1617, Maurycy stał na czele drugich, gdy O. bronił praw pierwszych. Wobec tego, że Maurycy był kapitanem generalnym, nie można było użyć siły zbrojnej dla przywrócenia porządku i usunięcia przeciwnika z gmin religijnych.

szer. półn. a 7°37'-— 8°37' dług. Gr.; granicami jego są: Morze Północne, tworzące u uść rzek Jahde i Wezery dwie zatoki i okalające małą wysepkę Wangeroog, pruska prowincya Hannower i terytoryum miasta Bremy. — Księstwa O. i Lübeck leżą na nizinie północno-niemieckiej; ks. Birkenfeld jest górzyste. Tylko w płd. części księstwa O. ciągną się łańcuchy pagórków, śród których góry Dammer dosięgaią 85 m. nad p. m. Reszta kraju posiada przeważnie grunt piaszczysty i bagnisty, a w okolicach rzek Jahde i Wezery leżą tłuste

Wtedy, na propozycyę O-a, stany Hollandya ¹ księstwo O. ciągnie się pomiędzy 52°29'—53°44' i Utrecht utworzyły rodzaj oddziałów policyj- • nych. Przeciwnicy widzieli w tern pogwałcenie unii utrechckiej. O-a razem z Hugonem Grotiusem i kilku innymi zaaresztowano i stawiono przed sąd. Wobec tego, że również O. jak żona jego nie chcieli prosić o ułaskawienie, 72-letni starzec 13 maja 1619 r. został ścięty. Obaj jego synowie, Wilhelm i Renat, byli jednocześnie pozbawieni urzędów, a w r.

1623 uczestniczyli w spisku, uknutym przeciw namiestnikowi. Spisek ten wykryto: Wilhelm uciekł do Antwerpii, a Renat był skaza

żuławy, zabezpieczone od wylewów groblami, ciągnącemi się wzdłuż brzegów. — Księstwo O-skio zraszają rzeki : na pograniczu Wezera (po regulacyi, ukończonej w r. 1894, żeglowna dla wielkich okrętów morskich już od Bremy) z dopływem Hunte (żeglow.), do którego wlewają się Ollen (żeglow.) i Lethe; inne rzeki, Haase i Leda, wpadają do Ems. Z pośród licznych rzek, które uchodzą do morza przez szluzy (niem. Siele), znajdujące się w groblach, najważniejszą jest rz. Jahde. Mnóstwo kanałów służy do osuszania, a poniekąd także do zraszania kraju, tudzież do żeglugi; największym z nich jest kanał Hunte—Ems (42 kim. długi), ukończony w r. 1894. Zamienione na kanały rzeczki noszą nazwę Tiefe lub Sieltiefe. Z pomiędzy jezior wymienić należy: Dümmer see (na płd.-wsch. granicy) — 5.75 kim. długie i 3.25 kim. szerokie, przez które przepływa rz. Hunte; Zwisch enahner Meer (na płn.-zach. od miasta O.) — 3 kim. długie i blizko 2 klnrszerokie, it. zw. Grosses B ullenmeer.-2) Klimat. Klimat O-a jest umiarkowany i wilgotny; kraj nizinny i ubogi w lasy, wystawiony jest bardzo na burze. Dzięki wilgoci trawa i liście zachowują jesienią niezmiernie długo swą świeżość, lecz wilgoć ta w nisko położonych żuławach sprzyja krzewieniu się przemiennej febry. W mieście O. w najchłodniejszym miesiącu ciepłomierz wskakuje — 3.24°, w najcieplejszym -j—18.9°. — Grunt wyższy, piaszczysty, obfitujący w zarośla, przeważa w płd. części księstwa. Wyżyna Hümmling, piaszczysta płaszczyzna, porosła wrzosem i dochodząca do 63 m. wysokości, z Hanuoweru przechodzi na O. Tłuste żuławy znajdują się przeważnie w Jeverland (na zach. od zatoki Jahde) i Butjadingerland (na wsch. od powyższej zatoki). Wysepka Wangeroog ma kąpiele morskie. 3) Obszar i ludność. W. ks. O. zajmuje ogółem 6 427 kim. □ (w tern księstwo O. — 5 383, ks. Lübeck — 541 i ks. Birkenfeld—503 kim □). D. 1 grud. r. 1900 ks. O. liczyło 398 49ü miesz. (księstwo O.—31 7842, ks. Lübeck — 37 337, ks. Birkenfeld — 43 320 mieszk.). —4) Szkoły. W. ks. O. posiada około 570 szkół początkowych, dwa seminarya nauczycielskie (ewangielickie w O-gu, katol. w Vechta), 10 wyższych szkół ludowych, pięć gimnazyów (O., Jever, Eutin, Vechta [katolickie], Birkenfeld), dwie szkoły realne (O. i Oberstem—Idar), cztery wyższe szkoły żeńskie (dwie w O-gu i po jednej w Varel i Eutin), zakład głuchoniemych w Wildeshausen, dwie szkoły rolnicze (Karel i Kloppenburg), siedem zimowych szkół rolniczych (Delmenhorst, Wildeshausen, Zwischenałm, Dinklage, Eutin, Gleschendorf, Schwartau), szkołę żeglugi w Elsfleth, państwową szkołę budowy maszyn (Varel).—5) Rolnictwo i Przemysł. Głownem źródłem utrzymania ks. O. i ks. Lübeck jest rolnictwo, a także hodowla bydła. W ks.

O. na żuławy przypada około 1 100, na piaski i bagna 4 200 klin. □; w kulturze pozostaje 57 54%; nieuprawiony obszar wynosi 42.46 % ogólnej powierzchni. Najurodzajniejszemi żuławy (obfite plony pszenicy, nadto są uprawiane: żyto, jęczmień, owies, fasola, groch, rzepak, konopie, len, chmiel, cykorya, kartofle, gryka). Wielkiego rozwoju dosięgła w calem w. ks. O. hodowla koni i bydła rogatego. Konie oldenburskie słyną swą siłą pociągową (Hofmeister „Die Pferdezucht des Grossherzogtums 0.“ Oldenburg 1885). Chów rogacizny kwitnie, zwłaszcza na żuławach, obfitujących w tłuste pastwiska i łąki, i w ks. Birkenfeld; hodowla owiec — w okręgach Kloppenburg, Frie- , soythe i Wildeshausen. Ks. O. jest b. skąpo uposażone w lasy, które zajmują 423 klin. □, t. j. ledwie 7.9% ogólnej powierzchni; ks. Birkenfeld posiada pod lasami 199 kim. j%, czyli 39.5% swej powierzchni. We właściwem ks.

O. przeważa dąb i sosna, w innych dzielnicach buk. W wielu punktach istnieją pokłady torfu. Przemysł w. ks. O. jest dosyć rozwinięty, ale co do natężenia swego ustępuje rolnictwu. Głownem ogniskiem przemysłu jest miasto D e 1-menhorst (ob.), oraz wieś fabryczna Lohne. Większe już znaczenie posiada żegluga. W r. 1898 zawinęły do portów oldenburskich 3 233 okręty morskie, o pojemności 333 439 ton, wyruszyło zaś ztamtąd ' 3 617 okrętów o pojemności 309 155 ton. Pomyślnemu rozwojowi handlu dopomagają instytucye kredytowe i stowarzyszenia, zwłaszcza oldenburski bank ziemski, bank oszczęd.-pożyczkowy z filiami w Brake, Wilhelmshaven i Osnabrück, tudzież bank udziałowy. W celu popierania rolnictwa, a zwłaszcza inelioracyj rolnych, założono w o-statnich czasach państwową instytucyę kredytową rolną. 6) Koleje. Koleje żelazne łączą Osnabrück z Wilhelmshaven i Jever, Bremę z Neuschanz (granica holenderska) i, przy pomocy odnogi z Hude do Nordenhamm, pomie-nione miasta z uściern Wezery. W ostatnich czasach powstało wiele kolei lokalnych. Sieć gościńców publicznych, których długość w samem tylko księstwie O. wynosi około 1400 kim., znajduje się w bardzo dobrym stanie. Doskonałe i oryginalne w swym rodzaju są drogi bite w płn. części kraju, szczególnie na żuławach, zbudowane z klinkieru.—7) Ustawa k o n s t y t u cjy j n a Wielkiego księstwa Oldenburskiego opiera się na zrewidowanem prawie państwowem zasadniczem z d. 22 listopada roku 1852. Według niej wielki książę (Grossherzog), jako głowa państwa, łączy w sobie wszystkie atrybucye władzy państwowej, a tylko w wydawaniu praw i stanowieniu podatków zależy w odpowiednim stopniu od sejmu (Landtag). Władza jest dziedziczną w młodszej linii męskiej domu Holstein - Got-torp, według praw pierworodztwa i dziedzictwa w prostej linii. Linia żeńska, nawet po wygaśnie-

Hr.

niu rodu męskiego, nie ma prawa dziedzictwa. Wielki książę staje się pełnoletnim po ukończeniu 18-tu lat. Wrazie niepełnoletności lub innych okoliczności regencyę sprawuje najbliższy agnat lub małżonka wielk. księcia. W. książę należy do kościoła luterańskiego. Lista cywilna w. księcia wynosi 255 000 marek rocznie, oprócz tego korzysta on z dochodów z dóbr koronnych, stanowiących drugie tyle. Wszyscy obywatele są równi przed prawem; ani urodzenie, ani stan nie dają żadnych przywilejów, panuje zupełna swoboda wyznania i sumienia. Sejm tworzy jedną izbę i składa się z 34 obranych przez wybory pośrednie deputowanych (26 dla ks. O., po 4 dla ks. Lübeck i Birkenfeld), prócz tego ks. Lübeck i Birkenfeld posiadają własną radę prowincyonalną (każde oddzielną), składającą się w pierwszem z 15, w drugiem z 14 członków. Na każdych 500 mieszk. przypada jeden wyborca, na 10 000 mieszk. jeden deputowany. Prawo do głosowania ma każdy samodzielny obywatel, który ukończył 25 lat (prawo wyborcze z d. 21 lip-ca r. 1868). Sejm zwyczajny bywa zwoływany co trzy lata przez wielk. księcia, który jest mocen odraczać go lub rozwiązywać. J.żeli sejm zostaje rozwiązany, musi być zwołanym powtórnie najpóźniej w przeciągu pięciu miesięcy. Rady prowincyonalne zwoływane są dwa razy do roku przez zarządy prowincyonalne. Krom tego w przerwach międzysejmowych funk-cyonuje stała komisya sejmowa, składająca się z sześciu członków (4 z ks. O. i po jednemu z ks: Lübeck i Birkenfeld). Gminy korzystają z szerokiego samorządu. —Pod względem kościelnym każda grupa wyznaniowa rządzi się samodzielnie pod zwierzchnim nadzorem państwa. Kościół ewangielicki korzysta z kon-stytucyi prezbyteryalnej i synodalnej. W ks. O. wyższą władzę duchowną sprawuje wyższa rada kościelna (Oberkirchenrat). Powszechny synod krajowy (Landessynode)^, składający się z przedstawicieli duchownych i świeckich, bywa zwoływany co trzy lata. W obu księstwach (Lübeck i Birkenfeld) sprawami kościoła ewangielickiego zawiaduje rząd i superintendent. Katolicy ks. O. należą do dyece-zyi biskupa Münsterskiego, zaś ks. Birkenfeld— biskupa Trewirskiego. Wyższą katolicką władzą kościelną w w. ks. O. jest ofieyalat biskupi w Vechta. — Sterem rządu kieruje ministe-ryum państwowe (Staatsministerium), podzielone na sześć departamentów: 1) domu wielko-książęcego i spraw zewnętrznych, 2) spraw wewnętrznych, 3) sprawiedliwości, 4) kościołów i szkół, 5) skarbu i 6) wojny. Mini-steryum państwowe zarządza bezpośrednio księstwem O-em, zaś oba pozostałe księstwa posiadają oddzielne władze pośrednie. W ks. O. szkolnictwem zawiaduje: wyższe kolegium szkolne ewangielickie (Oberschul-Kollegium) wmieście O-gu i katolickie w Vechta. W obu po-

Encykl. Powsz. Ili, Ser II Zesz 34b T V.

zostałych księstwach zawiadują szkolnictwem bezpośrednio zarządy prowincyonalne. — Pod względem prawodawczym w ks. O. i Lübeck obowiązuje ogólne cywilne prawo niemieckie (nieco zmodyfikowane), w ks. Birkenfeld—kodeks Napoleona (z uwględnieniem prawodawstwa niemieckiego). Ks. O. posiada wyższy sąd krajowy (Oberlandesgericht) i sąd krajowy (Landgericht) w mieście O-gu oraz 14 sądów obwodowych (Amtsgericht). Ks. Lübeck należy do wyższego sądu krajowego w Hamburgu i sądu krajowego w mieście Lübeck; ks. Birkenfeld — do wyż. sądu krajowego w Kolonii i sądu krajowego w Saarbrücken. Oba ostatnie księstwa posiadają, każde, po trzy sądy obwodowe. W. ks. O. ma trzy okręgi wyborcze do parlamentu Rzeszy: O., Varel, Delmenhorst. Finanse wszystkich trzech księstw zawiady-wane są oddzielnie. Prócz tego istnieje kasa centralna, dla całego w. księstwa, której budżet na r. 1900 wykazywał w dochodach i wydatkach sumę 3 787 500 mar. Budżet w. ks. O. oznaczony został na tenże rok w następujący sposób: ks. O. dochód 6 474 712 m., rozchód 7 940 474 m., ks. Lübeck doch. 700 672 m., roz. 843 890 m.; ks. Birkenfeld dochód 637 688 m., roz. 689 488 m. Dług państwowy wynosił dnia 1 stycznia r. 1900: ks. O. 55 843 216 m., ks. Lübeck 17 400 m., ks. Birkenfeld 3 677 m. — Siłę zbrojną, należąca od r. 1868 do wojska pruskiego, tworzą: pułk piechoty J\e 91, pułk dragonów <N° 19 i dwie baterye 26-go pułku artyleryi polowej; śą to części 10 go korpusu armii. —Herb w. ks. O. tworzą dwie tarcze: główna i środkowa; pierwsza zawiera emblematy Norwegii, Szlezwigu, Holsztynu, Stormarnu, Dithmarschenu i Knip-hausenu; druga (z koroną) — emblematy O-ga Delmenhorstu, Lübeck’u, Birkenfeldu i Jeveru. Barwy krajowe: niebieska i czerwona; flaga niebieska z czerwonym krzyżem. Istnieje jeden order zasługi księcia Piotra Fryderyka Ludwika (utworzony d. 17 listop. roku 1838) o czterech klasach, Stolica kraju i rezydeneya wielkiego księcia — miasto O. Podczas lata dwór przebywa w zamku Rastede, jesienią w dobrach holsztyńskich i w Eutin.—B i b 1 i o g r a-fia. „Statistische Nachrichten über das Grossherzogtum 0.“ (wyd. Biura statyst. w mieście 0., od r. 1857J; K o 11 mann „Das Herzogtum 0. in seiner wirtschaftlichen Entwickelung“ (tamże 1893).

Historya W. ks. Oldenburskiego. Księstwo O. ulokowało się w dzielnicy, położonej w sąsiedztwie Saksonii i Fryzyi (in confmio Saxoniae et Frisiae), a pozostającej pod rządem potomków Wit uk ind a (ob.). Pierwszym władzcą historycznym, a domniemanym hrabią O-skiin był Egilmar lub Elimar II (1088 — 1108). Syn jego, Chrystyan I Kłótliwy, urzędowo używał już tytułu „hrabiego“ (r. 1150). Po upadku Henryka Lwa (ob.) i podziale jego olbrzymich

a wkrótce

po-

posiadłości między innych książąt, lir. O-skie stało się'zależnem bezpośrednio od korony cesarskiej ( reiclisumnittelbar ) większyło swe terytoryum kosztem Sztedyn-gów, którzy zostali pobici na głowę w walnej bitwie pod Altenesch (1234). Większa część ich kraju dostała się hrabiom O-skim. W r. 1247 nabyli ciż hrabiowie Delmenhorst. Odtąd tytułują się „hrabiami na O-u i Delmenhorst“. Hrabia Otto II, chcąc nowy nabytek teryto-ryalny zabezpieczyć przed najazdem Sztedyngów, zbudował w Delmenhorst twierdzę. W tymże czasie (w w. XIII) powstała linia poczną O-skich, zwana Wildhausen, a hrabstwo rozpadło się na dwie części: O. i Delmenhorst. Dopiero po wygaśnieniu (1435) linii O. — Delmenhorst połączył hr. Dytrych Szczęśliwy (f 1440) obie części w jedną całość pod panowaniem dyna-styi Wildhausenów. Starszy syn Dytrycha, Chrystyan, wyniesiony na tron duński (1448), powierzyło, braciom młodszym, Gerhardowi Kłótliwemu i Maurycemu, z których pierwszy objął w posiadanie hrabstwo O., drugi—hrabstwo Delmenhorst (1458). Atoli druga ta linia Delmenhor-stów, której Maurycy był protoplastą, wygasła po drugiem pokoleniu, potomkowie zaś Gerharda rządzili do r. 1667. Sam Gerhard nabył po długiej walce z Fryzami, biskupami Bre-meńskimi i Monasterskimi, oraz innymi sąsiadami, ziemię Varel (Friesische Weede); syn i następca jego, Jan XIV (1486 —11526), wćielił do swych posiadłości resztę kraju Sztedyngów i cały kraj Butjadyngów (1517 — 1523), nabyty po części w drodze podboju, po części przez kupno, utracił zato Jever i wschodnią Fryzyę. Syn Jana XIV, Antoni I (1526 —1573), przyjął reformacyę, lecz w czasie wojny Szmal-kaldzkiej (ob.) walczył przy boku cesarza Karola V (ob.), dzięki czemu udało mu się odzyskać napowrót hrabstwo Delmenhorst (1547). Nadto w nagrodę za wyświadczone cesarzowi usługi otrzymał od tegoż formalną inwestyturę na wszystkie swe lenna (1531), miejsce w sejmie koronnym (Reichstag) w śród książąt westfalskich, wreszcie krzesło i głos w zjeździe prowincyonalnyin (Kreistag1 w Westfalii. Po śmierci Antoniego I (1573) synowie podzielili się hrabstwem: utworzyła się znów poboczna linia Delmenhorstów (trzecia), która wszakże wkrótce wygasła po bezpotomnej śmierci Chrystyana IX (1647). Oba hrabstwa, Oldenburg i Delmenhorst, zostały ponownie złączone pod panowaniem wnuka Antoniego I, Antoniego Giintera (1603 — 1667), i odtąd już nigdy ulegać podziałowi nie miały. Już w r. 1575 odziedziczyli hrabiowie O-scy Jever; następnie (1623) przyłączył Antoni Günter Kniphausen na mocy ugody, z dotychczasowymi właścicielami tegoż kraju zawartej. Rządy Antoniego, który w polityce kierował się rozumną zasadą unikania wojen i nienarażania kraju na niepotrzebne niebezpieczeństwa, i w myśl owej

zasady powstrzymał się od udziału w wojnie 30-letuiej, przez co uchronił O. od niezliczonych klęsk, jakie spadły na inne kraje niemieckie, jednały hrabiemu sympaiyę powszechną, dopomagając mu jednocześnie do wzmocnienia władzy. Wład⁷a ta była niemal zupełnie, nieograniczoną: nie mogły jej stawić oporu ani szlachta, której przywileje stanowe dawno w hrabstwie O-skiem zniesione zostały, ani nieliczne i w zupełnej od hrabiów zależności pozostające miasta. Nie posiadając prawnych potomków, usiłował Antoni Gunter zapewnić tron naturalnemu synowi swemu, Antoniemu z Al-denburga; usiłowania te spełzły na niczem. Wówczas zawarł w Rendsburgu traktat z królem duńskim (16 kwietnia r. 1649), mocą którego mianował następcą swym tegoż króla. Jakoż po śmierci Antoniego (19 czerwca roku 1667) król duński a książę Szlezwig-Holsztyn-Gottorpski objął O. w posiadanie. Natychmiast zjawił się nowy pretendent w osobie ks. Szlez-wig-Holsztyn-Plän, który, roszcząc pretensye do hrabstwa O-skiego, wniósł skargę do cesarskiego sądu nadwornego, ale wreszcie musiał zrzec się pretensyi i w uroczystym akcie d.

22 czerwca r. 1676 odstąpił O-a na korzyść króla duńskiego, Chrystyana V. Jever dostał się Rudolfowi, księciu Anhalt-Zerbstskiemu, siostrzeńcowi Antoniego Güutera (1663), w roku 1793 Katarzynie II, cesarzowej rosyjskiej, wreszcie w r. 1814 powrócił znów do rąk ks. Oldenburskich. Varel i Kniphausen otrzymał hr. Oldenburski, Antoni, którego potomkowie oddali oba te kraje holenderskiemu domowi Vrn-tincków (1761). Rządy duńskie trwały do r. 1773, kiedy król duński, Chrystyan VII odstąpił hrabstwa O. i Delmenhorst cesarzowi rosyjskiemu, Pawłowi I, pochodzącemu ze starszej linii książąt Gottorpskich; Paweł I oddał natychmiast O. młodszej linii tychże książąt, mianowicie Fryderykowi Augustowi (1773 — 1785), biskupowi Lubeki. Cesarz Józef II zatwierdził ów akt nadania i obdarzył biskupa tytułem ' książęcym (1774). Na żądanie miasta Bremy deputacya państwa (Reichsdeputation) pozbawiła książąt O-skich (1803) komory celnej w Elsfleth, która dawała około 150 000 marek rocznego dochodu; atoli wyrok deputacyi wykonano dopiero w r. 1820; w postaci wynagrodzenia za tak znaczną stratę wcielono do terytoryum księstwa Wildhausen (własność królów hannowerskich), część biskupstwa Mona-sterskiego i sekularyzowane biskupstwo Lubec-kie. D. 14 października r. 1808 przystąpił O. do Związku Reńskiego, atoli już w r. 1810 został przez Napoleona wcielony do Francyi, książę bowiem O-ski nie zgodził się na zaproponowaną mu przez cesarza francuskiego zamianę własnego księstwa na Erfurt. Panowanie francuskie skończyło się dla O-a wraz z bitwą pod Lipskiem, i już w r. 1814 mógł objąć tam rządy Piotr Fryderyk Ludwik w charakterze

M. Kr.

Hr.

J. B.

regenta i opiekuna swego brata stryjecznego, chorego umysłowo, Piotra Fryderyka Wilhelma. W r. 1815 przystąpił O. do związku niemieckiego, został obdarzony prowincyą hannower-ską Damme oraz księstwem Birkenfeld, książę O-ski otrzymał tytuł „wielkiego księcia“. Używać wszakże tytułu tego zaczął dopiero August (1829 — 1853). Za jego panowania księstwo otrzymało pierwszą konstytucyę (d. 18 lutego r. 1849). Syn Augusta, wielki książę Mikołaj Fryderyk Piotr, utworzywszy związek podatkowy wraz z Hunnowerem i Brunświkiem, przystąpił do związku celnego (r. 1854); księstwo Birkenfeld już dawniej (1830) zdążyło zawrzeć traktat celny z Prasami. W r. 1853, 1864 i 1873 ustąpił O. Prusom części swojego terytoryum; Prusy założyły tam znany port Wilhelmshaven (ob.). W r. 1854 formalnie zniesiono niezależność stanów Knipliauseńskich i uznano zwierzchnictwo O-a, datujące się faktycznie już od r. 1825. Po wojnie r. 1866, w której O. wspierał Prusy, wielkie księstwo przystąpiło do związku księstw północno-niemieckich i otrzymało od Prus wynagrodzenie za wyświadczone usługi w postaci prowincyi holsztyńskiej Ahrens-böck, samo zaś zrzekło się pretensyi do Szlez-wig-Holsztynu, wzamian za co Prusy wypłaciły mu 3 000 000 marek tytułem odszkodowania. Bibliografia:    Kunde „Oldenburgisclie

Chronik“ (Oldenburg, 3-ie wyd. r. 1863); „Schriften des Oldenburger Vereins für Altertumskunde und Landesgeschichte“; Niemann „Das Oldenburgisclie Müusterland in seiner geschichtlichen Entwickelung“ (Oldenburg 1889 — 1890, 2 tomy); Halem „Geschichte des Herzogtums 0.“ (3 tomy, Oldenburg 794 — 96); Kollmann „Das Herzogtum 0. in seiner wirtschaftlichen Entwickelung“.

Oldenburg, stolica w. ks. O. i rezydencya w. księcia, położona nad żeglowną rz. Hunte, która płynie przez część miasta, tworzy port i w odległości 3 kim. na płd. łączy się z rz. Ems za pomocą kanału Ems-Hunte; punkt węzłowy dróg żel.: Brema-Neuschanz, O.-Osnabrück i O.-Wilhelmshaven. O. składa się ze stosunkowo małego jądra środkowego o dosyć ciasnych ulicach i rozległej, obfitującej w ogrody, nowszej dzielnicy. Pomiędzy obu temi częściami, na miejscu dawnych wałów, ciągną się piękne zadrzewione promenady. O. posiada: 3 kościoły (ewang., katol. i metodystów), kaplicę baptystów, bożnicę, zamek wielkoksiążęcy ze ślicznym ogrodem, piękny ratusz gotycki, pomniki w. ks. Piotra Fryderyka Ludwika i filozofa Herbarta; odlewnię żelaza, fabryki szkła, tytoniu i dygar, wyrobów fajansowych, rękawiczek, garbarnie; gimnazyum, wyższą szkołę realną, ewang. seminaryum nauczycielskie, zakład dla idyotów; teatr (nowy, zbudowany po pożarze r. 1891), muzeum, galeryę obrazów, bibliotekę publiczną (150 000 tomów); 27 000 mieszk. Ożywiony handel zbożem i końmi.

Urządzona komunikacya telefoniczna z Hamburgiem, Bremą, Bremerhaven i in. O. jest siedzibą władz krajowych w. księstwa, wyższego sądu krajowego i sądu ziemskiego, dyrekcyi poczty, głównego urzędu cłowego, wyższego u-rzędu leśnego, wyższej rady kościelnej, dyrekcyi dróg żel. oldenburskich, oldenbur. towarzystwa ubezpieczeń od ognia i in. Władze miejskie tworzy 7 członków magistratu i 18 członków rady miejskiej.

Oldenburscy książęta w Rossyi, pochodzą od ks. Jerzego Ludwika holsztyńskiego z linii holsztyńsko-gottorpskiej domu O-ego. Powołany na stanowisko służbowe w Rossyi przez swego blizkiego krewnego, ces. Piotra III, pozostawił on dwóch synów: Wilhelma Augusta (fl774) i Piotra Fryderyka Ludwika (-j* 1829), z których pierwszy służył we flocie, drugi brał udział w pierwszej wojnie tureckiej za rządów Katarzyny II, w r. 1785 został administratorem Księstwa Oldenburskiego, a po śmierci chorego umysłowo Piotra Fryderyka Wilhelma (1823) objął rządy księstwa. Syn Piotra, ożenionego z księżniczką wirtemberską Maryą Fryderyką, siostrą cesarzowej Maryi Teodorówny, Paweł Fryderyk-August (1783 — 1853), późniejszy W. Ks. O-ski, od r. 1811—1817 zajmował stanowisko gubernatora wojennego w Rewlu; drugi zaś syn Piotra, Piotr Fryderyk Jerzy (1784 — 1812), znany powszechnie jako ks. Jerzy O-ski, ożeniony z w. ks. Katarzyną Pawłówną był generał-gubernatorem twerskim, jarosławskim i nowgorodzkim, dyrektorem głównym dróg i komunikacyj. W r. 1812 sformował on 35 000-ny korpus, złożony z włościan. Syn jego Piotr (1812 — 1881) po dłuższym pobycie w Oldenburgu, dokąd odwieziony został po śmierci matki wraz z bratem Aleksandrem (1810 — 1829), przez czas pewien kandydat do tronu greckiego, w r. 1830 wstąpił do służb) w wojsku rossyjskieiu. Był on osobistym przyjacielem następcy tronu, później cesarza Aleksandra II. W r. 1834 został senatorem, w 1836 członkiem rady państwa, a następnie (1842) prezesem departamentu; opiekował się gorliwie żeńskiemi zakładami naukowemi, szkołą prawa, a dzięki jego inicyatywie powstało „Rossyjskie towarzystwo prawa międzynarodowego“ (1880), którego został prezesem. Od r. 1845 używał tytułu Jego Cesarskiej Wysokości. Syn jego Aleksander (* 1 czerwca 1844) rozpoczął służbę w wojsku w 1864, w r. 1870 objął dowództwo pułku Preobrażenskiego. Na czele brygady I dyw. piechoty gwardyi brał udział w wojnie tureckiej 1877—8 r. W r, 1880 został komendantem dywizyi, 1885 —1889 był komendantem korpusu gwardyi. Od r. 1897 jest prezesem komisyi do walki z dżumą. („Encyklopediezeskij Słowar“).

Oldendorf, miasto w królestwie Pruskiem, w regencyi Kasselskiej, nad Wezerą. Piękny kościół ewangelicki, zamek, kilka fabryk.

P. F.

M. Kr.

St. M.

Hr.

Hr.

lir .

Mieszkańców” 1 680 (1895). W dniu 8 lipca r. 1633 połączone wojska szwedzkie, heskie i brunszwickie pod księciem Jerzym Brun-szwicko-Lüneburskim odniosły tu zwycięstwo nad wojskami cesarskiemi pod komendą hrabiego Gronsfelda.

Oldendorp Jan, prawnik niemiecki, profesor prawa w Gryfii, Rostoku, Frankfurcie, Kolonii, Marburgu (* 1480 w Hamburgu— f w Marburgu 3 czerwca 1567). Prace główniejsze: „Rationes seu argumenta quibus in jure uti-mus“ (1515); „De emptioiii et venditione re-dituum (1525); „Actionum jur. civ. loci commu-*nes“ (1539); „Variarum lectionum libri ad jur. civ. interprétât.“ (1540); „Collatio jur. civ. et canon.“ (1541); „De jure et aequitate forensi disp.“ (1541); „Topica legalia“ (1545); „Enchiridion exceptionum“ (1553); Opera (Bazylea 1559); Opera minora (ed. Roesener) 1592. O nim: Kaltenborn „D. Vorläufer des Grotius“ (1848, str. 233 —336); Stintzing „Gesch. d. d. Rechtswissenschaft“ I, 311 -338.

Old-England, tj. „Stara Anglia“, nazwa, którą naród angielski mianuje swój kraj ojczysty, podkreślając w ten sposób cześć dla przeszłości rodzinnej, dawnych obyczajów, praw i swobód angielskich, dla sławy, przeszłość tę zdobiącej. W nazwie tej ujawnia się konserwatyzm Anglików, ze szczególnem upodobaniem zwracających się ku przeszłości, oraz ich dama narodowa, oparta na słusznem poniekąd przekonaniu, że Anglia prześcigała zawsze w pochodzie ewolucyjnym społeczeństwa europejskie, że naród angielski zarówno pod względem politycznym, jak społecznym i gospodarczym przodował innym ludom.

Oldenlandia. Następka (Oldenlandya, Sta-rzyn, Uszek). Tworzy rodzaj roślin z rodziny Rubiaceae—Marzanowatych z rzędu Rubiales)\ wiele gatunków danego rodzaju stanowią rośliny trawiaste; inne są niewielkiemi krzakami; liście przeważnie drobne o przylistkach mię-dzyogonkowych ułożone naprzemianlegle lub też mątewkowato ( okółkowo ) ; przylistki liściaste i całobrzegie lub włosiste i szcze-ciniaste. Kwiaty koloru. białego (u pewnych gatunków różowe) skupione w kwiatostany o typie odśrodkowym i ograniczonym wzroście, tak zw. jednostronne wierzchnotki (skrętki mono-chasima cyma)\ owoc — wielonasienna torebka;' nasiona bielmowe (endospermum). Rodzaj dość bogaty w gatunki (zawiera do 170 gat.), spotykanych przeważnie na półkuli wschodniej. Z gatunków przytoczymy: Oldenlandia mnbella-ta S', na wybrzeżu Malabarskiem i Koromaudel-skiem. O. Deppeana C. rośnie w Meksyku, znana jako roślina dekoracyjna (hodowana w cieplarniach, kwitnie w ciągu całego prawie roku), o kwiatach białych, skupionych w wiechy.

Oldens worth, m-ko w pruskiej regencyi Szlezwickiej, powiecie (Kreis) Eiderstedt, około 500 mieszk.; przeszło do liistoryi dzięki u -kładowi z d. 16 listop 1713 r., na mocy którego feldmarszałek szwedzki Steenbock poddał się z 11000 ludzi połączonym siłom Ro-syan, Sasów i Duńczyków.

Oldenzaal, miasto w Holandyi, w prowin-cyi Overyssel, połączone drogami żelaznemi z Arnheim,. Salzbergen i Enschede; znajduje się tu kościół katolicki, ^ piękny zabytek dawnej architektury, kościół protestancki, izba handlowa, kilka młynów i fabryk przetworów bawełnianych. Mieszkańców 4 346 (1889j. O. było dawniej twierdzą.

Oldesloe (O di sloe), miasto w pruskiej regen. Szlezwidzkiej, pow. (Kreis) Stormarnskim, przy uściu Besty do Trawy, punkt węzłowy linii Neumünster —O. .i O.— Schwarzenbeck, 18 m. nad p. m. kościół ewangielicki, szkoła realna, źródła słone i siarczane z kąpielami, zakład leczniczy dla dzieci (założone przez miasto Hamburg), sąd obwodowy (Amtsgericht), cukrownia, fabryka kapeluszy, odlewnia żelaza, browar; około 5 000 m. (przeważnie protestantów).—O tern mieście wspominają dzieje pod r. 1151, kiedy to Henryk Lew, powodowany zazdrością, rozkazał zasypać tutaj słone źródła, z których korzystać znów zaczęto dopiero w w. XVIII; salina „Travensalze“ zniknęła jednak w r. 1866. Dawne obwarowania miasta zburzone zostały w r. 1308 przez ks. Ericha v on Lauenburg i Lubeczan.

Oldham J o h Tl, poeta angielski (* 9 sierp. 1653 w Shipton Moyne [Gloucestershire]— f 9 grudn. 1683 w pobliżu Nottingham). Po ukończeniu studyów w uniwersytecie oksfordzkim objął podrzędne stanowisko nauczyciela szkoły w Croydon, które porzucił w celu przyjęcia miejsca pedagoga w rodzinie znanego sędziego Edwarda Thurland’a, skąd przeszedł na takież miejsce do rodziny Williama Hickes’a. Tutaj zawiązał stusunki z wielu członkami możnej arystokracyi, między innemi z hrabią Kingston, w którego zamku zmarł przedwcześnie na ospę. O. pozostawił poezye wybitnie oryginalne, które wywarły wpływ na głównych poetów w. XVIII, zwłaszcza na Pope’a. Są to elegie o szlachetuem natchnieniu, gryzące satyry, między innemi „Satires upon the Jesuits“ (1679 — 1681), przekład poetów łacińskich i greckich i in. Ogłoszono drukiem jego „Poems and translations“ (1683), „Remains in Verse and Prose“ (1684), które miały mnóstwo wydań; najlep-szem z tych jest Edwarda Thompson’a „The Compositions in Prosa and Verse of J. Oldham“ (Londyn 1770, 3 tomy w 12-ce).

Oldham, hrabstwo i miasto fabryczne w płn.-zach. Anglii, 8 kim. na płn.-wschód od Manchesteru, położone na wyniosłości, nad rz. Mad-lock. Szkoła łacińska, liceum, halle targowe; około 150 000 m. Miasto jest stosunkowo nowego pochodzenia, a wzrosło niezmiernie szybko dzięki obfitym pokładom węgla w okolicy, który zapoczątkował tutaj przemysł. Poważne

Hr.

L. K.

J. F. Ci.

Hr.

Old Point Comfort.

Olea.

101

miejsce zajmują fabryki wyrobów bawełnianych (zatrudniające około 40 000 robotników), przemysł żelazny (z górą 6 000 rob.) oraz budowa maszyn (z górą 5 000 rob.); prócz tego są tu odlewnie mosiądzu, garbarnia, browary i in. Do miasta przylega tuż miejscowość fabryczna (właściwie przedmieście O-mu) Chadderton (około 30 000 m.).

O. jest jednym z ognisk ruchu kooperacyjnego angielskiego i to jednym z pierwszych.— Pod tym względem mógłby walczyć o pierwszeństwo ze sławnym Rochdale (ob.). Obecnie istnieją tam dwa wielkie stowarzyszenia spożywcze, liczące po dwadzieścia tysięcy członków każde: przed paru laty świętowały 50-letnią rocznice, którą upamiętniły wydaniem książek, opowiadających o początku i rozwoju swoim. Nadto okolice O-u były widownią dość rozległego prądu spekulacyjnego także pod hasłem kooperatystycznym: robotnicy kupowali fabryki podupadłe (akcye po funcie sterlingu), ażeby spekulować na pokątnych giełdach. — Szczegóły patrz L. Kr/y]wieki „Kooperacya spożywcza“ (Warszawa, 1903)

Old Point Comfort, miejscowość kąpielowa ob. Norfolk (miasto).

Oldrzych. 1) O. czyli Uda! ry k(ł wr. 1037), syn najmłodszy Bolesława II Pobożnego króla czeskiego, i Emmy, córki Konra-d a, króla burgundzkiego. Wygnany z Czech przez brata Bolesława III Rudego, schronił się z drugim bratem J a r o m i r e m na dwór Henryka, księcia bawarskiego. Powrócił wprawdzie do ojczyzny po śmierci Władyboja czy Władywoja (r. 1003), lecz wkrótce zmuszony był opuścić Czechy, aby uniknąć śmierci, przeznaczonej mu przez Bolesława Rudego. Rychło atoli przywołany do krainy nadwełtaw-skiej przez panującego tam brata Jaromira (r. 1004—1012), otrzymał odeń ziemię Zatecką gdzie bracia wybudowali sobie zamek myśliwski Postoloperty (Postdberg). Podanie głosi, że pojął za żonę wieśniaczkę Bożennę i miał z nią syna Brzetysława, zwanego później Achillesem czeskim. Chcąc pozbawić tronu Jaromira, sprzymierzył się z możnymi dynastami Wierszowcami, a gdy za ich pomocą uzyskał godność książęcą (r. 1012), złożył hołd cesarzowi, niektórych Wierszow-ców powiesić a brata Jaromira do więzienia wtrącić kazał. Podobnież postąpił z M e s t-kiem polskim, synem Bolesława Chrobrego, usiłującego odwieść Czechów od przymierza z Niemcami. Na żądanie cesarskie królewiczowi wolność powrócił Brzetysław, mianowany przez ojca wielkorządcą Czech (r. 1028), ożenił się z porwaną mniszką Judytą (r. 1029); wkrótce z polecenia ojcowskiego zajął Morawy, wygnał stamtąd załogi polskie i do Czech przyłączył, obdarzony w nagrodę tytułem księcia Morawskiego. Przybyłego do Pragi królewicza polskiego Bezb raj ma, czyli

Bezpryma, albo Bezprema, z niczein 0. odprawił, bo nie chciał się mieszać w sprawy M e stka, który wygnał był brata. Rychło i sam Mestko, pozbawiony tronu przez Bezb raj ma, zawitał do Pragi, lecz uwięziony, nie mógł na teraz myśleć o odzyskaniu władzy (r. 1032). Zmienny wszakże O. porzucił cesarza i przystąpił do przymierza ze Stefanem węgierskim, a gdy syn Brzetysław nie chciał mu być w tern powolnym, opór więzieniem odpokutował. Wieści o tym postępku zaniepokoiły cesarza, który zawezwał 0-a do Merseburga, lecz dumny wasal, ufny w pomoc sąsiadów, niestawił się wo-znaczonej miejscowości; dopiero gdy go nadzieje zawiodły, pośpieszył do Werben. Obrażony cesarz Konrad pozbawił go księstwa, w okowach do Ratysbony wysłał i tam do lochu ciemnego wtrącić kazał. W Bambergu otrzymał Brzetysław od cesarza Czechy i Morawy na prawie lennem (r. 1035). Wkrótce na prośby cesarzowej uwolniono 0-a. Poczuwszy się na wolności, O. pomimo solennych przyrzeczeń, że Jaromira do rządów dopuści, wnet wydał brata w ręce oprawców, którzy go oślepili, a syna skazał na wygnanie, skąd go niebawem przywołał, lecz już owoców tej pozornej zgody zakosztować nie zdołał, bo zgon przerwał nić życia jego (1037). —- 2)    O., książę berneński

na Morawach (1092), syn Konrada. Pozbawiony księstwa ojczystego przez Brzetysła-w a II, który tam osadził brata swego B o r z y-woj a, zbiegł z bratem Lu told em, do Au-stryi, skąd popierany przez możnowładcę God-fryda z Netz częstemi najazdami na Morawy upominał się o swoje prawa. Raz nawet utracone odzykał Berno. Nieotrzymawszy od cesarza posiłków, najął garść żoł-nierstwa, rozłożył się obozem pod Moiinem w Czechach, lecz, pokonany przez Borzy woja, zrzekł się księstwa Czeskiego, poprzest ając na Bernie. Fundował z bratem, Lutolde m Zno-jemskim, klasztor Trzebicki. W r. 1109 zrezygnował z tronu czeskiego na korzyść Władysława I. Zgon jego nastąpił blisko r. 1115. Zostawił synów: Wratysława (r. 1126), WładysławaiSpicygniewa (r. 1156).— Źródła: Cosmas „Chroń. Bohem.“-, D i t ma r „Chroń.“ i Annalista Kwedlinb. (Pertz „Monum Germ.“ III 83); Giesebrecht „Gesch. d. deutsch. Kaiserzeit“ (II); Tomek „Dëjepis mesta Prahy“ (str. 104); Lewicki Anatol „Mieszko II“ („Rozprawy i sprawozdania akad. umiejętności“ V).

Oldtown, miasto w płn.-amerykań. stanie Maine, nad rz. Penobscot, punkt węzłowy dróg żel.; obróbka drzewa budulcowego, znaczny handel budulcem; z górą 6 000 m.

Olëa po grecku sXoda, szlachetne drzewo oliwne, dla owocu swego wysoko przez Starożytnych cenione, a w Grecyi bogini Atenie poświęcone. W istocie pochodzi ono ze Wschodu, i to prawdopodobnie z Syryi, a stąd dostało

się do Grecyi, następnie zaś na wyspę Sycylię i do Italii, chociaż attycka tradycya mityczna o tyin, nawet po dziś dzień głównym płodzie Att/ki, opowiada, że Atena, sprzeczając się z Poseidonem o posiadanie tej krainy, pierwszeństwo odniosła przez obdarzenie jej drzewem oliwnem, które z jej woli pierwsze na Akropoli wyrosło, kiedy inni bogowie uznali, że jest ono dla Ziemi Attyckiej najpożyteczniejszym i najstosowniejszym darem. Rośnie też to drzewo najlepiej na lekkim, suchym gruncie, jaki właśnie przeważa w Attyce i w pobliżu morza. Zaży- sów republiki rzymskiej wyrabiano tam tyle wało ono u Ateńczyków zawsze opieki wy- ! oliwy, że gdy cena jej bardzo spadła, w wiel-jątkowej, prawami ściśle przepisanej. A żarem kiej ilości sprzedawano ją za granicę; wszakże, niektóre drzewa, chociaż i na gruntach pry- gdy Italia skutkiem wojen domowych, opusto-watnych rosły, które od oliwnej latorośli świę- szala, ustał ten eksport zupełnie.—Oliwka zo-tego drzewa ([xopta), jakie Atena na Akropoli wie się po grecku, również jak samo drzewo, ateńskiej stworzyła, pochodzić miały, były wie- èXaia, po łacinie oliva\ olej zaś po grecku czną własnością bogini i stały pod dozorem sXouov, po łacinie oleum; handlarz oliwą olea-Areopagu, który sprzęt z nich wydzierżawiał; Hus, olearius mercator. — Por. Plinius, Nat. kto drzewo takie wykopał, karany był wygna- Hist. 12, 1, 2; 15, 3, 4; 4, 5; Statius, Theb. niem i konfiskatą majątku; pień nawet drzewa, 2, 492; Columella, 12, 50; Gellius, Noctes jeżeli zmarniało, odgradzano osobnym płotem Att. 5, 5; Horatius Sat. 1, 6,    123; 2, 2. 59

i do palenia w lampach; stąd właśnie przysłowie łacińskie „oper am et oleum per der e*, któremu z inną przenośnią nasze „szkoda czasu i atłasu“ odpowiada, początek swój wzięło, z wyraźną, alluzyą do pracy nocnej, odbywanej przy świetle lampy, oliwą syconej. Za najlepszą uchodziła oliwa, pochodząca z okolic Venafrum i Tarentu, w połudu. Italii; znanym był także pewien jej gatunek, zwany imieniem czarownicy Medei. W Italii hodowano w ogóle drzewo oliwne bardzo troskliwie, a za cza-

na znak, że miejsce to jest święte, którego na i nast.; Cicero, ad famil. 7, 1; Plautus Poen. własną korzyść uprawiać nie wolno. Z oliwnych 1, 2, 119.    s. Drz.

Oleander, roślina, ob. Ner i um.

Olearius Adam, pod tern zlatynizowauem nazwiskiem znany jest Ölschläger, pisarz niemiecki (* 1600 w Aschersleben—f wGottorp r. 1671;. W r. 1633 wstąpił na służbę Fryderyka III, księcia holsztyńsko-gotorpskiego; zamianowany sekretarzem poselstwa, wysłanym został przez tegoż księcia w celach handlowych przez Moskwę do Persyi. Pozostawił o tej wyprawie cenne nader dzieło p. t, „Offt begherte Beschreibung der Neuen * Orientalischen Reise durch Gelegenheit einer hollsteinischen Legation an den König in Persien geschehen“ (wyd. 2-e Szlezwig 1656). Ttómaezył też „Guli-stan“ Sadiego p. t. „Persianisches Rosenthal“

W. G.

Olearius G o d f r y d, wybitny teolog protestancki (* 1603 —f 20 lut. 1685 jako superintendent w Halli), syn Jana O-a (* 1546 — f 1623 jako superitendent w Halli) i ojciec Jana O-a (* 1639 — f 1712 jako profesor teologii w Lipsku), który występuje jako współpracownik „Acta Eruditorum“ (ob.) zaraz w pierwszym numerze tego wydawnictwa. Brat Godfry-da, Jan O. (* 17 paź. 1611 w Halli — f 14 kwiet. 1684 w Weissenfels jako generalny superitendent) był płodnym autorem pieśni duchownych. Wnuk Godfryda a syn Jana G o d-fryda O-a (* 1635—f 1711 jako radca kon-systoryalny w Arnstadt) — Jan Krzysztof O. (* 1668—f 1747) jako superintendent w Arnstadt) znany jest także jako numizmatyk. Hr

drzew, będących prywatną własnością, wolno Olean, miasto w Ameryce Północnej, w S^a-było Ateńczykowi rocznie zwyczajnie tylko nie New York, nad Alleghany River, stacya dwa wykopać ; przestępujący tę normę wi- węzłowa dróg żelaznych; leży w okolicy nader nien był płacić grzywien 200 drachm (około bogatej w naftę; kilka fabryk; mieszkańców 50 talarów) za każde drzewo. Rośnie ono bar- ok. 9 000. dzo wolno, lecz dochodzi wieku przeszło 200 lat, rodzi zaś od 7-godo80-go roku. Gałązki oliwne uchodziły za symbol pokoju i pojednania: stąd też błagające o opiekę i pomoc osoby (btsToci, supplices), nosiły je w ręku przed sobą, w części owite wełnianemi wstążkami; wieńcami z liści oliwnych wynagradzano także zwycięzców w igrzyskach; nosili je również ministri triumphantium, służba, otaczająca wodza rzymskiego, kiedy odbywał wjazd tryumfalny do stolicy. Wergiliusz (Georg. 2, 85 i nast.) wymienia trzy gatunki oliwek: 1) okrągły, zwany orchis, zawierający najwięcej oleju; 2) podłużny gatunek, w kształcie czółenka tkackiego, zwany radius, który smażono, aby go szczególnie do przyprawiania potraw uży- (1654), wać; 3) najmięśniejszy gatunek (pausia), którego owoc jeszcze niedojrzały smażono. Sprzęt oliwek—stanowiących główne pożywienie rodzin biedniejszych, lecz także zwyczajnych na stole zamożnych domów, odbywał się od końca października do stycznia, poczem je w tłoczni (torcular), naprzód z lekka ubijano, a potem o-liwę z nich wyciskano. Oliwy, jak to do dzisiaj południowym krajom europejskim jest właściwem, używano już w Wiekach Starożytnych bardzo wiele, a mianowicie do przyprawiania potraw i często przy składaniu ofiar, dalej do nacierania ciała po kąpieli, szczególnie zaś w palestrze, gdzie przygodni i zawodowi zapaśnicy dla nadania członkom giętkości gładkości oliwą się smarowali, a wreszcie

S. i»rz.

S. Drz.

s I ł.

przez

dane w Krakowie 1779 r.

Olechnowicz Władysław, wybitny antro- Olechowski Witalis, literat polski, zmar-polog polski (* 27 Maja 1848 w miasteczku ły d. 21 marca'roku 1838, tłómaczył wiele u-Olszanie, gub. kijowskiej). Ukończył gimnazyum tworów dramatycznych dla teatru warszawskie-w Białej Cerkwi wr. 1867 i zapisał się w uni- go. Z przekładów tych wyszły w druku na-wersytecie kijowskim na wydział medyczny; stępujące: Wiktora Duc ange a(ob.) „Jest temu w r. 1869 przeniósł się na ten sam wydział I lat szesnaście, melodrama w trzech aktach do Szkoły Głównej w Warszawie. Ukończył j w francuskim języku napisana, z muzyką Dam-studya lekarskie w r. 1871 (w uniwersytecie j sego“ (Warszawa 1833, 8o, str. 200); Eugeniu-warszawskim) i zajął się praktyką najpierw 1 sza S crib eg o (ob) „Kwakier i tancerka“, w Lubelskiem, później w Lublinie. W latach komedya w jednym akcie, w francuskim języ-1879 —1882 podróżował, między inneini był ku napisana (WArszawa 1834, 8-o, str. 117). w Indyach Przedgangesowych, gdzie poświęcał Przedsięwziął też O. przekład dzieła Alfonsa się studyom nad cholerą (sprawozdanie druko- Lamar tine’a (ob.) „Souvenirs, impressions, wał w „Gazecie lekarskiej“ 1884). Po powro- pensées et paysages pendant un voyage cie praktykuje w Lublinie, obecnie zajmuje się Orient“, który zaczął wydawać własnym ko-specyalnie psychiatryą i antropologią. Ogłosił: sztem pt. „Wspomnienia, wrażenia, myśli i ob-„Esquisse d’une histoire de civilisation d’après razy podczas podróży na Wschodzie (1832 — la méthode brahmanique“ (Paryż 1882; jest to 1833)“, przełożone na język polski (Warszawa właściwie streszczenie studyów historyczno- 1837, 8-o, str. 144). Przekładu tego wyszły filologicznych ojca jego, także lekarza, Franci- tylko trzy zeszyty tomu pierwszego; śmierć szka O-cza); nadto bardzo poważne przyczynki do bowiem przeszkodziła tłómaczowi ukończyć tę antropologii kraju naszego, wszystkie w „Zbio- pracę, rach Wiad. do antr. krajowej“, wydawanych przez Akademię Umiejętności w Krakowie,

Oleaster, po grecku    dzikie drze

wo oliwne; prócz niższego wzrostu „różni się ono od szlachetnego drzewa oliwnego jeszcze ciernistemi, czworograniastemi gałęziami, krótszym i twardszym liściem, jak i mniejszym i bardziej gorzkim owocem; z liści jego wito korony, aby wieńczyć niemi zwycięzców olimpijskich.—Por. Plinius, Nat. Hist. 15, 4, 5; 1H, 44, 89; 17, 18; 30; Vergilius, Georg. 2, 183; 314, z komentarzami Vossa i nowszych uczonych; Partsch „Physikalische Geographie von Griechenland“, str. 412 i nast.

Qleastrum, ,po grecku ’OXéaoTpov: 1) Miasto Kosetańczyków w prowincyi Hispania Tarraco-nensis, przy trakcie wiodącym z Dertosy do Tarraco. Strabon (3, 159) mylnie je mieści w sąsiedztwie miasta Saguntum; w pobliżu jego wydobywano ołów, .który Pliniusz (Nat. Hist. 34, 1 7, 49) plumbum Oleastrense zowie; prawdopodobnie nazywa się ono dzisiaj Balaguer.—2) miasto w Hispania Baetica, w pobliżu Gades leżące. Por. Plinius, Nat. Hist. 3, 1, 3; Pto-lomaeus, 2, 4, 14. — 3) Przylądek na północnem wybrzeżu Mauritania Tingitana, pomiędzy wy-sokiemi cyplami Russa dir i Abylą; dzisiaj Punta de Mazari. Por. Ptolemaeus, 4,    1, 6;

Itinerarium Anton. str. 10.

Ole Bull (ob. Bull Ole, T. X str. 725).

Olechnowicz Antoni Bonawentura, dr. teologii, definitor prowincyi Franciszkańskiej, kaznodzieja, regens studyum generalnego wileńskiego, liturgista (t 1760 w Wilnie). Wydał w Wilnie w 1737 r. „Diarium Franciscanum diviui officii recitandi missasque celebran-di etc.“ i w 1738 r. księgę wyjaśniającą obrzędy: „Observationes rituales, décréta...“ z dodatkami uwag kalendarzowych, przestróg i wiadomości.

mianowicie: „Charakterystyka antropologiczna ludności gub. lubelskiej“ (1893), „Charakterystyka antropologiczna szlachty drobnej gminy Grabowo, gub. łomżyńs.“ (1894), „Charakterystyka antropologiczna Litwinów“ (1895), „Charakterystyka antropologiczna ludności powiatu Opatowskiego“ (1897), „Poszukiwania archeologiczne w gubernii Lubelskiej“ (1897), „Crania Polonica“ (1898), „Czaszki z cmentarzyska w Nowosiłkach, gub. wołyńska, pow. włodzimierski“. Nadto „Szlachta i włościanie“ („Wisła“ 1892) oraz wskazówki do pomiarów antropologicznych i liczne drobniejsze prace w „Wiśle“ i „Gazecie lekarskiej.“    u K-

Olechowski Józef, biskup sufragan krakowski (* 1725 —f 1809 r.)„ wyniesienie swe zawdzięczał biskupom: Załuskiemu i Sołtykowi. Po wywiezieniu biskupa Sołtyka do Kaługi (1767) został administratorem dyecezyi, którą to czynność spraw ował nawet po powrocie biskupa (1773). — Oprócz ducha intrygi (sprawa Sołtyka i Kołłątaja) zarzucano mu chciwość; i rzeczywiście, we dwóch z bratem swym Pawłem, kanonikiem krakowskim, zagarniali oni dla siebie lepsze beneficya w dyecezyi. O-ski wydał: „Mowa miana na powitanie imieniem kapituły krakowskiej króla Stanisława Augusta“ (Kraków 1787); „Wiadomość o Księstwie Siewier-skiem“ (bez roku i miejsca druku); „Dokumen-ta do spraw Dziesięcinnych w Polszczę, z nie-któremi wiedomościami i uwagami do nich potrzebnemu Dla wygody J. O. O. J. W. W. Sędziów Ziemskich i Grodzkich, oraz W. W. Pa-lestry itd.“ (Kraków 1779, w tym samym roku w Kaliszu, Lwów 1781, Lublin 1788). Powyższe dzieło przetłómaczone zostało na łacinę J. Szabla, kanonika krakowskiego, i wy-

S. Pł

en

Olecko, miasto pow. w Prusiech Wschodnich, ob. Mar grabowo.

Olefiny, węglowodory szeregu etylenowego po śmierci Ruryka, jako opiekun jego małoletniego syna Igora; Sołowjew jednak wyjaśnia, że władzę książęcą odziedziczył po Ruryku jako blizki jego krewny i najstarszy z rodu. Po trzyletnim pobycie w Nowogrodzie, na czele „wielkiejo wojska“, złożonego z „Waregów, Czudów, Słowian (ilmeńskich), Merów, Wesów, Krywiczan“, zajął Smoleńsk i Lubecz, poczerń wyruszył na Kijów, gdzie rządzili współple-mieńcy jego Askold i Dir, zamordował ich zlra-dziecko i ząjąi Kijów miasto (880), określiwszy Kijów jako „matkę grodów ruskich“. Stąd, budował grody warowne w ziemi kijowskiej i podbijał przez lat 20 plemiona Drewlan (883), Siewierzan, Radymiczów (884), Tywerców, Dulębów, Chorwatów, zmuszając je do płacenia sobie daniny, która przedtem pobierana była przeważnie przez Chazarów; nie zdołał jednak pokonać Ugliczów. W r. 907, pozostawiwszy w Kijowie Igora, podjął wyprawę na Konstantynopol, opisaną z legendarnemi szczegółami przez Nestora. Stanąwszy na czele ogromaych zastępów, przewiezionych, jak podaje Nestor, na 2 000 łodzi, pod Konstantynopolem, zniewolił następnie cesarzów Leona i Aleksandra do zawarcia z nim zaprzysiężonych obustronnie, korzystnych dla niego układów, warujących na przyszłość ulgi i udogodnienia dla kupców jego, przybywających w celach handlowych do Konstantynopola. Powróciwszy do Kijowa z bogatym okupem, uchodził odtąd w pojęciu swych ludów za wieszcza (wołchw). Po kilku latach (911) wyprawił do Konstantynopola 14 posłów w celu potwierdzenia i dokładniejszego rozwinięcia poprzedniej umowy. W zawartym ponownie traktacie przyrzekano sobie starą przyjaźń i dokładniej omawiano wzajemne stosunki handlowe i sposób załatwiania zatargów pomiędzy „ruskimi“ a ludnością. Posłowie powrócili w r. 912. Jesienią tegoż roku umarł O., podług Nestora w Kijowie, podług kroniki „Archan-gielskiej“ podczas wyprawy na północ w Ła-dodze. „Encykłoped. Słowar“ Sołowiew. „Isto-riaRossii“ 1,108-120; Karamzin „1st. Gosud. Ros.“ I, 73—88, przyp. 292 — 301, 309 — 317 (wyd. Einerlinga);

o wzorze ogólnym Cn H₂n. Szereg węglowodorów nienasyconych (ob.), posiadający otwarty łańcuch atomów węgla i jedno, tak zwane, wiązanie podwójne, znany jest pod nazwą olefinów. Zwykłe metody otrzymywania O-ów polegają, albo na odszczepieniu wody od alkoholi, alho na odszczepieniu kwasu chlorowco-wodorowego od związków chlorowcowych. Działając kwasem siarkowym na etylowy alkohol przy odpowiedniej temperaturze, jako pierwszy produkt reakcyi otrzymamy kwas etylo-siarcza-ny, który przy wyższej temperaturze rozpada się na etylen i kwas siarkowy. Reakcya przebiega według równań:

CH₃-CH,. OH-f-H₂ S0₄r= CH,-0H₂O (S0₃H) -f H₂0. CH₃-CH₂ O (S0₃H)=H₂S0₄-f-CH₂=CH₂. Na chlorowców _> połączenia działając alkoholowym rozczynem ługów, otrzymujemy również olefin:

CH₃. CH, Cl-j-K0H=CHf = CH₂ + H₂0-f-KCl. Najprostszym przedstawicielem szeregu O-ów będzie etylen o wzorze CH₂—CH₂, następny — propylen CH,=CH=CHa itd. Nazwy O-ów formujemy przez dodanie do nazwy odpowiedniego rodnika końcówki en np. etyl-en, propyl-ew. Pod względem własności fizycznych O-ny są bardzo zbliżone do węglowodorów szeregu nasyconego, tak zwanych parafino w. Włącznie do butylenu O-y są to ciała gazowe; następnie mamy ciecze o różnej gęstości; ciała zaś o znacznej wielkości cząsteczki są stałe. Temperatury wrzenia O-ów odpowiadają całkowicie, albo też leżą bardzo blisko temp. wrzenia odpowiednich parafinów np.:

Oktan C₈H₁₈ wre —124°

Oktylen C₈ H₁₆ wre-j-1240 Nonan C₉ Hl0 wre-f-150 Nonylen C₉H₁₈ wre-|-1530 Temperatury topliwości O-ów są nieco niższe np.: Heksadekan CJR H₃₄+18 Heksadecylen C₁₆ H₃₂+4 Oktadekan C4I H₃₈+28 Oktadecylen C₁₈ H3R+18

Ciężar właściwy O-ów jest znacznie mniejszy niż wody i waha się 0,63—0,79. Organiczne rozpuszczalniki jakoto: alkohol, eter, benzol, rozpuszczają olefiny z łatwością. Pod względem chemicznym O-y, jako związki nienasycone (ob.), różnią się zasadniczo od węglowodorów nasyconych, parafinów—własnością przyłączania dwóch atomów jednowartościowych pierwiastków lub też dwóch rodników (ob.) jednowartościowych np.:

1)    CH, —CH₂-pBr₃=CH₂ Br—CH₂ Br.

2)    ch'=ch₂+(oh)₂=ch₂ oh—ch₂ OH.

3)    CH₂=CH₂+H.OH=CH₃—CH₂ OH. Łatwość, z jaką O-y łączą się z różnemi ciałami, daje możność zastosowania ich do bardzo wielu syntez organicznych.

Oleg, pierwszy książę kijowski z rodu Ruryka (879—912). Podług Nestora objął władzę

„Połnoje Sobranie Russkich

J. B.

lietopisiej“ I, 9 — 17 (KronikaNestora).

K. Sł.

Oleg Swiatosławowicz, książę czernihow-ski, syn Swiatosława Jarosławowieża. Wspomniany po raz pierwszy pod rokiem 1075. Z bratem swym Włodzimierzem pomagał Bolesławowi Chrobremn w czasie jego wojny z Czechami. Wyparty z Włodzimierza Wołyńskiego, który otrzymał był po śmierci ojca (1076), usiłował odzyskać dzielnicę, wezwawszy na pomoc Po-łowców, ale został przez nich samych pochwycony z poduszczenia ks. kijowskiego Wsiewoło-da, odwieziony do Konstantynopola i zesłany na wyspę Rodos. W r. 1094 na czele Połow-ców wyparł z Czernihowa Włodzimierza Mono-maeha. Nie stawił się w r. 1096 na wezwanie Swiatopełka i Włodzimierza do Kijowa na

zjazd książęcy, poczein książęta wypowiedzieli ma wojnę. O. jednakże zdobył w niej Suzdal, Rostów, ziemię Muroinską i Rostowską, aleje utracił niebawem na rzecz Mścisława Monom acho wieża.

wraz

na-

J. B.

na

ino-

ïi ut.

M. H.

Na zjeździe książęcym w Lu-beczu (1097) otrzymał Nowogród Siewierski. Uczestniczył następnie w zjazdach książęcych w r. 1098 i 1101. Wymówił się od udziału w wyprawie Monomacha na Połowców, miał jednak udział w następnych wyprawach z resztą książąt w r. 1107 i w odparciu jazdu połowieckiego w r. 1113. Umarł w r. 1115. Wspomniany w słowie o pułku Igora z przydomkiem „Gorysławicz“.— „Encikłopedicze-skij słowar“.

Oleg Wł odz imierz o wicz, syn Włodzimierza Glebowic za, książę rjazański (f około 1208).

Oleg Iw an o wic z, w. ks. rjazański (1353 f 1402).

Oleg Irig warowicz, ks.rjazański (f 1258), ob. Rjazańskie księstwo.

Oleg Jarosławowie z, syn Jarosława Osmomysła, książę halicki (1187), ob. Halickie księstwo.

Oleggio, miasteczko we Włoszech, w pro-wincyi Novara, połączone drogami żelaznemi z Novarą, Luino i Avono. Posiada przędzalnie jedwabiu i fabrykę gorsetów. Dosyć znaczny ruch handlowy. Mieszkańców ok. 3 600.

Oleina, albo właściwiej trójoleina:

“C3H5 (0-Cl8 H₃₃ 0)₃

(c. częst. 884), gliceryd kwasu olejowego, jest najważniejszą częścią składową wszystkich 0-lejów nieschnących (ob. Oleje tłuste).Wstanie czystym jest to płyn oleisty bezbarwny, bez smaku i zapachu, niekrzepnący jeszcze przy 10°. W zetknięciu z powietrzem pochłania z niego tlen, jełczeje i zawiera wówczas wolny kwas oleinowy. Gdy go nagrzewamy powietrzu, częściowo się rozkłada i wytwarza w dużej ilości akroleinę. Pod wpływem kwasu azotawego twardnieje, zamieniając się na elai-dynę, gliceryd kwasu elardynowego (ob. Olejowy kwas) .O-nę otrzymuje się z oleju migdałowego, będącego prawie czystą trójoleiną z nieznaczną domieszką glicerydów stałych kwasów tłuszczowych; przez oziębienie do —10° kwasy te krzepną i prasowaniem łatwo gą być oddzielone; odprasowany płyn podlega specyalnemu jeszcze czyszczeniu. Sztucznie O. może być otrzymana z gliceryny i kwasu oleinowego.

Oleinowy kwas ob.Olejowy kwas.

Olej jajeczny, tłuszcz zawarty w żółtkach jaj. Otrzymuje się go w sposób następujący: jaja kurze gotuje się na twardo, poczem oddziela się białko, a żółtka same po wysuszeniu w kąpieli wodnej (ob.) wyciska gię w prasie, której płyty żelazne są ogrzewane. W ten sposób wydobywa się oleju 1 do iya %. Można także olej ten otrzymywać przez zrobienie wy-

Encykl. Powsa. 111. Ser II Zesi 34b T V.

ciągu za pomocą eteru naftowego. Olej jajeczny jest koloru czerwono-żółtego, posiada smak przyjemny, w zwyczajnej temperaturze jest gęsty — w temperaturze nizkiej szybko tężeje. Składa się on z palmitu i oleiny z pewną zawartością cholestryny i barwniku. Żaden inny tłuszcz nie nadaje takiej miękkości skórze i włosom jak jajeczny: dlatego używa się go w białoskórnictwie przy wyrobie skór kozich i baranich. Podlega on bardzo łatwo zepsuciu; aby go od tego uchronić należy olej jajeczny ogrzać do 60° w roztworze ałunu, następnie przefiltrować i przechowywać w naczyniach szczelnie zamkniętych. Mydło z oleju jajecznikowego udziela skórze nadzwyczajnej delikatności.

Olej skalny, ob. Nafta.

Olejarnie są to urządzenia fabryczne, w których dokonywa się wydobywanie oleju z nasion roślin oleistych. Do tego celu w praktyce u-żywane są dwa środki, a mianowicie: 1) zastosowanie mechanicznego ciśnienia, czyli wyciskania płynnego oleju z masy stałej i 2) zastosowanie odpowiednich płynów, które rozpusz-' czając tłuszcze, pozostawiają bez zmiany inne składowe części nasion; jest to tak zwane wyciąganie czyli ekstrakeya. Pierwsza czynność przy fabrykacyi oleju z ziarn polega na usunięciu z tychże ziarn wszelkich nieczystości i domieszek, jako to: nasion, chwastów, piasku itp. Czynności tej dokonywa się na młynkach, sitach itp. przyrządach, takich samych, jakich używa się w mlynarstwie do czyszczenia zboża. I) Me ch ani c z ny sposób wydobywania oleju polega na dwóch głównych działaniach: 1) na rozgniataniu ziarn w celu ich rozdrobnienia i 2) na wyciskaniu czyli prasowaniu otrzymanej papki. W celu zaś pozyskania większej wydajności oleju należy papkę przed wyciskaniem ogrzewać. Rozgniatania ziarn w małych O-cli dokonywa się w stęp ach (ob.). W sposób ten jednak nie otrzymuje się nasienia dokładnie rozdrobnionego; dlatego-to czynność tę uskutecznia się w dwóch naczyniach, a mianowicie w walcach, w celu rozdrobnienia ziarna, a następnie w wielkich i ciężkich kamieniach, w celu rozmiażdżenia ziarna. Maszyny walcowe składają się z dwóch poziomo ułożonych gładkich walców żelaznych lub kamiennych, o jednakowej, lepiej jednak—o różnej średnicy, które dają się względem siebie nastawiać. Ziarno, wsypane między walce, obracające się w przeciwnych kierunkach, ulega rozdrobnieniu. Gdy średnica walca większego jest 1 200 mm., a mniejszego 300 mm., przy długości 400 mm. i 56 obrotach na minutę, natenczas walce takie dostarczyć mogą na godzinę 400 kilogr. przemielonego ziarna. Rozmiażdżenia ziarna na papkę dokonywa się w kamieniach młyńskich, lepiej jednak w młynkach zwanych ro zmiaż-d ż ar k a mi (ob.). Składają się one z kamienia poziomego, po którym biegną swemi obwodami

dwa kamienie pionowe i rozcierają ziarno posy- i węgla (CS₂) i lotnych węglowodanów, jak oto: ga-pane na kamieniu poziowym. Kamienie piono- j zoliny, eteru naftowego, benzyny, oraz kanado-we miewają około 1800 mm. średnicy i 420 mm. szerokości i wykazują 8 do 10 obrotów na minutę. Młyn taki wymaga siły trzech koni mechanicznych i dostarcza na godzinę 140 litrów czysto rozmiażdżonego nasienia. Obecnie jednak rozdrabnianie i rozmiażdżanie ziarna odbywa się odrazu na jednej machinie walcowej podobnego ustroju, jak postawy walcowe do mielenia zboża. Teraz następuje wyciskanie oleju za pomocą pras, przedtem jednak należy papkę ogrzać do 60 — 80° Cels., czego dokonywa się w kociołkach, w których znajdują się mieszadła, zwykle poruszane mechanicznie. Przy wyrabianiu najlepszych gatunków oleju do jedzenia używanych unika się wszelkiego ogrzewania, lecz wytłaczania dokonywa się na zimno.

lu; ale przy nich proces wyciągania należy wykonywać przy wyższej temperaturze , dwusiarkiem zaś węgla można ługować na zimno. Przyrządy do wyciągania są dwojakiego rodzaju: jedne o działaniu ciągłem, drugie —o peryodycznem. W przyrządach pracujących peryodycznie, poty ługują pewną ilość ziarna coraz-to nowemi ilościami rozpuszczalnika, póki tenże pobiera jeszcze olej. Tym sposobem otrzymujemy wielkie ilości rozcieńczonego roztworu. W przyrządach z robotą ciągłą rozpuszczalnik przepływa kolejno przez kilka ekstraktorów, napelniowych ziarnem coraz-to bogatszem w olej, wobec czego otrzymujemy możliwie stężony roztwór oleju— praca zatem w tym wypadku jest bardziej ekonomiczną aniżeli w poprzednim. Typowe urządzenie dla ciągłej ekstrakcyi składa się z 4-ch do 5-u cylindrów z blachy żelaznej o ścianach podwójnych, pomiędzy które wpuszcza się para służąca do ogrzewania. Cylindry te połączone są z sobą rurami z kurkami, służącemi: do przepuszczania cieczy z jednego cylindra do drugiego, do wpuszczania wewnątrz cylindrów powietrza ścieśnionego i do wprowadzania pary. Nadto cylindry zaopatrzone są w pokrywy, a to w celu napełnienia ich ziarnem roz-gniecionem, oraz dla wydobycia odtłuszczanych kuchów. Prócz tego w każdym cylindrze znajdują się górne i dolne dna dziurkowane pokryte gęstą siatką drucianą. Robota odbywa się w sposób następujący: Trzy cylindry napełnia się ziarnem rozgniecionem ze zbiornika wysoko położonego i wpuszcza się dwusia-rek węgla pod dolne dziurkowane dno pierwszego cylindra Po 15 minutach łączymy przez otwarcie kurka górną część pierwszego cylindra z dolną częścią drugiego, a do pierwszego cylindra wpuszczamy ponownie dwusiarek węgla, który podnosi roztwór oleju do góry i przetłacza go do drugiego cylindra również pod dno dolne. Po 15 minutach znowu przetłacza się roztwór oleju z 2-o do 3-go cylindra, a dzieje się to wskutek tego, że do pierwszego cylindra doprowadza się nową ilość dwusiarku węgla. Wreszcie roztwór, dostatecznie bogaty wolej, wytłacza się z 3-go cylindra do osobnego zbiornika. Teraz w pierwszym cylindrze ziarno jest prawie zupełnie pozbawione oleju, świeży więc dwusiarek węgla doprowadza się do 2-go cylindra, a wreszcie 3-ci cylinder łączy się z czwartym, który napełnia się świeżem ziarnem i postępuje się dalej tak samo, jak wyżej opisano. Cylinder pierwszy należy opróżnić; w tym celu wyprowadza się z niego dwusiarek węgla do osobnego zbiornika, czego dokonywa się przez wtłaczanie do tegoż zbiornika powietrza ścieśnionego. Poczem wpuszcza się parę między podwójne ściany cylindra dla nagrzania zawartych w mm kuchów, a do wnętrza cylindra

Ilość tym sposobem otrzymanego oleju jest daleko mniejsza, ale zato wartość jegog wyż- * sza. Do wytłaczania oleju używane bywają prasy (ob.) rozmaitej konstrukcyi, i tak: prasy drągowe, kolankowe, śrubowe, klinowe r (ob.), najczęściej jednak hydrauliczne (oh.). Średnica tłoku stłaczającego prasy hydraulicznej wynosi 260 mm., skok 315 mm.; gdy prasa jest z żelaza lanego, ciśnienie wynosi 160 000 kilogr.

Na jeden skok prasa pojedyncza wytłacza 0.27 hektolitrów nasienia. Pompa wtłaczająca wodę robi 30 skoków na minutę, średnica jej tłoka wynosi 20 mm. Prasowanie odbywa się w przeciągu 10 minut. Prasa pojedyncza zużywa na godzinę około trzech koni mechanicznych, wytłaczając 1.65 hektol. nasienia. Wydajność dobrze urządzonej O-ni bywa na moc jednego konia i na godzinę około 8 — 9 litrów oleju wydobytego z 0.27 hektol. rapsu, albo około 3 litrów oleju z 0.2 hektol. lnu. 100 części rapsu wymagają do przerobu tej samej siły co 66 części lnu, lub 120 części orzecha włoskiego.—II) Wiy ciąganie czyli ekstrakcya. Za pomocą wytłaczania nigdy nie można otrzymać wszystkiego oleju zawartego w ziarnach, ponieważ części stałe nasion zawsze zatrzymują w sobie pewne jego ilości i to tein większe, im mniejszem było ciśnienie, i im niższą temperatura, przy której ziarno prasowano. Ilość oleju zawarta w pozostałościach z wytłaczania, zwanych kuc h,a mi, dochodzi nawet do 15°/₀. — Otóż w celu otrzymania wyższej wydajności, oraz umożliwienia przeróbki surowych materyałów uboższych w tłuszcz zastosował Deiss w r. 1856 metodę wyciągania, u-żywając jako rozpuszczalnika dwusiarku węgla.

Ogólna zasada, wspólna wszystkim stosowanym w praktyce metodom wyciągania, polega na tern, że odpowiednio rozdrobnione nasiona traktuje się pewnym rozpuszczalnikiem, a z o-trzymanego roztworu odpędza się przez nagrzewanie rozpuszczalnik, którego pary skroplone w kondensatorze służą do ponownego wyciągania. Do tego celu używają dwusiarku

trudności. Jeśli do tłuszczów właściwych za-' liczyć tylko te ciała, które pod względem swej budowy chemicznej są niewątpliwemi glicerydami (ob. niżej) kwasów tłuszczowych, a więc jeśli z grupy tej wyłączymy trany (ob.), ciała wo-góle blisko pokrewne tłuszczom, lecz których natura chemiczna nie została dotychczas z zupełną pewnością stwierdzona, dalej woski (ob.) i lanolinę (ob.), będące nie glicerydami, lecz estrami kwasów tłuszczowych z wyższemi je-dnoatomowemijspirytusami, to i po takiem ograniczeniu trudności klasyfikacyjne są jeszcze znaczne: jakikolwiek bowiem przyjmiemy podział, nie będzie on pozbawiony dowolności, ponieważ pojedyncze oleje i tłuszcze nie przedstawiają osobników chemicznie jednorodnych, lecz są mieszaninami w różnym stosunku różnych trójglicerydów, co wywołuje nieznaczne i nieuchwytne często stopniowanie różnic pomiędzy oddzielnemi ciałami tłustemi. W podręcznikach przyjęta jest przeważnie klasyfikacya oparta na konsystencyi, w tern mianowicie znaczeniu, że ciała tłuste, stałe w temperaturze pokojowej, zalicza się do tłuszczów właściwych (jak np. łój wołowy, barani etc.), płynne natomiast do olejów. Ponieważ wszakże i niektóre stałe, czysto zewnętrznemi. Ta albo pół-stałe (podobne do masła lub szmalcu) wspólność cech zewnętrznych ogranicza się do tłuszcze roślinne zwane są również olejami tego, że są one ciałami w temperaturze zwy- , (jak np. olej kokosowy, lub olej palmowy), ra-czajnej mniej lub bardziej gęsto płynnemi, w wodzie wcale nie albo w niezmiernie małej ilości rozpuszczalnemi, łatwiej w spirytusie, w eterze zwykle zaś bardzo łatwo i we wszystkich stosunkach; w temperaturze podniesionej przy dostępie powietrza zapalają się, przy czem same przez się lub z pomocą knota płoną zazwyczaj kopcącym płomieniem. Pod względem chemicznym zachodzą pomiędzy róż-nemi rodzajami olejów tak znaczne różnice, że w klasyfikacyi naukowej o łączeniu ich wszystkich w jedną kategoryę nie może być mowy, i całą tę grupę ciał rozbić należy na kilka klas oddzielnych, a mianowicie: O. tłuste (ob. niżej), O. lotne, inaczej zwane olejkami e-terycznemi (ob.), oleje mineralne (ob. Mineralne oleje) i w końcu oleje otrzymywane przy suchej destylacyi rozmaitych ciał organicznych (jak węgla, drzewa, żywicy etc.) lub skał zawierających ciała organiczne (łupek bitumiczny etc.). Co się zaś tyczy takich ciał jak kwas siarczany, zwany nieraz witryolejem (Vitriolöl), lub anilina, zwana olejkem anilinowym itp., to nazwy te w danych wypadkach są zupełnie mylne i powstanie ich tłómaczy się tern tylko, że utworzono je w tych czasach, gdy skład chemiczny danych związków nie był jeszcze znany i o analogiach ciał pomiędzy sobą sądzono tylko z cech zewnętrznych, jak wyglądu, konsystencyi id.

wtłacza się bezustannie powietrze, wskutek czego dwusiarek węgla się ulatnia, a pozostałe kuchy stają się zupełnie suchemi. Z otrzymanego powyższym sposobem roztworu bogatego w O., odpędzamy dwusiarek węgla w osobnych naczyniach zwanych wyparnicami próżnia nein i ( Vakuum), podobnych do tych, jakich używają w cukrownictwie, lecz zaopatrzonych jeszcze w mieszadła. Ogrzewanie jednak przyrządu tego parą, wpuszczaną między podwójne dna, nie wystarcza: dla wydzielenia więc resztek dwusiarku węgla wyprowadza się parę wprost do O-u zapomocą wężownicy, zaopatrzonej w drobne dziurki. Po oddestylowaniu dwusiarku węgla ściągają olej do obszernych zbiorników celem odstania. Oleje przeznaczone na pokarm należy wyciągać zapomocą przetworów naftowych. — Oleje otrzymane zapomocą wyciągania, lub też zapomocą wytłaczania zanieczyszczone bywają zwykle materyami obcemi, które je czynią nieprzydatnemi do wielu użytków dlatego-to podlegają one jeszcze oczyszczaniu czyli rafinowaniu (ob. Oleje tłuste).

Oleje. Nazwa ta obejmuje zazwyczaj znaczną ilość związków organicznych, niemają-cych nieraz nic ze sobą wspólnego po za pe-wnemi cechami

cyonalniejszym więc będzie podział na: 1) tłuszcze zwierzęce, oraz 2) roślinne, stopień zaś konsystencyi przyjąć wówczas można za probierz klasyfikacyjny każdej z tych dwu grup. Zgodnie z klasyfikacyą powyższą, do olejów tłustych zaliczyć wypadnie wszystkie tłuszcze (a więc trójglicerydy) pochodzenia roślinnego; w grupie ciał tych rozróżnić można trzy następujące podgrupy: I. Oleje tłuste płynne niese h n ą c e,k(zawierające przeważnie trójglicerydy kw. olejowego (ob.) i jemu pokrewnych (np. olej oliwek, O. rycynowy, migdałowy, rzepakowy, sezamowy, etc.). II. O. tłuste płynne schnące (zawierające przeważnie trójglicerydy kwasu lnianego i jemu pokrewnych np. O. lniany, makowy, konopny, etc. III) O. tłuste stałe (trójglicerydy kwasów przeważnie stearo-wego, palmitowego i olejowego, np. O. kokosowy, O. palmowy). —Skład chemiczny O. tłustych. O. tłuste, jak i wogóle tłuszcze przedstawiają mieszaninę złożonych eterów czyli estrów gliceryny: C₃H₅ (OH),, spirytusu trój-atomowego, a więc ciała, zawierającego w cząsteczce trzy grupy hydroksylowe, których atomy wodorowe zostały zastąpione przez rodniki kwasów tłuszczowych. Poznanie budowy chemicznej tłuszczów naturalnych zawdzięcza chemia Chevreulowi (ob.); znakomity ten uczony francuski, badając w początkach wieku ubiegłego proces zmydlania tłuszczów, wykazał, że w warunkach tych tłuszcz rozszczepia się na jeden i ten sam zawsze spirytus trój atomowy— glicerynę, i na różne kwasy tłuszczowe, żale- •

Mut.

Oleje tłuste. O. tłuste należą do obszernej grupy ciał zwanych ogólnie tł u sz cz a mi (ob.), których klasyfikacya przedstawia dość znaczne

żnie od rodzaju tłuszczu lub oleju, podlegającego zmydlaniu. Zmydlenie tłuszczów zachodzi pod wpływem nagrzewania z wodą pod Wysokiem ciśnieniem, lub łatwiej przy nagrzewaniu z wodzianami alkaliów; w ostatnim wypadku zamiast wolnych kwasów otrzymuje się w produktach reakcyi sole alkaliczne kwasów tłuszczowych czyli mydła; rozszczepienie tłuszczów na glicerynę i kwas tłuszczowy zachodzi przez przyłączenie drobiny wody, jak to widać np. z następującego równania:

C₃H₅ (C₁₈H₃₅0₂)₃ + 3 HOH= woda

37    %

42.5#

trój stearyna C₃H₅ (OH)₃ + 3C₁₈H₃₆ 03 Gliceryna Stearowy kwas W naturalnych tłuszczach i olejach tłustych najbardziej rozpowszechnione są glicerydy kwasów:    stearowego (Cl8H₃₆0₂), palmitowego

(C₁₆H₃₂0₂), laurowego (C₁₂H₂₄6₂) i olejowego Cj₈H₃₄0₂. Pierwsze trzy kwasy są normalne-mi nasyconemi kwasami tłuszczowemi ogólnego wzoru CH₂n0₂n, ostatni jest kwasem nienasyconym o jednem podwójnem wiązaniu, ogólnego wzoru C)/H₂n-,0₂. Estry glicerynowe tych kwasów noszą nazwę glicerydów wogóle, lub w szczególe zwane są: trójlauryną, trój stearyną, trójpalmityną, trójoleiną, często zaś wprost lauryną, stearyną, palmityną, oleiną. Ponieważ lauryna, palmityna i stearyna są w zwykłej temperaturze stałe, oleina natomiast płynna, konsystencya więc tłuszczów zależy od tego, który z glicerydów przeważa; bogate w palmi-tynę i stearynę tłuszcze są w zwykłej temp. stałe, bogate w oleinę płynne. — Wchodzące w skład tłuszczów i olejów kwasy tłuszczowe należą wszystkie bez wyjątku do kwasów lub oksykwasów jednozasadowych rzędu alifatycznego; kwasów aromatycznych nie spotyka się tutaj. Prócz wymienionych powyżej w skład olejów i tłuszczów wchodzą jeszcze następujące kwasy tłuszczowe, Z szeregu kwasów nasyconych (OH₂n0₂): masłowy (C,Hs0₂), wale-ryanowy (C₅H₁₀O₂), kapronowy (C₆H, 0₂), kaprylowy (C₈H₁₆0₂) i inne aż do melissynowego (C3ûHÇ0Cy i teobromowego (C₆₁Hl28 0₂); godnem uwagi jest, że poczynając od kwasu kaprono-wego w górę aż do arachinowego (C₂₀H₄₀O₂) w tłuszczach spotyka się tylko kwasy z parzystą ilością atomów węgla. Z szeregu nienasyconych kwasów rzędu C/iH₂n-₂0₂ w skład tłuszczów naturalnych wchodzą: kwas krotonowy (C₄H₆0₂), angelikowy (Cr,H₈0₂), wspomniany już olejowy (C₁₈H₃₄0₃), erukowy (C₂₂H₄,0₃) i in. Z szeregu oksykwasów ogólnego wzoru: C)iR₂n-t0₃ wymienić należy: kw. rycynowy albo oksyolejowy (C,₈H₃₄0₃).—Jakkolwiek główną masę wszelkich olejów tłustych i tłuszczów wogóle stanowią trój glicerydy kwasów tłuszczowych, to jednakże prócz nich skonstatować można zawsze jeszcze pewne ciała obce, w części pochodzące z produktów surowych, w części zaś wytwarzające się wskutek zmian, jakim sam tłuszcz podlega. Z tych obcych domieszek wymienić należy: 1) Wolne kwasy tłuszczowe; w olejach roślinnych nigdy ich nie brak, ilość ich wzrasta wówczas, gdy nasiona oleiste- nie zupełnie były dojrzałe lub gdy z powodu deszczów podczas żniwa nastąpiło kiełkowanie nasion. Przy staniu na powietrzu ilość wolnych kwasów wzrasta jeszcze bardziej (ob. niżej). 2) Według i Allena i Thomsona wszystkie tłuszcze zawierają niewielkie ilości substancyj niezmydlających się, rozpuszczalnych w eterze naftowym, będących wyższemi węglowodorami lub spirytusami; do tej-samej kategoryi zaliczyć nal eży cholesterynę i j^fytosterynę. 3) Barwniki, których obecność powoduje często bardzo charakterystyczne reakcye barwne oddzielnych olejów. 4) Ciała pachnące, olejki e-teryczne. 5) Domieszkę celulozy (w tłuszczach roślinnych) lub białka (w tłuszczach zwierzęcych ). — Występowanie i znaczenie w przyrodzie. Wielkie rozpowszechnienie olejów i tłuszczów w roślinach i zwierzętach tłómaczy się znaczeniem ich dla organizmów; rola ciał tych polega mianowicie na tern, że stanowią one rezerwę pokarmową. Zawarty np. w nasieniu olej służy do żywienia zarodka (kiełka): w miarę wzrostu kiełka nasienie kiełkujące traci stopniowo swój tłuszcz, który, przerabiany w przemianie materyi rośliny na liczne inne potrzebne roślinie związki, użyty zostaje jako materyał do budowy nowych organów, lub też, ulegając utlenianiu, służy jako źródło energii, potrzebnej do wykonywania rozmaitych funkcyj żywego organizmu. Podobnie się dzieje w świecie zwierzęcym: cierpiące np. głód zwierzę żyje przeważnie kostein nagromadzonego w tkankach zapasu tłuszczu. Duża i-lość ciepła, wyzwalana przy spaleniu tłuszczu, w porównaniu z wszelkiemi innemi związkami chemicznemi, wchodzącemi w skład organizmów żywych, jest prawdopodobnie powodem tego, że tłuszcze właśnie odgrywają w organizmach rolę ciał rezerwowych. Ciała te gromadzą się więc w organizmach żywych, ażeby dać im możność czerpać z nich wówczas, gdy organizm z zewnątrz nie ma możności przyjmować pożywienia; tworzą się one, gdy dopływ pożywienia z zewnątrz jest większy, aniżeli jego spotrzebowywanie, natomiast zostają zużyte w warunkach przeciwnych. — W roślinach O. tłuste znajdują się w rozmaitych organach, przeważnie zaś w nasionach i w mięsistych częściach owoców, rzadko bardzo w korzeniach. Zawarte są w tej części nasienia, z której rozwijają się liścienie; w oliwkach znajduje się olej w masie mięsistej. Do najbogatszych w o-lej roślin należą Cruciferae, a dalej Drupaceae, Amentaceae i Solanaceae. Zawartość przeciętna najczęściej w fabrykacyi olejów używanych nasion wynosi dla:

Lnu

Rapsu

33.6    „ 41.0 „

23.6    „ 30.3 „ 37.0 „

i płynne tłuszcze, zachodzi, jak się zdaje, naprzód rozszczepienie glicerydu na kwas tłuszczowy i glicerynę; rozszczepienie to zachodzić może tylko w obecności wody, która albo w samym oleju się znajduje, albo pobierana bywa z wilgotnego powietrza. W dalszym ciągu ulegają zmianie prawdopodobnie oba produkty rozkładu; pomiędzy temi dalszemi produktami rozkładu znaleziono niższe kwasy tłuszczowe, które są właśnie powodem nieprzyjemnego smaku i zapachu zjełczałego oleju. Przyczyna i proces jełczenia nie zostały dotychczas dokładnie zbadane. Zdaje się, że mnmy tu do czynienia ze sprawą fermentacyjną; dodatek kreozotu i in. środków antyseptycznych chroni oleje od jełczenia. Jełczenie olejów wzrasta przy działaniu światła.

Konopi Maku

Słonecznika Bawełny Sezamu Orzecha ziemnego 41.2 „

Ilość zawartego w nasionach oleju waha się nietylko w zależności od gatunku roślin, lecz w znacznym stopniu również od warunków klimatycznych i rodzaju gleby,sposobu uprawy, rodzaju nawożenia etc. — Ogólne własnościO. (i tłuszczów w ogóle). Wszystkie tłuszcze są gatunkowo lżejsze aniżeli woda. Są albo w zwykłej temperaturze płynne, albo topią się bez zmiany poniżej 100°. Przy ochładzaniu stałe tłuszcze twardnieją jeszcze bardziej, większość płynnych krzepnie; płynność olejów wzrasta wraz z podniesieniem temperatury. Płynne tłuszcze pozostawiają na papierze tłustą plamę, nieginącą ani przy przy nagrzewaniu, ani przy wymywaniu wodą i następnem suszeniu, czem odróżnić je można od plam, pozostawianych na papierze przez olejki eteryczne i glicerynę. Czyste trój glicerydy są bezbarwne, oraz pozbawione smaku i zapachu (smak, zapach i barwa naturalnych O-ów spowodowane są domieszkami obcemi); pozostawione wszakże dłuższy czas na powietrzu podlegają zmianom, zabarwiają się na żółto, nabierają nieprzyjemnego zapachu i smaku i przyjmują odczyn kwaśny. Działanie powietrza na oleje jest niejednakowe i pod tym względem podzielić je można na dwie wielkie grupy. Jedne absorbują przytem tlen i w razie, gdy są w) stawione na działanie powietrza w cienkich warstewkach, zamieniają się na twarde, przezroczyste masy. Z tego powodu zwą się one_ O. schnące mi. Pochłanianie tlenu z powietrza wywołuje zwiększenie u agi oleju; tak np. Clöez znalazł, że 10 grm. O. lnianego, po 18-miesięcznem staniu na powietrzu, powiększyło swą wagę do 10 703gr. Najważniejsze z pomiędzy O. schnących są następujące oleje: lniany, makowy, konopny. Należy tu jednak zauważyć, że przeprowadzenie ścisłej granicy pomiędzy O. schnącemi i nieschnącemi jest b. trudne, ponieważ zdolność wysychania w znacznej mierze zależy od temperatury. Największą zdolnością wysychania odznacza się O. lniany, i stąd pochodzi jego zastosowanie w malarstwie i do pokostów. Wysychanie O-ów zostaje znakomicie przyśpieszone, jeśli uprzednio je nagrzewać, a jeszcze bardziej przez nagrzewanie z glejtą ołowianą, minią, braun-sztajnem etc.; sposoby te są stosowane przy fa-brykacyi pokostów (ob.). Dodatki powyższe grają rolę przenośników tlenu. Innego rodzaju jest działanie tlenu powietrza na drugą grupę O-ów, zwanych nieschnącemi, do których należą: oliwkowy, migdałowy i in. Zmiany, jakim O. te podlegają, można scharakteryzować ogólnie jako zjawisko jełczenia. Przy jełczeniu, któremu podlegają zarówno stałe jak

Zdolność pochłaniania tlenu przez wszystkie wogóle O. tłuste wzrasta nadzwyczajnie, gdy są one w stanie silnego rozdrobnienia; np. w nasiąkłych olejami gałganach, leżących w większych kupach, proces oksyda-cyjny jest tak energiczny, że z powodu znacznego wydzielenia ciepła może doprowadzić do samozapalenia. — Q. tłuste nie są ciałami bez zmiany lotnemi; bez dostępu powietrza mogą być bez zmiany nagrzane do 250"; przy sil-niejszem ogrzaniu przyjmują najpierw ciemne zabarwienie i zaczynają wydzielać duszącą i silnie drażniącą parę. Tworzy się mianowicie akroleina (C₃H₄0), aldehyd allylowy, posiadający nader niemiły zapach i silnie drażniący błony śluzowe oka i nosa; destylat zawiera prócz tego różne kwasy tłuszczowe, kw. seba-cynowy, płynne i stałe węglowodory. — Oleje tłuste, jak i wogóle wszystkie tłuszcze, rozpuszczają się łatwo i całkowicie w eterze, benzolu, chloroformie, siarczku węgla; z wyjątkiem O. rycynowego rozpuszczają się również w nafcie i eterze naftowym. Z wrzącym spirytu ■ sera dają się zmieszać, wydzielają się wszakże po oziębieniu, z wyjątkiem O-u rycynowego i krotonowego, które i w zimnym wyskoku są rozpuszczalne. W wodzie tłuszcze są nierozpuszczalne, wszakże przy kłóceniu, a jeszcze łatwiej w obecności pewnych ciał, można je rozdrobnić w wodzie w formie drobniutkich kropelek, przyczem tworzy sięt. zw. zawiesina lub emulsya. —S p o s o b y badania O-ów (i tłuszczów wogóle). Naturalne O-e i tłuszcze są zawsze mniej lub więcej skompliko-wanemi mieszaninami różnych glicerydów, i o-znaczenie ścisłe, z jakich części składowych dauy tłuszcz się składa, przedstawia znaczne trudności analityczne, wobec braku metod bezpośrednich, skierowanych ku oznaczeniu w mie szaninie pojedynczych części składowych. W celu odróżniania jednych olejów od drugich, oraz skonstatowania ich stopnia czystości itd. wypracowane zostały liczne metody badania, opierające się z jednej strony na ich własnościach fizycznych, z drugiej zaś chemicznych. Co się tyczy pierwszych, to tutaj główne zna-

czenie posiadają cechy, tyczące się ich: 1) płyn- I ce, którą się ogrzewa, i następnie notuje punkt, ności ( Viscositas), 2) ciężaru gatunkowego, 3) * przy którym na dolnym końcu kuleczki ukazu-punktu topliwości i krzepnienia, 4) zdolności optycznej załamywania i skręcania. — Płynność olejów jest wielkością proporcyonalną do tarcia wewnętrznego. Określić ją można w ten sposób, że jednakowym objętościom płynów porównywanych daje się wypływać przy ściśle jednakowych warunkach przez wąski o-twór, przyczem oznacza się czas wypływu.

je się kropla stopionego tłuszczu. O. oliwkowy krzepnie przy 4- 2°C., rzepakowy przy — 3.75°, migdałowy—10", makowy —18°, lniany — 27.5°, konopny — 27.5°; olej palmowy topi się przy 36 —37n.—Wł asn ości optyczne. Ważne znaczenie dla charakterystyki O-ów i skonstatowania obecności zafałszowali danego gatunku oleju domieszką innych posiada zdolność załamywania światła; dla oznaczenia spółczynnika załamania używa się albo refraktometru (ob.) Abbego, albo specyalnie dla badania olejów przez Amagata i Jeana skonstruowanego oleorefrakto-metru.—Badanie chemiczne. Metody badania chemicznego dają wtedy tylko wyniki zupełnie pewne, gdy idzie o oznaczenie w olejach ilości obcych domieszek; natomiast dzą często, gdy wykonać mamy rozbiór jakościowy i ilościowy mieszaniny kilku gatunków O. tłustych. Badanie rozpoczyna się od oznaczenia wody i domieszek obcych. Wodę określa się przez nagrzewanie w temp. 100 — 110°C. do stałej wagi. Ilość ciał obcych ozuacza się dwojako: gdy ilość domieszek jest w stosunku do ilości tłuszczu niewielka, rozpuszczamy tłuszcz w jednym z rozpuszczalników (chloroformie, e-terze naftowym, siarczku węgla etc.), przesączamy przez zważony uprzednio filtrek, wymywamy tymże rozpuszczalnikiem, poczein sączek suszymy i ważymy ponownie; natomiast gdy ilość ciał obcych jest znaczna w stosunku do ilości samego tłuszczu, to wówczas należy u-ciec się do ekstrakcyi —eterem lub chlorofor-' mem, które rozpuszczą tłuszcz z mieszaniny;

Liczba, jaką się otrzymuje, gdy czas wypływu oleju podzielić przez czas wypływu wody, o 20°C. nazywa się płynnością właściwą lub stopniem płynności (Lamansky, Engler). Jeżeli płynność wody przyjąć za jednostkę, to dla różnych O-ów przy 20°C. otrzymamy dane następujące: dla O. rycynowego 203, oliwy 21.6,

zawo-

Przy odróżnianiu je-

wagę tłuszczu.

dnych olejów od drugich posługujemy się stępującemi metodami. Przedewszystkiem żna odróżnić za pomocą łatwej reakcyi O. schnące od nieschnących. Jest to tak zw. próba elaidynowa, polegająca na tern, że pod wpływem kwasu azotawego trójoleina zamienia się na stałą elaidynę (ob. olejowy kwas), wówczas gdy glicerydy kwasu linolowego, lino-lenowego i t. p. pozostają płynnemi. Oleje schnące w warunkach tych pozostają więc mniej lub więcej płynnemi, gdy O. nieschną-ce zamieniają się na twarde masy. — Celem wnioskowania. o naturze i czystości danego o-leju (lub tłuszczu wogóle) posiadamy w dalszym ciągu cały szereg ilościowych reakcyj chemicznych, przy pomocy których określa się zachowanie względem pewnych odczynników. Z pomocą reakcyj tych określa się następujące stałe: 1) liczbę kwasową, 2) liczbę zmydle-nia albo Kóttstorfera, 3) liczbę estrową, 4) liczbę Hehnera, 5) liczbę acetylową, 6) liczbę Rei-cherta-Meissla, 7) liczbę jodową lub Hiibla.— Liczba k w as o w a jest miarą zawartości wolnych kwasów tłuszczowych. Odważoną ilość oleju lub tłuszczu rozpuszcza się w alkoholu

O. z białej gorczycy 17.4, makowego 13.6, lnianego 9.7, konopnego—9.6.—W celu ścisłego porównywania pod tym względem O-ów zbudowane zostały liczne przyrządy, z których największem bodaj rozpowszechnieniem cieszy się Wiskozymetr Englera (ob. Wiskozy metr).—Oznaczenie stopnia płynności jest sprawą bardzo ważną przy praktycznem stosowaniu O-ów; jeśli O. służy do palenia, to idzie o to, czy z łatwością będzie wsiąkał w kapilary knota; przy użyciu zaś w charakterze smarów, powinien O. posiadać konsystencyę taką, ażeby uniemożliwić bezpośrednie zetknięcie się trących się o siebie powierzchni, nie może więc być ani zbyt płynnym, ani zbyt gęstym. —C i ę-żar gatunkowy O-ów oznacza się z pomocą piknometru (ob.), areometru (ob.), lub wagi hydrostatycznej. Ciężary gat. O-ów wahają się w niezbyt szerokich granicach; większość po odpędzeniu rozpuszczalnika otrzymamy bowiem zawiera się pomiędzy 0.910 i 0.935,

na-

mo-

O. rycynowy tylko ma C. gat. wyższy, mianowicie—0.960. Tłuszcze stałe wykazują różnice większe, O. muszkatowy np. posiada c. gat.

0.995. Punkt topliwości ewent. krzepnienia wykazuje b. znaczne różnice pomiędzy poszczególnemi O-mi i tłuszczami, oznaczenie go bywa często ważnym środkiem dyagno-stycznym. Dla oznaczenia p unkt u krzepnię-c i a O-ów umieszcza się próbkę substancyi w probówce, opatrzonej korkiem z termometrem, którego podziałka rozpoczyna się powyżej korka. Naczyńko pogrąża się w mieszaninie oziębiającej i dla obserwacyi wyjmuje się je od czasu do czasu na chwilę. Temperatura, w której O. przestaje być płynnym, stanowi jego punkt zamarzania. Oznaczenie punktu topliwości tłuszczów stałych wykonywane bywa rozmaicie: albo w cienkich i niezbyt wąskich rurkach włosko waty ch (jak w robotach organicznych) lub też tym sposobem, że kulkę termometru pogrąża się w tłuszcz nagrzany nieco ponad p. topliwości i po wyjęciu daje zastygnąć, ażeby kulka termometru otoczyła się cienką warstewką tłuszczu; wówczas umieszcza się termometr za pomocą korka w obszernej i długiej probów-

i eterze i miareczkuje na zimno mianowanym roztworem ługu; ilość milligr. ługu potasowego, potrzebna do związania wolnych kwasów tłu-szczowyclijw 1 gr. substancyi wyrażać będzie liczbę kwasową.—Liczba z mydlenia albo Kött stor 1er a jest miarą obecności ogólnej ilości kwasów tłuszczowych (t. j. wolnych i zawartych w trójglicerydach pospołu); wyraża ona ilość rnillig. ługu potasowego, potrzebną do związania tej całkowitej ilości kwasów tłuszczowych w tej substancyi; oznacza się ją przez zmydlenie w alkoholowym roztworze nadmiarem ługu i następnie mianowaniem pozostałego ługu kwasem solnym. — Liczba estrowa jest ;niarą ilości trój glicerydów; otrzymuje się z różnicy liczb zmydlenia i kwasowej; dla tłuszczów obojętnych, dla których 1. kwasowa —zero, obie te liczby są równe sobie.—Zobojętniane w powyższych oznaczeniach ługiem kwasy tłuszczowe mogą być albo: a) kwasami 1 o-tnemi, rozpuszczalnemi w wodzie, uboższe-mi w węgiel; albo b) nielotnemi, nierozpu-szczalnemi w wodzie; t. j. wyższemi kwasami tłuszczoweini nasyeonemi, nienasyconemi, ewent. hydroksylowanemi. Do wykrycia natury znajdujących się w danym tłuszczu lub oleju kwasów służy oznaczenie reszty ze wspomnianych wyżej liczb (t. j. liczby Hehnera, Reicher-ta-Meissla, acetylowej i jodowej). — Liczba Hehnera wyraża w odsetkacli ilość nierozpuszczalnych kwasów tłuszczowych; oznacza się zaś przez zmydlenie, rozpuszczenie utworzonego" mydła w wodzie, wydzielenie z mydeł wolnych kwasów za pomocą kwasu solnego, gotowanie ich z wodą, suszenie i wreszcie ważenie. Naturę nierozpuszczalnych kwasów tłuszczowych można scharakteryzować jeszcze bliżej, jeśli odważoną ilość miareczkować ługiem mianowanym i tym sposobem poznać ich przeciętny ciężar cząsteczkowy. — Liczba acetylowajest miarą zawartośoi oksykwa-sów tłuszczowych; oznaczenie to wykonywa się przez gotowanie z bezwodnikiem octowym wydzielonych, jak poprzednio było wskazane, nierozpuszczalnych wolnych kwasów, wskutek czego grupy hydroksylowe zamieniają się na oksace-tylowe (O.CO.CH,); po przemyciu kwasów ace-tylowanych wodą gorącą, mającem na celu u-wolnienie się od nadmiaru bezwodnika octowego, określa ich na odważonych próbkach, jak poprzednio, liczbę kwasową i liczbę zmydlenia; różnica ich obu będzie właśnie liczbą acetylo-wą; wyraża ona, jak z tego widać, miarę ilości przyłączonego przy acetylowaniu kwasu octowego; jeśli dany tłuszcz nie zawierał oksykwa-sów, to w tym wypadku liczby zmydlenia i kwasowa będą równe, liczba acetylowa zaś będzie równa zeru. — Liczba Reichert a-Meissla jest miarą zawartości lotnych kwasów tłuszczowych; oznacza się ją przez oddestylowanie lotnych kwasów po zmydleniu i dodaniu do roztworu mydła kwasu siarczane-go i miareczkowanie przekropliny. Wyraża ona ilość ccm. yi0 N—NaOH, potrzebną do zobojętnienia lotnych kwasów tłuszczowych w 5 gr. tłuszczu.—L i c z b a jodowa jest miarą zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych; metoda ta polega na przyłączeniu jodu w miejscu podwójnego wiązania, przez co związek nienasycony przechodzi w nasycony; odważoną próbkę rozpuszcza się w chloroformie, dodaje mianowanego roztworu spirytusowego jodu z dodatkiem chlorku rtęciowego, pozostawia w spokoju na przeciąg 2 godzin, zadaje rozcieńczonym wodnym roztworem jodku potasu i wreszcie miareczkuje nadmiar jodu mianowanym roztworem tiosiarczanu sodu. Spotrzebo-wana przez 100 cz. tłuszczu ilość jodu nazywa się właśnie liczbą jodową lub liczbą Hiibla. W celu łatwiejszego zoryentowania się w cechach charakterystycznych poszczególnych O-ów tłustych podany jest nastr. 112 przegląd tabelarny. Z kolei rzeczy przechodzimy do opisu s p o s ob ó w o t r z y m y w a n i a O. t-c h (ob. 01 ej ar n i e). Co się tyczy stałych tłuszczów roślinnych (jak O. palmowy, kokosowy, masło kakaowe, muszkatowe, wosk japoński itd.), to tutaj stosowane są trzy rodzaje metod: 1) wytapiauie, które wykonywa się w obecności większej ilości wody; przyczein tłuszcz zbiera się na powierzchni, wówczas gdy gatunkowo cięższe części roślinne opadają na dno wody lub pozostają zawie-szonemi, wobec czego możliwe jest mechaniczne oddzielenie tłuszczu; 2) prasowanie, przy-czem dane części roślinne nagrzewa się uprzednio do temperatury przenoszącej p. topliwości tłuszczu; 3) ekstrakcya, wykonywana przy pomocy substancyj posiadających własność rozpuszczania tłuszczu i dających się następnie łatwo od uiego przez destylacyę oddzielić, jak np. siarczku węgla, eteru naftowego, benzyny etc. — Stałe tłuszcze roślinne stanowią przedmiot rozgałęzionego handlu i znajdują liczne w przemyśle zastosowania. Np. masło kakaowe, otrzymywane z nasion Theobroma Cacao, jako produkt poboczny przy fabrykacyi kakao i czekolady, używany bywa jako tłuszcz jadalny, do celów kosmetycznych, w medycynie, perfumeryi, przerabiane bywa również na mydła. Wosk japoński, pochodzący z owoców niektórych rodzajów Bhus, np. Uhus succedanea używany bywa do wyrobu świec i jako zafałszowanie wosku pszczelnego. O. palmowy, o-trzymywany z palmy oleistej (Elaeis guinensis itp.), a mianowicie z mięsa owoców i z nasion, znajduje zastosowanie w fabrykacyi mydeł i świec. O. kokosowy, pochodzący z orzecha kokosowego, owocu palmy kokosowej (Cocos nucifera), używany bywa do mydeł toaletowych, ewent. po oczyszczeniu od wolnych kwasów, jako tłuszcz jadalny pod nazwą masła roślinnego.— Otrzymywanie płynnych tłuszczów roślinnych czyli właściwych O. tłustych z nasion uskuteczniane bywa rozmaite-

Masło kakaowe Masło muszkatowe Olej palmowy „ kokosowy „ konopny „ lniany „ migdałowy „ oliwkowy „ rycynowy „ rzepakowy „ krotonowy „ bawełniany „ sezamowy „ słoneczn.

Nazwa Oleju

0.925 — 0.931 0.930 — 0.935 0.917—0.920 0.914—0.917 0.960

0.914 — 0.917 0.942

0.922—0.930

0.921—0.924

0.924—0.926

0.964—0.970 0.990 — 0.995

Ciężar gatunkowy przy 15°

33.5 —341 45 — 51°

Punkt

topliwości

—3.75 — 16°

0°--1°

4°--6°

-16°

oTT —

o5~b

nOI — o IZ — o TLZ—

27—29.5°

Punkt

Ikrzepnienia

mi sposobami. Ogół robót, związanych z wydobyciem olejów z nasion, rozpada się na 3 następujące czynności: 1) Czyszczenie nasion, mające na celu oddzielenie od kurzu, piasku, ziemi, słomy etc.; 2) Rozdrabnianie, mające na celu rozerwanie ścian komórek olejonośnych; 3) Wytłaczanie resp. Ekstrahowanie; 4) Czyszczenie czyli rafinowanie. Wyżej podana była tabliczka, ilustrująca przeciętną zawartość oleju w ważniejszych rodzajach nasion. Tutaj zauważyć należy, że wydajność praktyczna przy fabrycznym sposobie otrzymywania olejów nigdy nie jest równa faktycznej zawartości w nasionach, ponieważ część pozostaje zawsze w odpadkach. Wysokość tej straty zależy z jednej strony od natury samych nasion (zawierające np. dużo włókien drzewnych i krochmalu wydzielają trudniej olej), z drugiej zaś od sposobu wydobywania O-ów. Wogóle można powiedzieć, że przy użyciu zwykłej prasy klinowej wydajność jest najmniejsza, większa przy użyciu prasy hydraulicznej, jeszcze większa przy wytłaczaniu dalszem na gorąco, największa przy sposobie ekstrakcyjnym. Według badań S. Cloëza stratę tę w wytłoczynach wyrazić można w tabliczce następującej:

17°

o9S

oS‘Q8

06T—o9‘8I oIOS

08I

o9S

ofl

o LI

06I

42.5°

47.8°

24.6°

|P. topliwości wolnych kw. tłuszczowych

i 198—200 150—175 ; 201 — 202 I 255 — 260 192 — 194 189 — 195 194.7—196.1 191.7

181 — 181.5 175 — 179 210.3 — 215 191 — 196.5

187    — 192

188    — 194

Liczba

zmydlenia

Raps

Camelina sativa

Mak

Len

Orzech ziemny

*rH 1    ^

'E N if g e 0 °.2 £ §3.2

Ö £ 44.20 31.64 44.00

Otrzymuje

się ze 100

Ul

CS

tsj

W wytło-

czyuach ze

100 cz. po-

zostaje

101.7— 104.7 106-111 106 — 111.7 120—129

100

84.4

82—83

80—82

175—177

143

8.9—9.5

51.5

01 OJ H- £>•

jodowa

L.

CO CO CO O’ O'

⁰¹ bo bo Os —1

-o

94.02

94.03

86-87

94—95

Hehnera

L.

0.35

0.6—0.9 13.3 — 13.6

4.0

1.5

0.55

0.95

7.3

0.5

Reicherta

Meissl’a

L.

16.6

8.5

6.3

153.4

5.8

8.5

7.5

Acetylowa

Resztki z fabrykacyi O-ów, wytłoczyny, czyli t. zw. kuchy, z powodu zawartości w nich oleju, oraz znacznych ilości białka, stanowią znakomity pokarm dla bydła, są przeto ważnym produktem pobocznym wyrobu O-ów i znajdują zawsze łatwy zbyt na rynkach handlowych. Do rozdrabniania nasion oleistych w dawniejszych fabrykach uciekano się do pomocy stępów, w nowych natomiast olejarniach używają do tego celu maszyn miażdżących i młynków. Przyrząd miażdżący czyli rozgniatający składa się z dwóch leżących poziomo walców żelaznych, jednakowej lub różnej średnicy, pomiędzy które zesypuje się z umieszczonego ponad niemi kosza oczyszczone nasiona. Walce, obracając się w przeciwnych kierunkach, tj. ku sobie, rozcierają i rozgniatają nasiona,

skrobaczki

L.

przyczem specyalnie urządzone usuwają z walców miazgę. Dla osiągnięcia dostatecznej miałkości, masa w ten sposób zmiażdżona, podlega jes cze powtórnemu rozdrobnieniu w młynkach, gdzie zostaje zmielona pomiędzy piouowemi kamieniami młyńskiemi.— Po tej operacyi masa jest już gotowa do wy-

tł ac z an i a. — Dla wytłoczenia z mąki O-u zesypuje się ją w worki lub pakuje w płaty wełniane; używane do tego celu materyały wełniane odpowiadać muszą wielu wymaganiom co do trwałości, przepuszczalności etc., z zewnątrz sukno to pokrywa się jeszcze materya-łem utkanym z włosia końskiego.—Do wytłaczania O-u bywają używane, jak już wyżej wspomniano, prasy dwojakiego rodzaju: klinowe i hydrauliczne. Prasy klinowe w o-statnich czasach są coraz bardziej wypierane przez hydrauliczne, stosowane są jednak jeszcze dość często w pomniejszych fabrykach.— Olejowe prasy hydrauliczne, znajdujące się teraz prawie powszechnie w większych olejarniach, nie różnią się prawie od pras hydraulicznych, służących do innych celów (ob. Prasa h y d. r a u 1 i c z n a). Konstrukcya ich j est, jak wiadomo, oparta na tern prawie hydrauliki, że dane ciśnienie w wodzie rozchodzi się we wszystkich kierunkach z jednakową siłą, działa więc i na ścianę naczynia; ciśnienie np. 5 klg. wywierane na 1 cm. powierzchni, wywołuje ciśnienie 5 klg. na 1 kw. cm. ściany naczynia; jeśli powierzchnia jej wynosi n. p. 20 kw. cm., to wywarte na ścianę ogółem ciśnienie równać się będzie 5X20=100 klg. Miejsce wytłaczania bywa często zaopatrzone w przyrząd do nagrzewania parą; wywierane ciśnienie wynosi 150 — 300 klg. na cm. kw. Z chwilą, gdy w prasie zostało osiągnięte maximum ciśnienia, zawartość ładunku nie została jeszcze całkowicie wyczerpana, tak, że ciśnienie to musi dopóty być utrzymywane na osiągniętym poziomie,^"póki jeszcze wypływa olej.—Ekstrakcya O-ów. Przy-pomocy środków mechanicznych nie można nigdy otrzymać z nasion całego zawartego w nich oleju. Po kilkakrotnem nawet wytłaczaniu w wytłoczynach, czyli t. z w. kuchach, pozostaje zawsze jeszcze conajmuiej 6$, często zaś 10—15$ oleju. W celu wydobycia z nasion całkowicie zawartego w nich oleju należy uciec się do metody ekstrakcyjnej, posługującej się odpowiednim rozpuszczalnikiem, od którego O. następnie łatwoby się dał oddzielić. Używane w tym celu rozpuszczalniki są to: siarczek węgla, oraz pierwsze porcye otrzymywane przy destylowaniu nafty (eter naftowy, kanadol itd.). Przeciwko ekstrak-cyi siarczkiem węgla podnoszono z początku liczne zarzuty. Utrzymywano np., że podczas ekstrakcyi następuje częściowy rozkład siarczku węgla, powodujący wydzielanie siarkowodoru i strącanie siarki; rozpuszczająca się w oleju siarka powodować miała nieprzyjemny smak i zapach otrzymywanego w ten sposób O-u, prócz tego w odpadkach (kuchach) miał pozostawać niedający się usunąć przykry zapach, utrudniający używanie ich jako pokarmu dla bydła. Przy dalszem jednak udoskonaleniu tej metody, a mianowicie przy użyciu czystego, welnego od siarki, siarczku węgla i odpo-

Encykl. Powsa. 111. Ser II. Zesz 34b T. V.

Wiedniem oczyszczeniu samego oleju, wszystkie te zarzuty zostały, jak się zdaje, obalone, i metoda ta w wielu fabrykach z powodzeniem jest stosowana. W każdym jednak razie, w wypadkach gdy idzie o fabrykacyę O-ów delikatniejszych (dla celów jadalnych, perfumeryjnych) pierwszeństwo oddać należy ekstrakcyi przy pomocy eterów naftowych. Wszystkie u-jernne strony ekstrakcyi dają się według Wohla uniknąć przy użyciu wprowadzonego przezeń do tego celu kanadolu, będącego pierwszym destylatem nafty. Ponieważ kanadol surowy nie jest wolny od siarki, więc musi wprzódy podledz oczyszczeniu przy pomocy dwuchromianu potasu i kwasu siarczanego. Wolny od siarki kanadol ma c. gat. 0.650—0.700, wre przy 60°, jest płynem zupełnie obojętnym i posiadającym miłą eteryczną woń. Z wyjątkiem O. rycynowego, niezmienione tłuszcze rozpuszczają się w nim bardzo łatwo, nie rozpuszcza on natomiast żywicy i gumy, ani zaschłych na powietrzu olejów, ani amigdaliny i syna-piny, które według Wohla znajdują się w nasionach wszystkich gatunków rzepaku. Ekstrak-cya przy pomocy kanadolu zachodzić musi w temperaturze wrzenia rozpuszczalnika, wówczas gdy przy użyciu siarczku węgla ekstrahować można w temperaturze zwykłej; z tego powodu urządzenie staje się tutaj o wiele bardziej złożonem. Dla procesu ekstrakcyi ważne jest przygotowanie nasion. Według Fischera muszą one być suche i dokładnie zmiażdżone; najlepszą wydajność dają nasiona świeże; przy użyciu nasion wilgotnych, niedojrzałych lub b. starych ekstrakcya nie jest zupełna; rozpuszczalnik powinien być również zupełnie bezwodnym.—Z różny cli systemów urządzenia technicznego dla ekstrakcyi wymienić należy metody Seyffert’a, Heyl’a, Lunge’go, Brauna i inn. Używane w tych systemach aparaty ekstrakcyjne pracują systematycznie, na podobieństwo bateryi dyfuzyjnej w cukrowniach, tj. że rozpuszczalnik przechodzi kolejno z jednego ekstraktora do następnych, póki w stanie silnej koncentracyi nie przejdzie do £desty-latora. — Oczyszczanie O-jów. Otrzymane tą lub inną metodą O-e muszą, przed użyciem ich do różnorodnych celów, podledz operacyi oczyszczenia. Zanieczyszczenia surowego O-u składają się z zawiesiny mechanicznej (włókna, tkanka roślinna etc.), białka, śluzu, kleju, barwników, ciał pachnących etc. Rafinacya polega na oczyszczaniu mecha-nicznem oraz cli etniczne ra. Pierwsze u-skuteczniane bywa albo przez odstawanie w zbiornikach klarujących, co ma jednak tę ujemną stronę, że przez długie wystawienie na działanie powietrza O. psuje się, albę, lepiej, przez filtrowanie w „hlterprasach“. Do oczyszczania chemicznego używane bywają rozmaite środki, najczęściej wszakże kwas siarkowy, wprowadzony do rafineryj O-jów przez Thenarda. Me-;

toda Thenarda polega na następującym sposo- j dory łatwo wrzące, jak benzyna, następnie idą bie wykonania. Nagrzany do 30° O. umieszcza ; ligroina i płyny wchodzące w skład nafty o-się w odpowiedniem naczyniu i wlewa do nie- j świeealnej, dalej zaś oleje solarowe; po go przy ciągłem i bardzo energicznem miesza- | odpędzeniu tych ostatnich otrzymują się desty-niu ³/₄ — 1 °/₀ stężonego kw. siarczanego. Pod wpływem kw. siarczanego wydziela się w O-u ciemny osad; gdy to nastąpiło, ładunek kadzi „kwasowej“ spuszcza się do niżej położonej kadzi, służącej do mycia oleju; tutaj, przy siliłem mieszaniu, miesza się z gorącą wodą, po-czem spuszcza się do trzeciej kadzi, służącej do odstawar ia się O-u i zaopatrzonej na rozmaitych wysokościach kranami do wypuszczania płynu. Po sklarowaniu wypuszcza się kwaśną ciecz przez najniższy kran możliwie całkowicie, a pozostały O. przemywa się wielokrotnie wodą. Ażeby łatwiej odmyć z O-u kwas, dobrze jest wraz z wodą do mycia dodawać małe ilości kredy lub ługu; dodatek ten ma nie-tylko tę dobrą stronę, że przez zobojętnianie kwasu otrzymuje się O. całkowicie pozbawiony kwasu, lecz i tę jeszcze, że O. wówczas łatwiej oddziela się od wody, tak, że na odstawanie mniej trzeba zużyć czasu. Metoda Thenarda została następnie udoskonalona przez Co-gana, który dla szybszego i doskonalszego klarowania O-u po działaniu kwasu siarczanego, wprowadził działanie gorącej pary.—Na miejsce kwasu siarczanego do oczyszczania O-ów używa R. Wagner stężonego roztworu chlorku cynku, który również niszczy zanieczyszczenia, nie działając na sam O. Z liczny cli innych sposobów oczyszczania O-ów, warto wspomnieć jeszcze o metodzie Bareswila, polegającej na częściowem zmydleniu O-u i mającej jakoby dawać bardzo dobre rezultaty. — Bielenie i odwanianie O-ów. Chociaż przy metodach powyższych oczyszczania O-ów większość substancyj barwnych i pachnących została wraz z innemi domieszkami usunięta, jednakże bywają wypadki, gdy zależy na jeszcze doskonalszem usunięciu tych substancyj. W celu odwaniania najskuteczniejsze jest filtrowanie przez węgiel kostny; prócz tego zalecane bywają jeszcze różne inne środki, jak kora wiązowa, kaolin, torf etc. Naturalne bielenie O-ów odbywa się pod wpływem światła słonecznego; trwa ono wszakże b. długo, ciągnąc się całemi tygodniami; przyśpieszać to działanie ma podobno dodanie spirytusu i roztworu siarczanu żelazawego. Po pośpiesznego bielenia używa się ozonu, wody utlenionej, nadmanganian potasu, chloru i kwasu siarkawego.—(Bibliografia. „Musspratt’s theor. pract. u. analyt. Chemie“, wyd. 4-e, tom 111; Dammer „Handbuch d. ehern. Technologie“, tom 111; Benedikt R. „Analyse der Fette“ ; Schaedler „Technologie d. Fette d. Pflanzen- u. Thierrei-ches).

laty ciężkie, z których powstają oleje smarne czyli smary mineralne. Obecność O-ów s-ch w nafcie jest niepożądana, gdyż posiadają one w zbyt wysokim stopniu takie cechy, jak lepkość, zapłonienie, stopień wrzenia i ciężar gatunkowy; nafta z domieszką ich traci wartość jako świe-tliwo i gorzej się pali w zwykłych lampach. Pochodzi to najprzód stąd, że większa lepkość utrudnia podnoszenie się oleju po knocie, powtóre wysokie zapłonienie przeszkadza dokładnemu spalaniu, z powodu stosunkowo niz-kiej temperatury palnika w zwykłej lampie naftowej. Dla tego ustanowiona jest próba nafty wT celu wykazania czy ona nie zawiera O-ów s-ch. Naftę nalewa się do retorty w określonej ilości i destyluje się gołym ogniem; nafta d o-bra powinna się przedestylować zupełn;e, nim temperatura w retorcie dosięgnie 280°C; nafta średnia po odebraniu płynów wrzących poniżej 280° pozostawić powinna nie więcej nad 15°/₀ O. s-cli. Charakterystyka O-ów s-ch jest następująca: temperatura wrzenia ponad 280°C.. zapłonienie wyżej 50°C., ciężar gatunkowy 0.850 do 0.890. Użytek O-ów s-ch bywa rozmaity, zależne od sposobów przerabiania ropy. W Galicyi i Ameryce, gdzie z ropy usitują dobyć jak najwięcej nafty , O. s. starają się drogą rozkładu przeistoczyć w płyny o mniejszej lepkości i mniejszej temperaturze wrzenia. Rozkładu tego dokonywa się za pomocą przegrzewania pary destylatów O-ów, pro-dukta rozkładu będą następujące: 1) z oziębia-cza będzie wyciekał płyn czerwonawy, mogący z zupełnym pożytkiem wejść w skład nafty; 2) w kotle destylacyjnym lub przegrzewàczu o-trzyma się pewną ilość koksu i 3) znaczna ilość węglo-wodorów nieskraplanych w postaci gazu ulotni się w atmosferę. Otrzymane drogą rozkładu porcye nafty czyścić jest trudno; stanowią ona materyał wytwarzający naftę o kolorze lekkiej herbaty. Na Kaukazie O. s-e w wyżej opisany sposób zużytkowywane nie bywają, i dlatego nafty czerwonej w sprzedaży w Ces. i Król. nie ma. Tam oleje solarowe otrzymują się tylko przy fabrykacyi olejów mineralnych smarnych, jako pierwsze porcye destylacyi. Część ich bardzo niewielka zużytkowuje się do wyrobu kilku szczególnych produktów, część służy za materyał do otrzymania gazu świetlnego, resztę zaś miesza się z gudnonem—pozostałością w kotłach po odpędzeniu smarów—i mieszanina ta idzie na opał jako t. z w. odpady naftowe. Wspomniane produkty, powstające z przeróbki O-ów s-ch kaukazkich, są następujące: pyronafta, oleje wazelinowe. Dwa |te produkty wyrabiają z O-ów s-ych amerykańskich. —Pod nazwą pyronafta rozumieć należy świetliwo z zapłonieniem około 100°C (nafta ma 28°), za-

Mut.

Oieje solarowe. Podczas destylacyi ropy naftowej i innych materyałów bitumicznych (oh. Nafta) najprzód wydzielają się węglo-wo-

S. Pł.

(związki z trzema po-

2 n "4

tern świetliwo bardzo bezpieczne pod względem ogniowym. Bezpieczeństwo to stwierdzić można następującem doświadczeniem: jeżeli podczas największego upału nalejemy na miseczkę pyronafty i rzucimy w nią płonącą zapałkę, to zapałka zgaśnie. Przeto przewrócona lub rozbita paląca się lampa z pyronaftą zgaśnie we własnym płynie ł nie będzie powodem pożaru. Pyronafty używa się do oświetlania statków rzecznych i morskich, latarni morskich, a także wszelkich ubikacyj na fabrykach, gdzie panuje dość wysoka temperatura; płonąć ona może w lampach wyłącznie do niej zastosowanych.— Oleje wazelinowe są to frakc/e o ciężarze gatunkowym 0.865—-0.875, odebrane w bardzo ścisłych granicach pod względem cięż. gat., doskonale oczyszczone kwasem dymiącym, tak, że mają kolor biały; zapłonienie zawsze bywa wyższe niż 140°C; używa się ich w aptekarstwie, perfumeryach i dla stworzenia sztucznego oleju do lamp z knotem pływającym. Oleje sal. w Rosyi są obłożone akcyzą 50 kop. od puda, jeżeli mają zapłonienie 100°C i wyżej; przy zapłonieniu niżej 100° płacą 60 kop. od puda.    A- Kusz-

Oleje wazelinowe, ob. Oleje so larów e/ Oleje mineralne, Ob. Mineralne' olej-h. Oleje Świ§te. Starożytne zwyczaje, spotykane prawie u wszystkich ludów, używania do kultu religijnego oliwy lub O-ów przyjęte zostały przez Kościół katolicki. Oliwa, jako symbol łaski Bożej i jej oddziaływania na duszę, wprowadzoną została do obrzędów i samo święcenie O-ów opiera się już na tradycyi apostolskiej („Recognitiones Clementinae“ lib. III n. LXVII apud Mignę Patrol, gr. t. I col. 1311). Przy obrzędach używany jest trojaki O. ś-ty: 1) O. chorych, 2) O. katechumenów, używany przy chrzcie, przy konsekracyi monarchów, kościołów, święceniu wody; 3) Chryzma, do chrztu, bierzmowania, kapłaństwa, konsekracyi kościołów, naczyń świętych. Prócz tych znane są jeszcze, przeważnie na Wschodzie, O-e używane już-to do namaszczeń, już-to do palenia przed obrazami świętemi, w miejscach świętych. O-e chorych, katechumenów i chryzma konsekrowane są wśród wspaniałych ceremonij przez biskupów dyecezalnych w W. Czwartek. Biskupowi towarzyszy oprócz zwykłej asysty: 12 kapłanów, 7 dyakonów i 7 subdyakonów.—O. chorych poświęcany jest w czasie Mszy św, przed Modlitwą Pańską, O. zaś katechumenów i chryzma—po Komunii. Biskup, przerwawszy Mszę, idzie z asystą do stołu, ustawionego pośrodku presbiteryum; wśród śpiewu hymnu „O Redemptor“, dyakoni przynoszą O-e do poświęcenia i stawiają na stół przed biskupem. Po wielu ceremoniach i modlitwach O-e przy śpiewie tego samego hymnu są odnoszone do miejsca, w którem zwykle je przechowywują. Do przygotowania O-ów ś-ch u nas używaną jest najczystsza oliwa prowancka, do której, gdy konsekrowane jest Chryzma, biskup dodaje balsamu. O-e ś-te zaraz po poświęceniu rozsyłane są do wszystkich kościołów parafialnych w dyecezyi, a pozostałe z ubiegłego roku wszędzie muszą być spalone. O-e ś-te powinny być przechowywane w kościołach parafialnych w małej szafce na klucz zamykanej.

Olejkarze, byli to Słowacy z Węgier, którzy ze skrzyneczkami, na pasie przez ramię za-wieszonemi, roznosili po Polsce olejki, zioła i wszelkiego rodzaju lekarstwa. W starożytnych kantyczkach już wymieniani, co pokazuje, że już w XVI wieku wędrowali po ziemiach Rzeczypospolitej. Udawali się za aptekarzy i doktorów. Szlachta kupowała od nich drya-kiew, pomocną na choroby skórne i ukąszenie od węża; sprzedawali też niezawodne lekarstwa, na zapładnienie bezdzietnych mężatek, utycie podług woli, a nawet prędkie pójście za mąż. Postacie olejkarzy weszły do naszych szopek (ob.) mięsopustnych.— „Enc. Org.“ większa.

Olejki fuzlowe, ob. Fuzlowy olejek.

/ Olejki eteryczne są to produkty roślinne, prawie nierozpuszczalne w wodzie. Jako ciała lotne, wylane na papier nie pozostawiają na nim plamy,—jest to zasadnicza różnica między olejkami eterycznemi a olejami tłustemi. Ol. et. są bardzo rozpowszechnione w państwie ro-ślinnem, głównie zaś znajdują się w iglastych, baldaszkowych, wargowych, złożonych, krzyżowych, pomarańczowych, mirtowatych, Lwa-w rzynowatych, cyprysowatych, w różnych częściach roślin: kwiatach, nasionach, owocach. Klimat gorący i promienie słońca, odpowiednia gleba i kultura sprzyjają tworzeniu się O-ów et-ch w roślinach. Znajdują się one w roślinach zwykle w stanie wolnym, czasem jednak tworzą się dopiero przy rozkładzie tkanki roślinnej z ciał, które przedtem istniały samodzielnie. Za przykład może służyć,olejek z gorzkich migdałów, które nie posiadają zapachu, gdy jednak zaczniemy rozcierać je z wodą, zjawia się zapach, pochodzący z wytworzonego świeżo olejku, powstałego przez rozkład amygdaliny pod fermentacyjnym wpływem e-mulsyny. Przez fermentacyę tkanek roślinnych tworzą się również specyalne Ol-i et-e: zapach liści opadłych z drzew w jesieni pochodzi z utworzonego w nich nowego olejku. Ol-i et-e są zwykle mieszaninami kilku lub kilkunastu związków, zawierających węgiel, wodór, bardzo często tlen, rzadziej azot, siarkę, lub oba te pierwiastki razem. Co się tyczy oddzielnych ciał, tworzących Ol-i* et-e, to należą one do związków nasyconych lub nienasyconych (aromatycznych, hydro-aromatycznych) i mogą być podzielone na odpowiednie klasy. Z przedstawicieli klas tych wymieniamy częściej spotykane związki: węglowodory; heptan (normalny) C₇H₁₆ i bogatsze w węgiel, terpeny olefinowe o wzorze CnH

IS

Hr.

dwójnemi łącznikami i otwartym łańcuchem) z nich: mircen, styrol (C₆H₅CH = CH₂), m i p. cymol (C₁₀H,₄); terpeny (C₁₀H₁₆): pinen, kamfen, fenchen, dipenten, limonen, sylwestren , terpi-nen, fellandren, kadinen, karyofilen, sabinen; alkohole: spirytus oktylowy (C₈H₁₇OH) i bogatsze w węgiel: linalool (C₁₀H₇₈O), geraniol (C₁₀H₁₈O),cytronelol (C₁₀HaoO),terpineol (C₁₀HlsO), borneol (C₁₀Hl8O), mentol (C₁₀H₂₀O), spirytusy z szeregu seskwiterpenów ogólnego wzoru Cl5H2eO; aldehydy: octowy, izowaleryanowy, cy-tral (C₁₀H₁₆O), d-cytronellal (C₁₀O₁₈O), furfurol (C₄H₄0), aid. benzoesowy, salicylowy, anyżowy i inne-, acetony.- metylowy, metylo-amylowy, metylononylowy, karwon, kamfora, fenchon, tu-jon, pulegon, menton i inne. Z szeregu kwasów, fenolów, fenoloeterów, estrów, laktonów i tlenków wymienić należy kwas octowy, pro-pionowy, masłowy i jeden dotychczas znaleziony tlenek, zwany cyneolem (C₎₀HJ8O). Związki z azotem i siarką: amoniak, trójmetyliak, siarko-wodór, kwas pruski. Na własności fizyczne pewnego olejku składają się wszystkie jego części składowe. Rozpatrując pod względem fizycznym Ol-i et-e jako osobną gromadę związków, widzimy, że są to ciała przeważnie ciekłe w temperaturze pokojowej; przez oziębianie otrzymujemy z nich ciała stałe (stearopteny) i pozostałość ciekłą (eleopteny). Dobrze oczyszczone są bezbarwne, w smaku palącą, o silnym, przeważnie przyjemnym, zapachu. Zapach bywa czasami tak silnym, że dopiero wtedy występuje w odpowiedniej barwie, gdy zostanie rozpuszczony w dużej ilości spirytusu i rozcieńczony wodą. Ciężar gatunkowy waha się pomiędzy 1.090 (olejek szafranowy), a 0.845 (olejek pomarańczowy), jedne więc z nich pływają, a inne toną w wodzie. Dobrze destylują się z parą wodną, wrą wyżej 150°C, niektóre rozkładają się przy destylacyi. Łatwo rozpuszczają się w spirytusie, eterze, alkoholu metylowym, siarku węgla, benzolu; łatwo również rozpuszczają w sobie siarkę, fosfor, tłuszcze i smoły, z temi ostatniemi tak zwane balsamy naturalne (peruwiański, kopai-wa i inne): Przy paleniu dają płomień kopcący, silnie załamują światło i większość skręca płaszczyznę światła polaryzowanego. Ol-i et-e, składając się ze związków, należących do różnych klas, nie poddają się prawie zupełnie scharakteryzowaniu ich własności chemicznych. Olejki, niezawierające tlenu, z jodem dają reakcye egzotermiczne. Ol-i et-e znane były jeszcze w czasach przedhistorycznych. Egip-cyanie, Fenicyanie i Grecy używali ich między innemi do balsamowania i namaszczania ciał. Z pomiędzy kilku znanych wówczas olejków najwięcej cenionym był olejek różany. Z biegiem czasu ilość ich wzrastała i doszła obecnie do bardzo pokaźnej liczby. Otrzymywanie Ol-ów et-ych, jak i za dawnych czasów tak i obecnie, uskutecznia się przeważnie za pomocą destyla

cyi z parą wodną, znacznie rzadziej zapomocą prasowanie (olejek cytrynowy, bergamotowy), lub wyciągania tłuszczami. W zarysie wydobywania Ol-ów et-ych przedstawia się, jak następuje: pociętym (liście, kwiaty), albo zmielonym (twardsze części rośliny) surowym mate-ryałem napełnia się ogrzewany parą przyrząd destylacyjny; unoszone z parą wodną kropelki olejku zbierają się w odbieralniku, tworząc warstwę na dnie, lub pływając na wodzie. Oddzielony od wody olejek bywa suszony i oczyszczany. Sposobem wyżej opisanym z 5 000 — 6 000 kg. kwiatu różanego otrzymuje się 1 kg. olejku, sprzedawany w cenie 500 i wyżej rubli. Plantacye roślin, z których otrzymujemy O. et-e, znajdują się głównie w krajach o klimacie ciepłym i suchym, więc na półwyspie Bałkańskim, na włoskim i francuskim wybrzeżu Morza Śródziemnego, na Ceylonie i in. Produkcya ich jest znaczna (w ostatnich latach przerabiano rocznie około 1850 000 kg. kwiatu poma-czowego), gdyż mają zastosowanie obszerne: używane bywają w fabrykacyi perfuiń, likierów, mydeł, balsamów i jako środki lecznicze. L Szp Olejna palma, ob.

Olejne farby, ob. Farby.    f u

Olejne malarstwo, ob. Malarstwo. Olejnica, ob. Elaedondron.

Olejnik, Ob. Elaeodendron.

Olejów (rusiń. Olijew), wieś w Galicyi, pow. Złoczowski, położona w dorzeczu Dniestru, nad Łopuszanką, dopływem Seretu. Są tu obfite pokłady kaolinu czyli porcelanki (pośledniejszego gatunku), dostarczające materyału kilku fabrykom naczyń fajansowych i kamiennych (w Lubyczy, Potyliczu, Siedliskach, Gliń-sku). O. liczy około 2 000 mieszk. (większość wyznania grecko-katol.). Kopalnię założył i u-posażył w roku 1758 regimentarz Stefan Błędowski. Michał hr. Starzeński w r. 1848 zbu

dował parafialny kościół katolicki. O. posiada dwie cerkwie grec.-katol. (murowana i drewniana). W r. 1858 założona tu została szkoła etatowa jednoklasowa, z językami wykłado-wemi polskim i rusińskim. Zwraca uwagę we wsi Pasieka leśna, t. zw. Bałaszówka. Wspominany w dawnych dokumentach z czasów dziedzictwa Sobieskich.—Według podań miejscowych O. był niegdyś miasteczkiem. W płn. stronie wsi leżą grunta orne, zwane „Na sklepach“; znaleziono tu ślady piwnic sklepionych. W stronie wsch., na wyniosłem wzgórzu, t. z w. „Ślepakowej górze“, znajduje się okop, jakoby ślad dawnego zamku. O. należał do dóbr Sobieskiego. W okolicy tej wsi polował Jan III na wiosnę r. 1682, w czasie objazdu swoich dóbr („Listy Jana Sobieskiego do żony Maryi Kazimiery“, wydał Helcel, Kraków 1860, str. 341). — „Słów. Geogr.“

Olejowiec, ob. Elaeis.

Olejcwski Kazim., pseudonim K a z. Wódz i c ki ego.

Mut.

E. Chw.

Olejowy (elainowy) kwas C]RH₃₄0₂ (c. cząst. 282) znajduje się w postaci glicerydu w bardzo wielu tłuszczach; najwięcej jest go w olejach tłustych, mianowicie w nieschnących. 0-trzymuje się w znacznych ilościach jako produkt poboczny przy otrzymywaniu z tłuszczów kwasu stearynowego (czyli t. zw. stearyny), przeznaczonego do wyrobu świec. Dla otrzymania go zmydla się bogate w trójoleine tłuszcze (jak np. O. migdałowy i oliwkowy) ługami i utworzone mydła rozkłada kwasem solnym. Otrzymaną w ten sposób mieszaninę kwasu 0-go z pewną ilością innych kwasów tłuszczowych (stearowego, palmitowego) nagrzewa się w temperaturze 100° w przeciągu kilku godzin z tlenkiem ołowiu, celem zamiany na sole ołowiane. Olejan ołowiu, w przeciwstawieniu do soli ołowiowych innych kwasów tłuszczowych, rozpuszcza się łatwo w eterze: za pomocą więc ekstrakcyi eterem łatwo jest go otrzymać w stanie czystym; olejan ołowiowy rozkłada się następnie kwasem solnym, eter zaś usuwa przez destylacyę.- Cząsteczka kwasu 0-go przedstawia normalny łańcuch 18 atomów węgla; jest on kwasem nienasyconym, zawierającym jedno podwójne wiązanie. Miejsce podwójnego wiązania oznaczone zostało ostatecznie dzięki badaniom Barucha, który dowiódł struktury następującej : CH₃. (CH₂)₇.CH == CH.(CH₂)₇COO H. Czysty kwas O-wy w zwykłej temperaturze jest to ciecz oleista, bezbarwna, przezroczysta, a pozbawiona smaku i zapachu. Na powietrzu łatwo się utlenia, przyczem nabiera zabarwienia brunatnego. Na chłodzie (przy -[-4°) krzepnie w twardą białą masę krystaliczną, która nanowo topi się przy -f- 14°. Pod zwykłem ciśnieniem nie daje się destylować bez zmiany; destylować go można przy pomocy przegrzanej pary wodnej.—C. gat. 0.898 przy 14°C. Kwas O-wy nie rozpuszcza się w wodzie, natomiast rozpuszcza się na zimno w wyskoku oraz eterze.—Z zasadami tworzy sole. Sole alkaliowe są łatwo rozpuszczalne w wodzie i stanowią część składową mydeł (ob.). Obojętna sól ołowiowa Pb(C₁₈H₃₃0₂)₂, otrzymująca się przy strącaniu roztworu olejanu sodowego octanem ołowiu jako biały osad włóknisty (topi się przy 80u, zamieniając się na ciecz żółtego koloru), używana bywa jaka główna część składowa zwykłych plastrów ołowiowych. — Prócz zwykłego kw. 0-go znane są jeszcze dwa jego izomerony: kwas elaidynowy iizooleino-wy. Pierwszy otrzymuje się pod wpływem kwasu azotowego; bardzo małe ilości tego kwasu azotowego wystarczają do zamiany znacznych ilości kw. 0-go na elaidynowy. Kwas elaidynowy jest również nienasyconym kwasem o normalnej budowie (C₁₈H₃₄0,); izomeryzacya, jak się zdaje, polega na przesunięciu podwójnego wiązania; topi się przy 45 — 47°. Ta własność kwasu 0-go tłómaczy działanie kwasu azotawego na oleje nieschnące, mianowicie

wywołane pod jego wpływem krzepnięcie ich: główna część składowa olejów nieschnących, trójoleina, pod pływem kwasu azotawego zamienia się na odpowiedni gliceryd kwasu elai-dynowego, trójelaidynę, będącą w temperaturze zwykłej ciałem stałem (ob. Oleje tłuste).— Trzeci izomer, kwas izooleinowy, otrzymuje się przy destylacyi kwasu oksystearynowego, obok zwykłego kwasu 0-go i niezmienionego oksystearynowego; w stanie czystym przedstawia bezbarwne, rombiczne tabliczki, topiące się przy 44—45°; rozpuszcza się łatwo w spirytusie, trudniej w eterze.--Kwas O-wy, otrzymywany jako produkt poboczny przy fabryka-cyi- świec stearynowych, stanowi produkt handlowy, zwany niesłusznie oleiną (ob.); znajduje zastosowanie do natłuszczania wełny, do wyrobu ordynarnych mydeł oraz past, do czyszczenia mosiądzu itd.

Olekma, rzeka w prowincyi Jakuckiej, 1 600 wiorst długa, dopływ prawy Leny, bierze początek w płn.-zachodniej części Zabajkalja, na pochyłości północnej gór Jabłonowych, pod 54° szer. płn. Płynie początkowo przeważnie w kierunku płn.-wschodnim, od uścia zaś Njugży zawraca na płn.-zachód i po obejściu grzbietu górskiego Ałdańskiego wpada z prawej strony do Leny pod 60°22' sz. płn. i 138°35' dług. wsch. odór., o 12 wiorst poniżej m. Olekmiń-ska. Płynie łożyskiem piasczystem i kamieni-stem mającem 100—360 sążni szerokości, głęboka około 14 stóp. Bieg ma tak szybki i wartki, że prąd dopiero o 30 wiorst poniżej uścia O-y zlewa się z prądem Leny. Obfituje w liczne progi, wiry i mielizny. Dolina rzeki w biegu górnym jest wązka, ale następnie rozszerza się coraz bardziej, przecina nieprzebyte bory sosnowe, obfitujące w zwierzynę (zwłaszcza w sobole). Ryb w O-ie nie wiele. Brzegi rzeki są bardzo słabo zaludnione przez Jakutów, Tunguzów i kolonistów rossyjskich, których zastęp główny składa się z zesłanych s k o p c ó w (ob.), jedynych przedstawicieli rolnictwa w dorzeczu O-y. Z dopływów rzeki zasługują na wzmiankę: Mokła, Tungir, Niugża i Czara. Z Europejczyków pierwszym podobno, co zwiedził O-ę, był kozak Chabarow (r. 1649); z Polaków pierwszy przeprawił się tędy nad Amur Nicefor Cz erniko wski, jeniec wojenny z czasów wojen polsko-rosyjskich XVII w., czy też awanturnik z czasów Jana Sobieskiego. W r. 1736 geometrowie Sko-belcin i Szatiłów przepłynęli wzdłuż całej rzeki i pierwsi nakreślili na oko jej kierunek. Potem badały rzekę wyprawy naukowe pod kierunkiem inż. Kowańko w r. 1850 i a-stronoma Szwarca, w r. 1856 — kap. Orłowa i w roku następnym U s ule owa. Znaczenie rzeki podniosło się w połowie XIX w. wskutek odkrycia w dorzeczu Czary piasków złotonośnych.

mano 43 784 zbioru, niętą jest kośba siana wskutek tego, że hodowla bydła jest najgłówniejszą gałęzią gospodarki domowej Jakutów. W r. 1899 tubylcy posiadali 7 650 koni i 12 077 sztuk bydła rogatego; przybyszę zaś 2 400 koni, 3 167 sztuk rogacizny i 30 reniferów. Rybołówstwem ra-bunkowem trudnią się wszyscy nadbrzeżni mieszkańcy Leny; stanowi ono wielką zapomogę ze strony przyrody dla ludności tutejszej. My-śliwstwo, wskutek bezlitośnego tępienia zwierzyny, coraz bardziej chyli się do upadku. Przemysł fabryczny reprezentuje w O-u O-im niewielka cegielnia. Kopalni złota w kampanii roku

Olekmińsk, miasto okręgowe w gubernii Jakuckiej, pod 60°22' szer. płn. i 139°19' dł. wsch. od Gr., 200 m. nad poz. morza, a 657 w. w górę rzeki od Jakucka, na brzegu lewym Leny, o 12 wiorst powyżej uścia rz. Olekrny (ob.). Posiada klimat surowy: temperat. przeciętna wynosi—8.₂°C; zimy — 33°C; wiosny — 9,8°C; lata—18ÛC; jesieni—11,4°C; wciągu roku tylkc 122 dni są bez mrozu. Według ostatniego spisu O. liczy około 1200 m-ców i ma 2 cerkwie, 126 domów mieszkalnych, 26 jurt i 46 sklepów; 2 szkoły początkowe, miejską i wiejską, szpital na 16 łóżek, apteczkę, dwóch lekarzy, okręgowego i wolnopraktykującego, akuszerkę i felczera. W końcu czerwca i w początkach lipca odbywa się jarmark doroczny, na którym tubylcy prowadzą handel zamienny. Od r. 1897 istnieje sąd pokoju. U-proszczony zarząd miejski wprowadzono od roku 1893 (przedtem rządziła policya). O pół wiorsty od miasta leży kolonijka skopców, pod względem administracyjnym wcielona do miasta. Ludność O-ska trudni się rybołówstwem, hodowlą nierogacizny (kilka świń) i rolnictwem, które zaaklimatyzowało się tutaj około r. 1803. — Miasto założone zostało w r. 1635 przez kozaka Piotra Beketowa, jako warownia i punkt zborny wypraw przedsiębranych nad Amur. W r. 1775 ustanowiono w celach fiskalnych trybunał swego rodzaju dla rozpatrywania spraw i sporów między tubylcami wynikłych; w roku 1783 został O. miastem powiatowem prowincyi jakuckiej, w r. 1822 wreszcie miastem okrę-gowem. Miejsce pobytu licznych zesłańców administracyjnych.    • E- chw.

Olekmiński okrąg leży w płd.-zachodniej części gub. Jakuckiej, zajmuje 335.159 w. kwadr, powierzchni i graniczy z gub, Irkucką i prowincyami Zabajkalską i Amurską. Jest cały górzysty z wyjątkiem północo-wschodnie-go zakątka, gdzie na obu brzegach Leny poniżej m. Olekmińska rozpościerają się doliny obszerne i równiny pagórkowate. Wzdłuż granicy południowej okręgu piętrzy się łańcuch gór Stanowych, których liczne gałęzie, kierując się ku Lenie, są liniami wododzielczemi rzek miejscowych. Jedna z tych gałęzi, mianowicie góry Ałdańskie, tworzy granicę wschodnią okręgu i dddziela dorzecze Olekmy od dorzecza Ałdanu. Wszystkie rzeki okręgu należą do systematu Leny, która przerzyna okrąg z płd.-zachodu na płn.-wschód na przestrzeni 440 wiorst. Z dopływów Leny Witim tworzy granicę zachodnią okręgu, Olek ma zaś całym swym biegiem zupełnie doń należy. Wogóle okrąg jest doskonale zroszony i obfituje w liczne jeziora, z których największem jest Oron. Pod wględem geologicznym istnieje tu różnorodność nadzwyczajna. - W górach Jabłonowych przeważają granity, syenity, dioryty, diabazy, gnejsy i porfiry. Łupki gliniaste i śludziane rozpowszechnione są w gó

rach Olekmińsko-Witimskich. Systemat Witi-mu i góry Ałdańskie obfitują w trappy, bazalty i inne utwory wulkaniczne. Wapienie, piaskowce i różnorodne margle leżą w dolinie Leny; tamże i w dorzeczu Olekmy zdarza się gips. Na bogactwa mineralne okręgu składa się złoto, ruda żelazna i sól. Pod względem ilości otrzymywanego złota okrąg Olekmiński zajmuje jedno z najpierwszych miejsc w Cesarstwie. Grunt lekki, przeważnie gliniasto-piasczy3ty. Większą część okręgu porastają lasy, bardzo przetrzebione od niedawna przez częste a olbrzymie pożary i przez poszukiwaczy złota. Z drzew przeważają i największych rozmiarów dosięgają: modrzew i piehta. Trawy i kwiaty należą głównie do skrytopłciowych. Na nizinach sporo łąk doskonałych; wiele błot i miejsc torfowych. Do fauny miejscowej należą niedźwiedzie czarne i brunatne, wilki, kuny, gronostaje, lisy, łosie, dziki, wiewiórki, a zwłaszcza bardzo cenne sobole. Temper, średnia roczna — 7°C. W końcu września zaczynają się zimna, a niekiedy stają rzeki i u-stala się zima. Do wiatrów panujących należą: północne, płn.-zachodnie i płn.-wschodnie. Ludności w r. 1900 liczono w okręgu 14 508, wyłączywszy, naturalnie, robotników czasowych, pracujących w kopalniach złota. Ludność składa się z Jakutów, Tunguzów, Rossyan, Polaków, Niemców, Żydów i Tatarów. Główne jądro ludności miejscowej tworzą Jakuci, którzy mają tutaj cały ułus składający się z 6 nasię g ów. Tunguzi liczą w okręgu trzy rody. Panujący język jakucki, który wszędzie wypiera narzecze rossyjskie. Większość ludności aczkolwiek nominalnie wyznania prawosławnego, faktycznie mocno trzyma się swych obrzędów pogańskich. Największy przyrost ludności widoczny jest u Jakutów. Rolnictwo wskutek surowości klimatu nieznaczne; jest tylko rozpowszechnione śród skopców, innych sekciarzy rossyjskich, a po części i śród Jakutów. W r. 1899 było pod pszenicą 529 diesiatin, pod żytem 5 d., pod owsem 976 d., pod zbożem jarem 5125 d., zebrano zaś z tego 40 żyta¹,

7    683 czetw. zboża jarego, 4824.5 pszenicy,

8    941 owsa, 36 109 jęczmienia; a prócz tego z wysadzonych 8 259 ów. kartofli otrzy-

Nadz wyczaj rozwi-

1898/9 liczono 63; robotnicy najmowani są zwy- j ściuszki, ks. Józefa Poniatowskiego, Dąbrowskie-kle w Irkucku. Furmanka jest dość poważ- go, Zajączka, Aleksandra I, L. Osińskiego, K. nem źródłem dochodowem dla mieszkańców Koźmiana i miniatura własna malarza.

Olelko, ob. Olelkowicze.

Olelkowicze, wygasły ród kniaziowski litewski szczepu Gedymina. Protoplastą ich był kniaź Aleksander (Olelko) Włodzimierzowicz, syn Włodzimierza Olgierdowicza, księcia kijowskiego, który dzielnicę swą utracił w roku wszechny pomimo panowania w okręgu za- 1395. Pierwsza wzmianka o rzeczonym knia-razy syberyjskiej i influenzy. Jedynie kopalnie złota mają jakąkolwiek pomoc lekarską, wskutek ustawy państwowej. Podatki płacone są ogólnie pieniędzmi; wyjątkowo tylko Tunguzi składają je w naturze. Po przedarciu się przez puszcze tutejsze Beketowa iCzer-nikowskiego zaczęli kolonizować okolice Olekmińskie kozacy jenisejscy, którzy wszakże bardzo zjakucieli.

Oleksiniec Nowy, m-ko w gub. Wołyńskiej, pow. Krzemieniecki, nad samą granicą Gali-cyi; 2 000 mieszk. —O. był pierwotnie wsią, zwaną Andrzejów, i należał do Wiśniowiec-kicli. Około r. 1570 Aleksandra, córka Jędrzeja Wiśniowieckiego, w-dy wołyńskiego, wydana za Jerzego Czartoryskiego, wniosła majętność tę w dom męża. Od imienia swego nazwała wieś O-em i uzyskała dla niej przywileje na miasteczko. Przy końcu XVIII w. O. należał do Józefa ks. Czartoryskiego, stoi. w lit., ostatniego potomka linii Koreckiej, którego córka,

Celestyna, wydana za gen. Gabryela Rzyszczew-skiego, wniosła te dobra w domu Rzyszczew-skich. —„Słów. Geogr.“.    Hr-

Oleksiński, malarz polski z w. XVIII; mieszkał we Lwowie, malował portrety, z których dwa, wykonane w 1758, były w posiadaniu Aleksandra Batowskiego we Lwowie.

Są to podobizny dziada i babki tego uczonego.

Inne prace tegoż malarza mają się znajdować

K. B.

tutejszych. Jedyną lepszą drogę kołową tworzy trakt z Badojbińskiej rezydencyi do kopalni złota Nygryńskich; tym traktem obecnie biegnie kolejka wązkotorowa parowa na przestrzeni 165 w. Rzeki latem są głównemi drogami komunikacyjnemu Pomocy lekarskiej brak po-

E. Cinv

w Podhorcach.

Oleksiński FranciszekKsawery, malarz polski (* 1758 we wsi Androńców w Kobrzyń-skiem—f w Płocku 1826), po ukończeniu nauk w Wilnie wstąpił do wojska i jako porucznik gwardyi litewskiej odbywał często służbę w zamku w Warszawie i zamiłowaniem swój ein do rysowania zwrócił na siebie uwagę króla Stanisława Augusta, który oddał go na naukę do Fr. Smuglewieża. Od Smuglewicza przeszedł O. następnie do Lesseura, słynnego podówczas miniaturzysty, 'i pomagał mu w wykonywaniu licznych zamówień na miniatury do medalionów, tabakierek i pierścieni. W 1793 r. otrzymał uwolnienie z wojska, powrócił do Wilna i oddał się malowaniu portretów i miniatur. W 1814 przybywa znowu do Warszawy, obejmuje posadę naczelnika okręgowego obwodów łosickiego i bialskiego, później podinspektora dóbr i lasów narodowych, wreszcie dozorcy miast w województwie augustow-skiem. Z prac jego znane są miniatury: Ko- ,

K.B.

ziu Aleksandrze, zwanym często zdrobniale Olelkiem, znajduje się w źródłach dziejowych pod r. 1417, z okazyi zaślubin jego z Anasta-zyą Wasiłówną, księżniczką moskiewską, urodzoną z Zofii Witoldówny. W następnych latach kniaź Aleksander już dość często występuje na widowni historycznej. W r.. 1420 chrzci syna swego pierworodnego, Semena, z niebywałym przepychem, sprowadzając w tym celu do Słucka, na którym wówczas dziedziczył, patryarchę Focyusza(Daniłłowicz „La-topisiec“ 244); w r. 1422 podpisuje traktat Litwy z Zakonem (D o g i e 1 IV, 115); w r. 1428 uczestniczy w wyprawie Witolda na Nowogród (Długosz IV, 337). W latach 1431 — 1433 jest obok w. księcia Zygmunta, któremu dopomaga w napadzie na S widrygiełłę pod Oszmia-ną (Daniłłowicz „Skarbiec“ «Ns 1620 — 21). Rychło atoli opuszcza Zygmunta i przechodzi na stronę Świdrygiełły (Wolff 328). Dostawszy się napowrót w ręce Zygmunta, został u-więziony i byłby życiem przypłacił swe odstępstwo, gdyby nie zamordowanie Zygmunta, które mu otworzyło wrotą więzienne zamku Kier-nowskiego (By cli o wiec „Kronika“ 48 —50). Odzyskawszy wolność, kniaź Alaksander zjechał do Wilna dla złożenia hołdu w. księciu Kazimierzowi, i przy tej sposobności udało mu się otrzymać napowrót księstwo Kijowskie, które przed laty 45 odjęto jego ojcu (Długosz IV, 606). Podług Stryjkowskiego (II, 206) Litwini w tymże czasie (r. 1441) chcieli go wynieść na w. księstwo Litewskie. Zamiar ten atoli do skutku nie doszedł, i musiał Olelko kontentować się stolcem kijowskim, gdzie w roku 1454 dość burzliwego żywota dokonał. Synami jego, nazywającemi się stal Olelko-wiczami, byli: wyżej wspomniany Semen, dziedzic po ojcu księstwa Kijowskiego, dwukrotnie forytowauy w latach 1456 i 1561 przez panów litewskich na w. księcia Litwy (na synu jego, Wasilu, zgasła w 1495 ta linia Olelkowiczów), i Michał, książę Kopylski i Słucki. Ten Michał O. powołany na księcia (namiestnika) Wielkiego Nowogrodu, bawił tam pół roku. Dowiedziawszy się o śmierci brata, powrócił na Litwę z zamiarem uzyskania księstwa Kijowskiego, ale zawiedziony w nadziejach, stanął po stronie partyi przeciwnej rządom Kazimierza, i za udział w spisku przeciwko monarsze, został stracony w końcu r. 1481. Po jego śmierci król nie skonfiskował dóbr jego, Słuc-

D.

S. Dtz.

ka i Kopyla, jak to zwykle bywało z przestępcami stanu, ale potwierdził ich posiadanie wdowie i synowi, Semenowi, dzielnemu wojownikowi przeciwko Tatarom, do których pobicia nad rzeką Uszą (r. 1503) znakomicie się przyczynił (Bychowiec „Kronika“ 72 — 73). Syn Semena, kniaź Jurij Olelkowicz, zaszczytne pozostawił po sobie na kartach historyi imię, jako obrońca Słucka od Tatarów (r. 1506) i Glińskiego (r. 1508), tudzież, jako jeden z najwaleczniejszych mężów czasu swego,, który to przymiot wykazał świetnie w bitwach pod Orszą (r. 1514) i Olszanicą (r. 1527). Synami jego byli: S emen, ożeniony z Halszką z 0-stroga (ob.), i Jurij. Jurij, za przykładem przodków dzielny żołnierz i dobry patryota, wystawił na wyprawę Inflancką r. 1556 własnym kosztem 4 000 rycerzy, a na wojnę z Moskwą 1564 r. 1200 husarzy, oprócz kozaków i innego żołnierza, któremi osobiście dowodził (Paprocki 828). Liczby wymienione wykazują dowodnie, jak wielką była fortuna Jurja. Na synu Jurja, Jerzym, wygasł po mieczu w r. 1586 ród Olelkowiczów, nazywany od dóbr dziedziczonych— kniaziami Słuckimi. Jedyna córka jego, Zofia wyszła za mąż za Janusza Radziwiłła, podczaszego litewskiego. Będąc dziedziczką całej schedy książąt Sluckich, stała się przedmiotem intryg możnowładców w celu zagarnięcia jej olbrzymiego wiana. Po śmierci ojca, księżniczka dostała opiekunów w pokrewnych przez matkę, Kiszczankę z domu, Chodkiewiczach, którzy, będąc dłużni Radziwiłłom znaczne sumy, postanowili uiścić należność przez swoją pupilkę i jeszcze coś przytem zarobić. Stanęła przeto ugoda na piśmie pomiędzy Jerzym Chodkiewiczem, opiekunem Zofii, i Krzysztofem Radziwiłłem, wojewodą wileńskim, celem wydania księżniczki po dojściu jej do pełnoletności za syna wojewody, Janusza—ugoda, potwierdzona po śmierci Chodkiewicza, przez brata jego Hieronima. Wszystko szło gładko; aliści gdy Radziwiłłowie zaczęli nieoględnie za należność Chodkiewiczów tradować jeden z ich majątków, ci. oburzeni, zerwali umowę. Obie strony, nie myśląc zgoła o ustępstwach, zaczęły się gotować do formalnej wojny domowej. Zaciągano więc wojska cudzoziemskie, zbierano tłumy przyjaciół. Nawet Jan Zamoyski przyffał Radziwiłłowi 200 koni. Radziwiłłowie uzbroili 6 000 zbiera-ranego żołdactwa, Chodkiewiczowie zaś obsadzili swój dworzec Wileński trzema tysiącami zbrojnego ludu. Nie doszło jednak do starcia, albowiem król Zygmunt, dowiedziawszy się, na co się w Wilnie zanosi, posłał rozjemców: Ge-droyca, biskupa żmudzkiego, Dorohostajskiego, marszałka wielkiego litewskiego, i Zawiszę, podskarbiego litewskiego. Dość długo trwały układy, wreszcie Chodkiewiczowie stanęli do ugody; skasowano więc wszystkie pretensye Radziwiłłów do Chodkiewiczów, pokwitowano

tych ostatnich z opieki, nadto dostali oni 360 000 złp. w gotowiźnie i 500 włók ziemi porękawi-cznego na wieczność, poczem księżniczka Zofia została wydaną za Janusza Radziwiłła dn.

1 października r. 1600 w Brześciu. Dwunastoletnie jej pożycie małżeńskie było bardzo smutne. Przed śmiercią księżna zapisała mężowi wszystkie olbrzymie dobra swoje, przez co księstwo Słuckie przeszło w dom Radziwiłłów. Olelkowicze odgrywali przez cały czas swego istnienia rolę odrębną, uważając się za książąt krwi. To też urzędów żadnych nie zajmowali, a przed Unią zasiadali tylko w radzie wielkoksiążęcej. Połączony senat Polski i Litwy nie wyznaczył im osobnego miejsca, o które książęta Słuccy dopominali się w r. 1573.—Ź r ó d ła: Długosz; Stryjkowski; Kojało-wicz; Bychowiec; Niesiecki; Jabłonowski; Boniecki; Wolff.

Olelkowiczowa A nas ta zy a, ob. Anastazya Olelkiewiczowa.

Olen, po grecku ’QXfjV, według tradycyi starodawny, święty wieszcz sędziwy, pochodź icy z Licyi, albo, jak inna wieść niesie, z ziemi Hyperborejów, który miał przenieść się z nad licyjskiej rzeki Ksanthos na wyspę Delos, gdzie też przechowały się starożytne hymny jego, z pomiędzy których szczególnie jeden wielbił Apollina, a drugi boginię Eileithyię, opiekunkę rodzącej Latony, matkę Erosa. Delficka poetka Boio śpiewała o nim, że jest to pierwszy prorok Eoibosa, który najstarsze hymny w metrum epicznem, a więc w heksametrach, skomponował. Dzieje kultu i świątyni Apollina De-lijskiego stanowiły główny wątek owych hymnów, hieratyczną cechę noszących, śpiewanych w Delos podczas uroczystych procesyj, wśród tańców poważnych, zawierające odwieczne legendy mityczne i pełne znaczenia, skądinąd nieznane, nazwy i przydomki bogów. Pauzaniasz (2, 13, 5) wspomina jeszcze o innym hymnie Ol-a, wyśpiewanym na cześć bogini Hery. Dokładniejszych wiadomości o osobie wieszcza świętego źródła nie posiadają. Nazwisko samo oznacza, według zwyczajnego tłómaczenia, fletnistę, a gra na flecie odgrywała też obok harfy i piszczałki przednią zawszę rolę w uroczystościach Apollina. Pochodzenie zaś licyj-, skie Ol-a rozu j.ieć pewnie w tym sensie należy, że symbolizuje ono na swój sposób przeniesienie kultu słońca, Apollina, z Azyi Mniejszej do Grecyi; wszakże czasu, kiedy to nastąpiło, ze zbyt skąpych wiadomości źródłowych dokładnie oznaczyć nie można. — Por. Herodotus, 4, 35; Callimachus, Hymn. in Del. 304; Pausanias, 1, 18 5; 5, 7, 8; 8,21, 2; 10, 5, 4.-Fabricius, „Bibi. Gr.“ tom 1, str. 134, wyd. harlemskie; Bernhardy „Grundriss der griechischen Littera-turgesehichte“, tom I, str. 248.

Olendzki Władysław (1841 — f 1894), pisarz i publicysta polski. Pochodził ze starego rodu szlacheckiego (* dn. 2 lutego r. 1841

\

watego. Szerokość rzeki w biegu średnim i dolnym dosięga wiorsty; w uściu O. ma 9 wiorst szerokości (przy 3—4 sążn. głębokości) i, rzecz ciekawa, że nie tworzy ani zatoki, ani delty. Brzegi rzeki w biegu górnym są wysokie i skaliste; w dolnym i średnim spotykamy, z małemi wyjątkami, to samo, zwłaszcza, jeżeli mowa o brzegu prawym. Najbardziej malownicza jest część doliny rzecznej poniżej uścia dopływu Tyraktachu. Brzegi rzeki składają się przeważnie z piaskowca twardego, szarej i żółtej gliny, formacyi jurajskiej. W górze rzeki znajduje się mnóstwo skamieniałości roślinnych i kości mamutowych. Z minerałów spotykamy gips, asbest i t. d. — O. rusza w górze w czerwcu, w dole w lipcu, zamarza zaś w październiku. Dolina rzeki w biegu górnym i średnim bardzo lesista. Lasy składają się z modrzewi, jodeł, brzozy, osiny i dosięgają 70°45 szer. płn. Mnóstwo ryb cen-nych, a po lasach soboli, reniferów, gronostajów, wilków, lisów, zajęcy i wiewiórek. M a a c k znalazł nawet głowy końskie, które wskazywałyby na usiłowanie zaprowadzenia tu hodowli koni. Rzadka ludność tutejsza, składająca się z Tunguzów, Jakutów, zesłańców i zjakucja-łych Rossyan, jeździ w biegu górnym na reniferach, w dolnym psami. Jakuci tutejsi nie znają wcale garncarstwa, naczynia zaś domowe mają z żelaza lub miedzi. Kozacy ros-syjscy pod dowództwem Jeleski Jurjewa odkryli O. w r. 1637; przyszli podobno wcześniej niż Jakuci; w r. 1738 zmarzła tu wyprawa naukowa adjutantaP r o u c z y s z c z ew a; wiele pamiątek zostało po niej dotychczas. Adjutant Anjou w r. 1822 odwiedził O. i natrafił na ślady zmarzłych. Najdokładniej zbadał rzekę uczony polski Czekanowski w r. 1874, przybyły na Syberyę przed 40 laty; pozostawił o tem pracę p. n. „Olekminskaja Eks-pedycya“ (Wiad. Cesar. Geolog. Towarz. t. XI,

E. Chw

we wsi Dębinie gub. Lubelskiej). Po ukończę- nie w kierunku północno-wschodnim, a od do-niu nauk szkolnych, zamierzając poświęcić się pływu Tustaka przyjmuje ostatecznie kierunek rolnictwu, studyowął agronomię w Prószkowie, północno-zachodni. Po ubieżeniu 2 200 wiorst Zapragnąwszy jednak szerszej wiedzy, udał się wpada pod 72°54 szer. płn. do Oceanu Lodo-do Heildelberga na studya uniwersyteckie, skąd przywiózł tytuł doktora filozofii. Już wówczas próbował sił w liter., piszącjdramat p. t. „Ulrich von Hutten“. Po dwuletnim pobycie w Krakowie osiadł w Poznaniu w r. 1872, gdzie zaciągnął się pod sztandar postępu, prowadząc liberalny „Tygod. Wielkop.“, założony przez Edwarda Calliera (ob.). W r. 1874, ustąpiwszy redakcyi Władysławowi Chotoniskiemu, przeniósł się do Warszawy, gdzie zbliżył się do partyi zachowawczej, której wkrótce stał się jednym z najwymowniejszych rzeczników, zrazu w „Niwie“, która wówczas właśnie zmieniła radykalnie charakter, przeszedłszy z rąk Juliana Ochorowicza (ob.) pod kierownictwo Mścisła w a Godlewski e g o (ob-.); zamieszczał tu O. pełne werwy i animuszu artykuły wstępne i społeczne pod pseudonimem Jacka Soplicy. Później pisywał w „Echu“ pod Zygmuntem 8 arnickim (ob.),| gdzie ^zamieszczał częste artykuły p. t.

Olenias, po grecku ’QXevîaç, według trady-cyi mitycznej syn Oeneusa, króla Etolii, brat Tydeusa, który go zamordował. Por. Apollodo-

S. Drz.

Olennius, oficer rzymski, primipilaris, żyjący za panowania cesarza Tyberyusza. Kiedy w r. 28 po Chr. otrzymał zlecenie ściągnięcia od szczepu Fryzyjskiego haraczu, nałożonego przez Druzusa, pobudził Fryzów, przez chciwość swą brudną i surowość nieubłaganą, do buntu, a zemsty ich sam uniknął, jedynie chroniąc się w śpiesznej ucieczce do warowni FleVum, leżącej na zachód od dzisiejszego miasta Groeningen. Namiestnik Germanii Dolnej, Lucius Apronius, wysłany do Fryzyi z hufcem wojska celem poskromienia buntowników, mu

„Plagi warszawskie“ i w „Słowie“. Ożeniwszy się około r. 1880 z Heleną Dowojno-Sylwe-strowiczówną, zamieszkał na Litwie w majątku wo-dziedziczonym po stryju, Aleksandrze Moczul-nie. Żyłka dziennikarska nie pozwoliła mu wszakże długo pracować na roli. Wróciwszy do Warszawy, pisywał w „Niwie“; w r. 1884 objął redakcyę „Słowa“ po ustąpieniu Henryka Sienkiewicza (ob.), a wkrótce, oddawszy ster Mścislawowi Godlewskiemu, jako redaktorowi, i Antoniemu Zaleskiemu, jako wydawcy, został redaktorem naczelnym nabytego przez Gebethnera i Wolffa „Kuryera Codziennego" (r. 1885), gdzie zamieszczał cięte i interesujące przeglądy polityczne. Myślał też i o poważniejszej pracy naukowej; w początkach swej działalności nakreślił plan dzieła „Historya nauk politycznych od XVI w. do czasów najnowszych“, z którego zdążył wykonać tylko pierwszą część: „Teorye polityczne XVI-go wieku“ (1872); potem już pochłonęła go praca dzień- r. 1875). nikarska. Zmarł w sile wieku, mając lat 53, w nocy z 27 m. 28 lutego r. 1894 w Warszawie. O reprezentował rzadki już dzisiaj typ tężyzny i animuszu szlacheckiego, celował urny- rus 1, 8, 5. słem światłym, obszerną i różnorodną wiedzą z dziedziny historyi, literatury, nauk społecznych i polityki, pisał językiem czystym, jasno i żywo; jak człowiek prywatny pozostawił po sobie sympatyę. Po śmierci O-go wszystkie dzienniki warszawskie poświęciły mu ciepłe charakterystyki, między innemi zamieścił sympatyczną sylwetkę Julian Łętowski w „Kurye-

rze Codziennym“ («N« 60).

H. G.

Olenek, rzeka w Syberyi, bierze początek w części wschodniej gub. Jenisejskiej, wypływa z niewysokiej góry Jangkan i początkowo pły-

Encykl. Fowsz. 111. Ser IL Zesz. 34b T. V.

S Drz

S. THz.

K. B

100°.

siał po nader krwawej walce cofnąć się, po-nió słszy ciężkie straty, a zwycięzcy Fryzowie wyswobodzili się pod jarzma rzymskiego i zasłynęli pośród plemion germańskich. Por. Tacitus, Ann. 4, 72—73.

Olenos, po grecku "ŒXevoç, po łacinie Ole-nus: 1) Syn Zeusa i Danaidy Anaksytei, albo też bożka Hefaistosa, ojciec nimf Heliki i Aigi, które wychowywały Zeusa jako dziecko; od niego miało dostać miasto Olenos w Achai swą nazwę.—Por. Hyginus, Astron. 2, 12.—2) Mieszkaniec gór Idajskich, który winę żony swej Lethei, dumnej bardzo ze swej piękności, na siebie chciał przyjąć; bogowie jednakże o-bojga pychę ukarali, przemieniając ich w kamień.—Por. Ovidius, Metam. 10, 63 i nast. — 3) Olenus Calenus, rodem Etruryjczyk, którego senat rzymski za panowania Tarkwiniusza Pysznego, kiedy w Rzymie przy kopaniu fundamentów pod świątynię Kapitolińską głowę ludzką znaleziono, jako najdoskonalszego wieszcza z całej Etruryi przez posłów o wytłómaczeuie tego prognostyku prosił; znak ów, dla Rzymu pomyślny, zamierzał on podstępnym sposobem dla swego narodu nap różno wyzyskać.—Por. Dionysius Halicarn., 4, 59 — 61; Livius, 1, 55; Pli-nius, Nat. Hist. 28, 2;—4) Jedno z dwunastu związkowych miast achajskich, nad rzeką Pei-ros leżące, pomiędzy miastami Patrai a Dyme; założyć je miał heros, równe noszący miano. Przy sposobności odnowienia Ligi Achajskiej w r. 280 przed Chr. miało ono pewne znaczenie, ponieważ wzbraniało się przystąpić do Ligi, lecz wkrótce na korzyść Dymejczyków całkiem podupadło, a Strabon (8, 384) oglądał tylko jego ruiny. — Por. Pausanias, 7, 22, 1; Plinius, Nat. Hist. 4, 5, 6. — 5) Starodawne, już przez Homera wspominane miasto w Etolii, którem władał Oeneus, uczestnik łowów Ka-lydońskich, rychłemi już czasy przez Etolczy-ków zburzone; dzisiaj ruiny w sąsiedztwie Ga-vali, albo też w górach, wznoszących się ku wschodowi od zatoki Anatolico, na północ od Missolunghi; por. Homer, II. 2, 639; Strabon, 10, 481; Apollodorus, 1, 8, 4; Hyginus, Astron. 2, 13. — 6) Miejscowość w Galacyi, na zachód od miasta Ankyry, należąca do szczepu Tek-tosagów.—Por. Ptolemaeus 5, 4, 8.

Oleodruk jest reprodukcyą z obrazu, wykonaną z zastosowaniem cliromolitografii w sposób następujący: na płycie kamiennej robi się bardzo ścisły r) sunek z obrazu danego w wielkości pożądanej, tj. naturalnej lub zmniejszonej. Rysunek ten odbija się na odpowiednim gatunku papieru, z papieru zaś odciska go się na pewnej liczbie płyt kamiennych, stosownie do liczby kolorów, które mają być użyte do wykonania reprodukcyi. Tą drogą otrzymuje się jeden i ten sam, w niczem nie zmieniony rysunek na wielu płytach. Każdą z nich pokrywa się farbą odpowiednią w tych tylko częściach rysunku, które w ostatecznej odbitce

winny dać jej kolor, lub też w tych również, gdzie ma ona si użyć za podkład dla innej, przezroczystej, która pokryje ją z innej płyty i w zmieszaniu wytworzy nowy, pożądany kolor. Dla otrzymania dobrej odbitki ostatecznej konieczna jest, aby wszystkie płyty odbijały części barwne, zawarte na nich, z zupełną ścisłością w stosunku do całego obrazu. Należy przytem trzymać się stale tego samego porządku płyt. W tym celu dla kontroli na brzegu każdej płyty robi się znaczek (zwykle wydłużony równoległobok ) posiadanym przez nią kolorem, który odbija się na papierze razem z zawartością płyty, usuwając w ten sposób możliwość omyłki w zachowaniu porządku następujących po sobie kolorów.—Ilość płyt, używanych do O-ku, dochodzi nieraz do 30, gdy zaś chodzi o możliwie najlepszą repro-dukcyę, przewyższa nawet tę liczbę. Obok zadania, którego celem jest ścisłe naśladowanie oryginału pod względem koloru i rysunku, istnieje nadto inne, zmierzające ku doprowadzeniu O-ku do takiej postaci, aby naśladował nawet tkaninę płótna malarskiego i dotknięcie pędzla. Otrzymuje się to, albo przez wytłaczanie wzoru tkaniny na gotowych już odbitkach za pomocą kanwy, lub, co jest częstsze, przez spreparowanie kamienia, na którym odbija się ślady tkaniny dobrze naszpanowanej, przeciągniętej farbą tłustą za pomocą walca, które po krótki em'wytrawieniu płyty dadzą wzór swej tkaniny. Podobnie też postępuje się przy naśladowaniu pociągnięć pędzla; manipulacya ta jednak jest bardziej skomplikowana.

Oleomargaryna, ob. Masło sztucz ne.

Oleometr. Jestto właściwie areometr (ob.) zbudowany specyalnie dla określania ciężaru właściwego tłuszczów i olejów. Ponieważ wszystkie tłuszcze posiadają ciężar właściwy niższy niż woda, przeto i skala O-tru posiada tylko podziałki niżej jedności, np. od 0.70 do 0.99. Ciężar właściwy płynnych tłuszczów określa się przy temp. 15°, stałych przy temp.

K. Śł.

Olércïl (Ile d'Oléron), wyspa w zatoce Ga-skońskiej (oh.), około wybrzeży prow. Saintonge (ob.), należąca pod względem administracyjnym do dep. Dolnej Charenty. Powierzchnia 17 520 hekt.; ludność—około 18 000mieszk. (przeważnie reformowanych), zamieszkujących sześć gmin [communes): Saint-Georges, Le Château, Dolus, Saint-Trojan, Saint-Pierre, Saint-Denis, tudzież nieskończoną ilość wiosek. Wyspa, pochylona •od płd.-wschodu ku płn.-zachodowi, ma 30 kim. długości; największa szerokość 11 kim., średnia 5 — 6 kim. Na północy O. oddzielona jest od wyspy Ré i od lądu stałego cieśniną Antioche, na połudn.-wsch. — cieśniną Maumusson. Całe wschodnie wybrzeże wyspy niezmiernie szybko pokrywa się mułem i piaskiem i tylko gwałtowne prądy wodne u-

go“

Dziś

Hr.

s. r

S. Drz.

Ir

Fig. 50. Oleski (herb) procki;^Niesiecki; Borkowski.

trzymują rozdział pomiędy wyspą a kontynentem. Na płn. skraju wyspy wznosi się potężna skała odosobniona Antioche (od której otrzymała nazwę cieśnina); nieco opodal leży port Saint-Denis, dalej rozciąga się piękne wybrzeże prow. Brie, przylądek Boulessiers i port Douhet, od którego począwszy, wydmy tworzą przedłużenie skalistych ław, opasujących wyspę od płn. krańca. Dalej spotykamy mały port Boyardville, utrzymujący komunikacyę morską z Rochefortem, wyspą Aix i z La Rochelle. Na płd. od Boyardville wybrzeże wyspy staje się nizkiem i mulistem. Leży tutaj Le Château d’O.: miasto, cytadela i port. Wybrzeże zachód., zwrócone do. Oceanu, noszące charakterystyczną nazwę „wybrzeża dzikie-przedstawia jednostajny łańcuch wydm. Oleron obfitował niegdyś w lasy, z których obecnie nie pozostało ani śladu, uprawiane są tu: wino, zboże, trawa, buraki i warzywa nizinne Hodowla ostryg zajmuje blisko 600 hkt. przestrzeni (miejsc otwartych, zagród i sadzawek). Dość ważną gałęzią przemysłu jest produkcya soli morskiej, rybołówstwo, a także zbiór roślin morskich, służących za nawóz dla całej wyspy, a nawet wywożonych na kontynent. Na płn.-wsch. krańcu O-nu, w Chassiron, wznosi się latarnia morska (43 m. wys.) rzucająca białe światło na przestrzeni 32 mil. Inne latarnie, w La Perrotine i Le Château, oświetlają tylko same przystanie. Całe wybrzeże zachodnie, tak niebezpieczne, nie posiada zgoła latarni.—Wyspa jest biedna pod względem zabytków przeszłości, śród których zwracają uwagę: kościół w Saint-Georges (z ciekawą fasadą) pochodzący z epoki przejściowej; wspaniała latarnia u-marłych (20 m. wys.) z w. XIII w Saint-Pierre i cytadela w Le Château, przedstawiająca malowniczą budowlę z w. XVII.—Dzieje. O. jest dawną wyspą Wenetów, zwaną po łacinie Uliarus, cytowaną przez Pliniusza. Wzmiankują o niej także Pomponius Mela, Strabon i Pto-lomeusz. Należąc pierwotnie do księstwa Akwitanii, zagarnięty został O. wraz z księstwem przez hrabiego d’Anjou, Godfryda Martela. Eleonora de Guyenne wniosła w posagu wyspę najpierw królowi franc. Ludwikowi VII, później drugiemu małżonkowi Henrykowi Plan-tagenetowi, który został królem angielskim w r. 1514. Eleonora ogłosiła tu prawa morskie, znane pod nazwą Jugements de la mer lub Rôles d’01éron(ob. Olerońska Karta). W r. 1197 Otton z Brunświku, jako książę Akwitanii, nadał mieszkańcom wyspy pewne przywileje. W kilka lat potem o-trzymali oni (z temi samemi przywilejami, co i mieszkańcy La Rochelle) kartę municypalną, znaną pod nazwą »Etablissements de Rouen*.— W r. 1230 O. przeszedł do Anglii; w r. 1294 został odebrany przez Francuzów, którzy znowu musieli ustąpić go w r. 1303 Anglikom.

Raz jeszcze wyrywali sobie wzajemnie wyspę Francuzi i Anglicy, aż wreszcie w r. 1370 Karol V na zawsze przyłączył ją do Francyi. Pomimo tak zmiennego losu wyspa potrafiła zachować swe swobody i przywileje, które każdy z jej władców czuł się zniewolonym potwierdzać. W w. XVI znaczna liczba Oleroń-<?zyków przyjęła Reformacyę.

Olerońska karta (prawo morskie w. Oléron), ważne prawo zwyczajowe, zredagowane 1285 — 1314 na wysepce Oléron pod La Rochelle. Wysepka znana była od najdawniejszych czasów jako ważne siedlisko handlu winem i solą i posiadała słynny sąd morski. Orzeczenia jego skrystalizowane zostały w redakcyi prawa morskiego, noszącego nazwę: La charte d'Olêrovn, volles des jugemens d'Oléron, jugemens de la mer. Znane są dwie redakeye: pierwsza, nazwana gaskońską, liczy 24 o-rzeczenia, druga—normańsko-bretońska (północna). O. K. była bardzo rozpowszechniona we Flandryi, Hollandyi, Anglii. Wszędzie uznawana, weszła w skład t. zw. prawa morskiego Wisby i wraz z niem obowiązywała na całej północy Europy. —L itérât. Tekst przedrukowany przez Pardessus w „Collection des lois maritimes“ I, VI; T wiss „Monumenta juridica. The black book of the Admiralty“ II, 253 — 297; Wagner „Handbuch des Seerechts“ (1884) I, 67 in.: tenże „Ztsrf. f. Handelsrecht“ XXVII str. 625 inn.; Pols w „Nouv. Revue historique de droit français“ 1885 str. 454 inn. (nowe rękopisy).

Olerus, po grecku ’'QXspoç, miasto we wschodniej części wyspy Krety, w pobliżu Hierapy-tny leżące, z sławnym kultem bogini Ateny.— Por. Stephanus Byzant., s. v. v£2Xepoę; Corpus inscriptionum Graec., tom II nr. 2555.

Olesa de Monserrat, miasto w Hiszpanii, w prowincyi Barcelony, nad rzeką Llobregat, przy drodze żelaznej z Barcelony do Sarago-sy; wyrabiają tu wiele przędzy wełnianej. Mieszkańców 3 235 (1887). O 4 kilom, od O. znajdują się kąpiele siarczane La Puda.

Z Oleska Wacław, ob. Zaleski Wra-

cław.

Oleski, herb polski. Na tarczy w polu złotem mur czerwony, 1    o trzech blankach,

z bramą otwartą. Nad hełmem w ko-ronię sześć piór strusich. Odmiana her-

bu Grzymała (ob.), powstała prawdopodobnie w począt-kach XVI-go stulecia, a używana przez małopolską rodzinę Oleskich „z Oleśnicy“. ŹródFa: Pa-

u.

Olesko, miasto w Galicyi, pow. Złoczowski— miejsce urodzenia królów: Jana III i Michała Korybuta. Sąd powiatowy, urząd pocztowy, notaiyat, szkoła ludowa (założona w r. 1797 przez Aleksandra Zielińskiego), obecnie 2-kla-sowa, ratusz, kościół farny (fundowany w roku 1481 prawdopodobnie przez Piotra z Oleska, syna Jana z Sienna, klasztor i kościół Kapucynów (fundowany w r. 1739 przez Józefa Seweryna Rzewuskiego, w-dę wołyńskiego), dwie cerkwie drewniane, zamek starożytny (na wzgórzu). Około 5 000 mieszk. (przeważnie wyzn. grec.-katol.), trudniących się uprawą roli, sadownictwem, pszczelnictwem, a także rzemiosłami. Handel rozwinięty słabo. —O. jest jedną z najstarszych osad Rusi Czerwonej. Zamek tutejszy wzniesiony został prawdopodobnie w drugiej połowie w. XIII, po zburzeniu pobliskiego grodu Pleśnisko (vel Pleśnicko) przez Tatarów w r. 1241. Pierwszy raz wspominają dzieje o zamku oleskim pod r. 1327, kiedy to Bolesław Trojdenowicz, ks. mazowiecki, o-dziedziczył Ruś Czerwoną (a zatem i O.) po ostatnim z Rurykowiczów halickich, Jerzym III. Po otruciu Bolesława w roku 1340, ks. litew. Lubart, syn Gedymina, zajął bliższy sobie Wołyń, a także O., Kazimierz W. zaś, jako krewny Trójdenowieża, ziemię lwowsko-halicką. Odtąd poczynają się spory między Litwą a Polską o posiadanie tych ziem, zakończone traktatem z r. 1366, na mocy którego Litwa, krom ziemi lwowsko-halickiej, odstąpiła Koronie całą zachód, część Wołynia, wraz z Włodzimierzem, Łuckiem i O-em. Po zgonie Kazimierza W. król Ludwik nadaje Ruś Czerwoną (a więc i O.) siostrzeńcowi swemu Władysławowi, ks. Opolskiemu, lecz już w r. 1377 odebrano mu O., a zamek obsadzono załogą węgierską. Po śmierci Ludwika (1382) rządca zamku sprzedał O. ks. Lubartowi. Od tego czasu pozostawało O. w rękach Litwinów, którzy stąd'jbezustan-ne czynili najazdy na Ziemię Lwowską, tak, iż Jagiełło postanowił wreszcie siłą posiadłość tę odebrać; jakoż, po długiem oblężeniu, zdobywają Polacy O. w r 1432. Władysław Warneńczyk przywilejem, wystawionym w Budzie w roku 1441, nadaje O. Janowi z Sienna, podk-mu przemys., st-cie sandom. (.. castrum nostrum Olyesico in terris Russiae situm cum oppido et toto districtu), pozwalając mu wznosić zamki, zakładać miasta i wsie na prawie magdeb. w obrębie całego powiatu. Na dokumencie z roku 1447    (A. G. Z., t. II, str.

127) podpisany jest, między innymi, Jan Otha de Przeperow Voyewoda in castro Olesko. (Wojewodą mianował się za czasów ruskich urzędnik sądowy, urzędujący w większym grodzie, którego władza rozciągała się na cały powiat; takim wojewodą był oczywiście i wspomniany Jan Otha). Jan z Sienna, po otrzymaniu od króla hojnego wyposażenia, pisał się odtąd: Jan z Sienna Oleski. Po jego śmier

ci odziedziczył O. wraz z przyległościami jeden z jego synów, Piotr, który założył tu parafię i fundował kościół farny w r. 1481. Obie jego córki—Anna, za Fryderykiem Herburtem, kaszt-em bieckim, i Jadwiga, za Marcinem Kamienieckim, w-dą podolskim—po zgonie ojca podzieliły się majątkiem rodzicielskim (1511), przyczem wszystko podzielone zostało do połowy, tak dobra, jak i wszelkie dochody, a nawet zamek, którego lewą połowę otrzymała Jadwiga, prawą zaś Anna. Na wiosnę roku następnego (1512) najechał Ruś Chan Perekopski, a rozłożywszy się między Buskiem a O-em, pustoszył okolice. Ucierpiał wówczas prawdopodobnie i zamek w OfiTu, skoro król Zygmunt I pozwala w tym roku Fryderykowi Herburtowi pobierać czopowe dwóch kwartałów „pro re-formando“ zamku. W czasie drugiego najazdu Rusi przez Tatarów w r. 1519 poległ jeden z dziedziców O-ka —Fryderyk Herburt, pozostawiając syna, Stanisława, i trzy córki, z których jedna, Jadwiga, wydana za Jerzego Dani-łowicza, wniosła część dóbr oleskich w dom męża. Około r. 1576 umarł Stanisław Dani-łowicz, chorąży lwowski i dziedzic połowy O-ka, zostawiając dwóch synów: Jana i Mikołaja. Właściciele drugiej połowy O-a, Kamienieccy, podzielili się w r. 1578 swym majątkiem: Jan i Wojciech otrzymali, między inue-mi, połowę zamku i miasta O-a, lecz wkrótce obaj zastawili je Stanisławowi Żółkiewskiemu, woj. bełzkiemu, a w r. 1580 sprzedali prawo dziedzict a. Tak więc jedna połowa O-a przeszła do Żółkiewskich. W r. 1605 Jan Daniło-wicz, krajczy kor., dziedzic drugiej połowy O-ka, ożenił się z Zofią, córką Stanisława Żółkiewskiego, hetm. poi. kor., a otrzymawszy za nią połowę O-a, połączył w swych ręku całe dobra. W r. 1615 w zamku tutejszym rozegrała się znana tragedya, której bohaterem był Adam Żółkiewski, synowiec hetmana, natenczas oboźny kor. Ród Daniłowiczów wygasł na drugim synie wojewody, Stanisławie, który wzięty w r. 1636 do- niewoli przez Tatarów, ścięty został z rozkazu Kantemira. Po jego śmierci przeszły dobra Oleskie i odziedziczone po.wuju dobra Żółkiewskie na siostrę, Teofilę, wydaną za Jakóba Sobieskiego, późniejszego kasztelana krak., który posiadał sąsiadujące z O-em dobra złoczowskie. Ożeniwszy się z Teofilą, Sobieski częściej przebywał w O-ku niż w Złoczowie. W zamku Oleskim urodził się w roku 1628 pierwszy syn Jakóba, Marek, a d. 17 sierpnia r. 1629 drugi syn Jan, jak to w „pamięci... jako się moje dzieci rodzili“ zapisała matka jego pod pozycyą 2-gą: „Urodził mi się syn, Jan, roku 1629 dnia 17 sierpnia, między godziną 14 i 15-ą, w piątek... w Ole-sku“ (Fr. K1 u c z y c k i „Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego“, t. I, część I, Kraków 1880). W r. 1639 przyszedł na świat w zamku tutejszym Michał Tomasz Korybut Wiśniowiecki,

ne w

Grabow-

za-

syn Jeremiego i Gryzeldy z Zamoyskich. Jan III pisze o sobie: „Natus sum in Olescensi arce, in edito monte, ubi etiam rex Michael natus est“ (Załuski „Epistolae“, t.III, str. 863). Po zgonie Teofili Sobieskiej w r. 1661 O. wraz z innemi dobrami przeszło na Jana. Sobieski rzadko zaglądał do swego miejsca rodzinnego, a najchętniej przebywał w Żółkwi i Jaworo-wie. W r. 1687 odwiedzili O. oboje królestwo, jadąc w odwiedziny do syna Jakóba do Pod-horzec. Jan III przyjmował wówczas w zamku oleskim deputacyę ziem pruskich, na której czele stał Kazimierz Opaliński, b-p chełmiński. Tegoż roku król potwierdził wszystkie dawne przywileje miasta O-ka, dodawszy, prócz tego, od siebie nowe ulgi i swobody. W r. 1688 Jan III uległ tutaj wypadkowi, który o mały włos życia go nie pozbawił, gdy bowiem wjeżdżał do zamku, załamał się pod powozem most. Po zgonie Jana III odziedziczył O. trzeci syn jego, Konstanty. Po wkroczeniu wojsk szwedzkich do Polski i detronizacyi Augusta II zajęli O. Rossyanie i dosyć długo przebywali w zamku. W roku 1725 Konstanty sprzedał O. Rzewuskim. Wacław Rzewuski, hetm. poi. kor., odziedziczywszy je po bezpotomnym zgonie brata swego, Seweryna, w r. 1754 połączył O. w jedną majętność z Podhorcami. Później rozpadły się dobra podhoreckie i oleskie na wiele drobnych posiadłości, i O. wraz z trzema wsiami (Czyżki, Czechy i Sewerynka), wystawione w r. 1796 na sprzedaż dla zaspokojenia wierzycieli Wacława Rzewuskiego, nabył Aleksander Zieliński, podkom. nurski. Jedna z pięciu córek podkomorzego, Dyzma, wydana za Wojciecha Lityńskiego, otrzymała w posagu O., które następnie przeszło na jej córkę Zofię. — Najdroższa dla nas pamiątka w O-u — zamek, w którym przyszedł na świat Jan III—obecnie przedstawia front o jednej baszcie z bramą wjazdową, do której prowadził niegdyś wspaniały most na arkadach (dziś zawalony). Od tych budowli ciągną się po obu stronach pawilony, całość zaś tworzy klamrę, która z czwartej strony zamknięta była murem z galery ą komunikacyjną (obecnie nieistniejącym). W przepysznych portalach i oknach znać ślady budownictwa w. XVI, w odrzwiach ciosowych i obramieniach okiennych pierwszego piętra — ślady w. XVII. Uratowane ozdoby wspaniałych komnat, jak lśniące kolumny, złocenia, mozaiki sufitów, ścian, podłóg i kominków, pochodzące z końca w. XVII i początku w. XVIII, świadczą o dawnej świetności zamku. Rzewuscy, nie mogąc utrzymać dwu rezydencyj pańskich, przenieśli stąd wszystko, co się tylko dało, do Podhorzec. Drzwi podwójne z pokoju zamku oleskiego, ozdobione malowaniami, znajdują się w Muzeum Lubomirskich we Lwowie. Biblioteka Ossolińskich posiada rękopis pod tyt.: „Protocollum variarum inscriptionum, fundationum Olescensium“; jest to podłużna

wązka księga, o 578 kartach, zawierająca rozmaite zapiski, dotyczące sporów, kupna i sprzedaży nieruchomości, testamenty i t. p., od roku 1613 do 1760. Oleski kościół parafialny posiada metryki chrztu od r. 1693, akta ślubne od r. 1719, akta zejścia od r. 1742. Dwa starożytne srebrne plecione nagłowniki, wykopa-O-ku, znajdują się w Muzeum im. Ossolińskich we Lwowie, a znaleziony tutaj srebrny naszyjnik—w gabiniecie cesarskim w Wiedniu. D. 25 października r. 1882 zamek oleski, nabyty z ofiar prywatnych (zabranych staraniem Jana hr. Zamoyskiego), objął w posiadanie Mikołaj Zyblikiewicz, marszałek krajowy.—Wizerunek zamku oleskiego, wykonany według zdjęcia J. H. Müntza z d. 24 lipca roku 1781, podał „Tygod. Ilustr.“ z roku 1883, JM® 33. — Ciekawa kolekcya rycin, dotyczących O-ka, mieści się w zbiorach Pawlikowskiego (JM® 4388—4402).—Czytaj: Barącz „Kronika Oleska“; J. U. Niemcewicz „Podróże historyczne po ziemiach Polskich“; Siemięński „Oleski Biały Kamień“—„Słów. Geogr.“.    Hr

Oleszczyński. Rodzina zasłużona artystów polskich. 1) Najstarszy z trzech braci Antoni (* d. 24 stycznia r. 1794 w Krasnymstawie,— j w Paryżu 28 lutego r. 1879), był synem Kazimierza, obywatela, osiadłego w Lubelskiem, i matki z domu Kosińskiej. Nauki początkowe pobierał w Opolu, w szkołach pijarskich. W r. 1809 udał się do Warszawy, gdzie ówczesny sekretarz Rady stanu Stanisław hr. ski, umieścił go w biurze swojem. Tu pilnością zwrócił na siebie uwagę zwierzchników, zwłaszcza, że żądny nauki, w chwilach wolnych uczęszczał na kursa Szkoły Prawa. To też kiedy po ogłoszeniu Królestwa Polskiego, gdy ówczesny monarcha zapragnął nagrodzić wszystkich zasłużonych dla kraju urzędników, i O. przedstawiony został do nagrody. Wybrał jednakże inną nagrodę, niż oczekiwano: oto prosił o przyjęcie go na koszt rządowy do A-kademii sztuk pięknych w Petersburgu i o fundusz na drogę. Czując zamiłowanie do rysunku i sztycharstwa, przedsięwziął już w wieku dojrzalszym nową i trudną pracę. W przedsięwzięciu tern podtrzymywał go ówczesny minister sekretarz stanu, Sobolewski, wyjednał mu w Komisyi Oświecenia Królestwa pensyę stałą i do wytrwałości w nowym zawodzie usilnie go zachęcał. W Petersburgu O., do zupełnego ukończenia Akademii, przebywał lat 7 w ciągłej niezmordowanej pracy. Często nagradzany medalami za dzieła przedstawiane Akademii, oraz nadsyłane na wystawy warszawskie, O. zdobył ostatecznie medal złoty pierwszej wielkości za sztychowany potret Kokorynowa, łożyciela akademii petersburskiej, pracę konkursową, nagrodzoną w r. 1824. Podczas siedmioletniego pobytu w Petersburgu O. wydoskonali! się w rysunku i doszedł do znacznej I biegłości w rytownictwie; zawdzięczał to prze-

uczonego.

dewszystkiem prof. Utkinowi, pod którego kierunkiem głównie się kształcił. Do Warszawy O. przybył (1824) z ustaloną już sławą biegłego rytownika, tak, że ówczesnemu ministrowi sekretarzowi stanu, Stefanowi hr. Grabowskiemu, nie trudno było wyjednać dlań od Ko-misyi Oświecenia publicznego wysłanie (1825) na koszt Królestwa do Paryża, dla ostatecznego wydoskonalenia się w rytownictwie. Zwiedziwszy w celach naukowych Wrocław, Drezno, Berlin, Hamburg, Hollandyę i Belgię, O. przybył na stałe do Paryża. Tu rozpoczął jakby na nowo kształcenie się artystyczne, rysując z natury i z antyków w Akademii oraz w pracowni Regnaulta, poczem oddał się specyalnie sztycharstwu pod kierunkiem najwybitniejszego wówczas w Paryżu rytownika Richome’a. Za jego radą wyk nał tu nadzwyczaj pracowite i sumienne study urn z natury, przedstawiające nagiego mężczyznę piłującego deskę. Study urn to (Étude Académique dessinée et gravée par A. O. Polonais), dedykowane przez O. pierwszemu profesorowi jego, Utkinowi, ustaliło odrazu sławę naszego rytownika za granicą; niektóre akademie zaliczyły go w poczet członków swoich, akademia florencka obdarzyła dyplomem na profesora pierwszej klasy, a wystawy publiczne, między innemi warszawska, medalem złotym. Jednocześnie z temi honorami utracił jednak O. pensyę roczną, z Warszawy od Komisyi Oświecenia pobieraną, dla braku jakoby funduszów. Okoliczność ta znagliła go do coraz częstszego wypuszczania w świat prac swoich sztycharskich, które od owej chwili mnożą się i są coraz bardziej cenione, a wykonał ich O. dużo, dzięki pracowitości swojej i czerstwości ciała i umysłu, towarzyszącym mu aż do samego końca długiego żywota. Prace jego są to albo luźne ryciny treści najrozmaitszej, albo wydawnictwa zbiorowe. O. prze-dewszystkiem lubił wykonywać rzeczy polskie, jakkolwiek te nie dawały mu zarobku, a przynajmniej bardzo mały. Inne rzeczy wykonywał o tyle, o ile zmuszony był na chleb codzienny pracować, jak np. ryciny do dzieła francuskiego o chirurgii. To też jakkolwiek prace O-go, o rysunku poprawnym i nastroju klasycznym, są zimne i noszą charakter przeważnie akademicki, dla nas stanowią one bogatą skarbnicę pamiątek ojczystych, wiernie odtwarzających zabytki przeszłości (archeologiczne i krajobrazowe) i dają wizerunki znakomitych ludzi minionej już, ale wówczas świeżo w pamięci artysty żyjącej, epoki. Sam szczerze przywiązany do ziemi ojczystej, skrzętnie a pracowicie zbierał na obczyźnie wszelkiego rodzaju pamiątki krajowe, a zbierał nietylko z miłością, ale i umiejętnie, bo od lat młodzieńczych szczególne miał zamiłowanie do rzeczy krajowych i już podczas studyów akademickich w Petersburgu zbogacał swoją wiedzę dziejów ojczystych, szperając w nieocenionych dla nas skarbcach, ja-

kie stanowią przewiezione tam z Warszawy zbiory biblioteki niegdy Załuskich a później publicznej, krajowej. W tej pracy gromadzenia pamiątek przeszłości krajowych O. nieusta-wał do końca życia. Powstało stąd bogate „Archiwum pamiątek artystycznych, literackich i historycznych“, zawierające w trzech dużych księgach rzeczy oryginalne lub też starannie przerysowane. Ulubione to archiwum artysty, stanowiło bogaty zasób, przeróżnych zabytków, z którego Ö. czerpał materyał do swoich wydawnictw pamiątek krajowych w Paryżu druko wanych. Są nimi: „Rozmaitości Polskie“i „Wspomnienia“. Pierwsze z nich, zawierają 60 przeszło stalorytów odnoszących się do dziejów ojczystych; wydał je autor w Paryżu w latach 1832 — 3, w 4-e, także podtytułem francuskim „Variétés polonaises publiées par A. O. 60 planches diverses gravées sur acier avec des notices biographiques“. W wydawnictwie tem artysta zamierzył oryginalnemi rysunkami oraz kopiami uplastycznić ważniejsze epizody z dziejów naszej kultury, przynoszące zaszczyt narodowi. Drugie „Wspomnienia“, dzieło rycinami ozdobione, niedokończone, wyszło w Paryżu w r. 1843 dzięki generałowi Pacowi, który na ten cel zapisał O-mu testamentem 10 000 franków. Tytuł dzieła: „Wspomnienia Cz. I: O Polakach, co słynęli w obcych i odległych krajach. Opisy i wizerunki JMsM 11, j z 45 ryc. na stali, w 8-e, 204 str.“ Do najznakomitszych sztychów O-go zaliczają powszechnie wizerunki Kopernika i Jana Zamojskiego. Wielkie te plansze z bogatą ornamentyką, przedstawiają portrety tych mężów znakomitych okolone odpowiedniemi emblematami. Pierwszy z nich, wykonany w r. 1843, w trzechsetną rocznicę śmierci wielkiego astronoma, był przedmiotem ożywionej krytyki co do podobieństwa, to jest autentyczności rysów twarzy Znany wizerunek Kościuszki (folio), na stali wyryty, zjednał artyście od Towarzystwa Filo-technicznego w Paryżu dyplom na członka i medal. W ogóle O. brał udział w licznych nader wydawnictwach ilustrowanych polskich, w Paryżu wydanych, w latach od 1830 do 1860. I tak wykouał: dwie ryciny do „Nowych Rozrywek“ Klementy Hoffmanowej(Paryż 1834), portret Kochanowskiego do „Jana Kochanowskiego w Czarnolosiu“, tejże autorki (Lipsk 1842), portret Krasickiego do wydania zbiorowego dzieł jego, w 1 tomie, portrety Niemcewicza i Kniaziewicza do wydanego w Paryżu w r. 1835 Niemcewicza „Listu do Karola Kniaziewicza“; 8rycindo „Dziejów narodu polskiego“ L. Siemieńskiego, wydanych w Paryżu w roku 1848, portret Konstant. Gaszyńskiego do wydania paryskiego poezyj poety (1856); portret Michała Czajkowskiego do dzieła jego „Kozaczyzna w Turcyi“ wydanego w Paryżu r. 1857. O. dostarczył także wielu sztychów do „Albumu Wileńskiego“ Wilczyńskiego, niektóre z nich

«H

w-

są bardzo cenne, zarówno jako pamiątki, jako też jako dzieła sztuki rytowniczej; dość wymienić portret Jana Śniadeckiego, albo wjazd do Rzymu Radziwiłła, posła króla Jana III Z innych, niedotyczących kraju nasze-’ go, prac artysty, najbardziej cenione za granicą są: Madonna, oraz portret Filipa de Champagne, sztychowany z własnego jego obrazu. Tu wspomnieć także należy o portretach francuskich przez znakomitych sztycharzy Edelin-cka, Nanteuila i innych robionych a przez O-go poprawionych. Znalazłszy płyty miedziane

ligll

'-N

iy\

J? igr

Fig. 51. Oleszczyński Antoni według oryginału zaopatrzonego podpisem: „Slaby zarys twarzy Antoniego Oleszezyń^kiego ofiaruje ziomkom Jego czciciel (łwnlbert Pawlikowski“. Pod portretem inicyały nieznanego artysty F. A.

wspomnianych artystów silnie uszkodzone, O. przedsięwziął żmudną pracę odrestaurowania tych klisz, co mu nader szczęśliwie się udało, a co najlepiej charakteryzuje nadzwyczajną pracowitość artysty. Najkompletniejszy zbiór rycin O-go posiadał w Paryżu Adolf Cichowski. Dziś najwięcej prac jego zgromadziła Biblioteka Ordynacyi hr. Krasińskich w Warszawie. Gabinet rycin, mieszczący się przy bibliotece publicznej w Paryżu, posiada grubą księgę wielkości arkuszowej zawierającą 173 prace szty-charskie O-go; księgę tę złożył artysta w darze gabinetowi, proszony o to, na kilka lat przed śmiercią. Przez oprawienie ryciny straciły wiele, a zwłaszcza największe, które, dla zastosowania do formy księgi, artysta pogiąć był zmuszony. Z prac piśmienniczych O-go, prócz tekstu do „Wspomnień“ jego, oraz opisów rycin pomieszczonych w „Rozmaitościach Polskich“ były drukowane: „List do Ambrożego Grabowskiego o sztukach pięknych“ (Dodatek do „Czasu“ z r. 1857, za miesiąc lipiec); „O wpływie sztuk pięknych na rękodzieła i przemysł“ (Kraków 1858, w 8-e str. 8 oddruk z dod. mieś. „Czasu“ tegoż roku). Nadto pozostawił O. kilka prac, dotąd niewydanych jak oto: „Rzut oka na sztukę i pomniki polskie“, powieść historyczną pod

tyt. „Pamiętnik przybylców“, która zawiera i pamiętnik własnego jego życia. Portretów samego A. O-go posiadamy kilka: najlepszy z nich sztych wielkości 4° roboty Antoniego Tepplara, oraz portret rytowany przez brata jego młodszego Władysława, 2) Seweryn (* 1801—f 1876) litograf. Początkowe nauki pobierał od ks. Grzegorza Piramowicza, kształcił się dalej w Opolu, gdzie uczęszczał do szkół pijarskich. Sprowadzony przez brata Antoniego do Warszawy (1815), został tamże urzędnikiem kancelaryi Rady Stanu (1817), co dało mu możność uczenia się rysunku na kursach Uniwersytetu Warszawskiego. Znajomość rysunku u-torowała mu drogę do zajęć odpowiednich u-rzędowych, które nader korzystnie wpływały na dalsze jego kształcenie się w ulubionym zawodzie rysunkowym a następnie na polu litografii i cynkografii. I tak, w roku 1821 S. O. mianowany został pomocnikiem w gabinecie rycin przy Bibliotece głównej w Warszawie, w r. 1823 kollaboratorem, tj. nauczycielem kaligrafii przy Liceum warszawskiem; w r. 1825, wysłany na koszt rządu Królestwa Polskiego za granicę, głównie do Niemiec i Francyi, dla udoskonalenia się w sztuce litograficznej, a po powrocie (1827) mianowany zarządzającym Instytutem Litografii Szkolnej, przeniesiony następnie (1833) do Banku Polskiego, został tamże w r. 1837 dyrektorem litografii. Posadę tę zajmował aż do r. 1862, w którym otrzymał emeryturę. Jako rysownik, specyalnie zaś jako litograf i cynkograf O. uprawiał z początku głównie kaligrafię, następnie mapografię, oraz tworzył najrozmaitsze rysunki na kamieniu i cynku: widoki, pomniki, portrety i inne. O. trudnił się także i rytownictwem. I Z prac jego kaligraficznych znane są powszechnie, w swoim czasie bardzo cenione, „Wzory“ które litografował jeszcze przed r. 1820. a następnie wydawał razem lub częściowo niejednokrotnie.

I tak jego „Kaligrafia“ dla użytku szkół wydana w Warszawie w r. 1821 nakładem A. dal Trozzo, doczekała się do r. 1863 włącznie 24 wydań. Jego „Kaligrafia elementarna“ (Warszawa 1825) ułożoną była na żądanie jednego z księgarzy wołyńskich i przeznaczoną wyłącznie dla gubernij zachodnich. — Jego „Nauka pisania“ zalecona została przez Ko-misyę Rządową oświecenia publicznego w Królestwie Polskiem do użytku w zakładach naukowych rządowych i prywatnych i wskutek tego często wydawana (1865, 1874,    1875 i 1879

u Błaszkowskiego). Prócz tego O. wydał „Kaligrafię polską, francuską i niemiecką“ (Warsz.), następnie tożsamo po łacinie z kal. rossyjską (t-że w trzech częściach, wydań 21 od 1821—43 r. >, oraz oddzielnie Wzory pisma rossyjskiego (tamże 1832, 35, 55) i wiele innych podobnych „wzorów“ i „ozdób“ kaligraficznych. II. Z zakresu mappografii istnieje jego: Mapa instytutów religijnych i naukowych w Król. Pol., Ma-

pa Królestwa Polskiego z r. 1772, wydana'w r.

groszówek. Nie widząc w tern zajęciu odpowiedniego pola dla zastosowania nabytej zagranicą wiedzy artystycznej i dla rozwoju swoich zdolności, O. w końcu r. 1831 udał się z powrotem do Paryża, gdzie z czasem dobił się należnego sobie uznania i rozgłosu a zarazem uzyskał silne materyalne poparcie w swych pracach. Z początku wykonywał figury modelowane przez innych artystów jak oto: kolosalne figury konne Napoleona, zamawiane przez miasta południowej Francyi u Nieuwerkerkefego, dwie figury do grobowca Napoleona I w domu Inwalidów, poczem otrzymał zaszczytne, jak dla cudzoziemca, zamówienie od rządu francuskiego dwóch figur do wykończonego pałacu w Luwrze. Odtąd O. już tylko samodzielne prace wykonywał. Ważniejsze z nich są: grobowiec Niemcewicza i Kniaziewicza, zdobiący dziś oddzielną kaplicę kościoła w Montmorency, grobowiec Klementyny z Tańskich Hoffmanowej na cmentarzu Père Lachaise w Paryżu, oraz posąg Mickiewicza, postawiony na cmentarzu kościelnym poznańskim. Prócz rzeźby monumentalnej O. uprawiał także imedalie rstwo. Z szeregu medalionów, za granicą wykonanych, przede-wszystkiem wymienić należy: medalion przedstawiający w profilu dwie głowy, podpisany „Oleszczyński à sesamis 1840“, oraz prześlicznie modelowane głowy w profilu budowniczego Adama Idźkowskiego z r. 1842 (Ob. podobiznę rzeczonego medalionu w Enc. naszej przy art. Idźkowski A.) i hr. Andrzeja Zamojskiego z r. 1854. Już jako artysta głośnej sławy powrócił O. do kraju (1859). Powitany serdecznie, otrzymał tu wiele zamówień i wykouał niektóre prace, a mianowicie grobowce: Leona Lubieńskiego, arcybiskupa Jana Pawła Woronicza i Stanisława Jachowicza, oraz posąg Kazimierza Brodzińskiego wykuty, w piaskowcu ustawiony w kościele pp. Wizytek w Warszawie. Tu także powziął O. myśl wymodelowania szeregu medalionów pisarzy współczesnych polskich; myśl tę częściowo tylko urzeczywistnił, wykonawszy medaliony: Bartoszewicza, Korzeniowskiego, Kraszewskiego, W. Pola i Wójcickiego. Z popiersi, w tej epoce wykonanych, wymienić należy: prof. Lipińskiego dr. Levittoux i panny Le-Brun, przedewszystkiem zaś wielki biust Zygmunta Krasińskiego. O. jest także autorem licznych małych figur, w bronzie odlewanych, wiernie odtwarzających ulubione postacie znakomitych mężów polskich, głównie bohaterów wojny, jak oto hetmanów: Żółkiewskiego, Chodkiewicza, Czarnieckiego. Posążki te robione są najczęściej w postawie stojącej. Znany jest także posążek spiżowy, przedstawiający Sobieskiego na koniu, podpisany „Vienne 1683“. W r. 1863 O. opuścił Warszawę ¹ i udał się do Florencyi dla wykonania w mar-

1824, Mapa Król. Polskiego w czterech sek-cyach r. 1824, Mapa Królestwa Polskiego wraz z Obwodem Wolnego miasta Krakowa, ułożona przez Jul. Colberga, wykonana przez S. O. 1830; toż samo Warszawa 1840, Karta Niemiec r. 1832, Mapa Rossyi europejskiej (1835).

3) Wła-

III. Z portretów przez S. O. wykonanych na kamieniu lub cynku, najważniejsze są: Joachima Lelewela (folio, listopad r. 1830), Jana Kilińskiego (przy pierwszem wydaniu pamiętników jego z roku 1830), Andrzeja Evansa (reproduk. w Enc. niniejszej przy art. Evanso-wie), Franciszka Brandta prezesa Waisz. Tow. lekarskiego i Ksawerego Koseckiego. O. nie-tyle wybitnym talentem, ile nadzwyczajną pracowitością i sumiennością zaznaczył swoją aa-ryerę artystyczną, a zwłaszcza na polu techniki litograficznej i cynkografii. Jako długoletni dyrektor oddziału litografióznego przy Banku Polskim litografię krajową podniósł, wielu pracowników na tern polu wykształcił, stronę techniczną, zwłaszcza cynkografii, nowemi spostrzeżeniami i zastosowaniami wzbogacił i do nieznanej przedtem u nas doskonałości doprowadził. — O. posiadał także nadzwyczajną łatwość do rymowania, tworzył też, jakby od niechcenia, mnóstwo wierszy satyrycznych, które, jak dotąd, pozostały w rękopiśmie. d y sław (* 1808 w Lubelskiem—f w Rzymie w ostatnich dniach marca r. 1866). Najmłodszy z braci. Po ukończeniu czterech klas w szkołach Pijarskich w Warszawie, kształcił się dalej na wydziale sztuk pięknych Uniwersytetu Warszawskiego. Brat jego starszy Antoni, w drodze z Petersburga za granicę przybywszy do Warszawy i widząc w nim wielkie zamiłowanie i uzdolnienie do rzeźbiarstwa, wyjednał za pośrednictwem ministra Grabowskiego zasiłek 2 500 złotych polskich, oraz zlecenie od ówczesnego ministra skarbu ks. Lube-ckiego towarzyszenia starszemu bratu do Paryża w celu przygotowania się tam pod jego okiem na [medaliera mennicy warszawskiej.

W Paryżu O. uczęszczał do akademii sztuk pięknych, oraz kształcił się z początku w pracowni Dantona, później u Dawida d’Angers. Jednocześnie pracował także w mennicy królewskiej, gdzie po roku pobytu wykonał dwa dzieła: rzeźbę naturalnej wielkości, przedstawiającą Trepkę, zaufanego wysłannika do Glińskiego, w chwili gdy schwytany przez nieprzyjaciół i męczony ogniem rozżarzonych węgli, dochowuje tajemnicy, oraz medal pamiątkowy wzniesienia pomnika Kopernika w Warszawie.

Pierwsze z tych dzieł dotąd znajdować się ma w przedsionku mennicy paryskiej, co do drugiego, stemple do niego, przysłane do Warszawy, przy pierwszym odcisku pękły. Po powrocie do kraju (1830) O. otrzymał miejsce murze wspaniałego grobowca, zamówionego medaliera w mennicy warszawskiej, z obo- przez Kraków dla generała Skrzyneckiego. Ar-wiązkiem wyrabiania pieczątek i stempli do tysta odmodelował go wprawdzie w Warszawie,

w Petersburgu; „Św. Zofia“ i wyżej wymienio" ny „Najświętsza Panna“ powtórzone kilkakrotnie. Wybitniejsze portrety O-a są (według Rastawieckiego) następujące: Ks. Adama Czartoryskiego kuratora uniw. wileńsk., Ad. Mickiewicza, Maryi z Wołowskich Szymanowskiej, fortepia-nistki“, „Hr. Platera“ ze Żmudzi, „Henryka hr. Rzewuskiego“ powieściopisarza, „Gaspra Żel-wietra“, oraz kilka portretów rodziny Erazma Tyszyńskiego.

ale napotkał tu wiele trudności w sprowadzeniu odpowiednich brył marmuru i w znalezienie ludzi fachowych dla odpunktowania pierwowzoru. Wykończony we Florencyi grobowiec ten stanął na miejscu swego pomieszczenia, tj. w kościele Dominikańskim w Krakowie, i uważanym jest za najznakomitszy z utworów dłuta O-go. O. uprawiał także okolicznościowo i szty-charstwo. W zbiorze „Rozmaitości Polskich“ przez Antoniego O. wydanych, niektóre plansze robione są przez obu braci, w r. 1830 W. O. ryto wał portret swego brata Antoniego, któremu wiele zawdzięczał, zarówno w nieustannej trosce materyaluej jak i w kierownictwie ar-tystycznem. To też na portrecie brata podpisał się „brat Antoniego“. — Bibliografia. Życiorys Antoniego O. skreśliła: S. z D. P. w „Kłosach“ z r. 1865, posiłkując się pamiętnikami artysty, dotąd nie wydanemi, oraz w „Tyg. ilustrowanym“ z r. 1867 (XV); F. M. Sob. w „Tyg. illustr.“ 1866 (XII); Spis rycin A. O. podał J. Kołaczkowski w „Bibi. Warsz.“ z r. 1880 (II, 106). O cynkografii Seweryna O-go pisali: W. Wrz. w „Bibi. Warsz.“ w r. 1841 (II, 519), Sobieszczański, tamże, w roku 1849 (IV, 605; z powodu doświadczeń S. O.). Życiorys Władysława O. skreślił F. M. S. w „Tyg. illustr.“ r. 1866 (XIII str. 201). Porów, także specyalne Słowniki rytowników polskich: J. Kołaczkowskiego (Lwów 1874) i Rastawieckiego (Poznań 1886), oraz prof. Myciolskiego „Sto lat dziejów malarstwa w Polsce“ (Kraków 1902).

K B.

Oleszkowskie starostwo niegrodowe w województwie Mścisławskiem. Według metryk litewskich miało powstać w pocz, XVIII wieku z dawniejszego s-twa Łaryj a nów (ob.) przez oddzielenie odeń dóbr Oleszkowszczyzny, z których płacono w r. 176G kwarty złp. 35 gr. 26. Z dn. 16 września r. 1772 s-two Ü. przeszło wraz z calem w-dztwein pod panowanie Rossyi. „Slow. Geogr.“    1Ir-

s. s.

Oleszyce (rusiń. Oleszyci) miasteczko, w Galicyi, pow. Cieszanowski, położone śród międzyrzecza Sanu i Bugu, w dorzeczu Wisły za pośrednictwem pot. Przerwy (zw. także Borchówką), wpadającego do Lubaczówki (dopł. Sanu); oddalone o 14 kim. na płn.-zach. od Cieszanowa, stacya dr. ż. Jarosławsko-Sokalskiej. Miasteczko leży na prawym brzegu Przerwy, na lewym zaś wznosi się pałac czyli zamek z wielkim ogrodem angielskim. Kościół murowany, także cerkiew grec.-katol., poczta, telegraf, szkoła 2-klasowa, młyn parowy, browar, tarlak. — O. założył około r. 1576 Hieronim Sieniawski, w-da ruski, s-ta halicki i kołomyj-Oleszewski Jan, bazylianin, ihumen Boruń- ski, nadając mieszkańcom szerokie swobody, skiego monasteru (f w Borunach 1720 r.). Po- Stefan Batory, potwierdzając przywileje O-yc daje o nim Sobieszczański, że oprócz kilku o- w r. 1578, ustanowił 2 jamarki i targ tudzież głoszonych drukiem ksiąg zakonnych pozosta uwolnił mieszczan od wszelkich podatków na wił w rękopisie w dawnej bibliotece Boruń- . 12 lat. Po zgonie ostatniego z Sieniawskich, skiej „Dyaryusz ekspedycyi króla Jana Kazi- ) Adama Mikołaja, kaszt, krak., hetm. w. kor., mierzą“ i „Historyę o męczennikach bazyliań- w zamku oleszyckim w r. 1726, przeszły O.,

skich w r. 1704“.

S. 1'ł.

Oleszkiewicz Józef, malarz polski (*1777 na Żmudzi—f 1830 w Petersburgu). Pierwsze studya malarskie odbywał w Szkole głównej wileńskiej pod kierunkiem Fr. Sm u gle wieź a. Stąd, kosztem Aleksandra hr. Chodkiewicza, w r. 1803 wyjechał do Drezna, a następnie do Paryża, gdzie pracował jako uczeń Da vida. Powróciwszy do kraju, w 1810 r. udał się do Petersburga i wkrótce został tam profesorem w Akademii szt. pięk. w dziale malarstwa historycznego. O. malował obrazy historyczne, religijne i portrety. „Opieka sierot“, obraz, poczytywany za najlepszy ze wszystkich prac jego, znajduje się w galeryi akademii petersburskiej. Oprócz niego znane są: „Pożegnanie hetmana Chodkiewicza z młodą małżonką, księżniczką Aloizą Ostrogską, przed wyprawą chocimską“; „Najświętsza Panna z Panem Je- ! czyna się pod wsią Radostów, na półn.-ząch. zusem“, „Chrystus na krzyżu“ i obraz jakiegoś , od Wielunia; przyjmuje wody z różnych ście-świętego w kościele świętego Stanisława ków i błót Klonowskich, na pograniczu Brą

lir.

wraz z inemi dobrami, na jedyną jego córkę Zofię Dönhoff, później małżonkę Aug. Aleks Czartoryskiego, w-dy ruskiego.—Zamek wzniesiony został w w. XVII przez Sieniawskich. Widok jego znajduje się w zbiorze rycin Pawlikowskiego pod ]\° 4405. „Slow. Geogr.“

Oleś, pseudonim Józefa Mini szewskiego

ir. o.

Oleśkiewiczowa Karolina, autorka polska, pisząca po francusku, rodem z Wołynia. Utwory poetyckie zamieszczała w czasopiśmie paryskiem p. t. „Panorama littéraire de l’Europe“, gdzie zachowało się również kilka jej tłó-maczeń Puszkina jak np.: „Le coup de pistolet“. Osobno wyszły następujące prace: „De PAngelus“ (Paryż 1836, w 8-ce) i „Les jeunes russes, tableau de moeurs“ (Limoges, Ardent, 1852, w 12-e, z rycinami).

Oleśnica, rzeka w pow. Wieluńskim, po-

szewic i Kraszewic, w pow. Sieradzkim, płynie J Wołcz y n (niem. Konsiadt), Milicz, Staniku wschodowi pod Młyniskiem, Kopydłowem, i bu rek (niem. Trachenberg), P ru ś n i c ę (niem. Małyszynem, stąd przybiera kierunek wsch.- Prausnitz), Stróżę (niem. Stroppau) i P s i e-północrty, płynie pod Skrzynnem, Stolcem, pole (niem. Hundsfeld). — Syn Konrada I Niechwirowein i na północ Rychłocic wpada i Ofki, księżniczki kozielskiej, Konrad II z lewego brzegu do Warty. Od Stolca do Nie- (r. 1366 — 1403), wyklęty za uwięzienie opata chwirowa przepływa przez pow. Sieradzki. — lubiąskiego Jana, miesza się do spraw polskich Długość 35 wiorst. Przyjmuje z prawego brze- jako sprzymierzeniec Władysława O p o 1-gu pod Kopydłowem strumień od Rychłocic czyka, posłuje w imieniu Władysława J a-i Krzyworzeki, poniżej strumień od Wielunia, giełły do Krzyżaków, potem towarzyszy te-zWany Bobrek; z lewego pod Stolcem strumień muż w wyprawie apostolskiej na Litwę. Kon-od Huty i Złoczewa. —„Słów. Geogr.“.    rad III, syn poprzedniego i Agnieszki,

Oleśnica (w dokum. Oly eschni cza), osa- księżniczki cieszyńskiej (r. 1403 — 1412), udaje da (przedtem m-ko), gub. Kielecka, pow. Stop- się w poselstwie od króla czeskiego Wacła-nicki, położona przy dawnym trakcie ze Stop- wa do Władysława Jagiełły celem za-nicy do Staszowa, 7 w. od Stopnicy—starożytne pośredniczenia pokoju pomiędzy Polską a Krzy-gniazdo Oleśnickich herbu Dębno. Parafialny żakami. Synowie Konrada III i Gutty, kościoł murowany (piękny, ostrołukowy), dom księżniczki śląskiej, byli: 1) Konrad IV Star-schronienia dla ubogich, szkoła pocz., sąd szy, biskup wrocławski, człowiek obyczajów i urząd gminny; około 3 000 mieszk. (w roku najgorszych, wróg Polaków (f w r. 1447); 2) 1827 — 888 m., w r. 1860 [po pożarze w roku Konrad V, zwany Kantbner (z Kant); 3) 1854]—874 m., w r. 1886—1500 m.—Według Konrad VI, dziekan wrocławski (f w r. 1427); Długosza („Lib.Beu.“, 11,440), kościół parafial- 4) Konrad Biały, za młodu paź królowej ny tudzież parafię fundował Zbigniew Oleśnicki, polskiej Anny, w r. 1410 walczy w szeregach b-p krak. Po zniszczeniu kościoła przez pożar, krzyżackich pod Grunwaldem, a w r. 1414 ja-odbudował go w r. 1477 synowiec b-pa krak., ko najemnik polski przeciw Krzyżakom; popie-Zbigniew Oleśnicki, b-p kujawski. W w. XVI ra w r. 1439 Władysława Jagielloń-0. przeszła w ręce Zborowskich, gorliwych stron- czyka na tron czeski, wiedzie spory z bra-ników Reformacyi. Marcin Zborowski, kaszt, tern Konradem, biskupem wrocławskim, któ-krak., wraz z synem, Piotrem, kaszt, brzeskim, ry bierze go do niewoli, potem z Polakami, usuwają w r. 1563 proboszcza katol. i obsadzają nakoniec z bratową i synowcami swymi, któ-w O-y kaznodzieję Macieja, laika, który ponisz- rzy chwytają go i zmuszają do zrzeczenia się czył obrazy i ołtarze. W XVIII w. O. przechodzi swych posiadłości (f w r. 1452); 5) Konrad do Lanckorońskich; jeden z nich, umierając bez- M ł o d s z y, Krzyżak (f blisko r. 1444). —Z tych dzietnie w r. 1619, zostawia O-ę bratu Zbigniewo- pięciu synów Konrada III otrzymuje O-ę wi (katolikowi), żonatemu z Tarnowską, który' przy podziale dóbr ojcowskich Konrad V, za przywrócił kościół katolikom. O. ucierpiała którego czasów Husyci pustoszą księstwo. Sy-srodze w czasie wojen szwedzkich i nie podźwi- nami Konrada V (+ w r. 1439) i Małgo-gnęły jej ani przywilej Augusta II z r. 1724, rzaty, księżniczki wołowskiej, byli: Ko nr ad nadający 12 jarmarków, ani potwierdzenie po- Czarny, ożeuiony z Małgorzatą, córką nowne Stanisława Augusta z r. 1780. Po Lanc- Ziemowita mazowieckiego (f w r. 1471), korońskich dziedzicami O-y byli Kalinowscy, i Konrad Biały, Młodszy, ożeniony z D o-następnie Zborowscy. Prawdopodobnie m-kiem rotą, córką kotlarza N i ko d e m a Reynken-została O. w pocz. w. XVI. („Sł. Geog.“). Hr-    bur g a, ostatni książę oleśnicki z rodu Pi a-

Oleśnica (po niem. Oels): l)księstwo. W pra-    stów, zmarły d. 21 września r. 1492.—Po je-

starej ziemi polskiej, już w zaraniu dziejów go zgonie księstwo oleśnickie przypadło królo-należącej politycznie do Polski, a w r. 1153 wi czeskiemu Wł a dy sł a wo w i Jagielloń-przypadłej wraz z Wrocławiem, Lignicą i Opo- czykowi, który odstąpił je d. 30 kwietnia r. lem Piastowicowi Bolesławowi Wysokie- 1495 synowi Jerzego zPodiebrada, księ-m u, synowi wygnanego przez braci z Polski ciu Henrykowi Ziębickiemu, w zamian za księcia Władysława, leży miasto O. nad zamek Podiebrad i 5 000 kóp groszy. Wówczas rzeczką tejże nazwy, od r. 1320 stolica księ- obejmowało księstwo miasta Oleśnicę, Wo-stwa udzielnego, którego pierwszym władzcą łów (niem. Woldau), Wi ę'c e k (niem. Winzig), był potomek Bolesława Wysokiego, Żuławę (niem. Sulau), Ryczyn, Bieru-Konradl (fr. 1366), jeden z pierwszych tów, Trzebnicę, Psiepole, oraz miasta książąt Śląskich, który, zerwawszy stanowczo lenne Wąsorz (niem. Herrnstadt) i W o ł-z Polską, dnia 9 maja r. 1329 uznał zwierzch- czyn.—Po wygaśnieniu książąt Ziębickich na nictwo Jana, króla czeskiego, skutkiem czego księciu Karolu Fryderyku w r. 1647 do-Władysław Łokietek spustoszył jego po- stało się księstwo Oleśnickie tegoż zięciowi, siadłości. Księstwo Oleśnickie obejmowało wów- księciu Sylwiuszowi Nim rodowi wirtem-czas prócz Oleśnicy miasta Bierutów berskiemu, założycielowi linii oleśnicko-wirtem-(niem. Bernstadt), Sy có w (niem. Wartenberg), berskiej, a gdy ta linia w r. 1792 wymarła

Bisthums Breslau“ (1891).

na królu Chrystyanie Erdmannie, przeszło księstwo oleśnickie z jego jedyną córką Fryderyką Zofią KarolinąAugu-stą w posiadanie męża jej, księcia Fryderyka August a brunświckiego; po tego zaś śmierci w r. 1805 pod władanie jego bratanka, księcia Fryderyka Wilhelma, który zginął w r. 1815 w bitwie pod Quatrebras, poczem objął księstwo syn jego, książę Karol, który odstąpił je w roku 1826 bratu Wilhelmowi pod warunkiem, że po jego śmierci połączone zostanie z Brunświkiem jako sekundogenitura. W posiadaniu domu brunświckiego znajduje się dotąd zmedyatyzowane księstwo Oleśnickie, do którego należy większa część powiatu oleśnickiego z Oleśnicą oraz miasta: Stróża, Trzebnica, Międzybórz i Wołczyn. 2) miasto Oleśni-c a.—Po pierwszy raz wspomina O-ę dokument z r. 1189, wystawiony tamże przez biskupa wrocławskiego Żyrosława. W r. 1214 należała O. do zamku wrocławskiego, więc jeszcze tu zamku nie było, ale zbudowano go pono wkrótce potem, co wnosić należy z pobytu w O-y Henryka Pobożnego z baronami zaraz po śmierci ojca (r. 1238). W r. 1247 wspomniany jest Cessant a, kasztelan oleśnicki. W r. 1255 d. 22 lutego pozwolił książę Henryk III Wojciechowi i Ricliolfowi osadzić miasto O-ę na prawie magdeburskiem, miasto jednak pozostało własnością książąt, których zamek stał poza murami miejskiemi, w miejscu, gdzie stoi dzisiejszy wielki zamek książęcy, zbudowany w roku 1558, w którym mieści się wielka biblioteka. Prócz zamku mieli tu książęta winnice, chmielniki, młyn i dochody ze zboża, cła, jarmarków i sądów. — Na czele miasta stał pierwotnie wójt, który odprawiał też sądy z ławnikami. Dopiero na początku wieku XIV objęła Rada miejska, składająca się z burmistrza i rajców, zarząd miasta, wójtowi zaś pozostało sądownictwo kryminalne. Przywilejem Konrada III z r. 1403 otrzymali mieszczanie prawo dziedziczenia do piątego stopnia pokrewieństwa, oraz prawo rozstrzygania w niepewnych sprawach sądowych innych miast księstwa. Ratusz istniał już w r. 1339. Najstarsza pieczęć miasta wyobrażała, w polu kraciastem, tarcza herbową z orłem, nad nim wielki półksiężyc z krzyżem w pośrodku, z gwiazdkami na końcach. Pięczęć tę zastąpiła później inna, wyobrażająca orła św. Jana Ewangelisty,—Najstarszy kościół far-ny pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, zbudowany z drzewa przez Bolesława Wysokie go, a poświęcony prawdopodobnie w r. 1189 był sowicie uposażony dziesięcinami. Istniało też tu probostwo wrocławskich kanoników Laterańskich św. Augustyna, któremu d. 9 czerwca r. 1250 papież potwierdził wszystkie przywileje i posiadłości.—W r. 1380 dnia 21 września fundował Konrad II opactwo Słowiańskie braci zakonu benedyktyńskiego, któ

rym, sprowadzonym z Pragi, oddał kościół far-ny w Prezowie ze wszystkiemi dochodami, młyn nad rzeczką Swirzowem z rybołówstwem i pół młyna innego z połową rybołówstwa. To opactwo wcielono d. 13 stycznia r. 1505 do probostwa kanoników Laterańskich. — W r. 1891 liczyło miasto O. 11 384 mieszk., w tern 9 229 protestantów, 1 793 katolików, 279 żydów i 83 dyssydentów. Są tu trzy kościoły ewangelickie, jeden katolicki, gimnazyum ewangelickie, takież seminaryum nauczycielskie, zamek książęcy, urząd powiatowy, główny urząd celny, sąd okręgowy, książęcy urząd leśniczy, fabryki maszyn rolniczych, powozów i inne, oraz odlewnia dzwonów. — Załoga składa się z batalionu strzelców i szwadronu dragonów. W O-y urodził się generał rossyjski, książę Eugeniusz wirtemberski (* r. 1788—f r. 1857).—Porów.: Haeusler W. „Geschichte des Fürstenthums Oels“ (Wrocław 1883) i „Schematismus des

Dr S. K.

Oleśniccy h. Dębno, ród polski. Pisali się z Oleśnicy w województwie Sandomierskiem. ' Znanym protoplastą domu tego, zapisanego na niejednej karcie dziejów naszych, jest Zbigniew, łowczy krakowski, niejednokrotnie cytowany w aktach współczesnych, jako dziedzic Oleśnicy i Pińczowa, w latach 1359 —1370. Jego synem był Jan, sędzia ziemski krakowski (1410

r.), po którym pozostało liczne potomstwo. Z potomstwa tego najstarszym i tym, który największym blaskiem opromienił ród cały, był słynny Zb i g n i e w, kardynał biskup krakowski (ob.). Braćmi kardynała byli: Dobie-sł a w, który odziedziczywszy w spadku po ojcu dobra Sienno, zaczął się pierwszy pisać z majątku tego i stał się protoplastą znakomitej rodziny Sienieńskich (ob.); J a n, marsz. w. koronny (ob.); Zawisza, słynny swego czasu rycerz i poseł do Zygmunta, króla węgierskiego; i P i o t r, podsędek sandomierski (1437 r.). Z nich Zawisza zgasł, jak się zdaje, bez potomstwa; marszałek Jan pozostawił synów: Zbigniewa, arcb. gniezn., i Jana, woj. lubelskiego, wsławionego czynami rycersUemi a bezpotomnego, Piotr zaś poprowadził dalej ród swój. Synem Piotra był An d r z ej, najpierw kasztelan sądecki, później wojewoda sandomierski (ob.). Wnukami tego ostatniego byli: Stanisław, biskup poznański (1539 r.), i Jan, dworzanin królewski (1545 r.). W drugiej połowie wieku XVI nazwisko Oleśnickich schodzi na czas pewien z kart historyi; członkowie domu tego służą ojczyźnie mimo to wytrwale — widzimy ich w szeregach rycerskich, i na urzędach ziemskich—żaden jednak nie osiąga godności senatorskich. Dopiero w początkach XVII wieku splendor rodu podnosi Mikołaj, prawnuk dworzanina Jana, kasztelan małogoski (r. 1602), radomski (r. 1609), w końcu wojewoda lubelski (r. 1620) (ob.). Synem Mikołaja był Zbf. gniew, kasztelan wiślicki (r. 1648), Starost

n.

1842), str. 240.

A. Pol.

J. F. G.

opoczyński, wnukiem zaś Mikołaj, podkomorzy sandomierski (1670). Na tym Mikołaju, jak się zdaje, wygasł ostatecznie ród cały, albowiem o potomstwie jego nic już nie słychać, wszyscy zaś bracia jego stryjeczni pomarli o-koło czasu tego również bezpotomnie. — Źródła: Długosz; Paprocki; Niesiecki.

Oleśnicka Zofia z Pieskowej Skały, poetka polska XVI w., prawdopodobnie żona Mikołaja Oleśnickiego (ob.), przyjaciela Stan-kara i Reya, a jednego z głównych filarów kal-winizmu w Polsce. O-ej dostało się, może nie-zasłużenie imię pierwszej poetki polskiej, jako autorce przypisywanego jej wiersze pobożnego p. t. „Pyesń nowa, w ktorey iest Dziękowanie Panu Bogu wssechmogącemu, że malutkim a prostakom raczył obiawió taiemnice Królestwa swoiego“; wiersz ten był wydany w drukarni Łazarza Borysowica w Krakowie, roku 1556, na czterech kartkach formatu 12°, z nutami, rozłożonemi na cztery głosy. Pieśń składa się z 9 zwrotek po cztery wiersze 13-głosko-we, dość ciężkiej budowy, przypominające brakiem rytmiki i inelodyjności utwory wierszowane Reya. Rymy gramatyczne, często nawet pozorne, np.: obietnice—obficie; sadzili—miły; powołać — okazać i t. p. Początkowe litery tworzą anagram: Zofia Oleśnicka z Pyeskowey Skali, co dało powód do przypisania jej tego utworu, wydanego bezimiennie. Być może jednak, że był on jej tylko przypisany przez właściwego autora, który pozostaje nieznanym. Pieśń ta weszła do śpiewników protestanckich, drukowanych w Gdańsku, Toruniu i Wrocławiu. Facsimile jej podał K. W. Wójcicki w „Bibliotece starożytnej pisarzy polskich“, w tomie I (Warszawa 1843), str. 1—8. Wydrukował ją też Adam Jocher w „Obrazie bibliograficzno-historycznym literatury i nauk w Polsce“, w tomie III (Wilno

H. G.

Pieśń powyższa wyszła z druku jednocześnie z muzyką do niej, ułożoną na cztery głosy: dyszkant, alt, tenor i bas. Pod każdym z głosów poszczególnych, twórca muzyki umieścił pierwsze litery swego imienia i nazwiska:

C. S., które, rzecz dziwna, wszyscy historycy literatury błędnie odczytują: C. G., niezauwa-żywszy, że drugi znaczek jest literą gotycką S, nie zaś G. Że tak jest rzeczywiście, o tern przekonywa fakt, iż w jednej ze swych pieśni podznaczył się ów muzyk pod jednemi głosami literami gotyckiemi, a pod drugiemi—zapewne w braku czcionek gotyckich — literami łaciń-skiemi: C. S. Kto był ów anonim zagadkowy— niewiadomo. To tylko wątpliwości nie ulega, że nie należał do obozu katolickiego, zasilał bowiem swemi melodyami, jedno- i ezterogłosowemi, wszystkie kancyonały protestanckie, a prócz tego drukował celniejsze w poszytach oddzielnych. Z działu tych ostatnich dochowały się do czasów naszych utwory na cztery głosy mieszane: psalmy 36, 70, 79, 127 i 129; pieśni: „Dobrotliwość Pańska“, „Mądrość Ojca wszechmocnego“, „Pieśń o niebezpieczeństwie żywota“ z r. 1558 (obie do słów Lubelczyka, drukowane u Siebeneychera w Krakowie), oraz „Z ochotnym sercem“ i kilka innych. O popularności tych utworów świadczy fakt, że prócz tego, iż melodye ich były zamieszczane we wszystkich kancyonałach luterskich, niektóre np. psalmy: 70, 127 i 129, po pierwszem ich wydaniu przez Łazarza Andrysowicza w roku 1756, już w niecałe dwa lata w 1558 r. ukazały się w wydaniu powtórnem, tym razem Siebeneychera. Co się tyczy pieśni, przypisywanej Zofii Oleśnickiej z Pieskowej Skały i tę również umieszczano w kancyonałach protestanckich, lecz z melodyą inną, jednogłosową, i z tekstem w niektórych strofach zmienionym częściowo. Pierwsza zwrotka brzmi tak: „Z ochotnym sercem Ciebie wysławiamy Panie, Żeś nam raczył dać słowa swojego poznanie. Ty nie gardzisz pokorą nas stworzenia swego, które są poddawane pod moc Bóstwa twego“. Jak widać z tych pieśni i psalmów, C. S. był kompozytorem niezbyt może oryginalnym, ale wykształconym gruntownie. Wbrew wskazówkom I utrą, trzymał się on, jak Wacław z Szamotuł i wielu innych muzyków polskich tej doby, przykazań niderlandzkiej szkoły muzycznej (ob.): melodyę główną umieszczał zwykle w tenorze, a na jej tle snuł przędzę melodyi głosów pozostałych, z wprawą technika biegłego w swej sztuce, jak o tern świadczy choćby jedno tylko zakończenie pieśni „Z ochotnym sercem“, z ka-dencyą, pięknie pod względem harmonicznym urobioną.

Oleśnicki Jan, sędzia ziemski krakowski (* 1430). — Jako wielkorządzca Litwy, powierzoną miał sobie obronę miasta Wilna, o-blężonego przez Krzyżaków, z któremi się mężnie sprawił. Z małżonki swojej Dobrochny z Rożnowa miał syna Zbigniewa, późniejszego biskupa krakowskiego i kardynała (ob.).

Oleśnicki Zbigniew, kardynał, biskup krakowski od r. 1423—1455, jeden z najwybitniejszych polskich mężów stanu (* w Siennie d. 5 grudnia r. 1389—f w Sandomierzu w dn. 1 kwietnia r. 1455). Pochodził z rodziny dotąd niemożnej i wcale nie wpływowej; dopiero ojciec Zbigniewa Jan, sędzia ziemski krakowski, i jego bracia uczynili ją głośną w Polsce, a w szczególności w woj. Sandomierskiem, gdzie ten ród, h. Dębno, siedział i gdzie miał swoje gniazdo starożytne rodowe Oleśnicę (pow. Stopnic-ki) i Sienno (między Iłżą i Opatowem). Ojciec kardynała umarł w r. 1413, pozostawiając kilku synów i córek, z których najsławniejszym, obok Zbigniewa, był Jan O. Głowacz (ob.). Matką O-go była Dobroć h na z domu G r y-f i t ó w, córka MichałazRo żnowa. Pierwsze nauki i wychowanie odebrał O. w ro-dzinnem Siennie, potem kształcił się w szkole Sandomierskiej, nakoniec w r. 1406 zapisał się do akademii w Krakowie, mając bowiem z rodziców niezamożnych, nauką pragnął sobie wyrobić stanowisko i powagę, jak się tego domagała jego ambicya. O studyach O-go w u-niwersytecie nie wiemy nic bliższego; znamy tylko głównego nauczyciela jego Eliasza z Wąwelnicy (ob.), który później kierował wychowaniem księcia Fryderyka brandenburskiego, mającego poślubić córkę Jagi ełły, Jadwigę, i zostać następcą jego na tronie polskim. Opowiada Długosz, że O., jako młodzieniec o usposobieniu krewkiem, nie gardził w latach szkolnych uciechami życia towarzyskiego (miłostkami i winem), nienawidził tylko bezczynności i ludzi bezczynnych. Ta czynność i ruchliwość umysłu obok wszechstronności, to znamienny rys charakteru O-go. Wiemy dalej, że bawił jakiś czas we Wrocławiu na naukach i tu nauczył się języka niemieckiego; tu zapewne taKże nabrał owej skłonności do cudzoziemców i ludzi nauki, w których towarzystwie lubował się całe życie. Jak na wysokiego dostojnika kościelnego nie był O. należycie wykształcony, zwłaszcza w dziedzinie prawa kanonicznego; zarzucali mu to też często później jego koledzy w episkopacie; mimo to należał do najwykształceńszych ludzi w Polsce owego wieku i zaliczają go już poniekąd do ludzi wczesnego Odrodzenia (ob.). Przestawał z najwybitniejszymi humanistami Swego czasu i prowadził z nimi korespondencyę, jak np. z najgłośniejszym wtedy Eneaszem Syl-wiuszem Piccolominim, później papieżem P i u s e m II (ob.). Miał też O wielkie, jak wszyscy humaniści, zamiłowanie do nauki, do gromadzenia biblioteki zbiorów; dość wspomnieć, że w jego otoczeniu żył Długosz; on go wykształcił, do pisania historyi zachęcił i wszystko w tym celu ułatwił: to istotnie ogromna zasługa O-go. W r. 1410 spotykamy go w kancelaryi królewskiej po raz pierwszy. Kancelarya królewska w XV i XVI w., a także i później, była najlepszą i najpraktyczniejszą szkołą dla przyszłych mężów stanu i polityków. Prawie każdy nasz kanclerz czy biskup, odbywa tę szkołę i z niej wychodzi; od kancelaryi królewskiej zaczyna swój zawód, by potem na widownię szerszą wystąpić. Tutaj uczy się praktycznie całej polityki państwowej, tu zapoznaje się ze sprawami państwa i jego interesami, wogóle z całym biegiem historyi dyplomatycznej swoich czasów. Tak też czyni i O. Jako sekretarz królewski, towarzyszy Jagielle pod Grunwald. Wtedy szczęśliwym trafem u-dało się O-mu ocalić życie królowi: godzącego bowiem na Jagiełłę rycerza krzyżackiego, Dippolda Kiekierzyca, strącił z konia drzewcem włóczni, a leżącego na ziemi król dobił. Ten epizod z bitwy grunwaldzkiej (r. 1410), zjednał O-mu serce i wdzięczność Jagiełły, który, dowiedziawszy się, że O. zamierza zostać księdzem, przyrzekł mu gorące poparcie w o-trzymaniu godności biskupiej. Zostać biskupem krakowskim, było marzeniem O-go; w tym celu uczynił nawet ślub wystawienia kościoła murowanego w Piotrowinie. Ńa razie jednak pracował w kancelaryi królewskiej, jako sekretarz pisał listy w imieniu króla, np. w r. 1416 do cesarza Zygmunta Luksem-burczyka (ob.) ze skargą na wielkiego mistrza krzyżackiego, Michała Kiichmeistra (ob.) i na jego zuchwałe zachowanie się wobec Jagiełły na zjeździe w Wielonie. Sprawy polsko-krzyżackie były jakby oddane O-mu; znał je też najlepiej i tę znajomoścpóźniej praktycznie rozwinął, broniąc praw Polaków przed roszczeniami Zakonu. W listach, przez niego ułożonych, widoczna jest staranność i jasność wysłowienia, a zarazem piękność stylu; znać dalej, że O. umie bronić praw króla i Ojczyzny i wcale nie obce mu jest położenie polityczne danej chwili. Oprócz stylizowania listów w kancelaryi, odbywa O. liczne poselstwa. W r. 1411 posłuje do papieża Jana XXIII w sprawie wojny z Krzyżakami i z p.ośbą ogłoszenia kru-cyaty przeciw Tatarom. Tego nie uzyskał jednak wskutek matactw posłów krzyżackich i cesarza. Zygmunta, który lękał się, by wyprawa „na Tatarów“ nie zwróciła się przeciw Zakonowi. Gdy pisze ów memoryał w imieniu Jagiełły do ces. Zygmunta i innych monarchów Europy ze skargą na Krzyżaków, jest O. scholastykiem i kanonikiem sandomierskim. W r. 1418 zostaje protonotaryuszem królewskim, a Jagiełło podejmuje starania u papieża i kardynałów (jeszcze podczas soboru Koustan-cyjskiego ob.) potem w Rzymie), by dla O-go wyjednać jakąś kanonię krakowską. Sprawa szła jednak oporem, jak to widać z licznych listów króla i z tego, że dopiero w r. 1420 został O. proboszczem przy kościele św. F1 o r y a-na na Kleparzu. W tymże roku wydał cesarz Zygmunt słynny wyrok wrocławski (ob.) w sprawie krzyżacko-polskiej, tak nieprzychylny i niesprawiedliwy dla Polski, że samych Krzyżaków wprawił w zdumienie. Jagiełło zaś i Witold wyprawili zaraz posłów z protestem przeciw wyrokowi i z oświadczeniem, że nie uznają i nie przyjmują go wcale. Posłami tymi byli: Cybulka, sekretarz Witol-d a (ob.), i O.; ten zaś wypowiedział przy tej sposobności mowę tak gwałtowną i namiętną, przechowaną nam przez Długosza, że cesarz skargę groźną przesłał Jagielle. O. musiał, na życzenie króla, odwołać słowa swe a raczej za nie cesarza przeprosić, ale mowa uczyniła go popularnym w kraju i zjednała mu jeszcze większe łaski króla. Ta przychylność i poparcie królewskie potęgowały właściwą mu dumę i ambicyę; to też gdy w r. 1418 zmarł Dunin ze Skrzynna, podkanclerzy koronny i dziekan krakowski, O. spodziewał się zostać jego następcą. Ominęło go jednak tym razem

programu było dobro kościoła, a z nim i w nim dobro i potęga ojczyzny. Był to bowiem program teokratyczny. Ojczyzna i kościół zlewają się razem i wzajemnie zastępują w tym programie: przez to, że kościół, ale kościół polski, będzie potężny i świetny, będzie również potężną i świetną Polska jako państwo. Tak myślał i tego chciał O. Dobro kościoła musi przodować wszystkim innym sprawom; to, co dla niego jest szkodliwe, choćby skądinąd by-fo pożyteczne i dobre, nie jest takiem w opinii O-go i zwalcza też to nieubłaganie i z całą energią. Aie O., teokrata prawowierny, nie jest wcale, jakby powiedziano w XVI w., Korte-r a n i n e m (ob.), tj. bezwzględnym zwolennikiem papieża, kuryi rzymskiej i ich polityki — jakim pragnie przedstawić O-go w swej monografii Dzieduszycki. O. chce, by ten kościół był takim, jakim go chciał zrobić sobór bazylejski (ob.) w umiarkowanych swych stronnictwach: soborowi też przyznaje wyższość nad papieżem. . Powtóre, żąda O. potęgi i do pewnego stopnia niezależności kościoła polskiego, bo patryotą jest bądź co bądź wielkim. On swoją ojczyznę kocha po swojemu i w myśl swego programu chce ją przerobić, ukształtować; wierzy, że gdy się stanie taką, wtedy zajaśnieje blaskiem potęgi pierwszej w Europie. Do tego zmierza w swojej polityce: do tego środkiem jest unia Polski z Węgrami, wojna z Turcyą i wypędzenie jej z Europy. Wtedy Polska będzie pierwszem państwem, jej król pierwszym monarchą — a co za sława wiekopomna, że się ocaliło świat chrześciański od groźnego zalewu Półksiężyca! Może nawet i władza cesarska i cały jej istniejący urok przejdzie na króla polskiego, ska złączona z Węgrami zawładnie światem. Tego chciał, do tego dążył O.; aby zaś tego dokonać, potrzebował uchwycić ster państwa w swoje ręce i o to walczył aż do tej chwili. Zawładnięcie biskupstwem krakowskiem, opanowanie niedołężnego i starego już króla, dało mu tę władzę. Ale, zanim stanął u szczytu swej potęgi, musiał stoczyć walkę ciężką z możuowładcami polskimi, z wrogą właśnie dla kościoła szlachtą; a przecież tę walkę toczył O. w interesie kościoła, w myśl swego programu teokratyeznego. Walka więc była ciężka, dążności szlachty dla kościoła niechęp ne, tern groźniejsze, iż otwierały szeroko bramę husytyzmowi. Ale w tej walce pozyskał Zrazu musi walczyć O. sprzymierzeńców i walkę z husytyzmem

wywyższenie, a za sprawą Witolda został podkanclerzym Jan Szafraniec (ob.). O. u-czuł się tak urażonym, że zamierzał porzucić zupełnie kancelaryę królewską.—Na zjeździe panów polskich i węgierskich w Lubiczu, w pobliżu Kezmarku (ob.), w r. 1422 zmarł arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba (ob.).    0-

próżniła się wysoka godność w kościele polskim i zaraz rozpoczęły się zabiegi. Panowie i prałaci polscy piszą też do króla i Witolda listy, by poparł podniesienie O-go na arcybi-skupstwo gnieźnieńskie: jest to dowodem wielkiej jego popularności. Ale między Jagiełłą a Witoldem inny wyłania się zamysł: następcą T r ąb y zostanie dotychczasowy biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec (ob.), Szafraniec zrś biskupem krakowskim, a O. kanclerzem. Zamiar ten jednak rychło upada i zmienia się tak, że O. ma zostać, nie kanclerzem, ale biskupem krakowskim. Jagiełło pisze listy do papieża Marcina V i wielu kardynałów, z prośbą, by O-go, będącego w tym czasie także kanonikiem gnieźnieńskim, zatwierdził na stolicy biskupiej krakowskiej, i usilne podejmuje w tej mierze starania. Ostatecznie w dn. 10 lipca r. 1423 donosi Marcin V równocześnie królowi i O-mu, że ich prośby zostały spełnione, a w grudniu r. 1423 arcybiskup lwowski Jan Rzeszowski (ob.) dopełnił w katedrze na Wawelu konsekracyi O-go na biskupa krakowskiego. W ten sposób stanął. O. u celu swych marzeń najwyższych, a król, który za ocalenie pod Grunwaldem chciał go pasować na rycerza, spełnił daną wówczas obietnicę. Wstąpienie na stolicę biskupią krakowską, to epoka zwrotna w życiu O-go. Dopiero teraz mógł odgrywać poważną i wpływową, a nawet pierwszorzędną rolę w państwie, bo do tej stolicy biskupiej było przywiązane niemal stanowisko pierwszego ministra. I istotnie takim ministrem staje się odtąd O., wywiera wpływ przeważny na losy i politykę państwa, a wpływ ten rośnie coraz bardziej, tak, że przez lat kilka on jest właściwie faktycznym monarchą Polski. Na tern stanowisku skrystalizował ostatecznie O. swój program polityczny, roztoczył działalność szeroką i ruchliwą na polu kościelnem, cywilizacyjnem i politycznem. Lata od 1423 a raczej od r. L430 (śmierć Witolda) do 1447 to lata najświetniejsze w jego życiu, to dzieje nie O-go, ale dzieje Polski, gdyż on jest jej sternikiem, on wszystkiem kieruje, o wpływ na JagiełLę i sprawy państwowe z Witoldem, ale gdy ów umiera, O. nie ma równie poważnego współzawodnika i staje czele. Program O-go sięgał daleko w przyszłość, a był jasny i jednolity, zgodny z założeniem

Pol-

prowadził, nie jako religijną, ale jako polityczną—i tutaj odniósł zwycięstwo. Bo O. był na nieubłaganym wrogiem husytyzmu od samego początku i nieprzyjacielem polityki polskiej w najbliższych latach po wyroku wrocławskim do szczegółów najdrobniejszych, obejmują- (1420 — 1423, tj. do zjazdu w Kezmarku; cy zagadnienia najżywotniejsze czasów współ- ob.). Objawia się to jeszcze w r. 1421, gdy czesnych. Myślą przewodnią, wytyczną, zasadą wraz z Janem Tarnowskim, wojewodą kra-naczelną niejako duszą, początkiem i końcem tego kowskim, posłuje do ces. Zygmunta. Wy-

cesa-na rzecz

słał był ich wtedy J a g i e 11 o, by nakłonili rza do rezygnacyi z korony czeskiej Ja giełły, który doprowadzić miał Czechy do porządku i pojednania z kościołem. Ale Zygmunt inny, a szumny podał projekt: król polski poślubi Zofię, żonę zmarłego-brata cesarskiego Wacław a, króla czeskiego (Jagiełło był wtedy wdowcem), a cesarz da za nią 100 000 dukatów i część Szląska w posagu. Posłowie, ucieszeni projektem, zapomnieli o swoich instrukcyach poselskich i pośpiesznie wrócili do Polski, O. zaś był całkiem nim olśniony i w myśl tego projektu starał się pracować nad królem. Ale jeszcze dotąd mała by-ła jego rola w państwie, słaby wpływ na króla: to też polityka polsko-litewska wroga była dla cesarza, a bardzo przychylna dla husytyzmu. O. był nieprzyjacielem Husytów, a jako biskup walczył z herezyą ich uporczywie; za złe też wziął soborowi bazylejskiemu, że się z Husytami układał (Kompaktaty praskie, ob.); sądził bowiem, że pod płaszczem utrakwizmu (ob.), husytyzm dalej żyć będzie. Z obawy, by ruch ten religijny nie ogarnął Polski, był stanowczo przeciwny wszelkim związkom i stosunkom z Czechami. Ale widział także O. zło w kościele i zepsucie, żądał więc oczyszczenia wewnętrznego, by Kościół wzniósł się do nowej potęgi i świetności; a że w soborach widział wyraz dążności do oczyszczenia i uszlachetnienia kościoła, dostrzegał w nich także środek do tego celu. Stąd jego pociąg do soboru, o-świadczenie się za nim. Dwie jeszcze myśli przewodnie obejmuje program O-go, oprócz zamysłu zgniecenia bezwzględnego husytyzmu, jako przeszkody najgroźniejszej do podniesienia i uszlachetnienia Kościoła: odzyskanie Śląska całego, wcielenie go na nowo do dzierżaw polskich i spolonizowanie, a jaknajściślejsze złączenie Litwy z Polską. Stąd konieczność, że O. jest wrogiem odrębności, nieprzyjacielem samodzielności Litwy i każdego objawu w tym kierunku: stąd jego polityka, wroga planom koronacyjnym Witolda; stąd dążność do wyzyskania ambicyi G e d y m ino w i c ó w, wyznaczenia każdemu z nich dzielnicy osobnej i związania jeszcze ściślejszego i silniejszego z Polską. To program O-go w chwili największej jego potęgi, program, który od chwili osiągnięcia władzy i większego wpływu rozwija się i rozszerza, a cała działalność polityczna do r. 1447, to tylko objawy tego programu, wytrwałe zmierzanie do jego urzeczywistnienia. Dlatego też r. 1423, w którym O. został biskupem krakowskim, musimy uważać za epokę w jego dziejach, a poniekąd i w hi-storyi naszej, bo polityka polska zmienia się odtąd zupełnie a przynajmniej urzędowo staje się nieprzyjazną dla husytyzmu. Najlepszym dowodem znaczenia O-go w Polsce jest list Jagiełły do Marcina V z r. 1423, z prośbą, by;papież uwolnił O-go i arcybiskupa gnie

źnieńskiego od podróży na sobór w Siennie, gdyż król bez ich rady nie może się obyć. Do O-go też zwraca się nieraz papież, by starał się króla do walki z husytyzmem zapalić, oraz by sam walczył. Dziękuje mu równocześnie za gorliwość dotychczasową (np. w r. 1429) i zaleca, by pracował nad zgodą J agi ełły zees. Zygmuntem. ZjazdwKez-marku (ob.) w r. 1423 to drugi czynnik zmiany polityki polskiej. Raz tylko musiał O. pisać list w imieniu króla do elektorów niemieckich z usprawiedliwieniem polityki polskiej i wysłania Zygmunta Kory buta (ob.) do Czech.—W r. 1424 O. jedzie jako poseł do Brandenburgii, do elektora Fryderyka, czynić starania, by jego syn poślubił córkę J a gi e ł-ły, Jadwigę, i został następcą tronu polskiego. Była to sprawa czysto polityczna a dla ces. Zygmunta nieprzyjemna: dlatego też był dla niej wrogo usposobiony. Popierał ją wszakże najusilniej papież, zwłaszcza, że Fryderyk brandenburski był jakimś jego. krewnym; pisał też w tej sprawie do O-go, by starał się ją doprowadzić szczęśliwie do skutku (r. 1424). Ciągnęły się te układy długo; Fryderyk przez pewien czas bawił w Polsce, i przygotowywał się do roli przyszłego jej króla; ale z powodu śmierci narzeczonej zamiar spełzł na niczem. Mimo to Fryderyk występował i później jako kandydat do tronu polskiego; w r. 1446 miał nawet znaczną liczbę sprzymierzeńców (np. prymas Wincenty Kot ob.). Tymczasem Jagielle urodził się ' syn Władysław (Warneńczyk, w r. 1424), a O. był jego ojcem chrzestnym; jednak nie w imieniu papieża, jak pisze Długosz, ale w imieniu kard. Brandysa Giskry. W tymże czasie prowadzi O. spór z biskupem chełmskim J mein o Ziemię Lubelską, którą biskup chełmski chciał oderwać od dyecezyi krakowskiej i do swojej przyłączyć. O. sprawę składa w ręce papieża^ który, jako sędziego wyznacza kard. L u-cidę. Wśród szlachty cieszy się O. poważaniem, gdyż ta powierza mu na zjeździe w Brześciu Kujawskim w r. 1425 akt, w którym przyrzeka Jagielle, że po jego śmierci obierze jego syna następcą; król wszakże nie chciał zatwierdzić i rozszerzyć przywilejów, jak szlachta tego sobie życzyła, O. więc na zjeździe w Łęczycy (r. 1426) wydał jej akt zgodnie z warunkiem, pod którym przyrzeczenie powyższe miało być spełnionem. Ten fakt podniósł jeszcze O-go w opinii szlacheckiej i zjednał mu wielką popularność. W tym także czasie jedzie O. wraz zZawiszą Czarnym (ob.) do Wiednia, jako delegat polski na zjazd cesarza z elektorami niemieckimi w sprawach liusyckicli. O-go wysyła Jagiełło na powitanie cesarza u granicy polsko-węgierskiej, gdy Zygmunt śpieszył na koronacyę królowej Zofii (Sonki, na początku r. 1424). Odr. 1426 O. czynnie zajmuje się sprawą polsko-litewsko-

krzyżacką; znał te stosunki dobrze i w procesie kanonicznym przeciw Krzyżakom w r. 1422, prowadzonym przez kar. BrandysaGiskrę, wielką t emuż był pomocą. Teraz zmienia się położenie w sporze polsko-krzyżackim o tyle, że W i-t old staje po stronie Zakonu i usiłuje dopo-módz mu w odzyskaniu ważnego pod względem strategicznym młyna, z w. Lubicz, nad Wisłą; w tej więc sprawie pośredniczy O. i je ź-dzi do Witolda w poselstwie. Spór z Witoldem jest również przyczyną, że O. zajmuje stanowisko poniekąd neutralne wobec po-' lity ki husyckiej Szafrańców. Od tego też czasu bardzo niechętnie jest usposobiony przeciw Witoldowi. Niechęć tę potęguje zjazd łucki w r. 1429 i sprawa koronacyi Witolda za poduszczeniein cesarza. O. jest jednym z największych wrogów planu koronacyjnego i w całej tej burzy działa najgorliwiej. Ma już na Jagiełłę wpływ wielki i korzysta z niego. On to przedewszystkiem skłania Jagieł-ł ę do cofnienia pozwolenia danego w Łucku na koronacyę Witolda. Dwukrotnie jedzie O. na Litwę, by księcia odwieść od jego zamiarów, lub w imieniu Jagiełły ofiarować mu koronę polską. Ta burza koronacyjna, a raczej wrogie w niej stanowisko O-go, było zgodne z jego programem, przeciwnym odrębności Litwy. Zyskało mu ono miano zbawcy narodu, bo jego zasługą było to, że plan do skutku nie doszedł i Witold nie ukoronował się, że unia polsko-litewska nie została zerwaną. Tymczasem w r. 1430 umiera Witold; O. zostaje bez współzawodnika, więc na króla, a stąd i na sprawy państwa wywiera wpływ wyłączny.

pobytu heretyków. Nie przeszkodziło to jednak dyspucie. Podobnież i Taboryci dostarczyli Polsce pomocy zbrojnej i zaleli zniszczeniem ziemie Zakonu pruskiego. Była to pierwsza klęska polityczna O-go, zwycięstwo jego przeciwników: Jana Sz a franca, kanclerza, i Wł. Oporowskiego, (ob.), podkanclerzego. Ale to tylko chwilowe zachwianie się stanowiska O-go. Nawiązują się rokowania z Zygmuntem Kiejstutowiczem w celu osadzenia go na stolicy wileńskiej w r. 1432, by w ten sposób przeciwstawić Swidrygielle kontrkandydata a Litwinów odciągnąć od związku ze S w i d r y g i e 11 ą. O. wraz z innymi panami uczestniczy w tych rokowaniach w imieniu króla i ugoda przychodzi do skutku pod nazwą „unii grodzieńskiej“ z dn. 15 października r. 1432. Wojna bierze odtąd obrót inny, coraz pomyślniejszy dla Polaków, i kończy się ostatecznie upadkiem Świdrygiełływ r. 1438, szczęśliwy jej zaś koniec jest w znacznej części zasługą O-go, który znów odzyskał i wzmocnił swe stanowisko. Ale nim się to stało, ważue zaszły wypadki. W r. 1431 papież Eugeniusz IV (ob.) zwołał nowy sobór do Bazylei (ob.). Juliusz Cesarini (ob.) wysłał d. 28 października r. 1431 zaproszenie na sobór do biskupów polskich, a O. zwołał w tym celu 13 stycznia r. 1432 duchowieństwo swojej dyece-zyi i uniwersytet; wybrano 8 deputatów, ale O. nie wyprawił ich na sobór, żądając od niego wskazówek i rad wobec stanu politycznego Polski, buntu Ś w i dry giełły i niebezpieczeństwa ze strony Husytów, z którymi sojusz trwał jeszcze w całej pełni. W tymże przecież roku, a bardziej jeszcze w następnym, Husyci dokonali strasznego spustoszenia w Prusach (Tczew, Jasieniec, Pelplin, Oliwa). Dopiero więc, gdy od soboru w tej sprawie nadejdzie odpowiedź, deputaci wyjadą do Bazylei. Sobór, który właśnie popadł był w wojnę z papieżem, czynił starania usilne i liczne wyprawiał poselstwa, by pozyskać dla siebie Polskę i spór z Krzyżakami chciał przed swoje forum sprowadzić. Ale Polska przystąpiła do soboru dopiero w r. 1433, tj. w chwili, gdy między papieżem^a soborem nastała zgoda chwilowa. O. wzywa w czerwcu r. 1433 duchowieństwo swojej^fdyecezyi do składania kontrybucyi na rzecz poselstwa polskiego, a na zjeździe Korczyńskim w r. 1434 zostaje O. wraz z Stanisła w e m Ciołkiem (ob.), biskupem poznańskim, kanclerzem J a-nem Koniecpolskim, i dziekanem krakowskim Mikołajem Lasockim obrany delegatem polskim na sobór. Ale nie opuścił jeszcze O. granic państwa, gdy doszła go wieść

Wznawia swą politykę przeciw-husytycką i jest odtąd przeciwnikiem Szafrańców. Król lęka się go, bo O. nie waha się publicznie prawić morałów Jagielle, nieraz takich, że stary król czuje się obrażonym i oburzonym, ale nie ma dość siły do stawienia oporu. Owo niegodne poniżanie majestatu—to metoda O-go, metoda szkodliwa, jako przykład na przyszłość.

Wybucha powstanie Ś wid ry giełły. Ten wypadek i związek buntowniczego Swidry-gieły (ob.) z Zakonem pruskim i inflanckim, jak niemniej popieranie buntu przez cesarza, wytwarza w pewnych kołach rządowych projekt, by wznowić stosunki z Czechami a słynnych w tym czasie Taborytów użyć jako za-ciężnych w wojnie z Krzyżakami i S wid rygiel łą. Plan ten znalazł życzliwe przyjęcie, a nawet poparcie króla; jeden O., który nienawidził husytyzmu, oparł mu się bezwarunkowo.

Mimo to w marcu r. 1431 odbyła się na zamku krakowskim w obecności króla i prałatów wielka dysputa teologów i doktorów uniwersy- o śmierci Jagi ełły. Ta okoliczność skłoniła O-go tetu krakowskiego z teologami husyckimi, dni do pozostania w kraju bronienia go od groźnych kilka trwająca, a mająca na celu doprowadzę- niebezpieczeństw, nietylko ze strony Ś winie do porozumienia i zgody Husytów z papie- drygi ełły, ale także ze strony znacznego żem. O., jako biskup krakowski, rzucił inter- stronnictwa husyckiego polskiego, na którego dykt na Kraków i sam go opuścił z powodu czele stał Abraham ze Zbąszyna i Spy-

tek z M elsztyna,—stronnictwa czekającego tylko sposobności do wybuchu, à wrogiego O-mu i jego stronnikom, także i ze względów egoistycznych. Wieść o śmierci króla doszła O-go w Poznaniu, wrócił więc zaraz, by nie dać czasu Husytom polskim do przygotowania się, i zwoławszy (jeszcze w Poznaniu) magnatów wielkopolskich, wśród których miał wielu zwolenników, przyprowadził do skutku uchwałę, że następcą Jagiełły zostaje starszy jego syn Władysław. Był to krok według zwyczajów ówczesnych nieprawny i nie małą też burzę wywołał na zjeździe koronacyjnym w Krakowie. Tu starł się O. z przywódcą opozycyi Spytki em z Melsztyna, który już przedtem radził w Opatowcu ze swymi stronnikami nad wyborem następcy; Spytek małoletność Władysława stawiał jako argument przeciw niemu, ale wybieg brata O-go, Jana Głowacza (ob.), ułatwił położenie o tyle, że Władysław stanowczą większością został uznany za króla i koronowany. —O., który przez zwołanie panów wielkopolskich, stał się pierwszym mężem w Polsce, przedstawiał się teraz jako o-brońca praw dynastyi Jagiellońskiej, której ojciec, Jagiełło, najdroższy swój klejnot pierścień zaręczynowy królowej Jadwigi, umierając, kazał przesłać O-mu, co jest dowodem, że mimo wszystko cenił i stawiał go ponad wszystkich. Walka ze S pytki em i stronnictwem husyckiem nie ustała wcale; owszem, okoliczność ta, że O. tylko ludziom ze swego obozu nadawał godności i względami ich obdarzał, że rządy podczas małoletuości były właściwie wyłączuemi rządami O-go i jego kółka, stała się powodem, że stronnictwo S p y t k a nie zmniejszyło się wcale, i przeciwnie rosło ogromnie. O. poczuł się nagle osamotnionym i nękanym przez Spy tka, który wichrzył na na wszystkie strony i zniszczył klucz biskupi Usze w, najpiękniejszy majątek biskupstwa; wtedy O. zawiązał d. 25 kwietnia r. 1438 w Korczynie konfederacyę z najwyższych dostojników państwa „przeciw burzycielom pokoju, gwałtownikom i żywiącym kacerskie zasady“v Spytek odpowiedział na to napadem zbrój-' nym na Jana Głowacza, brata biskupa (ob.), i zawiązaną również w Korczynie d. 3 maja r. 1439 konfederacyą. Były to jednak już ostatnie chwile Spy tka i jego walki z ()-mi, bo w parę dni potem przychodzi do walki pod Grotnikamt, zakończonej zupełną klęską i śmierc:ą Spy tka, a z nim poniekąd i roli politycznej husytyzmu w Polsce na czas dłuższy. Równocześnie inną walkę prowadził O., walkę, z którą wiąże się ściśle powyższa. W r. 1437 umarł cesarz Z y gmunt, do którego napróżno usiłował O. zbliżyć Polskę, bo cesarz, pojednany na podstawie kompaktatów praskich (w r. 1436, ob.) z Czechami, Polski już nie potrzebował. Czesi, a właściwie stronnictwo husyckie umyśliło znowu do Polski

Enc, Powsx. Illustr. Ser. II. Zesz. 35a T. V.

się zbliżyć i tron czeski oddać młodszemu bratu Władysław a—K azimierzowi. Iw Polsce myśl ta znalazła poklask chętny i wielu zwolenników; jeden O. opierał się jej stanowczo, a to dodało siły S p y t k o w i i stronnictwu husyckiemu do walki z panującym niemal biskupem; O. bowiem -rządził właściwie państwem; król był jeszcze małoletnim, a godności najwyższe, między nimi t. zw. „opiekadlui-ków“ (opiekunów) były w rękach ludzi 0-inu oddanych i z nim spokrewnionych, albo też ludzi bez znaczenia a biskupowi całkiem uległych. Wogóle O. aż do r. 1447 był istotnym kierownikiem państwa. Obecnie, kiedy chwilowo uledz musiał, zachował się zupełnie obojętnie. Kazimierz wybrał się na czele wojska kilkotysiącznego do Czech, ale napotkał tam truduości ogromne, tak, iż korony czeskiej objąć nie mógł, a sprawa, wobec stanowczości O-go niepoparta należycie przez Polskę, upadła. Dwaj współzawodnicy: cesarz Al b r e c h t, ks. austryacki, i Kazimierz, zawarli rozejm krótki; spór miał wejść na drogę rokowań szerszych, ale tymczasem umarł Albrecht, w r. 1439. Upadek sprawy Kazimierza i jego kandydatury czeskiej odpowiadał bardzo życzeniom O-go, przyczynił się do wzmocnienia pośrednio, a równocześnie osłabiając stronnictwo husyckie w Polsce, dopo.nógł ino do jego pokonania. Władysław został w r. 1438 uznany pełnoletnim, przez co skończyły się rządy re-jencyjne i „opiekadlników“, ale O. mimo to stał w steru władzy. A wypadki najbliższe wzmocniły jeszcze jego stanowisko. Śmierć Albrechta osierociła równocześnie Węgry, których zmarły, podobnie jak Zygmunt Lu-ksemburczyk, był królem. O. więc, który stanowczo i zawsze potępiał każdą myśl unii polsko-czeskiej z obawy husytyzmu, podejmuje teraz śmiały projekt unii polsko-węgierskiej. Wskutek jego starań usilnych i zabiegów Władysław Warne ń c z k został o-brany królem węgierskim w r. 1440, mając według zamysłu O-go prowadzić przedewszyst- ' kiem wojnę świętą z Turkami. Elekcya Władysława na króla węgierskiego w r. 1440, czteroletnia unia polsko-węgierska, to wyłączna zasługa O-go, to jego dzieło, a zarazem największe w jego działalności powodzenie polityczne. Wzmocniło to też niepomiernie chwilowo osłabione stanowisko O-go, jako sternika państwa, tein bardziej, że król nieobecny był odtąd zupełnie w Polsce: losy państwa przeszły znowu niepodzielnie w ręce O-go. Jednej tylko porażki doznał O. w swoim programie równocześnie z tem wielkiein powodzeniem. Na Litwie Iwan Czartoryski (ob.) zamordował okrutnego ks. Zygmunta Kiejstutów i-c z a (ob.), brata Witolda, który rządził na Litwie, jako wielki książę na podstawie „unii grodzieńskiej“ z r. 1432. Litwini wbrew życzeniom i chęciom O-go wynieśli na tron wiel-

ko-książęcy niedoszłego króla czeskiego, Ka- j ski, nadanej przez Eugeniusza IV zaprze-zimierza Jagiellończyka. Dla O-go nie stał używać) i wysyła powiernika swojego, J a-miała ta porażka na razie znaczenia wielkiego i nie osłabiła wcale jego wpływu w Koronie.

na Elgota (z Lgoty), który w styczniu r. 1442 składa Feliksowi V podziękowanie za godność i obedyencyę w imieniu O-go. Za jego wpływem całe duchowieństwo polskie, urzędo • wnie wprawdzie neutralne, staje się przychyliłem dla soboru i jego papieża, a na czele kroczy uniwersytet, do końca wierny soborowh Wśród takich okoliczności zaszła klęska Warneńska, a z nią runął właściwie zupełnie cały wielki program O-go. — Przez lat trzy trwa bezkrólewie i targi z Kazimierzem Jagiellończykiem. O.stoi jeszcze ciągle u steru państwa i kieruje całą sprawą rokowań z Kazimierzem, a gdy te się przeciągają (O. wraz z arcybiskupem gnieźn. Wincentym Kotem posłuje od zjazdu sieradzkiego w kwietniu r. 1445 do Kazimierza z ofiarowaniem korony polskiej), na zjeździe (sejmie walnym) w Piotrkowie, w marcu r. 1446, przemawia gorąco za elekcyą Fryderyka brandenburskiego, a potem w maju w Krakowie na zjeździe senatorskim z naganą na poselstwo Kazimierza. Przybył wreszcie w r. 1447 Kazimierz do Polski i objął tron, a z tą chwilą kończy się świetny okres życia O-go. Odtąd musi walczyć z królem, który, przyzwyczajony do samodzielnych na Litwie rządów i innego zresztą niż Władysław usposobienia, nie chciał, tak jak ojciec, poddać się wpływowi O-go i jemu ulegać, a moralizatorskich mów . słuchać. Znaczenie O-go, wpływ jego na rządy niknie coraz bardziej; kardynał usuwa się na plan dalszy.— Jest to trzeci okres w życiu O-go, do śmierci trwający, okres, w którym ciągłe zawody i klęski go spotykają. Pierwszą taką klęską był stosunek do soboru (zamkniętego w r. 1449) i schizmy papieskiej, oraz wiążąca się z nią sprawa kardynalatu. Kazimierz Jagiellończyk objęciem tronu zniósł zaraz urzędową neutralność Polski przez złożenie obedyencyi następcy sza IV (od r. 1347), Mikołajowi V. O. nie był wprawdzie temu przeciwny, ale zachwiało to jego powagę i utrudniło położenie. Na razie jednak nie myśli o sobie i wstawia się tylko' u papieża za kapitułą wrocławską; dopiero w lipcu r. 1447 wyprawia do Rzymu Jakó-ba z Pniewa, archidyakona zawichojskiego z usprawiedliwieniem się i prośbą o przysłanie kapelusza kardynalskiego. Ale sprawa o tę godność ciągnęła się długo i była źródłem u-trapień ambitnego O-go, któremu oddawna nie brakło nieprzyjaciół, nawet wśród duchowieństwa. Jeszcze w r. 1428 Stanisław Cio-

Dopiero klęska Warneńska (w r. 1444) zadała pierwszy poważny cios całemu programowi i stanowisku O-go. Trwał tymczasem ciągle sobór bazylejski o wielce burzliwym przebiegu (ob.). O. w walce soboru z papieżem oświadczył się po stronie soboru; był bowiem zwolennikiem koncyliaryzmu, pragnął przeobrażenia Kościoła w duchu tej idei, tj. w duchu wyższości soboru nad papieżem. Co więcej nawet: nietylko sam popierał sobór w jego działaniach, ale polecił to samo najpoważniejszej w państwie instytucyi naukowej, tj. uniwersytetowi jagiellońskiemu. O. bowiem był kanclerzem uniwersytetu, tj. najwyższą jego władzą, wywierał też wpływ ogromny przez cały czas swego kanclerstwa. Ale zaznaczyć trzeba, że jako biskup krakowski był pierwszym równocześnie kanclerzem i dopiero od jego czasów przyjęła się zasada, że każdorazowy biskup krakowski jest przez to samo kanclerzem uniwersytetu (por. Fija-łek „Studya do dziejów uniwersytetu“).

Nakłonił tedy O. mistrzów akademii do napisania traktatu w obronie praw soboru i wybranego przezeń papieża (Feliksa V).    O.,

zajęty dotąd sprawami państwa, scborem bezpośrednio się nie zajmował, rzecz uległa zmianie dopiero od chwili, gdy go obrano delegatem na sobór w r. 1434. Wprawdzie nie pojechał, ale zdaleka śledził pilnie bieg spraw sobornych i zatargów z Eugeniuszem IV.

W łonie soboru przyszło bowiem do wielkich starć; E u g e n iu sz IV został zdetronizowany w r.

Eugen i u-

1438, a Amadeusz Sabaudzki jako Feliks V obrany papieżem: w ten sposób znowu powtórzyła się schizma w łonie kościoła i rozdarcie wśród państw Europy. O., lubo stanowczy stronnik koncyliaryzmu, nie należał jednak do najskrajniejszych stronnictw powstałych w łonie soboru, i początkowo nie zamyślał o sta-nowczem zerwaniu z Eugeniuszem IV, który go w r. 1439, w celu pozyskania, mianował kardynałem św. P r y s k i. Wobec Unii Florenckiej (ob.) z kościołem greckim, będącej prze-dewszystkiem dziełem papieża Eugeniusza IV, a dla Polski ogromnie ważnej, O. zachował się całkiem obojętnie. W r. 1441 porzucił O. sprawę papieża i, kiedy synod łęczycki naradzał się, jak ma się zachować Polska i jej duchowieństwo, O. wraz z swoją kapitułą i uniwersytetem oświadczył się stanowczo za soborem i F e 1 i k s e m V, mimo, że synod przyjął był zasadę neutralności. Akademia doręcza soboro- łek, biskup poznański, pozwał O-go przed sąd wi swój traktat, z inicyatywy O-go napisany, a królewski o wydany zakaz dokonania konse-przyjęty z wielkim w Bazylei zapałem. Fe- kracyi Ciołka na biskupa w dyecezyi kra-liks V w uznaniu posyła O-mu kapelusz kar- kowskiej. Mikołaj V przyjął wprawdzie przy-dynalski z tytułu św. Anastazy i. O. przyj- chylnie wysłannika O-go i nie odmówił przy-muje go, używa (godności kardyn. św. Pry- słania kapelusza, ale zwlekał z tern ciągle;

a nie mało przyczyniło się do jtego niechętne O-mu stanowisko króla i zachody Wielkopolan, którzy w wywyższeniu O-go, jako kardynała, widzieli upokorzenie arcybiskupa gnieźnieńskiego, a z nim i swojej prowincyi. Uzyskanie tytułu kardynała stało się teraz dla O-go sprawą żywotną: raz dlatego, że ambicya jego nie pozwalała mu na to, aby jego nieprzyjaciele tryumfowali, powtóre, że na stolicy gnieźnieńskiej zasiadł właśnie Władysław Oporo w-ski (ob.), najwybitniejszy przeciwnik polityczny O-go. Ale sprawa wielkie napotykała trudności; O. nie waha się nawet niegodnych używać środków i odwoływać a potępiać całe swoje postępowanie poprzednie. Wyprawia do Rzymu poselstwo drugie z J a k ó b e m S i e n i e ń s k i m, także bezskutecznie, wreszcie, z końcem r. 1448, Jana Długosza, już nie jako posła, ale jako stałego rezydenta przy dworze papieskim, któryby popierał jego prośbę i paraliżował zabiegi jego przeciwników. Ale właśnie wtedy zmieniło się położenie na dworze polskim na korzyść O-go: sam król poparł go, tak, że Długosz nie miał wielkich trudności i w październiku r. 1449 przybył do Polski z kapeluszem, wśród uroczystej mowy O-mu wręczonym. Sprawa wszakże nie zakończyła się’jeszcze: na sejmie walnym piotrkowskim w tymże roku przychodzi do wielkiej burzy i starcia się O-go z Wielkopolanami i z arcybiskupem gnieźnieńskim O po rows kim, bo żaden z nich nie chciał drugiemu ustąpić pierwszeństwa. Uchwały oą powiędnie na teraz i na przyszłość ułagodziły spór. Ale zaraz po tern nowe przykrości dotknęły O-go; tym razem chodziło o Spiż, który od r. 1442 byl w rękach O-go tytułem zastawa. O. osadżił na Spiżu Mikołaja Komorowskiego, jako starostę, a ten wraz z krewniakami swoimi dopuszczał się licznych wybryków i rozbojów zarówno na stronie polskiej, jak na węgierskiej; Jan Giskra, kondotier czeski, z którym w r. 1444 O. wraz z bratem i innymi panami zawarł był pokój formalny, często uśkafżał się na to przed O-m. Rozboje te groziły nadwerężeniem stosunków polsko-węgierskich, a nawet oderwaniem od Polski Spiża, który już raz z trudnością udało się O-mu ocalić, bo J a-giełło zgodził się na propozycyę cesarza Zygmunta—odstąpienia tej prowincyi. O. odwoływał się był teraz do króla i prosił o pomoc, ale król mu jej nie dostarczył, i znowu Długosz zdołał w połowie (uspokoił Giskrę, który odnowił przymierze) ten zatarg załagodzić.—Wr. 1449 zajmowała O-go i niemało mu przyczyniła kłopotu sprawa Gałki zDobczyna (ob.), profesora uniwersytetu i zwolennika husytyzmu i wiklefizmu, za którym, gdy uciekł, rozpisywał na wszystkie strony (do kapituły wrocławskiej i rady miejskiej, książąt śląskich) listy, by go schwytano i przed sąd jego, jako heretyka, dostawiono. W roku następnym (1450) popada w spór z uniwersytetem, który się uchyla z pod

jego wpływu i nie chce, jak O. sobie tego życzy, obcych powoływać na profesorów akademii; O. zamyśla nawet o złożeniu godności kanclerza. Możnowładztwo polskie i szlachta walczą tymczasem z królem o przywileje, których Kazimierz nie chce zatwierdzić. Walka ta dosięga w r. 1453 mocy najwyższej, a zarazem ostatecznej. O. od początku popiera dążenia szlachty w tej mierze, a na sejmie w Piotrkowie (r. 1453) wypowiada mowę gwałtowną i zawiązuje konfederacyę przeciw królowi, który ua-koniec, groźbami zniewolony, przywileje państwa zaprzysiągł. Historycy nowsi (Ca-r o) ganią postępowanie O-go na tym sejmie, bo przez nie poniżył majestat królewski i zły pozostawił przykład dla szlachty, lekceważącej odtąd króla; jako zaś wymowny przykład przytacza zachowanie się tłumów szlacheckich w roku następnym w wojnie pruskiej w Cerekwicy i Opokach i t. zw. „przywr-' lej nieszawski“ (ob.). Faktem jest, że postępowanie O-go wobec królów, a zwłaszcza J a-giełły, jego mowy publiczne, niestosowne, do królów wygłaszane, nie zasługują na'pochwałę.. Faktem jest, że dawał tu potomności przyfctad istotnie zły i zgubny i był pierwowzorem magnatów polskich, ambitnych i dumnych, lekceważących króla i swoją prywatę mających głównie na celu. O. prywaty nie ma, ale ma interes polityczny, ma programat a w nim. nie własne wyniesienie się, jeno urobienie ojczyzny na swoją modłę. W r. 1454 wybucha wojna 13-letnia z Krzyżakami z powodu poddania się Prus Polsce. Na audencyi poselstwa pruskiego, ofiarującego ziemie swoje Polsce, był O. obecny, ale gdy wszyscy senatorowie z zapałem oświadczyli się za przyjęciem w poddaństwo Prus, jeden O. opierał się temu stanowczo; głos jego wszakże nic nie zaważył, odebrał mu nawet resztę powagi i wpływu. Musiał kardynał w tymże roku zbierać kontrybucye wśród duchowieństwa swojej dyecezyi na potrzeby króla i wojny z Zakonem, on, który Jagieł-1 e odmówił był raz wszelkiej podobnej pomocy.' O. kierował się zasadą w tej sprawie, że dobro i majątek kościelny są bezwarunkowo nietykalne i wyłącznie na cele kościelne winny być używanemi; stąd też zabór ziem pruskich należących do Zakonu, a więc od instytucyi kd^ ścielnej, uważał również za naruszenie ma-? jątku duchownego i przeciw przyjęciu i wcieleniu Prus przemawiał. Było to już ostatnie wystąpienie publiczne O-go, bo później usuwał się od uczestnictwa w sejmach, nie zgadzał się bowiem na istniejący kierunek rządów. Zaznaczyć jeszcze należy, że, wierny swemu programowi przy wrócenia Śląska do ziem polskićh; w r. 1443 wśród walk między książętami śląskimi (w czem stara się pośredniczyć) kupuje od ks. W a c ł a w a cieszyńskiego k sięstwo Siewierskie za 6 000 grzywien i pizyłącza je do dóbr biskupstwa krakowskiego; w dn/. 1 stycz-

za-

Obie te

nia 1444 Długosz odwozi Wacławowi ostatnią ratę. Odtąd O. i jego następcy na stolicy biskupiej krakowskiej używają tytułu księcia. —O ile więc chodzi o program O-go i o jego wykonanie, trzeba przyznać, że był wspaniały do pewnego stopnia, ale zarazem spóźniony na ówczesne prądy umysłowe i stosunki polityczne; forma teokratyczna rządów była niemożliwą, a koncyliaryzm (którego najlepszym przedstawicielem w okresie soboru bazylejskiego jest cysters Jakób z Paradyża (ob.), autor traktatu najskrajniejszego pod tym względem), i cały ruch so • borowy zmarniał sam w sobie i przez siebte. O. jednak zmierzał z całą energią i stanow-czościąfdo celu; wiedział, czego chciał i umiał do celu dążyć. Szedł też swą drogą z wytrwałością i na wszystkie strony łamał napotykane, a liczne, przeszkody. Ta energia i świadomość celu stawia O-go w rzędzie najwybitniejszych polityków naszych wogóle, każe uznać, że jest on jednym z najzdolniejszych i najgłębszych mężów stanu polskich. Jego też zasługą i dzie łem jest przedewszystkiem to, że śmierć Jagiełły i małoletność syna jego i następcy przeszły bez wielkich burz dla losów państwa, mimo, że sroga była wojna ze Swidrygieł-łą i jego sprzymierzeńcem, Zakonem. Pokonanie tego buntu, unia polsko-węgierska, zdławienia opozycyi rozkładowej pod postacią husy-tyzmu i Spytka z Melsztyna, utrzymanie bądź co bądź pokoju i ładu w państwie od śmierci Jagiełły aż do wstąpienia na tron Kazimierza Jagiellończyka, jak niemniej nowa sława europejska, która okryła Polskę i uniwersytet przez jego rolę na soborze bazylejskim, — takie są zasługi O-go. Dopiero za Kazimier za zaczyna się jego szkodliwa ze względu na potomność rola opozycyjna, kiedy już sam przeżył się i powinien był zejść z pola, wobec prądów i ludzi nowych. Ma O. wiele analogii z kanclerzem Z am oy-s k i m, z jego rolą zn B a t o r e g o, oraz za Zygmunta III. W każdym razie zasługi O-go jako męża stiinu i kierownika państwa są na swój czas wielkie; nie mniejsze jako kapłana i biskupa, nie mniejsze pod względem kulturalnym i u-mysłowym. Dba on wielce o karność wśród duchowieństwa i czystość jego obyczajów, a razemo o czystość wiary i podniesienie ducha religijnego. Prześladuje i gnębi na każdym kroku husytyzm, choćby ten nawet w danej chwili był pożytecznym i pożądanym. Surowo karci Mikołaja, opata Norbertanów w Hebdowie, za opór rozkazom papieskim; do więzienia wtrąca kleryka łysogórskiego Jana z Góry za popełnione morderstwo. Oprócz licznych przygodnych rozkazów do duchowieństwa skierowanych zwołuje w r. 1436 synod i na nim wydaje uchwały wielce ważne i potrzebne z uwagi na rozluźnioną karność i obyczaje duchowieństwa, na oziębiony duch

wskutek wpływów husyckich. Uchwały tego synodu wydrukował Heyzman w czwartym tomie „Starodawnych prawa polskiego pomnikach“. Tu także mieści się inny pomnik, mianowicie ugoda ze szlachtą w sprawie dziesięcin, ale pod fałszywą datą (r. 1440) przez wydawcę umieszczony—daty prawdziwej dotąd nie znamy. Sprawa płacenia dziesięcin i sposób tego płacenia (czy pieniężna czy snopowa i t. d. ob. Dziesięciny) była w tym czasie bardzo żywotną, była przedmiotem gorącego sporu między szlachtą a duchowieństwem w całej Polsce, a więc także i w dyecezyi krakowskiej. Tej też sprawy dotyczy inny jeszcze pomnik działalności ustawodawczej O-go, t. zw. ugoda małopolska, albo laudmn Cracoviense, albo lau-dum Vartense, pod tym ostatnim tytułem wydana przez prof. Makowsk i eg o w „Archiwum komisyi historycznej (t. VI) —z r. 1434 według jednych, z 1437 według innych pochodząca. Wogóle pod względem ustawodawczym była bardzo ożywioną działalność O-go i oprócz powyższych (kapitulne statuty z r. 1429, 1453 i 1455) jest kilka innych jeszcze pomuików jemu przypisywanych. Zasługą O-go jest pobyt św. Jana Kapistrana (ob.) w Polsce w r. 1453, którego kardynał uprosił aby przybył do Polski i sprowadził tu Bernardynów; pierwszy ich klasztor powstał w Krakowie, rzeczy zmierzały do podniesienia ducha religijnego w narodzie i osłabienia wpływu husy-ckiego (już zresztą wymierającego), i celu też swego istotnie dopięty. Czyni też O. starania w kuryi rzymskiej o beatyfikacyę św. Jacka. Popiera kanoników młodych i uprasza dla nich o prebendy, np. dla Jana Tę czyński ego, Spytka z Melsztyna, a przedewszystkiem dla ulubionego sek -etarza i wychowańca swojego Długosza, dla Mikołaja Lasockiego, Jakóba Si e nieńsk i e g o, Strzein-pińskiego i innych. Broni swoje duchowieństwo od każdej krzywly miteryalaej, czy moralnej: w r. 1449 wstawia się za Franciszkanami swojej dyecezyi u generała zakonu, z powodu ich przychylności dla soboru bazylejskiego. Buduje liczne kościoły i funduje klasztory w miejscach takich, gdzie ich jeszcze nie było, zwłaszczą we wsiach rodowych. Wzniósł więc kościoły murowane w Piotrowinie, Biskupicach, Bodzencinie (dokąd przeniósł kolegiatę kielecką), Batorzu, klasztor Paulinów w Pińczowie, kolegiatę w Nowym Sączu; w Iłży wystawił szpital, w Pińczowie (włość rodo ra) wymurował zamek za 20 000 grzywien z majątku kapituły krakowskiej wziętych, co mu Długo s z ostro przygania. Licznemi dota-cyami obdarzył O. kościoły w Krzyżanowicach, Chocimowie, hojnie obdarował klejnotami i paramentami skarbiec katedralny krakowski, a kapitule swojej podarował dom i nadał dziesięciny ze wsi Obrazowic, Prokoczyc, Woli wię-cławskiej. Lokował nowe wsie: Zbigniewie©

i Wolę Święciechowską i miasta: Biskupice, Jastrząb. Ale najważniejszem dziełem O-go jest fundacya Bursy jerozolimskiej, której podarował swoją bibliotekę, wcale pokaźną. Fundacyę tę przyprowadził do skutku ostatecznie i wogóle uregulował całą jej organizacyę — D łu g o s 4 po śmierci O-go. Dbał O. bardzo o uświetnienie swego dworu biskupiego, a zarazem o wywyższenie rodu swojego. Krewni biskupa zyskiwali godności najwybitniejsze, np. brat Jan Głowacz, a rodzina O-ch liczyła się do najmożniejszych i najznakomitszych w see. Długosz gani uwielbianemu mistrzowi ten nepotyzm, tak naturalny wówczas. Do najbliższego otoczenia O-go należeli: Długosz i Jan El got, najserdeczniejsi powiernicy i wielbiciele biskupa. O. był wysoce wykształcony i pozostawał w stosunkach bliskich z najsławniejszymi mężami swego czasu i z nimi korespondował, np. z Eneaszem Sylwiu-szem, Tadeuszem z Treviso, a humanista Franciszek de C o m i t i b u s poświęca O-mu pauegiryk. Długosza zachęca O. do spisania dziejów ojczystych i ułatwia mu pracę; pisze, np. w r. 1452, do biskupa chełmskiego, J a n a Cholewy, o przysłanie zebranych przez niego materyałów historycznych. Dł u g o- ¹ neńczy^a“ („Przew. nauk. i liter.“ r. 1893). sza, który w r. 1440 uratował O-mu życie, tak kochał, że własna rodzina biskupa sekretarzowi jego groźne niebezpieczeństwo gotowała, zwłaszcza brat, Jan Głowacz. Na uniwersytet też, jako kanclerz, wywierał wpływ i przyczynił się wielce do ożywienia się ruchu naukowego w Polsce. Kilkakrotnie występuje O. juko świadek w ważnych dokumentach, np. na przywileju brzeskim d. 1 maja r. 1425, jedl-nieńskim z d. 4 marca r. 1430, drugim krakowskim z r.' 1433; na przyrzeczeniu panów polskich w r. 1430, że po śmierci Jagiełły, jednego z jego synów obiorą następcą; na potwierdzeniu przywilejów i praw państwa przez Władysława Warneńczyka w r. 1438 i Kazimierza Jagiellończyka w roku 1453. Dwukrotnie ofiarowywano O-mu godność prymasowską: po śmierci Mikołaja Trąby, i w r. 1436, wtedy jednakO. odrzucił propozycyę, bo prymasowstwo nie dawało tak wielkiej władzy i wpływu na sprawy państwa, jak biskupstwo krakowskie, dla tego, że Kraków był stolicą państwa. Umarł O. w Sandomierzu po krótkiej chorobie (d. 1 kwietnia), a pogrzeb odbył się d. 9 kwietnia r. 1455 w Krakowie. Długosz wielbi O-go i głęboko nad jego śmiercią ubolewa. — Źródłem do dziejów O-go jest K a 11 im a c h (ob.), a przede-wszystkiem Długosz; zwłaszcza w „Historyi“

culi XV“ (t. I—III). Monografii o O-m dotąd nie mamy wcale, bo 2-tomowe dzieło Dzie-duszyckiego „Zbigniew Oleśnicki i jego wiek“ (Kraków 1854) jest nietylko przestarzałe, ale w najwyższym stopniu bałamutne i wprost dziwaczne. Uzupełniają ten brak liczne monografie dotyczące tego okresu, a mianowicie: Korytko ws ki „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ (t. II); Hoszowski „Fundacya kardya. Zbigniewa“ (Lwów 1884); Prohaska „W czasach husyckićb“; „Polska i Czechy“; „Ostatnie lata Witolda“; „Konfederacya SpytkazMel-sztyna“; Lewicki „Powstanie Świdrygiełły“; Mikrot „Walki w Polsce o stosunek Kościoła do Państwa“ — dla spraw Krzyżackich, sporu o młyn Lubicz, burzy koronacyjnej Witolda, buntu Świdrygiełły i polityki polskiej wobec husytyzmu, a później walki O-go ze stronnictwem husyckiem. Polityki husyckiej dotyczą także: Sokołowski „Elekcya czeska po śmierci cesarza Zygmunta“ („Rozpr. Akad. Umiej.“ t. V) i „Andrzej Galka z Dobczyna“ („Przew. nauk. i liter.“ r. 1874). Do elekcyi węgierskiej Warneńczyka: W. Zakrzewski „Ladislaus III Erhebung auf den ungarischen Thron“ i Kwiatkowski „Ostatnie lata War-

Pol-

Do sprawy o ugody dziesięciny: Ulanów-ski „Laudum Vartense“ („Rozpr. Akad. Um.“ t. XXI); Prohaska „O dacie ugody małopolskiej“ i Balzer „Laudum Cracoviense“. Do stosuuków z Soborem bazylejskim i dziejów u-niwersytetu Jagiellońskiego: Grosse „Stosunki Polski z Soborem bazylejskim“ (Warszawa 1885); K. Morawski „Dzieje Uniw. Jagiell.“ (t. I, Kraków 1900) i cytowany wyżej Fijałek (także Małecki „Kartka z dziejów uniwersytetu“), oprócz „Studyów do dziejów“ także „Mistrz Jakób z Paradyża“ t. II. Do dziejów O-go za Kazimierza Jagiellończyka: Lewicki „Wstąpienie na tron polski Kazim. Jagiell.“, a przedewszystkiem: Smolka-Bo-brzyński „Jan Długosz“ (Kraków 1893 na którego podstawie przedstawiliśmy program O-go). Wspomnieć jeszcze należy o historyi 7-a Caro („Geschichte Polens“ t. III—V) i Gołębiowski „Dzieje Polski“ (za panowania Jagiellonów, t. I—III, Warszawa 1846 — 48); dalej, nieznany autor napisał „Dyalog o Zbign. Oleśn.“, prawdopodobnie z XV w., bardzo ciekawy, a wydany przez ks. Piotrowicza w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce“ (t. II). Nakoniec wspomnieć trzeba, że urywek pt. „Vita Sbignei cardinalis“, wydany w I tomie „Opera omnia“ Długosza, został błędnie przez wydawców Długoszowi przypisany;

M G-y

Oleśnicki J an, z w. Gło w a cz (f w r. 1457), marszałek wielki koronny i starosta Spiski, rodzony brat kardynała Zbigniewa (ob.). W r. 1430 został marszałkiem koronnym, co go oczyszcza z zarzutu nieszlachectwa, zadanego

mieści się wielkie bogactwo szczegółów. Nie- autora jego nie znamy, długą jest zaś wzmianka w „Katalogu biskupów krakowskich“ (Opera t. I); za to niejedną cenną wiadomość zwłaszcza o fuudacyach O-go zawiera „Liber beneficiorum“. Oprócz Długo s z a ważny jest także „Codex epistolaris sae-

M. G-y.

mu przez Spestrzeńca Kornic z a (ob.). Uczestniczył O. w buncie Swidrygiełły ( ob. ) : przez niego podobno doniósł J a-giełło panom polskim o swojem uwięzieniu przez S w i d r y g i ełł ę. Potem walczył O. mężnie w bitwie pod Łuckiem w r. 1431. W burzliwej elekcyi Władysława Warneńczyka odegrał wybitną rolę, należąc naturalnie do stronnictwa brata, kardynała: onto miał wezwać zgromadzonych na elekcyę, by zarządzili głosowanie za królewiczem lub przeciw niemu przez rozstąpienie się; trzech tylko okazało się w ten sposób przeciwnikami Władysława. W tymże roku, po korouacyi młodego króla, posłał O. do cesarza Zygmunta w sprawie małżeństwa króla polskiego z wnuczką cesarską. Poselstwo to celu nie dopięło i źle przez cesarza przyjęte zostało. Zasiada O. nieraz na roczkach sądowych krakowskich. W grudniu r. 1439 i w styczniu r. 1440 piastuje godność starosty generalnego krakowskiego. W r. 1440 mianował O-go Warneńczyk, przy wyjeździe do Węgier, kasztelanem sandomierskim, dla tego O. składa godność marszałka, i w tymże roku towarzyszy na Litwę Kazimierzowi Jagiellończykowi (ob.), obejmującemu tron wielko-książęcy. Wkrótce jednak wrócił i u-dał się do króla, na Węgry. Dnia 23 września roku 1443 został wojewodą sandomierskim, w r. 1449 posłował do Warneńczyka od sejmu piotrkowskiego w sprawie zawarcia pokoju z Turcyą i powrotu króla do Polski. Na sejmie elekcyjnym piotrkowskim w r. 1446 popierał Bolesława ks. mazowieckiego na króla polskiego, ale sejm parczowski wyprawił go do Kazimierza w celu porozumienia się o przyjęcie korony polskiej; uczestniczył później O. w koronacyi Kazimierza, trzymając miecz koronacyjny. W r. 1452 posłował od panów polskich do króla na Litwę w sprawie oderwanego od Korony Łucka; to ściągnęło na O-go gniew i niezadowolenie K a z i mierzą Jagiellończyka, zwłaszcza, że w r. 1453 występował dość ostro na sejmie przeciw królowi za potwierdzeniem przywilejów. U Warneńczyka miał dość miru, bo tenże nadał O-inu w 1441 r. 1 000 dukatów na dochodach węgierskich ubezpieczonych. Występuje O. często jako świadek na dokuin^itach, np. na drugim „przywileju krakowskim“ W ł. Ja-g i e 11 y z r. 1433, na przyrzeczeniu przez W a r-neńczyka w r. 1434, że gdy dojdzie do peł-noletności, zatwierdzi wszystkie przywileje państwa, i na zatwierdzeniu tychże w r. 1438, na przywileju dla Rusinów obrządku wschodniego z ziemi Łuckiej w r. 1436, na akcie darowizn i dotacyi dla królowej Zofii zatwierdzonych przez Kazimierza Jag. w r. 1453 i na tegoż ratyfikacyi praw i przywilejów Korony w tymże roku. W r. 1441 wraz z innymi panami polskimi zawiera przymierze z Janem Gis krą Brandysem (ob.) na lat dwa Oże

niony był O. z Anną Tęczyńską, córką Andrzeja, kasztel, wojnickiego, i miał z nią 3 synów, z których Zbigniew był później prymasem (ob.). Przydomek „Głowacz“ objaśnia Niesiecki jego rozumem politycznym.— Por. Długosz „Historia“ (t. III —V); Niesiecki „Herbarz“ (t. VII); Kwiatkowski „Urzędnicy kancelaryjni“ itd. (w „Rozpr. Akad. wydz. hist.-filoz.“ t. XVII) i tegoż „Wykaz dostojników“ (w „Archiwum komisyi histor.“ t. III); Lewicki „Powstanie Swidrygiełły“; Koneczny „Jagiełło i Witold“ („Przew. nauk. i liter.“ r. 1892); Mi kr ot „Walka w Polsce o stosunek kościoła do państwa“; Prohaska „Konfederacya Spytka zMelsztyna“; Lewicki „Codex epist. saec, XV“ (t. I—III).

Oleśnicki Zbigniew (f w Łowiczu w r. 1493), imiennik i synowiec kardynała, za K a^ zimierza Jagiellończyka podkanclerzy bor. i biskup włocławski a w końcu arcybiskup gnieźnieński i prymas Królestwa; był synem Jana O-go, brata kardynała, zwa lego Głowaczem, i A n n y T ę c z y ń s k i e j, kasztelanki wojnickiej. Łaskę i protekcyę króla, której przedewszystkiem miał do zawdzięczenia swoje stanowisko świetne, zdobył sobie O. powolną zawsze służbą i postępowaniem na rękę królowi, w czem niepodobny do stryja kardynała, przypominał raczej znanego ze sporu o biskupstwo krakowskie Jana Gruszczyńskiego i wogóle owych ludzi, jak ich Długosz z przekąsem nazywa, „nowych“, oddanych zupełnie królowi i jego interesom. — O. urodził się około roku 1430; nauki odbywał w Krakowie, gdzie w r. 1458 uzyskał stopień bakałarza, a w r. 1460 mistrza nauk wyzwolonych. Jako kanonik, a niebawem scholastyk krakowski dostaje się do kancelaryi królewskiej, w której się wyrobił i zaprawił do służby publicznej, rosnąc odtąd szybko w godności i dostojeństwa. W r. 1472 występuje jako scholastyk krakowski i kanonik kościołów gnieźnieńskiego, krakowskiego, włocławskiego i sandomierskiego, a zarazem pierwszy sekretarz (supremus secretarius) królewski. W llp-cu tegoż roku wita przemówieniem uroezystem w Krakowie patryarchę weneckiego i kardynała Marka Barbusa, legata apostolskiego a latere, wysłanego do Polski w celu skojarzenia pokoju między Kazimierzem Jagiellończykiem a królem węgierskim, Maciejem Korwinem. W tym samym roku 1472, powierza król O-mu urząd podkanclerzego koronnego, a w następnym daje mu nomi-nacyę n.i biskupstwo włocławskie, na którem niebawem uzyskuje i zatwierdzenie papieża Sykstusa IV. Jako sekretarza, a zwłaszcza później jako podkanclerzego, spotyka się O-go bardzo często, co zresztą z natury tego urzędu wynikało, w «toczeniu i przy boku króla. Towarzyszy on Kazimierzowi Jagiellończykowi w jego podróżach po kraju, na zjazdy walne, w czasie wyprawy wrocławskiej w r. 1474, a następnie na zjazd z królem węgierskim, Maciej em Korwinem, i czeskim, Władysławem Jagiellończykiem. W roku 1475 był obok innych wysłany jako komisarz królewski do załagodzenia sporów między Rusią a Wołoszczyzną; zjazd jednak nie przyszedł do skutku, bo król węgierski, zajęty wojną z Turkami, nie przysłał swoich pełnomocników. Ustąpiwszy w r. 1476 z podkanclerstwa, ma O. więcej czasu i możności zajęcia się zarządem i sprawami swej dyecezyi, od której dotąd służba publiczna i obowiązki urzędu podkanclerskiego osobę jego i uwagę odrywały. Pracowity i nie bez wytrwałości, wymowny, zwłaszcza dobry kaznodzieja, dbały o dobro kościoła i rozkrzewienie wiary, ostro zwalcza husytyzm, stara się o podniesienie podwładnego sobie duchowieństwa i o zaprowadzenie wśród niego karności większej. Ten też cel mają na oku statuta O-go, wydane w r. 1477, a dotyczące głównie spraw teologicznych. Nie zrywał przy-tem O. i ze służbą publiczną i w tym właśnie czasie podjął się ważnej misyi, powierzonej mu przez Kazimierza Jagiellończyka, w sprawie znanego sporu o biskupstwo warmińskie między nominatem króla, Wincentym Kiełbasą, a elektem kapituły, później i przez papieża zatwierdzonym, Mikołajem Tun genem. W tym sporze, rozpalającym umysły w Polsce i zwłaszcza w całych Pru-siecli, przewlekającym się lat kilka, niewolnym i od walki orężnej, O. miał sobie zlecony przez króla urząd namiestnika Prus i pełnomocnictwo do prowadzenia układów. Jako więc namiestnik królewski wtedy, w roku 1478, starał się O. w Prusach to naciskiem siły zbrojnej, to następnie układami o przeprowadzenie uspokojenia kraju i wzmocnienie tamże wpływu polskiego. Energiczne jego postępowanie nie zawsze budziło zadowolenie ówczesnych osobistości wpływowych w Prusiech. Zarzucono mu mianowicie, że zbytnią gorliwością i energią utrudnia ustalenie pokoju. Uskarżał się zwłaszcza stary gubernator Prus Ści bor Bażeń-ski (Baysen), że O. nie zasięga jego rady w przedsięwzięciach najważniejszych, ani go o nich nie zawiadamia. Zarzuty te jednak i utyskiwania nie znalazły widocznie w Polsce echa i nie zdołały pozbawić O-go zaufania i łaski Kazimierza Jagiellończyka, skoro wnet potem spotkał go przez nowe odznaczenie nowy dowód tego zaufania i łaski. W r. 1480 mianowicie poparcie królewskie zapewniło O-mu wyniesienie na arcybiskupią i prymasowską stolicę gnieźnieńską, opróżnioną po śmierci J a-kóba Sienieńskiego. Ingres uroczysty na stolicę arcybiskupią odbył O. i osobiście objął w zarząd archidyecezyę dopiero w początkach r. 1482. Jak dawniej na biskupstwie włocław-skiem, tak i teraz rozwijał O. ruchliwość i pracowitość niemałą. Wizytował kościoły, odby-

wał sądy a, równocześnie starał się o pomnożenie liczby duchowieństwa, udzielając w czasie swych 13-letnich rządów arcypasterskich przeszło 2 000 wyższych i niższych święceń kapłańskich. Jak dotąd, tak i nadal, szedł zawsze królowi na rękę, zwłaszcza, ważną wobec ciągłych kłopotów pieniężnych Kazimierza Jagiellończyka, sprawę uchwalenia poborów pieniężnych starał się na synodach u duchowieństwa przeprzeć. Dopiero później, blisko r. 1490, ta powolność w służbie królowi widocznie słabnie. Czy się do tego przyczyniła, czy może nawet wprost sprowadziła to, wojna domowa między Oleśnickimi a Gruszczyńskimi tocząca się o Koźmin, w której król spodziewanej pomocy Oleśnickim nie dał, — nie można na pewne orzec. Niewiadomo również czy w r. 1492, po śmierci Kazimierza Jagiellończyka, O. (jak to niektórzy podają) naprawdę myślał o zerwaniu z dynastyą Jagiellońską, a przepar-ciu elekcyi Piasta, ks. mazowieckiego Janusza. To jedynie da się powiedzieć, że podeszły już wtedy w latach i schorzały prymas odegrał w tej elekcyi naprawdę rolę wybitną, choć ostatecznie zakończoną zupełną klęską zabiegów jego; że popierał początkowo królewicza Zygmunta, a następnie i na samem polu elekcyjnein Władysława, króla czeskiego i węgierskiego, a wobec kandydatury Jana Olbrachta prowadzi! do końca opo-zycyę; że wreszcie na samem posiedzeniu wy-borczem senatu, na którem wybrano właśnie Olbrachta, nie był, że więc w jego zastęp stwie przewodniczył temu posiedzeniu Fryderyk Jagiellończyk. Wybranego króla koronował jeszcze Oleśnicki, ale już niedługo potem, bo 2 lutego r. 1493, umarł na wodną puchlinę w Łowiczu, z którego przez kilka ostatnich miesięcy wcale się nie wydalał. Zwłoki sprowadzono i pochowano w katedrze gnieźnieńskiej, gdzie także pamięć zmarłego uczczono pomnikiem wspaniałym, dłuta Wita Stwosza. Długi pozostałe po prymasie spłacał potem do r. 1506, jako synowiec, Jan Oleśnicki. — Godzi się wreszcie wspomnieć, że O., sam wykształcony, utrzymywał także stosunki z uczonymi ówczesnymi, mianowicie z K a 11 i m a c h e m, który mu cztery ze swych prac poświęcił, tj. gratulacyę z powodu objęcia urzędu podkanclerskiego, memoryał o położeniu Polski wobec Macieja w r. 1478; Żywot Grzegorza z Sanoka i Żywot kardynała Oleśnickiego. —Por. Ks. Korytko w-ski „Zbigniew Ol. arcbp. gnieźn. i prymas“ (w XV t.„Roczników T,va. P. N. poznańskiego“ i w t. TI dzieła „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ ob. także recenzyę tej pracy w „Kwart, histor.“ z r. 1888, str. 652); Papée „Polska i Litwa na przełomie Wieków Średnich“ (st.. 173); Thu-uert „Acten der Ständetage Preussens“ (passim); ks. Chodyński „Statuta synodalia dioe-

.1. F. G

cd

VI. G-y.

J. F. G.

cesis Vladislaviensis“ (p. XXI i 15); „Monu-menta historica Dioec. Vladslv.“ (IV i X); B o-stel w „Przew. nauk. i lit.“ (XVI p. 756) [Wymieniono tu tylko rzeczy niecytowane przez ks. Korytkowskiego].—Do stanowiska Ol. w e-lekcyi r. 1492 ob. Caro „Geschichte Polens“ (t. V, str. 635); Borz emski „Rozbiór kroniki Miechowity“ (w XXVI t. „Rozpraw Wydz. hist, filoz. Ak. Um.“ str. 46); „Kwart, liistor.“ z r. 1895, str. 477, i „Codex epistolaris saeculi XV“ (t. III).    '    Zh

Oleśnicki Andrzej, brat stryjeczny biskupa krakowskiego i kardynała, głośny z procesu z Długoszem, będącym naonczas egzekutorem testamentu kardynalskiego. Dopiero Jan, biskup krakowski, wystawiwszy dokument, u-niewinniający naszego historyka, uwolnił go od tej sprawy.

Oleśnicki Dobiesław (Dobko) z Sienna, od którego jego synowie nazwali się Sie nie liski mi (ob.), stryj kardynała Zbigniewa, wojewoda sandomierski (f w r. 1440). W latach 1393 — 4 był dworzaninem Jagiełły. Towarzyszył królowi w roku 1404 na zjazd raciązki, a stąd do Torunia, gdzie Jagiełłę podejmował W. mistrz krzyżacki, Konrad Jungi ngen. O. wsawił się tutaj i. a turniejach. Walczył w bitwie pod Grunwaldem na czele chorągwi (38) i mężnie się potykał potem w oblężeniu Malborga, a król powierzył mu straż nad Koprzywnem (1410). W roku 1413 na akcie unii horodelskiej figuruje O. jakokasztelan wojnicki i jest nim do r. 1433. W r. 1412 jedzie z Jagi łłą na zjazd do Lubowli, a stąd do Budy, dzie znowu zostaje zwycięzcą w turniejach. Uczestr niczył także w zjeździe panów polskich w Warcie 1423 (statut warcki) i w zjeździe kez marskim w tymże roku (ob.). Potem brał udział w bitwie pod Łuckiem w r. 1431 ze Świdry-giełłą (ob.). W r. 1133 został kasztelanem lubelskim, 27 marca 1435 r. sandomierskim, a 16 grudnia 1438 wojewodą sandomierskim. Jest obecny w r. 1435 w Brześciu kujawskim na rokowaniach z Krzyżakami, które doprowadzają do pokoju, a w r. 1440 towarzyszy Kazimierzowi Jagiell. na Litwę, przy obejmowaniu tronu wielko-książęcego. Występuje O. często na aktach jako świadek: w 1419 r. na akcie przymierza między Jagiełłą i Witoldem a Erykiem, królem duńskim, na „przywileju jedlnieńskim“ z 1430 r., na przyrzeczeniu panów polskich, że po śmierci Jagiełły jednego z jego synów obiorą następcą (Jedlnia 1430), na przywileju Jagiełły dla kościoła wileńskiego (1430), na przyrzeczeniu (1434) i potwierdzeniu praw i przywilejów państwa (1438) przez Warneńczyka, na drugim „przywileju krakowskim“ Jagiełły (1433) i przywileju dla Rusinów ziemi łuckiej. Żoną O-go była Katarzyna, córka podskarbiego koron. Dymitra z Goraja i Bożych darów (ob.) h. Korczak, po której wziął wielki

posag. Pozostawił 11 synów; z tych Jakób (ob. z Sienna J a kó b) głośny był w Polsce; wnuk zaś, Mikołaj z Pińczowa pierwszym polskim kalwinistą (w. XVI). Długosz opowiada o wielkiej sile O-go; mianowicie miał włożyć lwu rękę do paszczy i chciał ją rozerwać w razie, gdyby lew był dłużej się srożył. -Por. Długosz „Hist.“ (III—V); Lewicki „Codex epist. saec. XV“ (t. [ — II); Ni es i ec ki „Herbarz“ (t. VII); Kwiatkowski „Wykaz dostojników“ („Archiwum komisyi histor.“ t. III).

Oleśnicki Mikołaj (f 1586), wnuk Dobiesława, dziedzic Pińczowa, sxad, nakłoniony przez Stankara, wygnał zakonników, a kościół ich na zbór helwecki zamienił, co także z kościołem w Oleśnicy uczynił. Zapozwany o to przed sąd biskupa krakowskiego, Samuela Mi-ciejowskiego, po którego śmierci urząd administratora i sędziego dyecezalnego sprawował Jan Przerębski, przybył z licznym braci szlacheckiej pocztem i nic sobie z jurysdyk-cyi duchownej nie robił. Widząc Przerębski, że nic poradzić nie może, sprawę tę królowi przesłał. Naonczas Andrzej Zebrzydowski, biskup kujawski, strasząc przykładem Rzeszy niemieckej, gdzie jak prawił, z powodu Re-formacyi zapanowała wszelka między stany rówuość, iż chłop szlachcica, a książę cesarza nie słucha, domagał się surowego heretyków ukarania. W obronie O-go wystąpił Mikołaj Rey z Nagłowic, dodawszy od siebie, że nie Reformacya, lecz mnichy powód do złego dają. Jan Tarnowski, kasztelan krakowski, Kmita, woje./oda krakowski, i wielu senatorów niepo-dzielało tej sentencyi rejowej, napominaj ic króla Zygmunta Augusta, aby, gwoli pamięci ojca, według prawa z heretykami sobie postępował. Walenty Dębiński, naonczas kasztelan biecki, radził umiarkowanie i względne z O-itn obejście się, co, jako twierdził, ze względu na zacny i wielą dzieł wsławiony ród O-ch nastąpić powinno. Król rad się przychylił do zdania Dębińskiego i skazał O-go tylko na z wrócenie przywłaszczonych w Oleśnicy i Pińczowie kościołów i na zerwanie wszelkich ze Statikarem stosunków. O. wprawdzie nie we wszystkiem posłuchał króla, ale Stankara z Pińczowa wydalił, a natomiast Marcina Krowickiego przyjął i nabożeństwa helweckiego nie zaniechał.

Oleśnicki Mikołaj, syn Jana z Oleśnicy, wojewoda lubelski (* 1558 — f 1629), który, bawiąc w Moskwie na weselu Dymitra Samozwańca, zostawił opis pobytu swojego w tern mieście w rękopisie „Gody moskiewskie czyli dyaryusz o Dymitrze i Marynie“. Oryginał zachowany w Sieniawie. Kopię onogoż przełożył na jęz. rosyjski Ustrjałowi ogłosił w IV tomie „Pamiętników o Samozwańcu“. O. był gorliwym katolikiem i stronnikiem partyi Habsburskiej, a przeto wrogiem Szwedów. W kościele ś. Krzyża na Łysej Górze fundował kaplicę, gdzie jest jego nagrobek.

D-r. S. K.

Hr.

r.

Hr.

Hr.

D-r J. F.

Olffirer Enoch, żyd, zaufany Zygmunta Augusta, od r. 1545 jest mincarzein w mennicy Wileńskiej; jak długo tam pozostawał i w ogóle o dalszych jego losach wiadomości braknie. Na monetach swej roboty stempla swego nie zamieszczał.

Olga św., żona Igora Rurykowicza. Nestor pod rokiem 903 wspomina, że Ol eg (ob.) dał Igorowi za żonę Olgę, którą przyprowadził z Pieskowa (Psków?). Jedna z późniejszych kronik utożsamia „Piesków“ z bulgarskiem miastem Pliskuwą, nazywając O-ę księżr ą bułgarską. Po śmierci Igora (945) O. rządziła ziemią Kijowską w imieniu małoletniego syna Światosława; miała wywrzeć srogą zemstę na Drewlanach

OleŚilO (R o s e u b e r g), miasto powiatowe w Prusach, w prowincyi Śląskiej, w obwodzie regencyjnym Opolskim, nad Stobrą, 11 klin. od stacyi kolei żelaznej Kudoba, 3 737 mieszk.: 2 987 katolików, 526 ewangelików, 224 żydów (Polaków około 2 500); poczta, telegraf, kasa pożyczkowa, urząd ziemski, sąd okręgowy (izba karna w Kluczborku—Kreuzburg), kościół ewangelicki, słynący łaskami kościół katolicki św. Anny i św. Rocha, kaplica katolicka św. Franciszka z Assyżu w szpitalu, kościół katolicki Bożego Ciała, katolickie seminaryum nauczycielskie.—Neumann G.„Orts-Lexicon d. deutschen Reichs“ (Lipsk 1880); „Schematismus des Bisthums Breslau“ (Wrocław 1896).

Olette, główne miasto kantonu w dep. Wschodnich Pirenejów w okręgu Prades, położone przy zlaniu się rzek Tet i d’Evol, w dzikiej, skałami otoczonej dolinie górskiej; około 1 000 m. —Pod O. pobił gen. Dagobert Hiszpanów (2 września 1793). Są tu zwaliska zamków d’Evol i La Bastide. — W odległości 6 klin. na płd zachód leży T huès-e n tr e-Valls (750 m. nad p. m.) z gorącemi (25 — 78°C) ’źródłami siar-czanemi {Cascade), obfitującemi w sodę, stoso-wauemi do cierpień reumatycznych i nerwowych; jest tam zakład kąpielowy z nowocze-snemi urządzeniami, znany pod nazwą Les Graus d’Ole tte (lub de Thuès).

Qlevano Romano, miasto we Włoszech, w prowincyi Rzymskiej, o 45 kiłom, na wschód od Rzymu. Leży malowniczo na stokach gór, skąd roztacza się widok wspaniały. Znajdują się tu ruiny zamku. Mieszkańców ok. 40)0 (1900).

Olevianus Kacper, reformator religijny (* 1536 w Trewirze—j- 1587 tamże). Studyo-wał prawo w Paryżu, Orleanie i Bourges, gdzie zapoznał się z nauką Kalwina, następnie teologię w Genewie; w r. 1559 został nauczycielem w Trewirze, gdzie począł szerzyć zasady Kalwina. Zmuszony przez arcybiskupa do o-puszczenia miasta rodzinnego, udał się O. do Heidelberga (1560) i został tam nauczycielem, radcą kościelnym i kaznodzieją nad.vornym. W r. 1562 opracował O., pospołu z Ursiuem, Katechizm heidelberski. Pozbawiony w r. 1576 przez wyznawcę Lutra, Ludwika VI, swych urzędów, przeniósł się O. do Berleburga, a w r. 1584 do Herbornu, gdzie założył szkołę i usilnie pracował nad szerzeniem kalwini-zmu w krajach należących do hr. Wittgenstein i hr. Nassau.—Bibi.: Sudhoff „0. und Ursi-nus“ (Elberfeld 1857).

Olewsk (dawniej O 1 e g s k, w dokum. W o-lewsk), m-ko na Wołyniu, pow. Owrucki, nad rz. Uborcią; parafialny kościół katol,, kaplica, dwie cerkwie, bożnica; młyny; ok. 3 000 m-szk. (w r. 1870 —1292 m., w tern 44$ żydów). — O. był siedzibą możnego na Rusi rodu Niemi-ryczów. Władysław IV przywilejem z d. 20 września 1641 r. nadaje świeżo założonemu

przez Aleksandra Nieinirycza miastu prawo magdeburskie i herb, tudzież ustanawia targi (co czwartek) i dwa jarmarki: na św. Mikołaja i na Wniebowzięcie N. M. P. (według kalendarza greckiego). W r. 1648 Aleksander Niemirycz, założyciel m-ka, padł z ręki kozactwa. Podczas Koliszczyzny schroniło się tutaj sporo szlachty. Parafialny kościół katol. wzniesiony został w r. 1669 przez Karola Nieinirycza; w r. 1868 zgorzał i w r. 1877 odbudowany kosztem b-pa Ludwika Brynka. W O-u był ongi zamek i klasztor Karmelitów, sprowadzonych przez dziedzica, Jana Karola Niemirycza, który darował im m-ko i przyległe grunta, o co rodzina jego prowadziła z zakonem do r. 1693 proces, zakończony utrzymaniem się Karmelitów przy uczynionym im zapisie. Klasztor został w r. 1832 zniesiony, a kościół obrócony na parafialny. Rizzi Zanoni, a za nim Echard mylnie umieszczają O. w w-dztwie Brzeskiem. („Słown. Geogr.“).

Olfaktometr (wyraz utworzony niewłaściwie z łac. olfactus = węch, powonienie i z gr. tó pirpov == miara; powinienby brzmieć „osfrezyo-metr“, ponieważ powonienie zwie się po gr. ij óacppYjocę); tak nazwał Zwaardemaker przyrząd wynaleziony przez siebie, mający mierzyć stopień wrażliwości powonienia, oraz siłę zapachu ciał danych. Przyrząd taki składa się z wałka wydrążonego, sporządzonego z kaolinu (glinki porcelanowej) dziurkowatego, który napełnia się istotą woniejącą, do badania służącą, oraz z cewki połączonej ruchomo z powierzchnią wałka, przepuszczającego przez ściankę swą zapach na zewnątrz. Koniec wolny cewki umieszcza się w nozdrzu, wdychając przezeń powietrze; równocześnie przesuwa się koniec jej drugi po powierzchni wałka, aż do chwili poczucia zapachu; z długości przebytej końca tego wyciąga się wniosek o sprawności albo wrażliwości węchu b-idanego, lub też o sile woni wydzielanej przez ciało w wałku u-mieszczone. Wyniki w sposób taki osiągnięte uchodzić nie mogą za dokładne i ścisłe, więc też O. nie wiele przyczynić się może do wyjaśnienia właściwości fizyologicznych powonienia.

w. w. w.

„Połn. Sobr.

J. fi

S. I)rz.

i mieszkańcach Korostenu za zamordowanie męża, a następnie, oddawszy województwo nad wojskiem wojewodzie Swienoldowi, zajęła się urządzeniem ziemi Nowogrodzkiej, dzieląc ją na obwody (pogosty) i ustanawiając podatki. W r. 955, podług opowieści Nestora, udała się do Konstantynopola, gdzie przyjęła chrzest. Konstanty Porfirogëneta wspominając o pobycie 0-i w Konstantynopolu w r. 957, uie mówi jednak nic o jej chrzcie. Podług kronik niemieckich w r. 954 miała wysłać posłów do ces. Ottona I z prośbą o przysłanie biskupów i księży. U-marła w podeszłym wieku w r. 969, nie zdoławszy namówić do przyjęcia chrztu swego syna Światosława. „Encikłop. Słowar“; Leonid. „Otkuda rodom była... Olga“ („Russk. Starina“ 1888,VII); I.Małyszewskij „Proischożdenie... Olgi“ („Kijew. Starina“ 1889, VII, IX); Soło-wjew „Ist. Rossii“ I, 122 —135.

„Russk. Liet.“ I, 23- 29 (Nestor).

Olgassys, po grecku ”0\yaaaoę, wysokie, dzikie a mało dostępne pasmo górskie na granicy Paflagonii i Galacyi, ciągnące się ku połu-dnio - zachodowi od rzeki Halys do San-gariosa, z źródłami rzeki Parthenios, na zachód od miasta Pompejopolis, a na południe od Germanicopolis; Paflagończycy pobudowali na szczytach i skłonach jego liczne świątynie. Ptolomeüsz (5, 4, 4), wymieniając góry Gigas, miał z pewnością na myśli góry 0-s, które dzisiaj jeszcze Uigur, Alkas albo Ilkas-dagh się zowią.—Por. Strabon, 12, 562; „Wiener Jahr » bûcher“ tom 105, str. 14.

Olgierd, wielki książę litewski (* ok.r. 1296 — f w r. 1377), panował 1345 —1377. Był trzecim z kolei synem Giedymina i Olgi, ks. Smoleńskiej (według NarbuttaiStadnickiego), drugiej jego żony, a rodzonym bratem Kiejstuta. W r. 1337 pustoszył wraz z braćmi Mazowsze. Po śmierci ojca w r. 1340, otrzymał O. Krewo, jako swoją dzielnicę, nadto panował w Witebsku: było to dziedzictwo pierwszej żony O-a, Maryi, córki ostatniego ks. Witebskiego, Jarosława Wasilewicza, poślubionej w r. 1318, tron zaś wielko-książęcy oddał Giedymin młodszemu synowi, Jawnucie (ob.). Ta wola ojca miała z początku posłuszeństwo u synów Giedymina. O. w r. 1341 wyprawia się jako książę witebski na Możajsk, w r. 1342 pomaga Pskowianom przeciw W. Nowogrodowi, w latach następnych pustoszy Inflanty; ale niedołężne rządy Jawnuty i groźne niebezpieczeństwo od Krzyżaków, stały się powodem tego, że O. i brat jego Kiejstut, ks. Trocki, uknuli spisek, zmierzający do pozbawienia władzy Jawnuty. Jakoż w r. 1345 Kiejstut napadł nocą na Wilno i Jawnutę zmusił do ucieczki. O. osobiście nie uczestniczył w tym zamachu stanu, dokonał go sam Kiejstut; wszelako, gdy O., spóźniwszy się, nadciągnął z wojskiem, Kiejstut oddał O-wi Wilno, a z niem i władzę wielkoksiążęcą. Tak O. został panem zwierzchnim Litwy. Pierwszym jego pomocnikiem i doradzcą był ukochany Kiejstut, główna siła wojskowa dynastyi i państwa. Właściwie obydwa; panowali nad Litwą, a sprawowali rządy tak zgodnie i jednolicie, że za granicą nie wiedziano, kto jest właściwie „królem“ Litwy: O. czy Kiejstut. — Był to oryginalny i jedyny w dziejach system rządów wspólnych, bliźniaczych, wytworzony bynajmniej nie przez jakąś umowę i plan z góry, ale okolicznościami, siłą faktów. I przetrwał on aż do śmierci braci, a raczej O-a, niezamącony niczem; żaden z nich nie powziął ani planu, ani czynu bez wiedzy i rady drugiego, działali razem, jak jedna dusza. Ten system-to jedno z najwybitniejszych i najciekawszych zjawisk w dziejach Litwy. Polityka tego systemu była dwojaka: odporna wobec Zakonu krzyżackiego, zaczepna wobec Rusi. Kiejstut wziął na siebie pierwszą, czuwał nad granicami północno-zachodniemi i walczył bohatersko z Krzyżakami, O. skierował swą uwagę na sprawy ruskie. Uzupełniali się bracia charakterami i zdolnościami swojemi, a temu systemowi zawdzięczała Litwa to, że nie uległa przewadze Zakonu, który w tym czasie właśnie stał u szczytu swej potęgi (Winrych vo u Kniprode ob.). Litwa była państwem młodein, świeżo zorganizowanem (G i e d y m i n), a naokół otoczona wrogami groźnymi, a zwłaszcza Zakonem. O. więc dla przeciwdziałania, dla wytworzenia siły, by módz skutecznie walczyć z Krzyżakami, postanowił całą Ruś wcielić do swego państwa, odwetować szkody na rzecz Zakonu poniesione. Zdobycie całej Rusi-to program O-a, to zadanie, które sobie wytknął i któremu całe życie poświęcił, ale którego w zupełności dokonać nie zdołał. Program, jak na ówczesne stosunki litewsko-ruskie, ani zbyt śmiały, ani trudny: bo Ruś, oprócz Suzdalszczyzny (Moskwa) i Tweru, o ile nie należała do Litwy, była w najwyższein rozprzężeniu, a właśnie dlatego była zdobyczą wcale łatwą. Ale przeprowadzenie tego programu wymagało jednej rzeczy: spokoju od Krzyżaków, a właściwie swobody działania bez przeszkód z ich strony. Ten spokój dać O-wi było zadaniem Kiejstuta, do niego należało odpierać i mścić najazdy krzyżackie. Oto źródło tych rządów bliźniaczych, tego dualizmu uzupełniającego i wspierającego się nawzajem. A ponadto ten system odźwierciadla doskonale w swych przedstawicielach dwojaką duszę państwa litewskiego i jego części składowych, na pozór sprzecznych ze sobą: Kiejstut — ostatni bohater Litwy pogańskiej i sam do śmierci poganin; O. na pół chrześcianin, całkiem zruszczały. Wyjątkowy był ten dualizm, ale i wyjątkowe warunki, w jakich wówczas żyła Litwa 01-gierdowa. Liczne też i rozległe były zdobycze O-a na Rusi: Siewierszcz/zna z Briańskiem, Nowogródkiem siewierskim i Czernihowem (r. 1356), Mścisław, Mohilew i nadgraniczne gro-

dy Smoleńskie    od strony    księstwa witebskiego    I    nie osiągnęły i posiadłości zakonnych    nie roz-

(r. 1362). Nie    rządził w    nich jednak    O. bez-    |    szerzyły. O., a w szczególności    Kiejstut,

mścił się też na Zakonie i często najeżdżał i rabował Prusy i Inflanty. O. jest tu właściwie tylko pomocnikiem brata i w ważniejszych tylko wypadkach rękę przykłada bezpośrednio, staje osobiście do walki lub na Zakon, do jego posiadłości, się wyprawia (w r. 1370). — W dziejach O-a osobistych ważniejszemi są sprawy i wojny ruskie. Dwóch przedewszyst-kiem nieprzyjaciół, dwa państwa musiał spot-

pośrednio, osadzał na tych dzielnicach synów lub braci, którzy zwolna ruszczyli się i „grecką“ wiarę przyjmowali; jeden tylko Mścisław pozostawił on w swym ręku. Gdyby program O-a po jego śmierci rozwijał się był prawidłowo przez stosunki, jakie się wytworzyły (Unia Polsko-litewska), gwałtownej i zasadniczej nie uległ był zmianie, Litwa, w obrządku wschodnim ochrzczona, byłaby się z czasem zmieniła w państwo    wybitnie    i wyłącznie    ruskie,    kac O. przy urzeczywistnieniu swego    progra-

z temi wszelkiemi pierwiastkami, z tym    stanem    mu wobec Rusi: Polskę, a zwłaszcza    Moskwę,

Wojny z niemi były dla O-a koniecznością dziejową. Polskę odgrodzoną przez Krzyżaków od morza Bałtyckiego, pchnął Kazimierz Wielki na Wschód, wskazując dla niej nowe drogi i środki do dalszego rozwoju; brzegi morza Czarnego, zamiast Bałtyku —oto cel Kazimierza, a zajęcie Rusi Czerwonej w r. 13.40, to wyraz dążeń wielkiego monarchy. Ale przez to zbliżył się bezpośrednio do granic litewskich, napotkał na swej drodze O-a, zmierzającego do tego samego celu: musiało więc przyjść do walki stanowczej, kto ma komu ustąpić. Zaczyna się też w r. 1349 wojna, a przedmiotem sporu staje się Wołyń (Łuck, Włodzimierz) zajęty przez Polskę. W r. 1350 O. wraz z Kiejstutem , Lubartem i z Tatarami pustoszy Lwów, zdobywa Brześć, Chełm, Bełz i Włodzimierz, a przedtem jeszcze najeżdża ziemię Sandomierską. W r. 1354 Kazimierz odzyskuje stratę, a Kiejstut dostaje się do niewoli; ostatecznie w r. 1366 przychodzi do umowy i podziału Wołynia między oba państwa i do]od-stąpienia Podlasia Litwie. Po śmierci Kazimierza (r. 1370) znowu Włodzimierz traci Polska, a O. pustorzy i rabuje klasztor Świętokrzy ski na Łysej Górze. Nie osiągnął więc zupełnego celu O. w wojnie z Polską, część Wołynia musiał jej odstąpić; ale ten cały spór miał

żegnała samej waśni, która trwa do r. 1569, do Unii Lubelskie'. — O Ruś i program O-a toczy się także walka z Moskwą. Pod rządami Dymitra Dońskiego (ob.) od r. 1354 do 1389, wchodziła dopiero Moskwa w okres świadomości i odrębności państwowej, w jej carach budzić się już poczynał coraz silniej duch nie- » zależności politycznej, pragnienie to samo, które obejmowało program O-a—panowania nad całą Rusią. W tem tkwił powód ich walk, jeszcze nie dość wyraźny, siebie świadomy. Trzy były wojny O-a z Dymitrem Spór z r. 1351—2, który wywołał ks. Smoleński Szymon Jawnutowic , druh O-da, zdołał O. wcześnie bez wojny zażegnać, a przez to u-chronić Smoleńsk od najazdu ks. moskiewskiego. Dopiero za panowania Dymitra przyszło do wojny, a za powód posłużyły stosunki twer-

kulturalnym, jaki wykazuje Moskwa w w. XV i XVI. Rok 1386 zadał stanowczy i ostateczny cios programowi O-a.—W r. 1345 zasiadł więc O. na tronie litewskim, przebywając głównie w Wilnie; Jawnuta otrzymał Zasław. Nie zadawalał go to jednak wcale i wraz z bratem Narymuntem (ob.) próbuje bezskutecznie odzyskać tron wielko-książęcy, nadaremnie szukając pomocy u liana tatarskiego, ks. smoleńskiego i Szymona Iwanowicza Pyszne-g o, wielk. ks. moskiewskiego. W tymże roku (1346) napada O. na posiadłości Rzplitej nowogrodzkiej, zawiera wszakże zaraz pokój korzystny, bo. odtąd Nowogród pozostaje pod jego wpływem, a „posadnikami“ (namiestnikami) aż do upadku tej Rzplitej w r. 1471 są bez przerwy potomkowie O-a. Nie ma też niemal jednego roku w dziejach O-a, któryby minął bez wojny. Krzyżacy i Moskwa, Polska i Tatarzy— to główni wrogowie O-a. Krzyżacy parli na wschód; zdobycie Litwy, a przynajmniej Żmudzi, by się połączyć z Zakonem inflanckim oto ich marzenie , a pogaństwo Litwy , to hasło, pod którem walczą urzędowo], to tarcza, z którą występują wobec Europy i swoje coroczne „rejzy“ usprawiedliwiają. Dość powiedzieć, że w latach 1345 — 1382 odbyli Krzyżacy 96 wypraw na Litwę, a O. i Kiejstut odpłacili mu 42 odwetami. Do wypadków wy- w sobie wszystkie żywioły dalszego pożaru bitniejszych z wojny krzyżacko-litewskiej, a w wojny i t) lko Unia polsko-litewska w r. 1386 których O. osobiście uczestniczy, należą: wiel- . zmieniła sposób prowadzenia sporu, ale nie żaka klęska Litwy nad rzeką Strawą (poboczną Niemna) w d. 2 lutego r. 1349; zburzenie Wie-lony, twierdzy litewskiej; zdobycie i zburzenie przez Krzyżaków Kowna w r. 1362, któremu zapóźno przybyli z odsieczą O. i Kiejstut, poczem w roku następnym zapędzili się. Krzyżacy aż pod Grodno; wielka bitwa pod Rudawą (koło jeziora Frischhaffen, w pobliżu Królewca) w r. 1370, bitwa krwawa i zacięta, zwycięska wprawdzie dla Zakonu, ale drogo przez niego okupiona, — O. walczył w niej osobiście obok Kiejstuta; nakoniec wyprawa Krzyżaków na Wilno w r. 1377 w lutym, pod wodzą marszałka Gotfrieda von Linde— część miasta została wtedy spalona i zrabowana, ale pomścił się za to WitoldKiejstutowic z rozkazu O-a. Wszystkie te „rejzy“, nieraz po kilkakroć do roku powtarzane, celu swojego

Moskwy, bo musiał się dzielić z Polską—Wołyniem.

skie. Szwagier O-a, ks. twerski Michał, u-ciskany przez Dymitra, schronił się pod o-piekę O-a; a zaznaczyć trzeba, że pomiędzy Twerem a Moskwą trwało właśnie współzawodnictwo uparte o przewagę na Rusi. W r. 1368 wyprawia się więc O. na Moskwę, pokonywa Wg trzech bitwach'J krwawych Dymitra, o mu-ry Kremlu kruszy swą kopię, zgodnie z zapowiedzią do posła moskiewskiego wyrzeczoną, i zmusza Dymitra do zawarcia pokoju korzystnego—odstąpienia Trubczeska i Staroduba i przywrócenia Michała twerskiego na jego „kniażenie“. Dymitr zamyśla o zemście i w roku następnym wyprawia się w okolice Brańska, ale O. zjawia się znowu (r.    1370) pod

murami stolicy. Ta druga wyprawa kończy się zaręczynami córki O-a, Heleny, z bratankiem i dowódzcą wojsk Dymitra, kniaziem Włodzimierzem Andrzejowicem. — W r. 1372 wyprawia się O. po raz trzeci przeciw Dymitrowi na prośby Michała twerskiego; wojska nieprzyjacielskie spotykają się pod Lubuckiem i dni kilka stoją naprzeciw siebie bezczynnie, aż w końcu przychodzi do rozejmu krótkiego, niekorzystnego dla Michała, który nie uczestniczył w rokowaniach , ale rozejmem tym zabezpieczył przynajmniej jeszcze na wiek cały niepodległość Tweru. Były to ważniejsze starcia O-a z Moskwą; ale podnieść trzeba, że oprócz wojny w r. 1368, nigdy nie odważa się O. na rozprawę walną z Dymitrem, i kończą się wyprawy jego bez rozlewu krwi — przyczyna tego tkwi w ostrożności O-a, w obawie, by zastępy ruskie, z których przeważnie składały się wojska O-owe nie zdradziły go w wirze walki, nie chcąc walczyć z ru-skiemi także zastępami Dymitra ;. O. woli więc układami zakończyć spór. A ponadto trzeba położyć nacisk na to, że te wmieszania się i walki z powodu Tweru to tylko powody walki przygodne, przyczyna tkwi głębiej w samej istocie stosunku Litwy do Rusi. Oprócz wojen powyższych, walczył jeszcze O. z Tatarami w latach 1351 - 1363, a zwycięstwo jego nad Sinemi Wodami w r. 1363 rozniosło daleko jego sławę. Ścigając Ordę uciekającą, zapędził się O. aż na Krym, dotarł do bogatego Chersonezu i zamienił go : w gruzy, z których się już nigdy nie podźwignął. Shołdowanie Tatarów, zdobycie wespół z Koryntowi czarni (ob.) Podola, które im potem nadał, i Kijowszczyzny — to owoce walki z Ordą tatarską. Te lata (1351 — 1363), to czas potęgi największej O-a: Rżew, Możajsk, Smoleńsk, Twer biją pokłony księciu Litewskiemu.—To najwybitniejsze czyny wojenne O-a. Granice państwa rozszerzył niezmiernie, podniósł urok potęgi swojej, bo nie uległ potężnym Krzyżakom, bo był pogromcą Tatarów. Ale musi swe zasługi dzielić z Kiejstutem, zwłaszcza , o ile chodzi o Zakon. Swojego śmiałego programu nie wypełnił wszakże w całości, bo nie poddał swemu wpływowi

Zajmowało gorąco historyków polskich i rosyjskich pytanie: czy O. był clirze-ścianinem. Dziś możemy odpowiedzieć, że został nim dopiero na łożu śmierci i podobno przyjął chrzest z rąk Dawida, archimandry-ty Ławry pieczerskiej (ob.), według innych z rąk zamkowego kapłana ruskiego; w każdym jednak razie w obrządku wschodnim. I papieże niejednokrotnie zabiegali, by z Litwą O. przyjąłchrzest: znane są bowiem 3 bulle papieskie (u Theinera „Vetera monumenta Poloniae“ t. I) z r. 1349 pap. Klemensa II, pisane w tym celu do Kazimierza W., arcybiskupa gnieźnieńskiego i O-a; przeszkodziły jednak chrztowi intrygi krzyżackie. O. wysoko sobie cenił ten krok, zawczesny jeszcze przecie dla Litwy; znamienna jest w tej mierze jego odpowiedź z r. 1358: za przyjęcie chrztu żądał połowy Prus Wschodnich, całej Kurlandyi, wielkiej części Itiflant, tj. tych wszystkich ziem, gdzie Litwini lub pokrewne im szczepy mieszkały, a w końcu przeniesienia obu Zakonów (inflanckiego i pruskiego) na pustkowia graniczne między Tatarami a Rusią, by te-'~^łaśnie od zagonów Ordy zasłaniali. Choć O. za życia nie był chrześcianinem jawnie, był nim jednak w duchu, choćby już przez stosunki z Twerem i pokrewieństwa z jego książętami (a w rodzinie książąt t.werskich byli męczennicy za wiarę, na całej Rusi czczeni). Chrystyanizm w swem państwie O. nie tylko tolerował, ale owszem popierał, a dowodem tego są dwie fundowane przez niego cerkwie w Wilnie, dowodem Franciszkanie wileńscy. Zresztą państwo O-a składało się przedewszystkiem z rozległych dzielnic ruskich, na których siedzieli synowie czy bracia jego, zruszczeni już i wyznawcy wiary greckiej; większość poddanych byli Rusini, z którymi trzeba się było liczyć, którzy tworzyli społeczeństwo kulturalnie wyższe od panującego ludu litewskiego i przez to ogromny wpływ nań wywierające. Na dworze wileńskim panował też obyczaj ruski, językiem urzędowym był ruski, w najbliższem otoczeniu O-a byli Rusini, chrze-ścianie. Tolerancya więc była konieczna. Zaznaczyć jednak trzeba, że ten przemożny wpływ ruski ograniczał się tylko do rodzin książęcych i bojarskich, a nie dotykał warstw ludu litewskiego, rdzennych, przywiązanych gorąco do swojej religii i bogów starych. Że O. dopiero na łożu śmierci przyjął chrzest, tłómaczy się to tein, że książę panujący musiał być poganinem według pojęć litewskich i starym bogom ojczystym składać ofiary, jeżeli chciał, by lud widział w nim pana zwierzchnego i był mu posłusznym i uległym. O. znał dobrze znaczenie polityczne i kulturalne religii, wiedział, że siedziba niezależnego zwierzchnika kościelnego jest rękojmią bezpiecznego i pewnego posiadania ziem. W tym też celu wcześnie już robił zabiegi w Carogrodzie, by Ruś należącą do swe-

go państwa uwolnić od wpływów metropolity rezydującego w Moskwie i stworzyć odrębną i niezależną metropolię litewską. I to mu się udało w r. 1354. Ale zdobycie Kijowa podniosło zakres pożądań O-a: pragnął teraz mieć w swoim państwie, nie odrębnego i wprost od Carogrodu zależnego metropolitę, ale metropolitę całej Rusi. I na to zgodził się patryarcha carogrodzki i w r. 1356 ustanowił Cypryana metropolitą całej Rusi z siedzibą w Kijowie. Łączy się to z programem O-a, i przynajmniej pod tym względem udało się mu odnieść zwycięstwo nad Moskwą, mieć w swojem państwie ognisko środkowe wiary grec -kiej, którem dotąd była Moskwa.— O. miał szacunek za granicą i stosunki rozległe: z Anglią zawiera kilkakroć umowy handlowe; do cesarza Karola IV wysyła w r. 1358 poselstwo z Kiejstutem na czele, z oświadczeniem pokoju i zgody z Zakonem wieczystej, z przedstawieniem, że jego państwo składa się przeważnie z dzielnic chrześciańskich, a większość jego poddanych to chrześcianie; że nawet gotów jest wyrzec się pogaństwa z całą Litwą. Cesarz z zapałem chwycił się tej myśli i zabrał do dzieła, zapowiedział nawet zjazd do Wrocławia: Krzyżacy jednak udaremnili zabiegi i rozpoczęli na nowo (r. 1360) wojnę systematyczną, bo ich interes wymagał konieczDie Litwy pogańskiej. I z Kazimierzem W. O. w częstych zostawał stosunkach.—W r. 1352 nawiedziła Litwę wielka klęska, zaraza t. zw. „czarny mór“ (ob.).—O. żenił się dwa razy; w r. 1346 zmarła mu pierwsza żona Mary a, poślubia więc w r. 1349 Juliannę, ks. twerską, córkę Aleksandra Michajłowicza (ob.). Z obu żon doczekał się 12 synów i prawdopodobnie 7 córek — z tych najlepiej znane są w historyi wspomniana wyżej Helena, Aleksandra i Mary a. Cztery z nich poślubiło kniaziów ruskich (między niemi Helena), jedna ks. Szczecińskiego, Kazimierza (ob.), najmłodsza, Alek s an dr a —Ziemowita Mazowieckiego, a M ary a—ulubieńca Jagiełły, Wojdyłłę, który się stał zarzewiem tragicznej walki Kiejstuta z Jagiełłą. O. umarł w maju 1377 na zamku wileńskim, w 81 roku życia, jako chrześcianin; ale pogrzeb jego jest najbarwniejszą ilustracyą tego chaosu, a raczej niepewności pojęć religijnych, tego okresu przełomowego, którą przeżywała Litwa ówczesna. By zadość uczynić tradycyi litewskiej i przywiązaniu a żądaniom ludu, zwłoki O-a przewieziono do Mejszagoły i tu uroczyście wśród tłumów spalono na stosie. Ale wdowa po O-dzie, Julianna, kazała zebrać popioły męża i pochować po chrześciańsku w cerkwi, którą sam ufundował. O. umierając oddał tron wielkoksiążęcy ulubionemu i najstarszemu z drugiej żony synowi Jagielle, a opiekę nad nim i nad programem powierzył staremu Kiejstutowi. Jagiełło zaś i Witold Kiejstuto-wic mieli się stać w najbliższej przyszłości O-em i Kiejstutem, ich następcami, mieli snuć dalej program swoich ojców: innemi jednak całkiem torami potoczyły się dzieje Litwy.— O. jest bądź co bądź jednym z najznakomitszych władców Litwy —postacią potężną, a nawet powszechną, dziejową. Wszystkich swych braci przewyższał zdolnościami, i rozumem: nie dziw więc, że zwycięzca Kiejstut jemu oddał Wilno i władzę zwierzchniczą. Polityk bystry i śmiały, o widnokręgu rozległym i energii wielkiej, zna on i rozumie doskonale całe położenie i stan rzeczy, a równocześnie o-sobą swoją własną odźwierciedla znakomicie tę niejasną i przełomową chwilę, w której się Litwa znajduje. Czas jego rządów — to najświetniejszy okres dziejów Litwy, o ile pominiemy Witolda. — O. nie jest założycielem dynastyi, ale mimo to jemu Litwa zawdzięcza ugruntowanie swych podstaw państwowych. Idąc w ślady Giedymina, ojca swego, który tytułuje się „królem wielu Rusinów,“ wskazuje Litwie drogę, którą ma iść, rozszerza zamiary ojcowskie i stawia sobie cel śmiały: nie część, ale całą Ruś wcielić do swego państwa. Że program O-a nie został wykonany, nie jego to wina, ale z drugiej strony lepiej się stało, że Litwa inną poszła drogą. O. nie jest wcale bohaterem wojownikiem, choć męstwa osobistego odmówić mu nie można, ale pod obu względami ustąpić musi Kiejstutowi, którego za to przewyższa inteligencyą i zdolnościami polityka. Był O. wykształcony, a Narbutt opowiada, że sam układał ważniejsze umowy po rusku lub po niemiecku, kronikarz zaś pruski zaznacza wyraźnie, że znał dobrze język niemiecki. Wszystkie plany wypraw wypracowywał sam, ale tak, że nikt (oprócz Kiejstuta) nie znał jego zamiarów prawdziwych. Żył bardzo skromnie, nawet surowo, przestrzegał sprawiedliwości wobec każdego; miał poczucie swej władzy i dumy mu nie brakowało, ale umiał zawsze zachować miarę. Znaczny wpływ wywierała na O-a żona, Julianna, która kierowała wychowaniem synów. Kronikarz pruski tak opisuje O-a: „Postaci wspaniałej, cera rumiana, twarz ściągła nieco, nos wydatny, oko niebieskie, pełne wyrazu, brwi gęste, broda długa, światło-rusa, nieco siwa, takiż włos na głowie, czoło wysokie. Urody więcej niż średniej, ani zbyt suchy, ani otyły. Mówi głośno, wyraźnie, brzmieniem uchu przyjemuem. Siedzi na koniu dzielnie, ale gdy chodzi chromie na prawą nogę, dlatego zwyczajnie opiera się laską, albo na giermku.“—Por. do dziejów O-a i Litwy: Stadnicki „O. i Kiejstut“ (Lwów 1870); tenże: „Koryat Gedyminowicz i Korya-towicze“ („Rozpr. Akad. Umiej.“ wydz. hist. fil. t. VII); Smolka „Kiejstut i Jagiełło“ („Pamiętnik Akad. Umiej. t. VII) i „W pięcio-wiekową rocznicę“ (Kraków 1886); Narbutt „Dzieje Litwy“ (t. V); Wolff „Ród Gedymina“ (Kra-

ków 1886).

Wielki“ (do wojny z Polską); Bol dt „Der deutsche Orden und Littauen“ (Królewiec 1873); Antonowicz „Oczerk istorii wielikago knia-żestwa Litowskago“ (Kijów 1878!; Smirnow: „ Jagiełło — Jaków—Władisław“ (Odessa 1868);

(t. I) i „Ludwik

. M. O-y

„Ród Gedymina“; Boniecki „Poczet rodów w w. ks, Litewskiem“; Wolff „ Kniaziowie litewsko-ruscy “.

Olgimuntowicz, przydomek kniaziów Holsz a ńskich (ob.), używany na pamiątkę protoplasty ich Olgimonta.

Olgopol, miasto, ob. Olhopol.

Olgun. albańska nazwa miasta Dul ci g no.

Olha, domniemane jezioro i rzeka na Polesiu Mińskiem. Znalazły się na mapie Litwy z 1613 r., wydanej staraniem ks. Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, zwanego „Sierotką“, i dlatego bodaj wymienione są w dodatku do

Hr.

K ocliano wski „Kazimierz

Szujski „Dzieje Polski“ węgierski.“

Olgierdowicze, potomkowie wielkiego księcia Olgierda Gedyminowicza, który z dwóch żon zostawił dwunastu synów. Z pierwszej żony, Maryi, księżniczki witebskiej, urodzili się: Andrzej, Dymitr, Konstanty, Włodzimierz i Fedor, z drugiej zaś, Julianny, księżnicki twer-skiej: Jagajło-Władysław, Skirgiełło-Iwan, Ko-rybuPDymitr, Lingweni - Szymon, Korygiełło-Kazimierz, Wigunt-Aleksander i Świdrygiełło-Bolesław. Ród Andrzeja wygasł na wnukn jego, Aleksandrze Iwanowiczu, kniaziu pskowskim (f 1442 r.), i podania o pochodzeniu od tego kniazia kilku rodzin kniaziowskich (Po-łubińskich i Łukomskich) nie mają żadnej podstawy. Z rodu Dymitra, syn jego, Michał, jest protoplastą kniaziów Trubeckicli (ob.). K o list an ty przez syna swego, Wasyla, stał się protoplastą książąt Czartoryskich. Włodzimierz miał trzech synów: Aleksandra (Olelkę), Iwana i Andrzeja. Z nich pierwszy jest protoplastą Olelkowiczów (ob.), drugi zaś Bielskich (ob.). Fedor pozostawił trzech synów: Romana, protoplastę ks. Kobryńskich (ob.), Sanguszkę, praojca rodu tego nazwiska, i Hurkę, którego potomkowie pisali się Hurkowiczami (wygaśli w połowie XV-go stulecia). Jagajło (Jagiełło) stał się założycielem królewskiej dynastyi Jagiellonów (ob.). S k i r-giełło zmarł bezpotomnie. Kory but dał początek rodowi Korybutowiczów ( podług Wolffa wygaśli w połowie XV-go stulecia, i twierdzenie heraldyków, jakoby od rzeczonego Korybuta pochodzili kniaziowie Zbarazcy, Wi-śniowieccy, Poryccy i Woronieccy, należy u-ważać za błędne). Lingweni stał się protoplastą kn. Lingvveniewiczów-Mścisławskich(ob.); Korygiełło, Wigunt i Świdrygiełło zmarli wszyscy trzej bezpotomnie, co zadaje kłam podaniom niektórych rodów (np. Swiderskich, Kwiatkiewiczów, Skinderów) o ich pochodzeniu od książąt wspomnianych. —Z r ó d ł a: Stadnie ki

D.

o.

Teat'ru kuli ziemskiej Abrah. Orteliusza, w atlasach dawnych Merkatora i innych, tudzież w atlasie Augsburskim Willa, na str. 64. Istnieje również O. na karcie Litwy przy dziele geograficznem z 1740 r. p. t. „Świat“, prymasa Władysława Łubieńskiego, niemniej na mapach Polski: a) paryzkiej Roberta Vaugandy z 1767 r., b) Konrada Lotera z 1772 r., c) paryzkiej E. Mentella z końca XVIII w., d) na karcie Rossyi i części Polski Moithey’a z końca przeszłego wieku, e) w atlasie Rzplitej Riz-zi-Zanoniego z 1772 r., na karcie 11, pod 27 stopniem długości. Widocznie z tej ostatniej mapy wziął wiadomość o O-e Echard do swego „Dykcyonarza Geograficznego“ (tłómaczenia polskiego z 1782 r., t. II, str. 237) i, wykazawszy podług skali długość jeziora na 3 mile, a szerokość na 2 mile, wskazał stąd początek rz. O-i, uchodzącej do Berezyny. Spotyka się to domniemane jezioro wraz z rzeką na karcie Polski w trzech rozbiorach, wykonanej przez Matto w Wiedniu 1809 r., jako przeróbce z Rizzi Zanoniego, i zapewne musiały być te błędy i w innych atlasach i mapach, ale rzecz najdziwniejsza, że nawet Wielka Encyklopedya Orgelbranda w t. XIX, na str. 867, bez krytycznego sprawdzenia faktu, wypisała dosłownie błędną wiadomość o O-e z wymienionego Dykcyonarza Echarda. Otóż jezioro O. nigdy nie istniało na Polesiu Mińskiem, rzeka zaś w tych miejscowościach Oła, dopływ lewy Berezyny, była powodem błędu. Oła wszakże niema początku w żadnem jeziorze, ani też nie tworzy rozlewów znacznych na przestrzeni prawie trzydzieśto-milowego biegu swego, o czem świadczą teraźniejsze mapy strategiczne i hydrograficzne. („Słown. Geogr.“).

Olłlńo, miasto w prowincyi hiszpańskiej Algarve, okręgu Faro, nad oceanem Atlantyckim, 7 kim. na wschód od Faro; przystań; uprawa wina, powroźnictwo, garncarstwo, rybołówstwo; około 10 000 mieszk.

Olhopol lub Ołgopol (także Hołopol lub Hołopole), miasto powiatowe gub. Podolskiej, przy uściu Roguski dó Sawranki. Cerkiew prawosławna, bożnica murowana, dwa domy modlitwy żydowskie (kościoła katol. niema, parafia znajduje się w Czeczelniku); urząd powiatowy, sąd pokoju, szkoła miejska dwuklasowa (z klasą przygotowawczą i oddziałem żeńskim); dwa szpitale, apteka, poczta, telegraf; gorzelnia, browar, młyn, kilkanaście wiatraków, fabryka świec łojowych, dwie cegielnie. D. 1 stycz. 1896 r. O. liczył 10 322 m. (4 948 męż. i 5 374 kob.); według wyznań: prawosław. 5 477, ras-kolników 222, katol. 645, protestan. 90, żydów 3 820, innych wyznań 68. Pod O-em jest wielki staw, zarosły oczeretem a ciągnący się prawie aż do m-ka Piszczany, którego niedostępne kryjówki dawały okolioznym mieszkańcom schronienie podczas napadów Tatarów i hajdamaków. Przeszłości historycznej O. nie po-

Powierzchnia,

Hr.

Akad.“ z r. 1834.

siada zgoła. W czasie zajęcia Podola przez Rossyę w r. 1795 leżała w tem miejscu wieś Roguska Czeczelnicko, własność ks. Lubomirskich, od których nabył ją rząd rossyjski i, zamieniwszy na m-ko, nazwane O-em, podarował feldmarszałkowi Gudowiczowi. Siedliskiem władz powiatowych pow. Olhopolskiego nowo-utworzo-nej gub. Wozniesieńskiej był Czeczelnik; dopiero w r. 1797, za sprawą Gudowicza, zarząd p-tu przeniesiono do O-a. Po zniesieniu gub. Wozniesieńskiej O. wcielono do gub. Podolskiej.—Ol h o p o lski powiat gub. Podolskiej graniczy z p-tami: Jampolskim, Bracławskim, Hajsyńskiin i Bałckim; na płd.-zachód oddziela go Dniestr od Bessarabii. Rozległość p-tu — 3 561.2 w. □. D. 1 stycznia 1896 r. pow. O-ski liczył 255 612 mieszk. (127 602 męż. i 128 010 kob.); według wyznań: prawosław. 210 542, raskolników (popowców) 1 765, katol. 8 140, protestan. 828, żydów 34 265, innych wyznań 72. Obcoplemieńców było wówczas w p-cie 24 263; z tych przeszło 20 000 Mołda-wian, kilkuset Niemców, wzniesiona na zachodzie p-tu, zniża się na południu ku Dniestrowi, a na płd.-wschodzie ku Bohowi. Ciągnie się tam płaskowzgórze, tworzące dział wodny między dorzeczami Dniestru

1    Bohu. Jezior w powiecie niema. Błota spotyka się u górnego biegu rzek wpadających do Bohu. Główną rzeką p-tu jest Dniestr, z dopływem Kamionką, płynącym z płn. na płd. i innemi pomuiejszemi. Płn.-wscliodnią część p-tu zrasza Boh, z głównym dopływem Sawranką, oraz pomniejszemi, z których ważniejsze: Szumiłówka, Waladynka, Dochua, Woj-tóweczka, Owsijówka, Jałaniec, Rohuska, Ko-manówka i Olszanka. W płn.-wsch. części p-tu gleba przeważnie gliniasta lub piaszczysto-gli-niasta, zaś w środkowej i płd.-zach. znajduje się urodzajny czarnoziem. Rocznie obsiewa się: żytem 15 150 dj., pszenicą 52 400, owsem 17 600, jęczmi niem 10 930, gryką 4 400, prosem 3 100, kukurydzą 24 750, grochem 1 OOt >, kartoflami

2    800, lnem 60, konopiami 620. Średni zbiór

roczny: żyta 590100 pud., pszenicy 2481400, owsa 637 300, jęczmienia 356 050, gryki 100 000, prosa 140120, kukurydzy 1 175 100, grochu 40 680, kartofli 690 680, siem. lnianego 510 i włókna 600, siem. konopnego 14 950 i włókna 14230 pudów. Przemysł reprezentują: 5 cukrowni, 10 gorzelni, 1 browar, 3 fabryki win, 15 młynów parowych, 160 wodnych, 330 wiatraków ,    1 tartak, 1 mydlarnia,    1 fabryka

świec łojowych, 5 garbarni, 1 fabryka sukna,

1 farbiarnia, 85 garncami, 10 fabryk cegły i dachówki, 3 odlewnie miedzi, żelaza i dzwonów. Rzemieślników liczy pow. O-ski około 7 000. Drobny przemy sł włościański (Kustar-nyj promyseł) reprezentują: wyrób butów i kożuchów, wyprawianie skór owczych, wyrób przedmiotów z drzewa (beczek, kadzi, wiader, czarek, wozów [teleg], sani, kół i in.), czapek, sit, garncarstwo. Na Dniestrze znajduje się sześć przystani; główny przedmiot spławu — zboże. Główne ogniska handlu zbożem.: m-ko Berszada i O, Szkół podlegających mi-nisteryum oświaty jest w p-cie 24; cerkiewno-parafialnych 84; prócz tego w kol. Antouówce jest szkoła luterska, a w m-ku Berszadzie prywatna żydowska. Pow. O-ski posiada 12 szpitali (z tycli 6 przy cukrowniach), 9 aptek, lekarza powiatowego, 2 lekarzy wiejskich, 14 lekarzy wolno-praktykujących. W p-cie 12 gmin (wołosti), 9 miasteczek, 102 wsie (nie licząc drobnych); parafij prawosław. 106, cerkwi 114, kościołów katol. 7, kaplic 3; prawosł. klasztor męski, klasztor raskolniczy z pustelnią żeńską. Katolicy należą do dekanatu bałckiego, dyece-zyi łuckiej , i mają 4 parafie. Marszałkami p-tu O-skiego byli: Jan Jaroszyński (1807—11), Karol Brzozowski h. Gozdawa (1812), Piotr Brzozowski h. Gozdawa (1817), Fabian Lipiński h. Gozdawa (1820—24), Ludwik Zakrzewski h. Bogorya (1858). („Słowu. Geogr.“).

Oliaros, Olearos, po grecku iDuapóę, £2Xśa-poę, po łacinie Ol kwas, wysepka w grupie Cyklad, ku zachodowi od' wyspy Paros 58 stadyów odległa, skolonizowana przez Fenicyan. Sławionej dzisiaj pieczary, zdobnej w pyszne stalaktyty, leżącej w północnej części wyspy, źródła starożytne wprawdzie nie wspominają, jednakże kilka inskrypcyj, u wejścia do niej odkrytych przez nowszych podróżnych, dowodzi stanowczo, że zwiedzano ją także już w wiekacli starożytnych; dzisiaj zowie się An-tiparos.—Por. Strabon, 10, 485; Mela, 2, 7, 11; Plinius, Nat. Hist. 4, 12, 19; Vergilius, Aeneis 3, 126; Thierzch w „Abhandlungen der bayer.

s. Drss.

Olier Jan Jakób, pisarz teologiczny francuski, założyciel seminaryum Saint-Sulpice (* 20 wrześ. 1608 w Paryżu—f 2 kwiet. 1657 tamże) . Kształcił się w kolegium Harcourfa i w Sorbonnie. Po powrocie z podróży do Włoch uczęszczał na konferencye św. Wincentego ń Paulo w Saint-Lazare o obowiązkach kapłaństwa. Rozstrzygnęło to o calem jego życiu. Księdzem został d. 21 marca 1633 r. Ofiaro-wauej mu godności koadyutora biskupa Châlons-sur-Marne nie przyjął, by poświęcić się kształceniu młodych księży. W r. 1642 O. założył w Vaugirard bractwo, które wkrótce, wobec znacznej liczby członków, podzielił na dwie grupy. Pierwszą tworzyła kongregacya Saint-Sulpice, której polecony był zarząd seminaryum i którą w r. 1645 przeniesiono z Vaugirard do Paryża; drugą zaś związek księży parafialnych, który, pod zwierzchnictwem O-ra, zarządzał kościołem. W sierpniu 1642 r. O., na usilne prośby swych przyjaciół, przyjął probostwo Saint-Sulpice, które świetnie zorganizował. W r. 1651 występował publicznie przeciw pojedynkom. W czerwcu r. 1652 porzucił probostwo, by wszystkie swe siły poświęcić swemu semi-

Dr.

na

M. Kr.

w roku 1809

(r. 1869, t, I, str. 415).

naryum. Zadziwiająco potrafił wpływać na ludzi; obdarzony nadzwyczajną przenikliwością, jakby intuicyą, odgadywał myśli tych, co go otaczali i co przychodzili zasięgać rady. Porównywano go z Ignacym Loyolą. Bossuet nazywa go sanctitatis odore florena. Jeden ze współczesnych tak mówi o O-rze: Ceux qui Vapprochaient remarquaient en lui une telle plénitude de VEsprit divin qu'ils sortaient tout remplis du désir de servir Notre-Seigneur. Za sprawą O-ra powstały w wielu miejscach semina-rya na wzór Saint-Sulpice. Śród licznych jego prac, wydanych na nowo w r. 1830, należy wymienić: „Lettres spirituelles“ (2 t.,Paryż 1672) i „Journée chrétienne“ (tamże tegoż roku). Książką „Catéchisme chrétien pour la vie intérieure“ (Paryż 1650) sprowadził na siebie oskarżenie o szkodliwy mistycyzm. Kiedy lat temu ze czterdzieści zamierzano przedstawić papieżowi sprawę beatyfikacyi założyciela Saint-Sulpice, w obozie jezuickim powstała silna opozycya przeciw doktrynie i osobie O-ra. Wszczęta polemika, niezmiernie pouczająca, trwała aż do naszych czasów.—Bibl.: Le P. Giry „La Vie de M. J.-J. Olier“ (bez miej. wyd. 1687, w 12-ce); Na got „Vie de M. Olier“ (Paryż 1818); „Vie intérieure de la Très Sainte Vierge, ouvrage recueilli des écrits de M. Olier“ (Rzym 1866, 2 tomy [umieszczone na Indeksie]); H.-J. Icard „Doctrine de M. Olier.“ (Paryż 1889).—„Grande Encyclop.“ Lamir.Ur-

Olifant (Słoniowa rzeka), nazwa czterech rzek w Afryce Płd.: 1) O. zachodni (O. River West) bierze początek w Kolonii Przylądka, w obwodzie Tulbagh, na wschód od Wielkiego Winterhocku, wpada do Oceanu Atlantyckiego; 250 kim. długości. — 2) O. wschodni (O. River East) bierze początek w kolonii pomienionej, w górach Wielkich Karru, na płn. od gór Wielkich Zwarte, wpada do rz. Gouritz, która uchodzi do Oceanu Indyjskiego. — 3) O. Kley, rzeka stepowa, wypływa z gór Karree w kolonii Przylądka, w obwodzie Carnarvon, wlewa się do rz. Hartebeest, dopływu rz. 0-range. —4) O. Lepelulc, główny (prawy) dopływ rz. Limpopo (ob.), bierze początek w górach Klipstapelberg, w obw. Ermelo b. Rzplitej Południowo-afrykańskiej, przerzyna góry Kath-lamba; 700 kim. długości.

Olifant (staro-franc. elephant)—róg z kości słoniowej, zwłaszcza róg bojowy, „donośny O.“, bohatera bitwy w wąwozie Roncevaux, Rolanda. W bitwie tej Roland trzy razy uderzał w róg swój przed śmiercią, wzywając daremnie pomoc towarzyszy broni (ob. Roland). -Por. „Chanson de Roland.“

' Oliffe sir Józef Frań cisz ek (* w Cork t w Brighton w połowie marca r. 1869), lekarz angielski, który większą część życia swego spędził we Francyi i tam też doszedł do znaczenia wielkiego. Wykształcenie zawodowe otrzymał w mieście ro-

dzinnem i w Paryżu, gdzie inu w r. 1840 dyplom doktorski przyznano. Osiadłszy stale w stolicy Francyi, zajął się tam wykonawstwem le-karskiem i doszedł do wziętości wielkiej. Od r. 1852 był lekarzem ambasady angielskiej, a już od r. 1882 skarbnikiem honorowym towarzystwa dobroczynuego, angielskiego British Charitable Fund, działającego w Paryżu. W latach 1855 i 1867 powoływano go na członka sądu znawców (Jury) podczas wystaw międzynarodowych paryskich; tęż samą czynność pełnił w r. 1862 podczas wystawy wszechświatowej londyńskiej. Zasługą największą O-a było, że stał się pośrednikiem głównym między nauką lekarską w Anglii i we Francyi, co na rozwój jej w obu krajacli wywarło wpływ dodatni. — Por. „Medical Times and Gaz.“ (r. 1869, str. 345) i „The Lancet“

IJ-T j r

Olifir Dydym, pseudonim T. A. Olizarow-s k i e g o.

Oligarchia albo Oligokracya, po grecku a, oXtyoxpaua, wyrazy greckie, pochodzące od przymiotnika oXtyoç, w liczbie mnogiej 0X1701, = mały, mało, niewielu, czasowników àp‘/£'v, xpareîv = panować, władać —oznaczają zwyrodniałą formę rządów arystokratycznych, w których małą liczba obywateli steruje nawą państwa, wszakże nie dba o dobro jego, tylko, ciemiężąc większość obywateli, własne osobiste korzyści i ambitne cele ma na względzie. Klasyczny przykład rządów oligarchicznych znajdujemy w starożytnych dziejach greckich, i to w Atenach, gdzie podczas Wojny Pelopo-nezkiej, skutkiem nieszczęśliwej wyprawy na wyspę Sycylię, za sprawą Alcybiadesa i dowódców floty ateńskiej, stojącej pod Samos na kotwicy, w r. 412 przed Chr. demokratyczną konstytucyę, a raczej ochlokratyczną anarchię obalono, a na jej miejsce utworzono rząd oligarchiczny, z 10 członków złożony, na którego czele stanęli, jako najwybitniejsi obywatele: Pei-sandros, Antiphon, Theramenes i Phrynichos. Kiedy jednakże ciż oligarchowie konstytucyjną radę tak zwanych Czterechset (ot tstpaxôotoi) z pomiędzy popleczników swych z niegraniczc-nem pełnomocnictwem wybrali, a zamiast wszystkich obywateli, jak dotychczas konstytucya przepisywała, tylko 5 000 z ich grona, i to wyłącznie zamożniejszych, za uprawnionych członków zgromadzenia ludowego uznali, wszelką płacę w służbie państwowej, z wyjątkiem wojskowej służby, znieśli, Alcybiadesa zaś, wbrew pierwotnym układom, do ojczyzny nie przywołali, niewygodne im osobistości do więzienia wtrącali, a nawet na śmierć skazywali, a wreszcie, co najpodlej sza, aby się tylko przy władzy u-trzymać, z wrogimi Spartańczykami układy pokojowe rozpoczęli, a dla załogi spartańskiej w Pirejskim Porcie warownię wybudować zamierzali, wybuchła, już po czterech miesiącach rządów owych, w roku 411 w Atenach rewolu-

S. Orz

gieł brunatny za równorzędny subsudeckiej for-macyi węgla brunatnego.

Oligochaetae. ob. Pierścienice.

Oligoklaz, minerał, jeden z plagioklazów, a raczej szereg cały mieszanin izoinorfowych anortytu CaAl₂Si₂ 0₈ i albitu Na₂ Al₂ Si₆.0l6, w których zawartość anortytu sięga 0%—26.2$, albitu od 100$ do 73.8$. Bliżej ob. Skale-n i e.

J. L

z. w.

S. I)rz

cya przeciw takiemu bezprawiu, godzącemu nawet na wolność ojczyzny, która przywódców o-ligarchicznyeh wymordowała albo stracić nakazała, a w miejsce władzy samowolnej rządy umiarkowanej demokracyi zaprowadziła.

Oligocenowa formacya, część systemu trzeciorzędowego, pomiędzy eocenem a miocenem, kończąca szereg warstw starszego trzeciorzędu (paleogenu). Oligocen wyodrębniono względnie niedawno z najwyższych poziomów eocenu i najniższych, dawniej zaliczanych do miocenu.— Podczas eocenu nizina polsko - niemiecka była przeważnie lądem, a z początkiem O-nu została zalana przez morze, które zajmowało Holan-dyę i Belgię, łącząc się z zagłębiem parysko-londyńskiem; Niemcy były zalane na południe do Stargardu, Frankfurtu, Lipska, Polska zaś do podnoża gór Świętokrzyskich i pasma Lubelskiego. Na południu Europy podczas oligocenu istniało w dalszym ciągu morze eocenowe, nieco nawet na rozległości zyskując. — W zagłębiu parysko-londyńskiem O. składa się z: 1) margli morskich gipsonośnych z Montmartre, zawierając w gipsie liczne ssaki: Anoplothe-rium, jelenie, świnie, drapieżniki, workowce i małpiatki; 2) Piaskowce z Fontainebleau z mor-skiemi małżami, równorzędne glinom septaryo-wym Niemiec (p. niżej); 3) Margie i piaski cyrenowe z Cyrena semistriata, Cerithium mar-garitaceum i plication, Perna Sandbergeri i t. d. W Niemczech północnych O. zajmuje wielki obszar, przeważnie pokryty utworami dyluwialnemi, i składa się z: 1) glin z Egeln Latdorf u dołu (O. dolny); 2) Piasków morskich (Szczecińskich), pokrytych gliną septaryo-wą (ob.) (O. środkowy); 3) piasków morskich z Cassel, Bünde it. p. i skały Sternburskiej (Sternburger Kuchen). O. górny w Niemczech zawiera jeżowce Pectunculus obovatus i Phi-lippii, Terebratula grandis. O. dolny: Ostrea ventilabrum, Pe.cten bellicostatus, Spondylus Buchi, Cardita Dunkeri, Leda perovalist, Astarie Bosqueti, Area appendiculata, Bucinurn bul-latum i t. d. O. środkowy, gliny septaryowe zawierają: Leda Peshayesiana, Nueula Gha-steli, Fusus Koninckii, multisulcatus i elonga-tus, Aporrhais speciosa i Dentalium Kickxii. O. w Polsce zajmuje dwa obszary; poznańsko-śląski i warszawski, oddzielone pasmem kredo-wem i jurajskiem tomaszowsko-ciechocińskiem. O. w Polsce składa się z: 1) u dołu z piasków glaukonitowych; 2) piasków z węglem brunatnym; 3) glin pstrych, tłustych, lecz nie zawierających septaryi; 4) piasków nad glinami, sporadycznie tylko występujących. — Piaski glaukonitowe są niewątpliwie dolno-oligocenowe, co do innych zaś utworów zdania są podzielone, sprowadzając się do tego, że jedni autorowie (Siemiradzki, Skrynnikow) uważają gliny pstre za analogon septaryowych, inni (Lewiński) — za analogon glin Łużyckich (Flaschenthone), a wę-

Eac. Po\r»z. IUuitr. Ser. II. Zesz 35a T. V.

Z. W.

Oligonit, minerał znajdujący się w Ehren-fridersdorf; jest to mieszanina izomorfowa węglanu żelazawego i mangauawego; zawiera 36.81 tlenku żelazawego, 25.51 tlenku manganawego i 37.68 bezwodnika węglowego. Krystalizuje się podobnie jak czyste węglany w postaciach romboedrycznych.

Olimacum, po grecku ’OXsijjiowov, miasto w Pannonia superior leżące, prawdopodobnie dzisiejsze Lembach.

Olimp, po grecku vOk>;j.7roę, po łacinie Olympus: 1) Odnoga południowo-wschodnia Lak-monu (ob.), głównego węzła górskiego w Gre-cyi północnej, i to w Tbessalia Pelasgiotis, ciągnąca się od gór Kambuńskich ku wybrzeżu morskiemu, granicę pomiędzy Macedonią a Tessalią tworząc: stąd też jedne źródła starożytne, jak Horodot, Strabon, Ptolemeusz, zaliczają ją do gór Macedońskich, kiedy Pliniusz słuszniej wymienia to pasmo pomiędzy górami Tessalskiemi. W rozumieniu ściślejszem zowie się O-em, z wyłączeniem skłonów jego zachodnich, pasmo górskie, wznoszące się, równolegle z wybrzeżem morskiem krainy Pieryi, od miasta Dion począwszy aż do uścia rzeki Pe-nejos, której przesławna urocza dolina Tempe dzieli je od gór Pelion i Ossa zwanych. Szczyt jego najwyższy, prawie zawsze kryjący się w mgle, wcale jednak śniegiem wiecznym nie pokryty, mający kształt mogiły albo stożka ściętego, z nieco pochyłą płaszczyzną, który Kser-kses z miasta Thermal', t. j. z odległości 15 mil geograficznych, dokładnie widział, liczy według Ksenagorasa (Plutarch „Aem.“ 15) 10 stadyów i jedno plethron wysokości, co, według miary nowszej, dokładnie 2 973 metry wynosi. Poeci starożytni opisują O. jako górę gęstemi lasami pokrytą, pomiędzy chmury sterczącą, z czubem, na którym wieczny śnieg miał lśnić; .i i powodu tego wywodzą w starożytności powstanie nazwy ’'OXo[xtcoç z przymiotnika óXóXa[Ji7roę, totus splendens, cały jaśniejący, błyszczący. Jako osobliwość jego wyszczególniają Aelianus („Hist, anim.“ 3, 32) i Pliniusz („Nat. Hist.“ 8,    58, 83), że na nim wilki się

nie trzymały. Grecy dzisiejsi zowią go jeszcze Elimbo, Turcy zaś Semavat Evi=siedziba niebian.—Por. V o 11 b a r t h „De Olympo, Tlies-saliae monte“ (Getynga 1776); Heuzey, „Le mont Olympe et l’Acaruanie“ (Paryż 1860).— Wieki starożytne uważały górę O., imponującą po dziś dzień, szczególnie ze strony północnej i od zatoki Termajskiej wspaniałemi kontura-

20

mi cielska majestatycznego skalistego, z roz- odźwierne otwierają i zamykają. Również i licznemi rosochami malowniczemi i szczerbami w pieśniach Hezyoda istnieją te same wy-stromemi, poprzerywanego potokami bystremi obrażenia o O-ie, te same jego przydomki. Poeci górskiemi i urwiskami przepaścistemi, jako sie* późniejsi greccy i rzymscy czerpią też wszy-dzibę bogów, a chociaż i w samej Grecyi i scy ze źródeł tradycyi odwiecznej, tryskających w krajach, przez Greków zamieszkanych, wię- w utworach Homera i Hezyoda. Jedynie poeci cej gór było, które za ulubione rezydencye liryczni i tragiczni nie zawsze pojmowali O. bogów uchodziły, to żadnej wszakże legendy    w rozumieniu zmysłowem,lokalnem,materyalnem,

barwne, mityczne tak wielką sławą, tak jasną tylko w oderwanem, więcej uduchowionem; w ich aureolą świętości nie przyozdobiły, jak właśnie dziełach jest O. często wyrażeniem ogólnem O. Tessalski. Wiara ta głęboka w bogów Olim- raczej, idealnem, na oznaczenie siedziby, społe-pijskich, mających tutaj stolicę swą wybraną, czeństwa bogów, na wyobrażenie nieba, na w wczesnych już wiekach rozkrzewiła się po którein słońce, księżyc i gwiazdy świecą, tak, całej Grecyi, a przyczynił się do tego w rów- że człowiek, gdziekolwiek się znajduje, ma O. nej mierze tak majestatyczny i czarujący za- ponad sobą i wskazać n i niego i o łaskę miesz-wsze widok samej góry wspaniałej, jako też od- kańców jego błagać może (por. Sophocles „Oed. wieczne rody najstarszych wieszczów greckich, Col.“ 1055; fragm. 480, wyd. Dindorfa). Wy-które tutaj w Pieryjskiej krainie, u stóp jej obrażenie takie często się znachodzi mianowi-osiadły. Homer rozróżnia dokładnie niebo cie u poetów rzymskich (por. Vergilius, „Ecl.“ (ooporvôç), i O.; bogowie jego mieszkają na gó- 5, 56; 6, 86; „Aen.“ 1, 374; 7, 218; 8, 280; rze Olimpijskiej, a o ile oua w chmury i „Georg.“ 1, 450; Ovidius „Metam.“ 2,    60):

w niebo samo szczytem swym sterczy, prze- Varro („De lingua Lat.“ 2, 20) wyraźnie mó-bywają też i w niebie. O. jest mieszka- wi: „ Cod am dicunt Graeci Olympum montem niem bogów wspólnem, a Zeus przewyższa ich in Macedonia omnes“. W czasach późniejszych tylko władzą swą, która także niebios sięga, niedowiarstwa i sofistyki przemądrzałej wy-Przydomkami zwyczajnemi, które poeta ów śmiewano się i naigrawano bezlitośnie z wie-O-owi nadaje, są: àyàvvtrpoę, śniegiem pokryty, rżeń podobnie naiwnych, jak tego Rozmowy jaśniejący, alyMjetę, błyszczący, 7roXÓ7rto)(oę, bogów Lucyana dobitnie dowodzą.—Por. H e y przepaścisty, (j.axpôç, wielki, abróę, stromy, ne „De Olympo deorum sede“ (Getynga 1776). àxpoç, wysoki; stąd też sam Zeus zowie się Olbrzymia sława Olimpu Tessalskiego sprawi-ôÿi&yoç, aiSépi vodwv, na wysokościach, w ete- ła, że także innym wysokim szczytom górskim rze błękitnym władający. Na najwyższym zaszczytne owo miano nadano, i tak Hesychius szczycie O-u, zwanym pćov, âxpozirrj xopocpfj,    wymienia ich nie mniej niż 14'. . Z pomiędzy

xàpïjva, mieszka dwanaście bóstw starszych,    nich zasługują na wzmiankę osobną: 2) Góra

składających niejako radę przyboczną, tajną w Myzyi, ’'OXo^^ o Móotoę, wznosząca się na Zeusa; na nim tylko, a nie na innych szczy- granicy Myzyi, Frygii i Bitynii, tworząca na tach sąsiednich, wysokich, wznosi się bogów krańcu zachodnim najwyższy, do 2 500 metrów stolica. Każdy bóg i każda bogini mają tam    wysokości dochodzący, szczyt całej Azyi zaclio-

osobne pałace, z wyjątkiem Hery, która w do-    dniej, osławiona z lasów rozległych i gęstych

mu króla, pana i męża swego przeby-    kryjówek band rozbójniczych; dzisiaj zowie

wa. Dla tego też nie tylko Zeus Olimpijskim    się ona Kessysz Dagh, t. j. „Góra Mnisza“, tuż

4)

(ob.), ’OXó|j.7uoę, się zowie, lecz przydomek ten na południe od miasta Brussy, a wschodnie zaszczytny wszystkim innym bogom służy, a na- jej skłony, zwieszające się w Bitynii starożyt-wet Muzy zowią się Olimpiadami, ’OXo[i.7riâSeç. nej i na granicy północnej Frygii, Toumandży Pałac Zeusa najwspanialszym jest i najobszer- Dagh albo Domoun Dagh.—Por. Herodot, 1, 36; niejszym; w nim schodzą się na naradę i na 7, 74; Strabon, 10, 470; 12, 571. — 3) Góra biesiadę bogowie Olimpijscy, wszystkie bóstwa w Galacyi północnej, na granicy Bitynii, na morskie i rzeczne, oprócz Okeanosa (ob ); której skłonach Gallijscy Tolistobojowie od Rzy-wszystkie Nimfy ziemskie, wezwane przez Zeu- mian pod wodzą Manliusa klęskę walną ponie-sa, przystęp mają wolny, nawet bóstwa śli; istotnie odnoga tylko góry, pod liczbą 2 podziemne. W sali obrad przestronnej zasiada wymienionej; dzisiaj Ala Dagh; por. Polybius, Zeus na tronie złotym, obok niego Hera i Ate- 22, 20, 9; 21, 1; Livius, 38, 19 i nast. na, a w kole dalszem bóstwa inne; urocza Góra wulkaniczna w pobliżu wybrzeża wscho-Hebe, albo, według tradycyi późniejszej, Gany- dniego Licyi, na południe od miasta Phaselis, medes i Hermes, nalewają im z dzbana złotego z świątynią Hefajstosa na szczycie, zwana od nektar w puchary złote, podając je uświęco- miasta, u stóp jej leżącego, także Plioenicus, nym zwyczajem z prawej strony;. Apollo grą d>otvtxoóę; osławioną kryjówkę korsarzy, tam cudną na lutni towarzyszy Muzom, nucącym się znajdującą, zdobył i zburzył rzymski wódz pienia czarowne; młodzi zaś bogowie i boginie Publius Servilius; dzisiaj zowie się Janar Dagh. nieraz pląsy skoczne zawodzą. Stolicy bogów por. Strabon, 14, 666; 671; Ptolemaeus, 5, 3, żadne oko śmiertelne nie oglądało; chmury 3; Floras, 3, 6, 5.-5) Dwa pasma górskie na tworzą jej bramy, które Hory nadobne jako ¹ wyspie Kypros, z których jedno, w części pół-

nociio-wschodniej wyspy, w najwyższym szczycie 700 metrów dochodzi, dzisiaj Stavrovimi zwane, a drugie, ku wybrzeżu południowemu się wznoszące, słynęło z świątyni Afrodyty, zwanej Akraja.—Por. Strabon, 14,682; Ptolemaeus, 5,

wpiękne dzikie drzewa oliwne, a pomiędzy niemi szczególną czcią otaczano drzewo święte, IXaîa xaXXcarécpavoç, Kôrtvoç, z którego gałązek wito wieńce dla szczęśliwych zwycięzców w i-grzyskach; złotym zaś nożem wolno było ucinać te gałązki chłopcu jedynie, którego rodzice jeszcze przy życiu byli. Murem otoczony, tworzył gaj ów czworobok, około 200 metrów długości a 175 metrów szerokości liczący, a z a-wierał jedynie to w swoim obrębie, co bogów własnością było. Ku północy od niego wznosiła się góra, Olimp ("OXo^îro;;) Elijski, a bliże jeszcze mnogie pagórki o łagodnych skłonach) z pomiędzy których Kroi) ion, zwany także Kronos, zdobny w wiekach starożytnych

14, 5.-6) Góra w pobliżu miasta Sellaryi, na pograniczu Lakonii i Arkadyi, w której pobliżu Macedończyk Antigonos klęskę walną Kleome-nesowi III, królowi spartańskiemu, zadał. —Por.

Polybius, 2, 65; 96; 5, 24, 9.—7) Góra w po-

bliżu Olimpii (ob.).

S Drz.

Olimpia v. Olimpiada św. (* 369 f 410 r.), po śmierci męża, prefekta konstantynopolskie-go, życie swe poświęciła chorym, ubogim i sierotom. Cała stolica cześć jej jako świętej oddawała, a i Jan Złotousty nawet z wygnania I świątynią bożka Kronosa, wysokości 123 me-wspieral ją radą i pociechą, pisząc listy, z któ- trów dochodząc, najwięcej się ku południu wy-rych 17 zostało przechowanych. Uroczystość suwał. W południowej stronie dosięgał niemal

s. Pł.

Olimpia, po grecku 7] OXo;i7ua, po łacinie Olympia, której sławę wiekopomną nadały święcoue tutaj Igrzyska Olimp i j skie (ob.), jest to urocza dolina, w środkowej, Pisatis zwanej, części krainy peloponezkiej Elidzie położona, 80 stadyów (około 19 kilometrów) od wybrzeża morskiego, 300 stadyów od stołecznego miasta Elis, a 1 485 stadyów od Aten odległa. Pierwotnie miano to przysługiwało świętemu przybytkowi, znajdującemu się tuż pod inurami miasta Pisy, na tem miejscu, gdzie bystry potok górski Kladeos (Kladaos, dzisiaj Salaiko albo Stravokephali zwany), z prawej strony do rzeki Alfejosae ze wschodu ku zachodowi płynący, uchodzi. Kiedy Pisa w r. 641, albo też dopiero w r. 570 przed Chr. zburzoną została, nie dopuścili Elejczycy ani odbudowania tego miasta, ani też utworzenia się jakiej nowej gminy miejskiej w O-i, aby tylko własnej ich stolicy, Elis zwanej, przysługiwała ważna i zaszczytna prerogatywa zarządzania świętym przybytkiem. W zamian za te trudy honorowe przyznano żyznej i kwitnącej krainie pokój' wieczysty, exempta, indutiae crae\ żadnemu hufcowi zbrojnemu nie było wolno granic jej przekroczyć, cała bowiem Elida poświęcona była Zeusowi, potężnemu bóstwu O-mu. W szczupłej stosunkowo dolinie owej, na niewielkiej przestrzeni, tłoczyły się w-ścisku wielkim liczne świątynie, ołtarze, skarbce, posągi bogów i zwycięzców w igrzyskach, pomniki wszelkich ważniejszych wydarzeń w Helladzie, przepyszne arcydzieła sztuki greckiej, tworzące niejako archiwum historyi greckiej, ryte w śpiżu a kute w marmurze; za czasów Pliniusza starszego, w połowie I wieku po Chr., stało tam podobno jeszcze 3 000 posągów. Przechowywano tutaj także, pod bezpieczną osłoną wieczystego pokoju, świętemu miejscu owemu przyznanego, ważne dokumenta rządowe i prywatne. Gaj święty, Alt i s,''AXttç, zwany, miał według, legendy, przez Pindara zachowanej, Herakles założyć. Przyozdobiła go przyroda

ś. O-dy przypada 17 grudnia.

gaj święty obfitego w wodę Alfejosa, na tern miejscu na 60 metrów szerokiego. Ku zachodowi wznosiły się aż poza święte mury przeróżne gmachy, jak gimnazyum, palestra, Leoni-daeum, aż do potoku Kladeosa, który tutaj w cieniu rozłożystych jaworów w prostym kącie do Alfejosa wpada. Ku wschodowi, również zewnątrz murów owych, urządzone były place wyścigowe, Stadyumi Hippodrom, na których igrzyska odprawiano. Od czasu kiedy u-roczystóści owe święcić przestano, a więc pod koniec IV wieku po Chr., wszystkie owe gmachy i zakłady poczęły w ruinę zapadać, a z biegiem wieków zniszczyły je zupełnie już-to hordy barbarzyńskie, już też szczególnie trzęsienia ziemi, jak w latach 522 i 551, oraz powodzie. A tak warstwa piasku i mułu, na 4 do 6 metrów głęboka, pokrywała przez półtora tysiąca lat szczątki starodawnych dzieł architektury i plastyki greckiej, aż w r. 1829 francuska wyprawa naukowa, podjąwszy pracę mozolną na miejscu świętem Zeusa, pierwsza na jaw wydobyła podwaliny owego gmachu i sporo fragmentów i rzeźb, zdobiących metopy świą-sa- tyni, znajdujące się obecnie w Luwrze paryskim. W październiku roku 1875 podjęło, za inicyatywą archeologa Ernesta Ourtiusa, państwo niemieckie systematyczną pracę nad odkopaniem całego gaju xAltis. Stosownie do układu zawartego z państwem greckiem pozostały wszystkie wykopane oryginalne zabytki starożytne własnością Grecyi, a państwu niemieckiemu przyznano tylko prawo do odlewania ich i publikowania. Prace te, na które parlament niemiecki hojne środki pieniężne, aż do 800 000 marek, uchwalił, wykonane do marca roku 1881, nietylko na jaw wydobyły bogate skarby w rzeźbach, ornamentach, ziomkach gmachów i ważnych inskrypcyach, lecz także poznajomiły dokładnie o położeniu Altis i wszelkich świątyń, gmachów i zakładów, wewnątrz i zewnątrz świętego gaju się znajdujących. — Odkryto także wielką część gruzów owych gmachów i zarazem wszystkich budowli; przy-

marmu-

z mar-

najmniej zarysy w fundamentach rozpoznano.— Pierwotny i stały punkt środkowy względem położenia i całego kultu tamtejszego, miejsce szczególnem nabożeństwem czczone,. tworzył ofiarny ołtarz Zeusa, z którego fundamentów, w formie eliptycznej założonych, drobne tylko szczątki się dochowały. Stał on na wy niesieniu, prothysis, z podstawą kamienną, u-sypanem z popiołów spalonych kości zwierząt ofiarnych, z wodą rzeczną zmieszanych: na wyniesieniu tem zabijano ofiarne zwierzęta; o-prócz dni uroczystych składali Elejczycy codziennie, przez rok cały, na ołtarzu tym przepisane ofiary. Ku zachodniej stronie od ołtarza Zeusa wznoszą się, obok Hippodameion albo P e 1 o p i o n, poświęconego pamięci P e 1 o p s a (ob.), który tutaj, według mitycznej trądycyi, w wyścigach z Ojnomaosem rękę córki jego, pięknej Hippodamei, w nagrodzie uzyskał, wspaniałe świątynie Zeusa i Hery, obie w doryckim stylu wystawione, w główniejszych częściach z tufu wapiennego wykonane, pokryte miałkim stukiem. Świątynia Hery, 'Hpalov, po łacinie Heraeum, 50,01 metr. długa a 18.75 metrów szeroka, jest najstarszą, nietylko z pomiędzy olimpijskich, lecz ze wszystkich świątyń greckich, jakie się do naszych czasów dochowały; wybudowali ją, po większej części z kamienia, tylko z tylnej strony z cegły, obywatele miasta Skillus Trifylijskiego. W świątyni tej, której zewnętrzne kolumny, w stosunkn 6 do 16, po części nienaruszone się dochowały, stał obok innych dzieł sztuki, pomiędzy któremi słynął szczególnie posąg Zeusa ze złota, dar Kypselosa, także posąg bożka Hermesa, arcydzieło Praksytelesa, który tuta], szczęśliwem losów urządzeniem, dnia 8 maja r. 1877 na odwiecznem stanowisku jego odkryto. W tylnej części świątyń, opisthodomos, przechowywano, prócz innych kosztowności, sławną skrzynię K y-pselosa (ob.), tak wiekiem jako i przepyszne-mi płaskorzeźbami znakomitą, jako też stół, ze złota i słoniowej kości misternie wyrobiony, na którym wieńce, dla zwycięzców przeznaczone, składano. Z świątyni Zeusa, zwanej Olym-p i e i o n (ob. 01 i m p i e u ml, dochowały się tylko fundamenta, posadzka, część pewna kolumn i płaskorzeźby ornamentacyjne. Przepyszną jej ozdobę stanowił posąg Zeusa, sławne dzieło rzeźbiarza Fidyasza, tak kolosalnych rozmiarów, że, gdyby bożek miał się z tronu swego podnieść, znieśćby musiał głową dach wspaniałego przybytku swego; na klasycznem obliczu boga umiał natchniony pieśniami Homera (Iliada I, 528 i nast.) artysta wstrząsającą światem całym potęgę i ojcowską łagodność bóstwa wyrazić. Wewnątrz świętego obrębu stała jeszcze trzecia świątynia, również w doryckim stylu wzniesiona, odkopana w roku 1878, tak zwane Metr o on, poświęcone Rhei, rodzicielce bogów, za panowania cesarza Augusta, albo niewiele co później, przemieniono tę świąty-

nię na P a u te o n dla rzymskich cesarzy. Na zachód od świątyni Hery leży P h i li p p e i o n, świątynia, w jońskim stylu, w formie okrągłej, jak wszystkie późniejsze budowle, z cegieł wystawiona, ze śpiżową makówką na szczycie dachu, licząca 15,25 metrów średnicy, zbudowana po bitwie pod Cheroneą (r. 338 przed Chr.) przez Filipa II, króla macedońskiego, albo też syna jego, Aleksandra Wielkiego; zdobiły ją posągi Filipa, ojca jego Amyntasa, syna, Aleksandra, i królowych dwóch, matki Eurydyki i żony 0-lympias, wszystkie wykonane przez Leochare-sa ze złota i kości słoniowej. Tuż u stóp pagórka Kroniosa, obok świątyni Hery, znaclio-dziły ujście wodociągi, nad któremi Hero des Atticus (ob.) w II wieku po Chr. pobudował przepyszny budynek w stylu rzymskim; jest to tak zwana exedra Herodis Attici, strojna w czarujące posągi, wystawione w architektonicznej formie półokrągłej niży, tuż przed nią rozciągał się basen długi, prostokątny, w rowe ściany ujęty, do którego z olbrzymieli lwich łbów marmurowych woda w potężnych strumieniach spływała; na dwóch zaś krańcach wznosiły się okrągłe kaplice misterne, oś niuko-rynckiemi kolumnami zdobne; nad brzegiem basenu stał byk, symbol potęgi przyrody, muru wykuty, z łbem ku wschodowi zwróconym, z inskrypcyą dedykac yjną. Od gmachu owego począwszy aż do wnijścia do Stadyum stało na wywyższeniu dwanaście skarbców, łbpaopoi, w formie kaplic, przez poszczególne państwa, a mianowicie przez miasta Sikyon, Kartaginę, Epidamnos, Byzantium, Sybaris, Ky-rene, Syrakuzy, Selinus, Metapoutum, Ateny, Megarę i Celę sycylijską w VI i V wieku przed Chr. pobudowanych (Pausanias, 6,    19,

1 — 10), z rzeźb staro-stylowych, zdobiących skarbiec Megarejczyków, przedstawiających walkę Gigantów, większa część się dochowała, są one, prawdopodobnie dziełem Dipoinosa i Skyl-lisa albo ich ucznia Dondasa. Na tern samem wywyższeniu stało jeszcze 16 posągów, zwanych Zanes (-posągi Zeusa), wystawionych za grzywny, na które szermierzy igrzyskowych, niestosujących się do obowiązujących przepisów, skazano. Ku północnemu wschodowi graniczą z świętym gajem równolegle z sobą leżące obydwa place gonitw i wyścigów, Stadyum i Hippodrom. Stadyum, axàStov, stadium, plac gonitw i iunych walk igrzyskowych, tajnym, to jest sklepionym, gankiem z Altis połączony, ciągnął się w północno-wschodnim kierunku, w formie podłużnego prostokąta, przeszło 192 metrów długości, a około 30 metrów szerokości, to jest 600 olimpijskich stóp, albo jedno olimpijskie stadyum mierząc. Zwycięstwo na owej samej, przez się niezbyt długiej przestrzeni utrudnione było przez to, że ubiegający się o nagrodę nie mieli pod sobą twardego gruntu, lecz w miękkim i głębokim piasku brnąć musieli. Mety wyścigowe na krańcu zachodnim

„Geologische Untersu-(w „Monatsberichte der

S. Drz.

i wschodnim, zwierających się w prostym kącie, które dwa progi kamienne, blizko pół metra szerokie, tworzyły, przechowały się do naszych czasów doskonale. Hippodrom, luTró^pojJLoę, hippodromus, plac wyścigowy, na którym wyścigi wozami, zaprowadzone po raz pierwszy w 25-ej Olimpiadzie (w r. 680 przed Chr.), się odbywały, właściwego dopiero blasku i uroku całym igrzyskom nadając, musiał być przynajmniej raz jeszcze tak długi i szeroki jak Stadyum, Zniszczyły go jednak z biegiem wieków powodzie Alfejosa tak doszczętnie, że mimo zupełnego odkopania tego placu żadnego bliższego, objaśniającego szczegółu względem założenia jego i urządzenia nie odkryto. Wschodni kraniec Altis, przytykając do samego muru wschodniego, zajmował w jońskim stylu wzniesiony portyk, dla siediniorakiego odgłosu Portykiem Nimfy Echo zwany; o dwóch nawach, mierzył on blizko 100 metrów długości, a 10 metrów głębokości, 44 kolumn doryckich zdobiło fasadę jego, zwróconą ku miejscu świętemu. Tuż przed owym portykiem wznosił się taras wysoki, pięknemi dziełami sztuki ozdobiony, zwany Proedria, dla Hel-lanodików, urzędu, całe uroczystości urządzającego, przeznaczony. W południowej stronie gaj u świętego stał ratusz Elejczyków Buleuterion, ßooXsutfjpcov, wystawiony w formie czworokątnej, z dwoma skrzydłami długiemi; tutaj obradowała rada Olimpijska, ’OXo{X7riaxY] ßouXVj, i Hellauodikowie, jury igrzyskowe; w centrum kwadratowem tego gmachu stał prawdopodobnie posąg Zeusa,, zwanego Herkeios, opiekuna i stróża przysiąg, dzierżącego piorun w każdym ręku, przed którym sędziowie igrzyskowi i zapaśnicy przysięgi składali. W pobliżu, ku północnemu wschodowi, na północ od Philippeion, znajdowało się Pry tan e urn, z świątynią|bogini Hestyi i z obszernem Hestiatorion, w którem po ukończeniu igrzysk Olimpioników ugaszcza-no. Obok Buleuterionu, więcej ku południu, ciągnął się znowu długi portyk. Dalej ku zachodowi dochodzi się do zachodniej bramy Altis, która była właściwą bramą odświętną; przez nią bowiem wchodziły wszystkie procesye uroczyste do gaju świętego. Za bramą tą stało wielkie domostwo, pobudowane w IV wieku przed Chr. w nieznanym nam dzisiaj celu, tak zwane Leonidaeum, noszące to miano odElej-czyka Leonidasa, syna Leotasa albo Leotesa; za rzymskich czasów przebudowano je na mieszkanie dla namiestników rzymskich i innych dygnitarzy. Inne gmachy i domostwa, jako też palestra i gimnazyum, przeznaczone dla gimnastycznych ćwiczeń zapaśników, stały o-podal, więcej ku północy. Między palestrą a Leonidaeum znajdowało się tak zwane T li e o k o 1 e o n, o ©eoxoXewv albo GsY]XoXet|)v, zawierające mieszkania kapłanów olimpijskich. W regularnych, długich szeregach, całe ulice tworząc, częściowo dotychczas po postainentach

znaczne, wznosiły się posągi szczęśliwych zwycięzców i inne dzieła plastyczne, z marmuru albo ze spiżu stawiane. Do najważniejszych rzeźb większych, które na miejscu świętem odkopano, należą, oprócz wspomnianego powyżej Hermesa, posąg bogini Nike (= Zwycięstwa), dłuta znakomitego Pajoniosa, a dalej piękne skulptury, zdobiące ściany szczytowe i metopy wewnętrznego fryzu świątyni Zeusa. Kiedy metopy przedstawiają dwanaście dzielnych czynów Heraklesa, wyobrazili rzeźbiarze, którymi, według niezbyt wiarogodnego w tym względzie świadectwa Pauzaniasza, mieli być Pajonios i Alkamenes, w plastycznych ornamentach na polach szczytowych, i to na wschodniej stronie, przygotowania do wyścigów wozem, które Pelops i Ojnomaos przed obliczem Zeusa podjęli, a na stronie zachodniej walkę Centaurów i Lapitów przed trybunałem Apolli-na. Obie grupy obejmują po 21 mniej albo więcej uszkodzouych, z niezrównaną dokładnością wykonanych figur olbrzymich, zapełniających przestrzeń na 21 metrów długą. Oprócz owych rzeźb w marmurze odkopano jeszcze mnóstwo mniejszych przedmiotów z bronzu i z tarrakotty, służących w celach architektonicznej ornamety ki;‘część ich znaczną, jako też inne jeszcze wykopaliska, odstąpiło państwo greckie Niemcom, którzy przyozdobili niemi Muzeum berlińskie. W Olimpii samej wystawiono dla wykopalisk osobne muzeum. — Por. dzieła które uczeni podróżnicy zwiedzający owe strony, ogłosili: Chandler, Londyn 1766; Fau-vel i Pouqueville, Paryż J798 — 1801; Dodwell, Londyn 1806 — 1819, w tłómacze-niu niemieckiem Siekiera, Meiningen 1812; Gell „Itinerary“ (Londyn 1817); Stanhope J. Sp. „Olimpia or topography illustrative of the actual state of the plain of Olympia“ (Londyn 1824); „Expédition scientifique de Mo-rée“ (Paryż 1881 i nast.); Curtius Ernst „0-lympia, ein Vortrag“ (Berlin 1852); Müller K. 0. „Peloponnesos, eine historisch-geographische Beschreibung der Halbinsel“ (Lipsk 1851 i 1852); główne dzieło nowoczesne: „Ausgrabungen zu Olympia“, 5 tomów, Berlin 1875 — 1881, w skróceniu wydane przez Curtiusa i Adlera pod tytułem: „Olympia und Umgegend, zwei Karten und ein Situationsplan von Kau-pert und Dörpfeld“, Berlin 1882; Boetticher A. „Olympia, das Fest und seine Stätte“ (Berlin 1883); B üc k i n g chung von Olympia“

Berliner Akademie“ z r. 1881, str. 315 i nast.); Laloux i Monceaux „Restauration d’O-lyinpie“ (Paryż 1889); Hachtman „Olympia und seine Festspiele“ (Gütersloh 1899).

Olimpiada, po grecku ’OXo|i7iiàç, — âdoç, po łacinie OUmpias, — adis, oznaczała u starożytnych Greków przeciąg czasu, cztery pełne lata obejmujący, stosownie do sławnych Igrzysk Olimpijskich (ob.), które co cztery lata u-

albo czwartego roku podanej O-y, a sumę całą odciąga się od 777, ponieważ liczba 776 oznacza już pierwszy rok pierwszej O-y; wypadająca liczba oznacza rok przed Narodzeniem Chrystusa, z którego połową, to jest dnia 1 lip-ca, podany rok O-y się rozpoczyna, a kończy na dniu 30 czerwca z końcem drugiej połowy roku po Narodzeniu Chrystusa. Tak np. drugi rok 94 O-y odpowiada rokowi, ciągnącemu się od lipca r. 402 przed Chr., ponieważ 93X4+ 2=374;    777—374 — 403. Zważać wszakże

roczyście obchodzono. Początek jej przypada według nowszych badań na rok 776 przed Chr., w którym poczęto nazwiska zwycięzców w i-grzyskach owych spisywać; pierwsze miejsce pomiędzy nimi zajmował Koroj bos (ob.). Wielkiemu znaczeniu igrzysk Olimpijskich, których uroczystość, powtarzająca się w regularnym odstępie czasu, Stà t+titod stooç, quinio qiioque anno, stanowiła poniekąd epokę w religijnym, socyalnem, a nawet i w politycznem życiu plemion greckich, przypisać należyto, że Grecy, niemal ogólnie, przyjęli sposób obliczania czasu według O-d, jako podstawy chronologicznej. Zrazu oznaczano O. tylko według zwycięzców w rzeczonych igrzyskach; aby zapobiedz jednak prawdopodobnym pomyłkom, dodawano do nazwiska każdorazowego zwycięzcy w Atenach jeszcze nazwisko archonta eponymosa (oh.), w Spareie nazwisko rządzącego efora, w Argos kapłanki bogini Hery, a w Delfach wieszczki Pytyi. Spisy te przechowywano w archiwach rządowych, a w późniejszych czasach sporządzano rozmaite ich kopie, przystępne także dla prywatnych osób. nie używają jeszcze O-y na oznaczenie lat, obywając się w tym celu inuemi sposobami. Dopiero sycylijski historyk Timaios, rodem z Tau-romenium, żyjący od r. 356 do 26U przed Chr. za panowania Ptolemeusza Filadelfosa,

Por. dzieła chronologiczne

przytem dokładnie na to wypada, na którą połowę O-y zdarzenie jakie przypada. Tak Sokratesa skazano na śmierć w 1 ym roku 95-ćj O-y: według powyższego obrachowania wypada rok 400; ponieważ jednakże w tym razie wyjątkowo mamy i miesiąc, w którym Wyrok ów zapadł, a jest nim Thargelion, miesiąc attycki, odpowiadający według naszego kaleudarza połowie maja i połowie czerwca, przypada zatem data ścisła na rok 399 przed Chr.; rok bowiem 400 obejmuje jeszcze tylko pierwszą połowę rzeczonej O-y

Starsi historycy greccy Skaligera, Petaviusa; prócz tego Ideler

S Di*.

Olimpias, po grecku ’OXopuruxç, po łacinie Olympias: 1) królowa macedońska urodziła się blisko r. 380 przed Chr., jako córka Neoptole-mosa, króla Molossów w krainie Epirockiej, zwana jako dziecko Myrtale, matka Aleksandra Wińkiego; bratem jej był Aleksander, którego Filip II, król Macedoński, jako dziewierz na tron epirocki wyniósł. Kiedy rodzice ją wcześnie odumarli, zajął się jej wychowaniem stryj Arybbas (oh.).    O., odznaczającą się wielką

urodą i rządkiem naonczas wykształceniem, lecz także charakterem porywczym, namiętnym, zazdrosnym i fantastycznym, pojął najpóźniej w jesieni r. 357 przed Chr. za żonę ów król Filip, który razem z nią, kiedy była jeszcze dzieckiem, wtajemniczony został, jak tradycya niesie, w misterya święte na wyspie Samothra-ke i już wówczas ku pięknemu dziewczęciu miłością gorącą zapałał. Dnia 13 październi-

„Handbuch der Chronologie“ (tom I str. 227 i jiast) ; Hermann „Götterdienstliche Gebräuche der Griechen“ (paragraf 50, 4); Krau-„Olympia“ (Wiedeń 1833). — Obecnie zowią Olimpiadami w Grecyi wystawy win był pierwszym, który regularnie według nich krajowych, przez rząd grecki urządzane, daty historyczne podawał; pisząc bowiem hi-storyę powszechną, przekonać się musiał niebawem, że spisywanie dziejów według przeróżnych dat lokalnych gmatwa tylko sprawę, na nieprzezwyciężone trudności napotykając; wszakże wiadomo, że już historyk Philistos, ży jący około r. 400 przed Chr., lata na O-y obliczał. Śladami Timaiosa poszli Polibius, Diodorus Siculus, Dionysius z Halikarnasu, Pausanias i inni. Eratosthenes z Kyreny oznaczył według O-d najgłówniejsze daty history i greckiej W życiu powszedniem jednakże takie oznaczenie lat nie przyjęło się, nie ma też żadnej monety starożytnej, na którejby rok według O-y obrachowany się znajdował. Chronologiczny system ów, pr/.ez pisarzy przyjęty, utrzymał się przez 293 O-y, zaniechano go bowiem dopiero w r. 394 po Chr., w szesnastym roku panowania cesarza Teodozyusza. — Liczono zatem czas według pojedyńcz) ch lat O-y, których i ka r. 356, w pierwszym roku 105-ej Olimpiady, było cztery; tak np: pierwszy rok 33-ej O-y o- ' powiła mu syna, wielkiego Aleksandra, a nie-znacza rok 648 przed Chr.; bitwrę pod Marato- co później córkę Kleopatrę, która potem za nem stoczono w trzecim roku 72-ej O-y (=:490 Aleksandra, króla epirockiego, za mąż wyszła, przed Chr.); Thrasybulus oswobodził Ateny Chociaż Filip, który już poprzednio, na sposób w pierwszymroku94~ej O-dy (=403 przed Chr.). despoty wschodniego, miał liczne nałożnice, Chcąc zaś obliczyć datę jaką, podaną w O- w kilka lat po ślubie z O. nową kochankę limpiadach, na lata przed Narodzeniem Chrystu- w urodziwej Medzie (Medaj, córce króla trac-sa, postępuje się w sposób następujący: Mnoży kiego, sobie upatrzył, pozostały stosunki pomię-się liczbę poprzedzającej O-y, ponieważ ozna- dzy stadłem królewskim zrazu niekiedy naprę-czona O. kresu jeszcze nie dobiegła, przez 4, żonę przez długie lata serdecznemi. Latem r. dodaje potem do iloczynu liczbę 1, 2, 3 albo 337 ubliżył jej Filip jednakże w taki rsposób, 4, zależnie od pierwszego, drugiego, trzeciego że miłość O., jaką dotychczas ku mężowi ży-

za

Aleksander,

który do Illiryi się był udał, a pogodziwszy się z ojcem, powrócił do ojczyzny. O. zrazu w E-pirze pozostała, lecz wkońcu nie chcąc przeszkadzać związkowi małżeńskiemu, który Filip pomiędzy bratem jej a królewną Kleopatrą skojarzyć zamyślał, dala się również do powro- ! waniem młodego wnuka, Aleksandra, syna Ale-tu nakłonić. Wszakże podczas świetnych uroczystości weselnych Kleopatry i Aleksandra, obchodzonych na początku sierpnia r. 336 w Aegae, stolicy starodawnej Argeadów, ugodził Filipa ciosem śmiertelnym miecz zdradziecki Pausaniasza, Macedończyka młodego, ze szlachetnego rodu, który, przez Attalosa ciężko o-brażony, u samego króla napróżno obrony honoru swego szukał. Podejrzenia, które jedynie historyk Justinus (9, 7) wypowiada, jakoby O. cały plan zbrodniczy uknuła, ściśle dowieść nie można, chociaż zachowanie się królowej po śmierci męża zdawało się je w pewnej mierze potwierdzać, ponieważ, nie troszcząc się wcale o opinię publiczną, radość swą ze zbrodni dokonanej w sposób charakterowi namiętnemu właściwy objawiała, a mordercy męża wspaniały grobowiec wystawiła. Pausaniasza rozsiekała w kawały zaraz na miejscu zamachu straż przyboczna królewska, a uczestników spisku jego, o ile ich mógł dosięgnąć, ukarał Aleksander śmiercią. Zaledwie Aleksander w r.

334 na wyprawę do Azyi przeciwko , ,Persom wyruszył, zaczęła mściwa O. godzić na życie

go

z za-

wiła, w nieprzejednaną nienawiść się przemieniła i rozbrat skandaliczny publiczny nastąpił. Filip bowiem już-to że, ulegał zmiennym, chuciom swym zmysłowym, już też szczególnie namową szlachty macedońskiej, która z nienawiści osobistej i narodowej obcej księżniczki jako królowej swej znieść nie mogła, mimo że O. z odwiecznego, z samemi bogami jakoby spokrewnionego, rodu Ajakidów pochodziła, rozgorzał gorącemi afektami ku lacedonce Kleopatrze, która prócz urody czarującej także wy-sokiemi antenatami rodzinnymi poszczycić się mogła. Attalos, wódz dzielny, faworyt króla a wuj Kleopatry, skłonił istotnie Filipa wpływami swemi, iż, po pogromie Grecyi poślubił Kleopatrę jako nową „prawowitą“ małżonkę. Podczas uroczystości ślubnych rozegrała się z winy Attalosa, który młodemu Aleksandrowi w oczy podłe podejrzenie na matk, rzucił, gwałtowna scena pomiędzy następcą tronu a królem, który dobył już miecza, aby syna nim przeszyć; lecz w stanie nietrzeźwym potoczył się Filip i runął na ziemię. O., oburzona do żywego jako żona, matka i królowa, po-przysięgłszy zemstę mężowi, opuściła dwór królewski i udała się z Aleksandrem do Epiru, na dwór brata swego, Aleksandra, krórego zaraz do wojny otwartej z Macedończykami podżegać zaczęła. Filip, żałując popędliwej i nierozważnej słabości swej, zapragnął wkrótce pogodzić się z żoną i życzył sobie, aby z synem do Macedonii wróciła. Usłuchał

tych osób, które znienawidziła. Najprzód więc zmusiła piękną Kleopatrę, rywalkę swą, zadać własną ręką śmierć córce Europie, którą mi i-ła z Filipem, a potem i sobie; poczem palczywą furyą zwróciła się przeciw każdemu, kto planom jej ambitnym poważył się wejść w drogę. Mimo serde3znej miłości ku matce odmówił Aleksander stanowczo prośbom jej, aby podczas nieobecności jego w Macedonii rządy państwa sprawować mogła i, powierzył je Antypatrowi, dzielnemu wodzowi Filipa. Ponieważ mimo tego zakazu O. do rządów mieszać się zaczęła, udała się w r. 330, kiedy i sam Aleksander ostremi słowy dążenia jej polityczne zganił, do Epiru, gdzie, wielki wpływ zyskawszy, Ajakidesowi, synowi wypędzonego przed laty z tego kraju Arybbasa, udział w rządach przyznała. Niespodziewana śmierć syna w r. 323 rozjątrzyła królową jeszcze bardziej przeciw znienawidzonemu Antypatrowi, którego nawet nie wahała się o otrucie Aleksandra posądzić. Wszystkie wszakże intrygi, kuute przeciw Antypatrowi, spełzły na niczem, ponieważ ten, bardzo stanowczy w swej polityce, na stanowisku swem utrzymać się potrafił. Nagle wybawiła ją śmierć od energicznego przeciwnika, który wszystkie plany ambitne królowej krzyżował. Pomijając własnego syna Kassandra, którego charakteru popędliwego dla dobra państwa się obawiał, powierzył Antipater w r. 319 namiestnictwo w Macedonii sędziwemu Pe-lysperchoutowi, wiernemu zwolennikowi rodziny królewskiej, a syna swego tylko chiliarchą (pułkownikiem) mianował. Wszakże Polysper-hon, przerzuciwszy się nagle na stronę O-i, zawezwał ją, aby z Epiru do Macedonii wróciła, ster państwa w swe ręce ujęła i wyeho-ksandra i Roksany, się zajęła. O., czując się zbyt słabą jeszcze, aby walkę z Kassandrem i stronnikami jego podjąć mogła, pozostała tymczasem w Epirze. Naonczas-to piękna, jak Amazonka odważna, Eurydike, wnuczka zmarłego Filipa po nieślubnej córce Kynane, poślubiwszy upośledzonego na umyśle Arrhidajosa, najmłodszego syna Filipa, mianowała Kassandra wodzem naczelnym, który sprzymierzył się zaraz z Antygonosem i Ptolemeuszem przeciw Polysperchontowi. Natomiast po stronie O-ii stanął dzielny Eumenes, jako też część państw greckicli za nią się oświadczyła. Na czele wojska Molossów, którem Ajakides osobiście dowodził, powróciła wtedy w r. 317 O. do Macedonii, zajęła z pomocą Polysperchonta Pellę, stolicę państwa, i objęła ster rządów. Obie rywalki, O. i Eurydike, osobiście pojawiły się na polu bitwy stanowczej. Zvvycięstwo odniosła O., ponieważ hufce macedońskie, wzbraniając się walczyć przeciwko sędziwej matce u-bóstwianego Aleksandra, przeszły do jej obozu. Arrhidajosa pojmano zaraz na polu bitwy w niewolę, Eurydikę zaś przytrzymano podczas u-

S. I)rz

cieczki. Podeszła wiekiem furya mogła teraz w zaślepieniu szalonem płomiennej zawsze nienawiści zemstę, przez 20 lat knowaną, wywrzeć z okrucieństwem srogiem na wszystkich wrogach swych dawniejszych i nowych, na znienawidzonej parze pretendentów królewskich, na szlachcie macedońskiej, wrogiej jej od lat wielu, jako parweniuszce, na stronnikach Anty-patra i Kassandra. W obliczu więc żony własnej kazała O, najprzód nieszczęśliwego Arrhi-dajosa zamordować, a jej samej posłała do ciemnicy więziennej miecz, stryczek i puhar trucizny do wyboru śmierci spośobu. Miotając przekleństwa straszliwe przeciw nieprzejednanej swej nieprzyjaciołce i błagając bogów, aby mściwą ręką obdarzyli O-ę darami podobnemi, opatrzyfa Eurydike rany męża, okryła zwłoki jego swym płaszczem i zadała sobie sama śmierć odważnie, obwiesiwszy się na swym pasku. Z równie zażarłem okrucieństwem szalała krwiożercza O. przeciwko rodzinie Antypa-tra, Kassandra i ich zwolennikom, na śmierć brata Kassandra i blisko stu panów macedońskich skazując. Tak srogiem okrucieństwem odstręczyła jednak od siebie serca Macedończyków, którzy matkę swego wielkiego króla zrazu z wielkim zapałem powitali. Niebawem wyruszył z Peloponeskiego półwyspu Kassan-der na czele wojska licznego, aby się pomścić za nieludzkie zbrodnie uzupatorki. O., nie czując się bezpieczną w nieobwarowanej Pełli, cofnęła się śpiesznie z rodziną swą i wojskiem do Pydny, którą Kassander obiegł. Zdrada hufców Ajakidesa i Polysperchonta ułatwiła zwycięztwo Kassandrowi, zwłaszcza że i Eumeńesowi, sprzymierzeńcowi O-i, część żołnierzy posłuszeństwo wypowiedziała. Głód w końcu straszliwy, który skutkiem oblężenia długiego powstał w Pydnie i dziesiątkował załogę, zmusił królową, która raz jeszcze ucieczką niefortunnie uratować się chciała, do poddania się Kassandrowi, pod warunkiem, że na życie jej godzić nie będzie. Jednak folgując głośnym skargom rodzin możnych Macedończyków, których O. wymordowała, w nieobecności jej, nie dając królowej wcale sposobności do obrony, skazał ją Kassander wiarołomny na śmierć. Dwustu siepaczom, wysłanym na zadanie jej ciosów śmiertelnych, stawiła się O., w purpurze i z koroną królewską na głowie, z takiem spokojem majestatycznym, że ci włócznie przed nią kornie spuścili, nie ważąc się na matce uwielbianego bohatera i wodza swego spełnić danego rozkazu. Natenczas Kassander wydał O-ę w ręce Macedończyków, których krewnych okrutna królowa, na śmierć była skazana, a ci, wtargnąwszy do pałacu, na śmierć ją ukamienowali. Bez skargi jednej na ustach, bez jednej łzy w oku, w szaty królewskie przybrana, odbierała O. razy śmiertelne, a konając, otuliła się jeszcze swym płaszczem, aby w postawie przyzwoitej, majestatowi królewskiemu odpowiedniej,paść na ziemię.

Tak skończyła O. jako ofiara nienasyconej mściwości swej i żądzy panowania w r. 316 przed Chr., w 67 żywota.—Por. Plutarch „Alex.“ 2; 9 i nast.; 39; 68; 77; Diodorus Siculus, 17, 2; 18, 48; 57 i nast.; 19,    11; 23, 39; 42 i nast.;

Pausanias, 9, 7, 2; 8, 7; Aristoteles „Polit.“ 5, 10; Curtius, 5, 2; Justinus, 9, 7; 14, 6;Schnei-der „DieKoenigin Olympias“ (Lipsk 1885). —

2)    Siostra i małżonka króla epirockiego Aleksandra II. Syn jej Pyrrhus kazał ją podobno otruć, ponieważ kochankę jego przez truciznę z świata zgładziła. Wbrew temu Justinus (28,

3)    opowiada, że O. przeżyła dwóch synów swych, Pyrrhusa i Ptolemeusza, a śmierć ich dopiero tak ją wzruszyć miała, że wkrótce po nich żywota dokonała. — 3) Córka Polykteta z Laryssy, matka Antygonosa, noszącego przydomek Do son (ob.).

Olilïipienm, po grecku ’OXojjjusiov, ’OXD|i7remv, ’OXóp.7r;ov, po łacinie Olympieum, Olympium, zwała się właściwie każda świątynia grecka, w której Zeusowi Olimpijskiemu cześć oddawano; znajdowały się zaś takie gmachy, jak źródła starożytne wyraźnie podają, w Spareie, Patrai, w Megarze, Agrigentum, Efezie itd. Przedewszystkiem jednak nazwa ta przysługiwała wspaniałym, sławnym świątyniom tego boga w Olimpii i Atenach. 1) O., pobudowane w Olimpii (ob.),w świętym obwodzie gaju Altis, na miejscu pierwotnej i skromnej świątyni przez Elejczyka Libona z łupów wojennych, zdobytych przez Elejczyków w mieście Pizie i miejscowościach sąsiednich, które od nich były odpadły, w 81-ej Olimpiadzie, w r. 456 przed Chr., uroczyście poświęcone, opisuje obszernie Pausa ni as z (5, 10, 2). Wystawione było z przepychem świetnym, 'w stylu doryckim jako tak zwany peripteros 'ob.), z zewnątrz otoczone dokoła kolumnami, z dachem, płytami z pentelijskiego marmuru pokrytym, i dochodziło wysokości 68 stóp; co do roz miarów równem było niemal sławnemu Par-thenonowi w Atenach, długie bowiem było na 64.10 metrów, a szerokiem 27.66 metrów, Skarb wszakże nieoceniony posiadało w przesławnym posągu Zeusa, nieśmiertelnem dziele Fi-dyasza (ob. Olimpijski, przydomek). Jeszcze za czasów cesarstwa rzymskiego zażywała ta świątynia, zdobna wewnątrz i zewnątrz w rozliczne i niezrównane dzieła sztuki, znaczenia wielkiego i sławy rozgłośnej. Dochowały się z niej liczne szczątki z rzeźbami cennemi, roboty klasycznej, zdobiącemi w dobranych scenach mitologicznych tak fryzy jak podszczytowe (ob. Olimpia), dłuta wielkich rźeźbiarzy Pajo-niosa i Alkamenesa, jak Pausaniasz poświadcza. — Por.: Curtius E. „Olympia“ (Berlin 1852); Kaupert i Doerpfeld „0-lympia und Umgegend“ (wyd. przez Curtiu-sa i Adlera, Berlin 1882); A. Bötticher „Olympia, das Fest und seine Stätte“ (Berlin 1883).—2. O. w Atenach, leżało w dzielnicy

południowej stolicy attyckiej, w dość znacznem oddaleniu od Akropolis, w pobliżu łuku tryumfalnego cesarza Hadryana. Blisko r. 530 przed Clir. rozpoczęli na tern miejscu, gdzie, według tradycyi mistycznej, po potopie Deuka-lionowym woda spłynęła i De uk ali o u pierwszy ołtarz ofiarny Zeusowi wystawił, z polecenia tyrana Pizystrata budowę O-u w starszym stylu doryckim architekci: Anti-states, Kallaischros, Antimachides i Porinos, lecz, jak się zdaje, wykończyli tylko fundamenta. Po śmierci Pizystrata i wypędzeniu rodziny jego z Attyki zostawała przez długie lata praca w zav/ieszeniu. Za czasów P ery kies a dopiero pracował sławny rzeźbiarz i architekt F i d y a s z nad budową i przyozdobieniem świątyni. Przeszło 300 lat po Pizystracie podjął znowu pracę od r. 175 do 164 przed Chr. z rozkazu Antyocha IV Epifanesa, króla syryjskiego, rzymski budowniczy C o s s u t i u s, który obrał teraz dla świątyni na odwiecznych fundamentach styl koryncki, przez co w pierwotnej konstrukcyi wiele zmienić musiał, dzieła podjętego jednakże nie wykończył. Z czasów tych dochowało się 16 kolumn z kawałami zrębu. Kiedy plan wykończenia O. i poświęcenia go cesarzowi Augustowi, który sprzymierzeni z Rzymem królowie powzięli, również do skutku nie przyszedł, a poprzednio już Sulla kilkanaście kolumn z O. zabrał, aby przyozdobić niemi nową świątynię Jowisza ‘na pagórku Kapitolińskim, dokończył nakoniec wspaniałej budowy i poświęcił ją uroczyście w r. 130 po Chr. cesarz Ha dr y an; na obchodzie inauguracyjnym mowę miał sofista Polemon. Tego olbrzymiego O. główną ozdobą podobnie jak Olimpijskiego, był posąg olbrzymi Zeusa, z marmuru i z kości słoniowej rzeźbiony. Mimo wszelkich spustoszeń, których na gmachu owym wieki długie i ręce barbarzyńskie się dopuszczały, pozostały z niego do dzisiaj zwaliska znaczne, które podróżni nowsi, jak Chandler, Dodwell, Le Roy, Stuart, Leake, W i 1-k i n s,' F o r c h h a m m e r, Wordsworth, Breton, Wachsmuth, Bur no uf obszernie opisali.—Por.: J. Spon „Voyage d’Italie, de Grèce et du Levant“ (Lyon 1674), G. Wlieler „A journey into Dalmatia, Greece and Levant“ (Londyn 1682); Coronelli V. „Antica e moderna città d’Atene“ (Wenecya 1687); Fanel-li „Atene attica“ (Wenecya 1707); J. Stuart i Revert „The antiquities of Athens“ (4 tomy, Londyn 1762—1816); Le Roy „Ruines des plus beaux monuments de la Grèce“ (Paryż 1770); Wilkins „Atheniensia or remarks on the topography, and buildings of Athens“ (Londyn 1816); Forchhammer „Topographie von Athen“ (Kilonia 1841); W. M. Leake „Topography Athens“ (w tłómaczeniu niemieckiem Baitera i Sauppego, Zurych 1844); Chr. Wordsworth „Athens and Attica“ (Londyn

Wielka Enc. Powsz. lluttr. Ser. II. Zesi 36V>, T. V.

1855); E. Breton „Athènes décrite et dessinée“ (Paryż 1862); E. Curtius „Attische Studien“ (2 części, Getynga 1862 —1865); Th. H. Dyer „Ancient Athens“ (Londyn 1873); C. Wachsmuth „Die Stadt Athen im Altertum“

„ (Lipsk 1874); E. Burnouf „Les ville et l’acro-pole d’Athènes aux diverses époques“ (Paryż

1877). —3. Miejscowość, obok starodawnej świątyni Zeusa Olimpijskiego i od niego też zwana, na pagórku nad wybrzeżem wschodniem Sycylii leżąca, na południe od uścia rzeki Ana-pos, tylko 1500 kroków od miasta Syrakuz odległa. Por. Thucydides, 6, 71; 7, 5; L i-vius, 24, 33. — 4. Miejscowość, na wybrzeżu północnem wyspy Delos leżąca, założona przez cesarza Hadryana, stąd też przez Ateńczy-ków Néat ’Afifjvat 'ASpcavai zwana. Por. Stephanus Byzant., str. 515.    s-DrI-

Olimpijski, po grecku OXó[i7rioę, po łacinie Ölympius: 1) przydomek wszystkich bogów greckich, na górze Olimpie rezydujących, szczególnie zaś najwyższego boga Zeusa, nadany mu od góry Olimpu (ob.), albo też od wspaniałej świątyni jego w Olimpii (ob.) elijskiej, której najcenniejszą ozdobą był piękny, w poe-zyi i w prozie gorąco wielbiony posąg bożka, arcydzieło sławnego rzeźbiarza F idy as z a, wykonany blisko r. 450 przed Chr. Pauza-niasz (5, 11,    1) podaje o nim następujące

szczegóły: „Bóstwo, wykute ze złota i wyrzeźbione z kości słoniowej, siedzi na tronie wysokim, ze złotą koroną na głowie, przedstawiającą wieniec, ż gałązek oliwnych uwity. W ręce prawej dzierży boginię Zwycięstwa, Nike, która, również z kości słoniowej i ze złota wykonana, w rękach wstęgę trzyma, na głowie zaś w wieniec zdobna. W ręce lewej Zeusa tkwi berło, z rozmaitych kruszców misternie wykończone, na którego czubku zawisł orzeł. Sandały również są ze złota, tak samo jak płaszcz boga, na którym tkane były zwierzęta rozmaite i kwiaty lilii“. Według świadectwa H y giną miał być ten posąg 40 stóp wysoki. Także tron Zeuoa był roboty wspaniałej. Na czterech rogach jego stały boginie Hory i C h a r y t y, w postawie tańczącej, na podnóżku dwa lwy, z których jeden w pazurach tarczę trzymał. Od przybytku świętego oddzielała posąg przegroda, którą sławny malarz Panai-II o s obrazami pięknemi, przedstawiającemi przeróżne sceny z igrzysk, przyozdobił. Szalony cesarz rzymski Kaligula (37—41 po Chr.) umyślił posąg ów cudowny sprowadzić do Rzymu, a nawet chciał Zeusowi zdjąć głowę, a na jej miejsce wsadzić własną, pustą; dopiero na orzeczenie architektów, żj transport tak daleki jest niepodobnym, ponieważ cały posąg rozpadłby się w kawały, odstąpił od swego niedorzecznego zamiaru. Wszakże za czasów cesarza Justyniana (527 — 565) przewieziono arcydzieło Fidyasza do Konstantynopola, a tutaj w r. 567 zniszczył je pożar. — Por. Siebe n-

(ob.).

kees „Ueber den Tempel und die Bildsäule des Juppiter in Olympia“ (str. 15 i nast.); Völkel „Ueber den grossen Tempel und die Statue des Zeus zu Olympia“ (Getynga 1832). —

2) Przydomek H e r akl e s a (ob.); por. Hero-dot, 2, 44.-3) Przydomek sławnego polityka ateńskiego, Peryklesa, nadany mu dla potężnego wpływu jego na rządy państwa albo dla piorunującej potęgi wymowy jego, albo też dla wielkich zasług oddanych Ateńczykom; — Por. Plutarch „Pericles“ 8, 39. — 1) Przydomek cesarza rzymskiego Hadryana, który mu nadano od wykończenia wspaniałej świątyni Zeusa w Atenach, zwanej Olympieum

S Drz.

Olimpijskie bóitwa, ob. Olimp.

Olimpijskie igrzyska, po greckn m ’OXôjj.-7ii a (domyśl, tspà), po łacinie Olympia cert amina, sollemne Olympiorum ludicrum, quinquennalis ludorüm Olimpio runi celebritas, zajmowały pomiędzy wielkiemi narodowemi świętami staro-greckiemi, jakie w pewnych, ściśle oznaczonych czasach, w podobny sposób również na przesmyku Korynckim (Isthmus), w Nemei Argolskiej i w Delfach obchodzono- stanowczo miejsce naczelne. „Równie jak woda kryniczna wszystkie dary ziemi, równie ;ak złoto wszystkie skarby i bogactwa świata,przewyższają one“,tak Pindar śpiewa, „wszystkie inne igrzyska“. Być zwycięzcą w Olimpii, ’OXop.7riov(xY]ę, uchodziło za najwyższy zaszczyt, jaki śmiertelnikowi przypaść może w udziale, a zwycięstwo owo sławę nieśmiertelną przynosiło nie tylko samemu zapaśnikowi szczęśliwemu, lecz i miastu jego rodzinnemu i państwu, z którego pochodził. Czasy, w których owe igrzyska, co cztery lata w czasie pierwszej pełni księżyca po przesileniu dnia z nocą, a więc w końcu czerwca albo na początku lipca, w Olimpii Elijskiej na cześć Zeusa obchodzono, powstały, ciemny mrok pokrywa, a tylko przeróżne legendy mityczne, przechodzące z pokolenia na pokolenie i z biegiem wieków coraz więcej ubarwiane, podają wieści o owej najdawniejszej epoce. Jedna więc legenda mieni Heraklesa, tak starszego, zwanego Heraklesem Idajskim, jako też sławnego syna Zeusa i Alkmeny' ich założycielem; inna znowu tradycya opiewa, że sam Zeus, celem uroczystego obchodzenia zwycięstwa swego nad Kronosem, tutaj po raz pierwszy igrzyska urządził, w których bożek Apollo nad Hermesem w gonitwach, a nad Aresem w walce na pięści zwycięstwo miał odnieść. Odmienna znowu opowieść mityczna głosi, że Pelops, syn Tantalosa, który Hippodamię, córkę Oino-maosa, króla Pizy Elijskiej, w wyścigach jako nagrodę uzyskał, a zarazem i królestwo teścia swego odziedziczał, założyć miał Olimpię i tutaj igrzyska urządzić. Z mrocznej dziedziny mitologii wiedzie nas po raz pierwszy na pewny grunt historyczny wieść, ściśle stwierdzona, że w czasach, w których Elejczycy potęgę

Pelopidów w krainie Pisatis już złamali, Ifitos (Iphitos), potomek etolezyka Oksylosa, przyłączywszy się do głośnej w dziejach wędrówki Doryjczyków, posiadł ziemię Elijską i z sławnym prawodawcą Likurgiem układ zawarł, że nikomu nie wolno z bronią w ręku granic Elidy przekroczyć, skoro święty miesiąc igrzysk, 7j iepo[iY]via, nadejdzie. Posłańcy, a7rovóo<pópot, wybrani z kolegium kapłanów Olimpijskiego Zeusa, obwieszczali po wszystkich krainach greckich świąteczny spokój, zawieszenie broni, èxs^stpta, indutiae sacrae\ kto zaś potem spokój naruszył, podpadał wysokim grzywnom i, póki ich nie zapłacił, wykluczonym był od udziału w igrzyskach; tak się zdarzyło np. Eacedemończykom, kiedy w roku 420 przed Chr. zbrojną ręką na Elidę się targnęli (Pausanias, 5, 49). Na dalszy rozwój igrzysk i całej uroczystości wywarł układ ów, uznający Elidę poniekąd za świętą krainę, skutki nadzwyczaj błogie. Ponieważ Sparta była na-ouczas najsilniejszą potęgą na całym półwyspie Peloponezkim, a w późniejszych czasach nawet nad całą Grecyą hegemonię zyskała, zmienił się też charakter skromnych zrazu uroczystości o-wycli; kiedy bowiem za dawniejszych czasów, święcone tylko przez mieszkańców samej Elidy, miały znaczenie jedynie lokalne, odtąd brały w nich udział najprzód państwa Pelopo-nezkie, a później i inne państwa greckie wraz z licznemi koloniami potężnemi. Taką więc miarą stały się O. igrzyska, dzięki znamieniu wybitnie narodowemu, jakie im nadano, prze-mocnem ogniwem łączności pomiędzy państwami greckiemi, ciągle zresztą niepokój one mi już to przez wewnętrzne burze stronnictw, już też przez walki bezustanne, jakie między sobą toczyły. A chociaż nie zdołały owe święta narodowe ani zgody pomiędzy rozlicznemi więk-szemi i muiejszemi państwami przez dłuższy czas utrzymać, ani też uratować wolności Gre-cyi, rozdartej w swem wnętrzu zawistnemi sporami, jednakże wzmacniały pośrednio i bezsprzecznie we wszystkich Grekach, z blizkie-go sąsie.lztwa i z najdalszych stron świata .spieszących na wspólny obchód świąt wspaniałych, narodową świadomość, żywe poczucie jeduople-miennjści, a szczególnie w koloniach, rozsypanych po wszystkich wybrzeżach i kątach świata, budzić musiały zawsze płomienną myśl o jedności i blizkiem pokrewieństwie z ziemią macierzystą. Trudno dzisiaj dociec, ile czasu upłynęło, zanim uroczystość igrzysk O-ich stała się powszechną i ogólne znamię narodowe przyjęła. Wszakże już z takich szczegółów, że, począwszy od r. 776 przed Chr., spisywano u-rzędowo w rozmaitych państwach imiona zwycięzców, a w późniejszych czasach Olimpiada (ob.), tj. przeciąg czasu czteroletni od jednej uroczystości do następnej, stała się podstawą chronologii greckiej, osądzić snadno, ja-kie^znaczenie zyskały powoli owe igrzyska dla całego życia wszystkich plemion greckich. Jako właściwy czas świetnego ich rozkwitu uważać należy wieki VI i V, szczególnie zaś lata pomiędzy ukończeniem wojen perskich a początkiem nieszczęśliwej wojny peloponez-kiej, a więc cza; od r. 479—429 przed Chr. Uczucie słusznej dumy, przejmujące wszystkich Greków po stanowczym pogromie olbrzymiej potęgi Persów, po świetnych zwycięstwach, wybawiających ich z niebezpieczeństwa sromotnej niewoli, oczywiście także w igrzyskach 0-icli ujawnić się i świetniejszym jeszcze blaskiem otoczyć je musiało. Na epokę tę przypadają też najsłynniejsi zapaśnicy helleńskiego świata, jak Milon z Krotonu, Diagoras z wyspy Rhodos, Theagenes z wyspy Thasos i inni atleci; w tych czasach hojne sumy łożyły znakomite i bogate rody na chów dzielnych rumaków i świetność zaprzęgów zbytkowną, a wreszcie najwięksi poeci: Pindar, Simonides, Euripides, najwznioślejsze swe poemata na cześć zwycięzców Olimpijskich wyśpiewali. Wszakże i te czasy świetne, kiedy-to wzmagająca się stopniowo rozmaitość w produkcyach gimnastycznych coraz liczniejsze tłumy i czynnych u-czestników i widzów ciekawych z całej Grecyi i z kolonij do uroczej doliny świętej ściągała, minęły, a wojna peloponezka, która kwitnącą potęgę Aten zniszczyła i dla całej Grecyi już przez samo długie toczenie jej skutki miała smutne, niemało z pewnością przyczyniła się do przyćmienia świetnych uroczystości, które zresztą bez przerwy zawsze święcono. Od r. 400 przed Chr. wszakże udział właściwej Grecyi w igrzyskach coraz słabszym się staje, natomiast dziwnym sposobem wzrasta wielkie zajęcie się niemi w innych krajach z ludnością grecką, jak w Sycylii i Wielkiej Grecyi, w Azyi Mniejszej, w krainach nadmorskich północnej Afryki, a szczególnie w mieście Aleksandryi. Wzmogło, się wprawdzie przer-; to niebezpieczeństwo, że starodawny przepis, według którego tylko wolny obywatel, mogący wykazać swe czysto greckie pochodzenie, który nigdy ani krwi niewinnej nie przelatani zbrodni żadnej względem bogów, a szczególnie Zeusa, nie był winnym, ani też sprawy narodowej nie zdradził, przypuszczonym był jako szermierz, coraz więcej się rozluźniał, a natomiast panoszyć się poczęło zawodowe szermierstwo. Jak suiowo przepisu tego wówczas przestrzegano, dowodzi fakt, że na wniosek Temistoklesa wykluczono Hierona, władzcę Syrakuz potężnych, od udziału w igrzyskach, ponieważ nie stanął w szeregach greckich, walczących przeciwko Kserksesowi. Upadek wolności greckiej w bitwie pod Cheroneą, w r. 338 przed Chr, i następująca potem zależność państw greckich od władzy macedońskiej spowodowały oczywiście, że igrzyska owe czysto narodowe znamię swe powoli zatracać poczęły. A kiedy wreszcie Rzymianie w pochodzie swym zwycięzkim

i greckie krainy ujarzmili, wtedy właściwi Grecy, w stosunku do obcych najeźdźców, którzy uprawnienia swego do udziału w igrzyskach mitycznemi rodowodami od greckich przodków pohopnie dowodzili, zeszli powoli na drugi plan. Za panowania cesarzy rzymskich, którzy dbali wprawdzie bardzo o zewnętrzne pozory błyskotliwe, a Elejczyków od wszelkich ciężarów podatkowych zwalniali, znaczenie igrzysk coraz niżej upadało. Wymownie dowodzi tego szczegół taki, że cesirz Neron, krótko przed strąceniem swem z tronu, jako współzawodnik w wyścigach wozowych w Olimpii wystąpił i wieniec zwycięzki uzyskał, chociaż nie miał do tego odznaczenia najmniejszego prawa; Suetonius (Ner. 24) pisze bowiem: excussus curru ac rursus repositus, cum perdurare non posset, destitit ante decursum; neąue eo seclus corona-tus etc. — A kiedy więc coraz powszechniejszym stawało się zwyczajem, że również barbarzyńcom, to jest osobom niegreckiego pochodzenia, przyznawano zaszczytną nagrodę, zrządził przypadek osobliwy, że Armeńczyk pewien, nazwiskiem Ardavazd, z królewskiego rodu Arsakidów, zamknął w r. 393 po Chr. długi chlubny poczet Olimpioników, który Elejczyk Koroibos w r. 776 przed Chr. byUrozpoczął. Uroczystość igrzysk O-ich, wiążąca się ściśle z kultem pogańskim, przechowała się wszakże, mimo zmian rozmaitych w pojedyńczych szczegółach, aż po czasy rozkrzewienia wiary chrześciań-skiej. Nawet kiedy Konstantyn Wielki (324 — 337) uznał chrześciaństwo za religię panującą, święcono jeszcze ciągle owe igrzyska; co więcej, gdy za panowania cesarza Juliana Apostaty (361—363) pogańskich bogów kult znowu przywrócono, wzmogły się one na nowo, choć wprawdzie tylko na czas krótki. Dopiero kiedy cesarz Teodozyusz I (373 — 395) na tronie zasiadł, zniósł owo prastare, oryginalne, charakterowi heleńskiemu tak bardzo właściwe święto. Po raz ostatni obchodzono O. igrzyska w r. 393 po Chr., a w 30 lat później kazał cesarz Teodozyusz II pogańską świątynię Zeusa w Olimpii spalić.—Igrzyska O. stanowiły pierwotnie tylko zwyczajne wyścigi piesze, które już Herakles miał zaprowadzić; w następnych czasach, kiedy program ich przez najrozmaitsze gry bardzo się rozszerzył, zaczynano je zawsze jeszcze od gonitw, a zawsze też nadawano Olimpiadzie miano od zwycięzcy, który w pieszych wyścigach, aiâdiov, nagrodę u-zyskał. Pierwsza więc Olimpiada zwała się Olimpiadą Koroibosa, ponieważ ten w gonitwach pierwszy dobiegł mety. Począwszy od 15-ej Olimpiady (=r. 724 przed Chr.) dodawano powoli i inne gry gimnastyczne do zwyczajnych gonitw; najprzód więc gonitwy podwójne, SïaoXoç, w których współzawodnicy, przebiegłszy stadion do mety, znowu się od niej do szranków wracali; a już w następnej 16-ej Olimpiadzie (=r. 716) przydano gonitwy dłu-

g i e, ôôXt/oç, składające się zwykle z 12 SiaoXot, tj. 12 podwójnych biegów, jednym ciągiem, bez przerwy odprawianych, w których więc trzeba było stadion 24 razy przemierzyć. Natenczas też pierwszy raz się zdarzyło, że pewien ścigający się, celem ulżenia sobie, pas z siebie zrzucił, a odtąd było zwyczajem, że ubiegający się o nagrodę w zapasach gimnastycznych zupełnie nago występowali. Pewnej monotonności w tych produkcyach, wykazujących tylko w pewnej części zwinność i siłę fizyczną, zapobieżono przez zaprowadzenie w 18-ej Olimpiadzie ( = r.

szesnaście razy w wszystkich czterech igrzyskach narodowych nagrodę miał uzyskać, a cztery greckie łokcie wysokości mierzył, tak silnie umiał dąć naraz w dwie trąby, że w pobliżu stojące osoby wrzasku straszliwego wytrzymać nie mogły. Kiedy w ten sposób zwiększyła się ilość zapasów, święcono owe uroczystości, które zrazu tylko jeden dzień trwały, razem z wielką ofiarą Zeusowi, z ofiarami innym bogom składanemi, i z właściwemi igrzyskami przez pięć dni.—Przygotowaniami do igrzysk i przeprowadzeniem całego ich programu obszernego, zidévcu, à'iaudévca z à ’OXó[xraa, zajmował się liczny personel urzędników. Na czele ich stali tak zwani Hellan odiko wie, 'EXXavoSixat, przestrzegający pilnie przepisów obowiązujących, tak zwanych vóp-ot èvayibvioi. Pierwotnie miał być tylko jeden, potem dwóch, dziewięciu, a wreszcie dziesięciu takich wysokich urzędników, wybieranych z pewnością z każdej fyli Elijskiej. Byli to poważani obywatele Elidy, którzy już na trakcie świętym, wiodącym wzdłuż morskiego wybrzeża, ofiarę po drodze składali, udając się na objęcie urzędu z Elidy do Olimpii. Obowiązkiem ich było zapisywać do list szermierzy, badać ich uprawnienie do występów gimnastycznych, przysięgę od nich odbierać, że zastosują się ściśle do wszelkich warunków w igrzyskach przepisanych, dalej przyznawać nagrody, wieniec wkładać na głowę szczęśliwego zwycięzcy, a wreszcie dbać o to, aby posągi zwycięzców z od-powiedniemi napisami według obowiązującego regulaminu wykonywano i ustawiano. Prawdopodobnie wybierano ich na przeciąg jednej Olimpiady, a przez dziesięć miesięcy winni byli przysposabiać się w Elidzie, by trudny i odpowiedzialny urząd swój godnie sprawować i we wszelkich szczegółach obowiązki swe dokładnie poznać. Przeciwko ich wyrokom można było apelować do Wysokiej Rady, BooXy), która niesprawiedliwych sędziów na grzywny skazywała. Pod ich rozkazami stali alytowie, àXôzou, pod wodzą alytarchesa, aXotap^Y]«;, rodzaj policyantów podrzędnych, którzy wszelkim nieporządkom na placu igrzyskowym zapobiegać albo doraźnie je karać byli winni; prócz nich byli nadto liczni heroldowie, fletniśei, auXYjraî, oTCovôaôXat, kuchmistrz, [Jiàyeipoc:, niewolnik, ÊoXsôç, przysposabiający drwa do ofiar świętych, a nadto rzesza niewolników do posług najrozmaitszych, utrzymująca w porządku szczególnie miejsca dla widzów, którzy tak z północnej strony placu igrzyskowego, na obszernych skłonach pagórka Kronos, jako i z południowej stiony, Stadion, na grobli, osobno w tym celu usypanej, wygodnie, w ogólnej liczbie 40-45 tysięcy ludzi, wszystkim igrzyskom przyglądać się i przebieg ich dokładnie śledzić mogli. Pora

708) walki zapaśniczej, 7tdXï], i pentathlon,

7tévxaSXov, walki pięciokrotnej, składającej się z pięciu sposobów walki, i to oprócz ponownych gonitw: z skakania, àXjxYj, rzucania dyskosem, ötoxoßoXta, rzucania dziry-tem do celu, àxovTtap-ôç, i zapasów, toxXy]. Poeta Simonides wyraził pięć walk tych w znanym pentametrze: aXfj.a, 7ro§coxetY]v, ôiaxov, àxovra,

TCàXïjV. W 23-ej Olimpiadzie ( = r. 688) przydano jeszcze walkę na pięści, ttoyiay], i pankration, îcaYxpàuov; w 65 Olimpiadzie pierwszy raz próbowano się w gonitwach w pełnej zbroi, ôîrXiTYjC SpójJLoę. Od 37-ej Olimpiady począwszy przypuszczano także chłopców do popisów w rozmaitych walkach gimnastycznych, a walki ich w każdym rodzaju zapasów poprzedzały zawsze zapasy dorosłych. Z 25-ą Olimpiadą (r.

680) nastały także walki tak zwane rycerskie, iimxol oqoùveç, i to najpierw wyścigi na wozach, w czwórkę dorosłych koni zaprzężonych,

TÉfi-pcxxov, <5pó|Aoç reXettôv Tuxtov, znane już w czasach patryarehalnych, kiedy Grecya na widowni dziejowej dopiero występować poczęła.

Kiedy więc jeszcze bohaterzy homerowi, nie konno, lecz na rydwanach wojennych walkę z nieprzyjacielem toczyli, zanikał z biegiem czasu, skutkiem zmiany taktyki wojennej, rydwan z placu boju, a wyścigi wozem stały się odtąd ulubionym sportem klas zamożnych, który, odkąd został programem w igrzyskach objęty, w całej pełni się rozwinął, wspaniały zaś widok przedstawiając, z wszystkich występów igrzyskowych z pewnością najgłośniejszy poklask odbierał. A jak w prawdziwej wojnie dopiero w późniejszych czasach konnica zastąpiła rycerzy, na wozach wojennych walczących, tak też konne wyścigi, urTroSpojiia, później dopiero umieszczono w programie igrzysk O-ich. Po raz pierwszy odbyły się one w 33-ej Olimpiadzie (r.

648), i to na koniu zupełnie wyrosłym, innoę xéXïjç; daleko później, albowiem dopiero w 131-ej Olimpiadzie (r. 256), wolno było i na źrebcu, xsXyju 7rcoXt|>, ubiegać się o nagrodę. Igrzysk muzykalnych w Olimpii nigdy nie było; nie można przecież za takie uważać koncertowych konkursów heroldów i trębaczy, zaprowadzonych w 96-ej Olimpiadzie; rozstrzygającą rolę odgrywały w nich bowiem jedynie tylko letnia z szalonemi upałami z wielu względów silne płuca; tak np. Herodoros, rodem z Mega- nie nadawała się wprawdzie do odprawiania ry, żyjący pod koniec IV wieku przed Çhr.,    właśnie takich uroczystości, jakiemi były Olim-

nijskie, lecz czy to z uszanowania dla odwiecznej poczynające się dnia trze ci ego, w których mło-tradycyi, czy też dlatego, że długość dnia w końcu czerwca lub na początku lipca wynagradzała przeróżne niedogodności, terminu tradycyjnego nigdy nie zmieniono, nie odczuwając od pierwszego brzasku dnia aż, jak się to często zdarzało, do późnego wieczora, zmęczenia w tłoku wielkim, w skwarze i w kurzu straszliwym.

dzieńcy dorośli i mężczyźni siły swe mierzyli. Ze wschodem słońca udawali się tedy Hella-nodikowie, w purpurowe szaty strojni, heroldowie i szermierze, nago i oliwą tłusto wysmarowani, gankiem ukrytym, łączącym Altis ze Stadion, na plac gonitw. Na szerokich, ba-ryerami przegrodzonych płytach kamiennych, których 20 było na każdym końcu placu, stawali współzawodnicy według losu. Rozpoczynano, według programu, gonitwami długiemi, dolichos, w których prawdopodobnie trzeba było 24 razy przebiedz Stadion, 192 metrów długi. Jednym z najsłynniejszych, jak wicher szybkich biegaczów był Lacedemończyk Ladas, który wreszcie, raz mety dobiegłszy, padł trupem na ziemię. Następowały potem zwyczajne wyścigi, oràôtov, w których trzeba było Stadion raz tylko przemierzyć. Zwycięzcę w tej najstarszej, a pierwotnie jedynej, grze, oraScoviXYjç, spotykało nadzwyczajne odznaczenie, gdyż od nazwiska jego nadawano miano Olimpiadzie. Losem tworzono w tych wyścigach grupy, złożone z czterech współzawodników, a każdorazowi zwycięzcy walczyli znowu pomiędzy sobą o nagrodę. Argolczyk Dandes był jednym z najsławniejszych orai5to§pó[i,ot; odznaczali się w tym rodzaju walki szczególnie jeszcze Krotończycy. Potem odbywała się gonitwa podwójna ôtaoXoç, w której plac wyścigowy dwa razy, to jest do mety najprzód przeciwległej i z powrotem do szranków, należało przemierzyć. Następowała teraz walka zapaśników, tt4Xy], którzy ciało swe hojnie oliwą wysmarowywali, aby członkom swym nadać więcej giętkości, a potem jeszcze piaskiem je posypywali w tym celu, aby przeciwnikowi nie było tak łatwo z rąk ich się wyślizgnąć. Odbywały się zapasy w dwojaki sposób, albowiem, w tak zwanej 7raAy] op^yj, trzeba było przeciwnika trzy razy na ziemię powalić, Tpnx£etv, przyczem zapewne więcej na siłach fizycznych, aniżeli na zręczności zależało, albo też obaj przeciwnicy, na ziemi już leżąc, àXivSrjatc xôXmcç, (walanie, toczenie, kulanie po ziemi), tak długo z sobą się pasowali, póki jeden z nich przez wyciągnięcie ręki nie uznał się za pokonanego, àrcayopsustv. Drugiego sposobu u-ży wano w Olimpii przy walce, pankration zwanej. Chociaż prawidłom walki tej sprzeciwiało się zadawać przeciwnikowi razy pięścią, wolno było jednakże go pchać, łamać mu palce u rąk albo nóg, a nawet dławić go. O najsławniejszym zapaśniku wieków starożytnych, Milonie z Krotonu, opowiadają, że siódmą nagrodę wydarł mu współobywatel jego, Tima-sitheos, który tak zręcznie potrafił groźnemu przeciwnikowi wymykać się i wywijać, że ten go wogóle nie mógł ramionami swemi objąć. Szybkie cofnięcie nogi albo niespodziewany skok na tył przeciwnika były zwykłe mi, osobno ćwiczonemi fortelami, aby ten na ziemię

Prawo nawet osobne przepisywało, że widzom nie wolno było użyć przykrycia jakiego na głowę. Obszerny program igrzysk O-ch rozgrywał się w następujący sposób. Na długi już przeciąg czasu przed rozpoczęciem uroczystości ruch był wielki na miejscu świętem, na którem przez długie miesiące' spokój świąteczny zalegał. Rychło więc stawić się musieli wszyscy, którzy przygotowywali igrzyska; konie wyścigowe potrzebowały wypoczynku i troskliwego pielęgnowania do dalekiej często podróży, a może i ćwiczeń na placu, dotąd całkiem nieznanym; szermierze musieli również wcześnie się Hellanodikom przedstawić, a wreszcie przybywała rychło i rzesza przekupniów, chcąc wszystko na czas przysposobić, a zwłaszcza namioty na noclegi rozbić. Przybywały z wszystkich miast Grecyi i z dalekich kolonij deputacye świąteczne, fi-ewptai, prześcigając się w przepysznych zbrojach i w sprzętach kosztownych, niesionych podczas procesyj uroczystych, kiedy wystąpienia w lśniącej zbroi zakazywał wieczysty pokój, zaprzysiężony ziemi Elijskiej; napływali tłumnie ciekawi widzowie, w odświętne szaty przybrani, pieszo i na wozach zdobnych; a tak z dniem każdym tłumy ludu wzrastały, aż nadeszła wreszcie upragniona chwila uroczystości wspaniałych. W pierwszym dniu uroczystym igrzysk żadnych nie wyprawiano; składano w nim przedewszystkiem Zeusowi 0-limpijskiemu, a przytem i innym bogom, wielką ofiarę, ßoottoaia, a sędziowie i szermierze, àvwvcorat, składali w ratuszu przed posągiem Zeusa Herkeiosa przysięgę, już-to, że sprawiedliwie sądzić będą, już też, że wszelkiego podstępu i wszelkiego rozmyślnego skaleczenia przeciwnika wystrzegać się będą, a prócz tego jeszcze, że ćwiczyli się podczas ostatnicli dziesięciu miesięcy w zapasach, według przepisów olimpijskich. W imieniu chłopców składali przysięgę dorośli ich krewni. Hellanodikowie dochodzili też wtedy, czy tylko wolni Grecy, z pewnemi, wyżej wymienionemi zastrzeżeniami, ubiegać się chcieli o nagrodę. Dla chłopców żaden wiek określony nie był przepisany; mogli nawet oni jako i młodzieńcy walczyć z dorosłymi, jeżeli sędziowie byli przeświadczeni, że siły ich fizyczne dostatecznie są rozwinięte. Meseńczyk Damiskos odniósł zwycięstwo, licząc lat dwanaście. Drugiego dnia rozpoczynały się igrzyska występami chłopców.—

Aż do r. 200 przed Chr. ograniczały się one na gonitwach, zapasach i walce na pięści.

Daleko żywsze zajęcie budziły igrzyska, roz-

runął. Walki takie zapaśnicze trwały, jak ła- nych miejscach, niemniej jak 1400 wieńców two pojąć, często bardzo długo. Następny nu- zwycięzkich otrzymać; w Olimpii zwyciężył on

mer programu stanowiła walka na pięści, 7roY[-ty], okrutna i niebezpieczna, upiększona i uszlachetniona jednakowoż także sposobem, w jaki ją zawodowi mistrzowie toczyli. Wobec wydelikaconego poczucia naszego zadajemy sobie wszakże napróżno pytanie: jak naród, obdarzony tak subtelnym smakiem estetycznego piękna, mógł upodobanie jakiekolwiek w tak srogim, dzikim, brutalnym pojedynku znajdować? Walczący obwijali przytem ręce aż po łokcie rzemieniami, na których niekiedy nadto, aby uderzenie cięższem i skuteczniejszem było, grube guzy z ołowiu przytwierdzano. Obydwóch rąk tutaj używano jednakowo do wymierzania ciosów i do zręcznego ich odbijania. Ciężkie skaleczenia twarzy, a szczególnie oczu, uszu, nosa, zębćw, wstrętny sprawiając widok, a nawet i śmiertelne ciosy, nie były wcale rzadkością. Razu pewnego, jak Elian opowiada, zapaśnik jeden zęby wyłamane połknął, a przytomnością taką umysłu i zimną krwią tak bardzo zmieszał przeciwnika, że ten wygraną dobro \ olnie mu przyznał. Do najdzielniejszych szermierzy na pięści liczył się Dia-goras, rodem z wyspy Rhodos. Kończyły się walki tego dnia tak zwanem pankration, 'Ka^-xpauov, uchodzącem za najtrudniejszą i najgroźniejszą walkę, która z czasem wyrobiła o-sobną szkołę atletów, ółUorjTcu, popisujących się na okaz w rozlicznych miejscach występami swemi, w jakich nadmierna siła fizyczna przednią grała rolę; klasyczny typ atlety takiego, z muskulaturą olbrzymią, przekraczającą wszelką miarę piękna, przedstawia doskonale posąg Herkulesa, zwanego w dziejach sztuk pięknych Farnezyjskim. Pankration była to kombinacya walki zapaśniczej z walką na pięści, a tylko najsilniejsze chłopy mogły się poważyć w szermierce takiej wystąpić. Zręczność, zwinność, giętkość i sprawność w fortelach przynosiły wszakże nieraz i słabszemu przeciwnikowi w darze zwycięstwo. Ponieważ zaś wolno było, według przepisów, przeciwnika powalonego na ziemie także za gardło ściskać i dławić, nie wykluczonym był z powodu tego i śmiertelny koniec walki. Do zapasów tych niebezpiecznych nie zgłaszało się też wielu lubowników, a pewnie tylko w tym groźnym rodzaju walki zdarzyć się mogło, że pewien znany i postrach powszechny budzący szermierz, z którym nikt sił swych nie ważył się mierzyć, nagrodą, âxovtTt, bez okrycia się kurzem, bez walki uzyskał. W 218-ej Olimpiadzie- zgłosiło się dwóch tylko współzawodników do tej gry; ponieważ zaś jeden zapóźno się stawił, otrzymał przeciwnik nagrodę bez trudu żadnego. Najsławniejszymi szermierzami na pięście i pankratystami byli: Tbeagenes, rodem z wyspy Thasos, i Tessalczyk Pulydamas; pierwszy z nich miał w rozmait) ch igrzyskach, obchodzonych wO-i i w in-

w walce na pięści, a w następnej Olimpiadzie w pankration; o siłach jego fizycznych opowiadają starożytne źródła niestworzone rzeczy; na wyspie ojczystej oddawano mu też cześć jako herosowi ; równie do wiary prawie niepodobnych rzeczy dokazywał podobno i Pulydamas. Dzielnymi pankratystami byli także synowie sławnego szermierza, rodyjczyka Dyagorasa, z pomiędzy których najmłodszy, nazwiskiem Doricus, w trzech po sobie następujących Olimpiadach wieńcem odznaczony został. Tak więc dzień cały wypełniały gry ogólnie żywe budzące zajęcie, ponieważ pankration, nawet w czasach, kiedy igrzyska na kilka dni już rozłożono, nieraz aż do nocy się nie rozstrzygnęło, a często dopiero przy jasnym blasku księżyca święcił szczęśliwy zwycięzca wygraną swą pochodem uroczystym, xo>|j.oę, i ucztą solenną w kole znajomych.—Czwartego dnia, w którym odbywały się wyścigi konne i wozami, &Yfovsę Itztzi-xoi, jako też druga część zapasów męskich, dochodziły uroczystości O-kie swego zenitu. Prze-dewszystkiem jednak olśniewającym zbytkiem i przepychem wspaniałym odznaczały się wyścigi na wozach, w cztery dorosłe konie zaprzężonych. Używano zaś do nich nizkich, z tyłu otwartych, do homerowych rydwanów wojennych zupełnie podobnych wozów, o dwóch, zwyczajnie tylko cztero-szprychowych kołach. Cztery konie zaprzęgane były obok siebie; oba krańcowe ciągnęły wóz na postronkach, przymocowanych do przodka wozu, a pomiędzy dwoma końmi, biegnącemi wewnątrz, znajdował się dyszel. Woźnica trzymał cugle w obydwóch rękach, a w jednym nadto bat, xévtpov, |xaau£, z licznemi krótkiemi rzemieniami. Długości placu wyścigowego, iTCTróSpojioę, który, jak z natury rzeczy wypływa, szerszym być musiał od Stadionu, nie znamy wprawdzie dzisiaj dokładnie, lecz, ponieważ dwanaście razy, diüdéxazoç §póp,oę, trzeba go było w szalonym pędzie objechać, nie mógł być on dłuższym nad dwa stadya, a i tak konie przebiedz musiały przeszło 4 500 metrów; dłuższa meta wyczerpałaby siły najdzielniejszych rumaków. Przy dwóch skrętach, z których pierwszy o-znaczony był kolumną, vócm, stojącą obok sta-

rodawnego grobowca, w go ołtarza, zwanego vapi&mrôç (płoszący konie), a drugi posągiem Hippodamii, wieńczącej zwy-cięzkiego Pelopsa, była oczywiście najniebezpieczniejsza przeprawa, szczególnie jeżeli zważymy, że ilość wozów, współubiegających się o nagrodę, była bardzo znaczną, ponieważ wyścigi wozami nie odbywały się w kilku grupach, jak gonitwy w Stadion, lecz wszystkie wozy naraz ze szranków wyjeżdżały. Jeżeli Pindar w jednej odzie Pityjskiej (Pyth. 5, 46) wielbi zwycięzcę, który w igrzyskach w Delfach, ścigając się wozem z 41 współzawodnikami,

formie okrągłe-

wieniec uzykał z wawrzynu, przepuścić możemy, że i w Olimpii nie mniej wozów w szrankach występowało. Alcybiades posłał, jak wiemy, sam razu jednego siedem czwórek rumaków na wyścigi do Olimpii i nietylko w ie-niec zwycięzki uzyskał, lecz rydwany jego inne jeszcze na drugiem i na trzeciem miejscu do mety dojechały, zyskując nagrodę pieniężną. — Oprócz tych nadzwyczaj wspaniałych, najwięcej zajmujących i najżywszą ciekawość budzących igrzysk odbywał) się jeszcze wyścigi wozami, zaprzężonemi w parę koni, aovwplç TtXsiwv cxircüv, zaprowadzone w r. 404, dalej w cztery źrebce, xwXœv oćpp,a, po raz pierwszy urządzone w r 380, a wreszcie i w dwa źrebce, które nastały dopiero w r. 264. Wozy z zaprzęgiem źrebców winne były tylko ośm razy plac wyścigowy przejechać. Przez krótki czas, bo tylko od r. 500 go 444 przed Chr., utrzymywały się wyścigi na wozach, zaprzężonych w muły, 'Q ax?jvY], ponieważ Elejczycy, sami mułów nie hodując, nie dbali o tę nową inodyfikacyę sportu' i wkrótce też ją zarzucili. Raz tylko miał świat oglądać w Olimpii, z łaski oryginalnego w pomysłach dziwaka, cesarza Nerona, niewidziane dotąd nigdy wyścigi, i to wozami, zaprzężonemi w dziesięć źrebców. Następowały dalej wyścigi konne, zaprowadzone w r. 648, a od r. 256 także wyścigi na źrebcach. Nagrodę w tych wyścigach, wozami albo wierzchem, odbierał nie woźnica ani koniuszy, których tylko wełnianą przepaską zdobiono, lecz właściciel koni. Jeżeli on sam powoził albo wierzchem jechał, tem większą była jego sława. Wieniec zatem zwycięski stanowił premium za wyhodowanie szlachetnych rumaków, a nie za sztukę w powożeniu albo w jeździe wierzchem. Gdy razu pewnego, zaraz na początku wyścigów, koń zrzucił jeźdźca, lecz mimo to biegł dalej i pierwszy u mety stanął, dostał nagrodę właściciel konia. To też słyszymy, że i panie greckie bogate zajmowały się z wielkiem upodobaniem tak szlachetnym sportem. Pierwszą kobietą, która w wyścigach wozem, w czwórkę zaprzężonym, i to nie raz jeden zwyciężyła, była Ky-niska, siostra Agezylaosa; Macedonka Belesti-che uzyskała nagrodę w wyścigach z dwoma źrebcami, a na pomniku przedstawiającym siedmiu członków rodziny elijskiej, którzy w 0-limpii zwycięstwo odnieśli, są dwa imiona żeńskie, które zostały nagrodami odznaczone w wyścigach czwórką dorosłych koni i źrebców. Wierzchowe konie zwycięzkie odznaczano często wysokiemi zaszczytami; tak np. zwycięzcy Feidolasowi pozwolono znakomitego bieguna jego, w marmurze wykutego, obok świątyni Zeusa ustawić; Cymon zaś, ojciec Mil-tiadesa, pochował rumaki swe, które trzy razy nagrodę otrzymały, w grobowcu rodzinnym. Po konnych wyjścigach następowało pentathlon, xévralRov, walka pięciokrotna, rozgrywająca się w pięciu częściach, prawdopodobnie w następującym porządku: gonitwy, rzucanie dysko-sem, skakanie, rzucanie d z i rytem i zapasy. Współubiegających się o nagrodę dzielono na grupy, zapewne z trzech osób złożone. Naprzód więc szybko po sobie ścigały się poje-dyńcze grupy, a Hellanonikowie zwycięzców zaznaczali. W grupach także, osobno wylosowanych, rzucano potem dyskosem, {Kaxoç, to jest kręgiem, tarczą z kruszcu owalnego kształtu, wagi około dwóch kilogramów mającą; chodziło w tej walce tylko o to, jak daleko kto tarczę ową rzucić potrafi; wyćwiczeni szermierze umieli rzucić ją na przestrzeń przeszło stu stóp. Z pewnością, kiedy jeszcze pierwsza grupa tarczą rzucała, mierzyła się już druga grupa, pod dozorem innych sędziów, w skakaniu, aX[ia. Skakający dzierżył przytem w ręku tak zwane aXr?jpe<;, ciężarki z kruszcu albo z kamienia, aby rozpędowi swemu nadać więcej siły i pewności. Phayllos z Krotonu, najsławniejszy w tym rodzaju szermierz starożytnych wieków, miał w Pytyjskicli igrzyskach skok wykonać, wynoszący nie mniej jak 55 stóp. Rzucano potem, znowu w osobno wylosowanych grupach, do celu dzirytem, krótkim, cienkim, lekkim, kończącym się długiem ostrzem. Szermierkę kończyły wreszcie zapasy podejmowane znowu przez grupy, osobno po dwóch wylosowane. Jak we wszystkich poprzedzających walkach, zaznaczali i tutaj Hellanodikowie zwycięzców i zliczali zwycięstwa poszczególnych szermierzy, jakie w owych pięciu rodzajach walki odnieśli. Kto liczy! najwięcej zwycięstw, tego odznaczano wieńcem. Ponieważ walki te po-jedyńcze różniły się pomiędzy sobą zasadniczo i nikt nie mógł być mistrzem we wszystkich doskonałym, zdarzało się więc niezawodnie bardzo rzadko, by który szermierz w więcej aniżeli w trzech rodzajach walki zwyciężył. Pomiędzy szermierzami, liczącymi równą ilość zwycięstw, rozstrzygała ostatecznie ponowna walka zapaśnicza. W razach bardziej skomplikowanych, kiedy n. p. liczba tymczasowych zwycięzców, tak w pentathlon jako i w paukration, była nieparzysta, niewylosowany szermierz, zwauy natenczas e<pe5poę, walkę w pomyślnych nader warunkach, bo z zupełnie świeżemi siłami, z ostatnim zwycięzcą podejmował. Oczywiście zaszczyt zwycięstwa był daleko większy, jak to zresztą inskrypeye wyraźnie stwierdzają, kogo los w ten sposób nie wyróżnił. Ostatnią walkę stanowiły gonitwy w pełnej zbroi, bxXtrwv 5póp.oę, zaprowadzone w Olimpii w r. 520 przed Chr. Współzawodnicy biegli, tak jak w dolichos, wszyscy razem, a nie w pojedyń-czych grupach do mety, ponieważ siły zbyt wyczerpać-by się musiały, aby po raz drugi wystąpić w szrankach; przemierzać oni musieli, równie jak w diaulos, Stadion dwa razy. W późniejszych czasach podejmowano te gonitwy tylko z tarczą w ręku. — Wieczorem dnia tego,

odby- swych, uwielbionych w hymnie przez Eurypidesa, ugościł własnym kosztem całą rzeszę; równie hojnym okazał się niejaki Leophron. a chociaż taka gościnność wspaniała nie była znowu rzeczą powszednią, to jednakże i najuboższy uczestnik [uroczystości znajdował zawsze miejsce na uczcie, jaką poselstwo miasta jego albo też obywatel zamożny wyprawiał. Hymny uroczyste rozbrzmiewały naonczas na chwałę bogów, pieśni zwycięzkie, èîuvtxta, na cześć ubóstwianych bohaterów igrzyskowych. Poeci takiej miary, jak Pindar, Simonides, Euripides, opiewali ich sławę; a przed tysiącami lat wyrytą była złotemi głoskami w świątyni Ateny w rodyjskiem mieście Lindos pieśń Pindara (Olymp. 7), która nas jeszcze dzisiaj szczytnym polotem myśli zachwyca, jak ongi współobywateli szczęśliwego Dyagorasa. Wracano potem do miast ojczystych, nieraz a-by znowu przeciw sobie chwycić oręża, albo też, jak w wiekopomnym roku 480 przed Chr., aby w jednych szeregach przeciw obcemu najeźdźcy wyruszyć. Lecz i w toku najważniejszych wypadków dziejowych, wśród szalejących srogich burz wewnętrznych, nic sławy 0-limpijskiego zwycięzcy nie zdołało przyćmić. W tryumfie uroczystym wiedziono go do ojczyzny, przybranego w szatę purpurową; na rydwanie, w cztery białe konie zaprzężonym, odbywał on wjazd do miasta rodzinnego, które część murów swych warownych radośnie rozwalało, aby na tak niezwykłym torze chlubę swą największą u siebie przyjąć, zaznaczając zarazem w pięknej przenośni symbolicznej, że najsilniejsze mury zbyteczne są dla miasta, które tak dzielnych obywateli synami swymi mieni. Sam Rzym nawet tryumfatorom swym, który świat cały ujarzmiony pod nogi mu słali, nie umiał większej oddać czci. W świątyni głównego bóstwa zawieszano wieniec zwycięzki jako dar najkosztowniejszy. Następowała potem uczta, jaką miasto na cześć zwycięzcy wyprawiało, i znowu rozbrzmiewały radosne pienia zwycięzkie, a w ściślejszem, lecz tern serdeczniejszem, kole powtarzały się znowu owacye, jakich już Olimpia była świadkiem. Lecz na tern nie kończyły się jeszcze honory, zwycięzcom Olimpijskim świadczone. Dożywotnio więc, kosztem państwa, mieli oni wolny stół w Prytaneum, zasiadali na miejscach honorowych podczas świąt i na widowiskach publicznych, zwolnieni byli od wszelkich podatków; stawiano im posągi honorowe w gim-nazyach, palestrach, portykach, na rynkach i przy świątyniach. W Atenach wyznaczył Solon dla każdego zwycięzcy 500 drachm jako nagrodę specyalną, a w Spareie zażywał on zaszczytu walczenia w bitwie tuż przy boku królewskim. W samej Olimpii było wolno zwycięzcy na miejscu świętem wznieść na chlubną pamiątkę posąg z inskrypcyą, ułożoną pod okiem Hellanodików, sławę jego potomnym pokole-

podobnie jak dni poprzedzających , wała się uczta szczęśliwych zwycięzców. Chociaż bowiem heroldowie nazwisk ich publicznie jeszcze nie proklamowali, to już każdy z nich z ręki. sędziego gałązkę palmową odebrał; a nietylko przyjaciele, również i współobywatele uważali sobie za wielki zaszczyt ugaszczanie nagrodą odznaczonych. Piąty i ostatni dzień stanowił wspaniałe zakończenie Olimpijskiej uroczystości. Gałązki dzikiego drzewa oliwnego świętego, xouvoç, w wieniec uwite, leżały gotowe na. spiżowym trójnogu, a później na kosztownym stole, który Kelotes, uczeń Fidyasza, ze złota i z kości słoniowej artystycznie wykonał; chłopiec, którego rodzice, jeszcze żyli , àjj.cpiD'aX'rjç itaîç, uciął je był złotym nożem z świętego drzewa, które ongi wyrocznia na ten cel wskazała. Hellanodikes najstarszy brał natenczas wieniec i kładł na głowę zwycięzcy, a herold donośnym głosem obwieszczał Grecyi wśród entuzyastycznych okrzyków tłumu nazwisko dumnego jej syna, uszczęśliwionego ojca i państwa, do którego przynależał. Życie całe nigdy nie darzyło greckiego obywatela wyższym zaszczytem ani chwilą uroczystszą; a kiedy ongi Diagoras spoglądał z rozczuleniem na dwóch synów swych, w jednym dniu w wieńce oliwne zdobnych, witano go pełnym zapału okrzykiem: „Umieraj, Dyagorasie, do nieba przecież nie wstąpisz!“ Zwycięzcy honor najszczytniejszy, szczęście największe z odebrania nagrody, samej przez się żadnej wartości niemającej, świadczy najwymowniej o idealnem poczuciu greckiego młodzieńca i męża. Wolno też było wtedy zwycięzcy proklamować się obywatelem obcego państwa. A która kraina grecka nie uważałaby tego za zaszczyt najwyższy obdarzyć zwycięzcę nowem prawem obywatelskiein, któraby szczędziła wtedy kosztów, aby go stosownie wynagrodzić! Miasto ojczyste wszakże, dotknięte boleśnie w swym honorze, odbierało mu z swej strony prawo obywatelskie i surowe kary na wiarołomcę takiego wyznaczało. Po rozdaniu wieńców składali zwycięzcy bogom, a przedewszystkiem Zeusowi Olimpijskiemu, hojne ofiary; procesye uroczyste, jedna wspanialsza od drugiej, kroczyły przez święte miejsce; deputacye państw rozlicznych przesadzały się wtenczas w okazywaniu imponujących bogactw swych i wielkiej potęgi; bogaty Alcybiades, który w igrzyskach, jak król żaden ani przed nim, ani po nim, z 28 rumakami wyścigowemi wystąpił, pożyczył dla orszaku swego kosztownych sprzętów i szat od poselstwa ateńskiego, aby tylko przy własnym pochodzie olśnić świat grecki niesłychanym przepychem. Następowała potem biesiada uroczysta w Prytaneum, wyprawiana zwycięzcom przez Elejczyków. W szczęściu tak wielkiem i wśród ogólnej radości nie zapominano również o tłumach publiczności. Rozrzutny Alcybiades, po zwycięstwie zaprzęgów

niom głoszącą; ten tylko jednakże, który zwy- ! jący ojczyznę z pod groźnego jarzma wrogiego; cięstwcm trzykrotnem mógł się poszczycić, za- równie jak w późniejszych wiekach Filopome-żywał przywileju honorowego postawienia posągu z wyobrażeniem własnych rysów portretowych. Nawet kogo przypadek jaki nieszczęsny pozbawił zwycięstwa, mógł posąg w Olimpii postawić, chociaż wieńca nie uzyskał. Jeżeli zwycięzca sam nie miał środków na pokrycie kosztów potrzebnych, stawiało posąg rodzinne miasto, które zresztą często z wszelką pewnością prosiło samo zwycięzcę o zaszczyt ten wysoki. Zamożnym osobom, których zaprzęgi w igrzyskach zwyciężyły, wolno było, niezawodnie tylko w miniaturze, wyobrażenie rydwanu, zaprzężonego w czwórkę, razem z posągiem woźnicy, fundować jako votum honoro-świątyni Zeusa lub na innem uświęco-miejscu w Olimpii. — Wszakże nietylko igrzyska, wykazujące i nadzwyczajną zręczność gimnastyczną i niezwykle rozwinięte siły fizyczne, ściągały mnóstwo szermierzy i niezliczone tłumy widzów do Olimpii; służyły jeszcze wyższym i szlachetniejszym celom, zapładniając pośrednio literackie i artystyczne życie we wszystkich krainach greckich. Śpieszyli bowiem na tę uroczystość również poeci, pisarze, mówcy, filozofowie, uczeni i artyści, znajdując tutaj pożądaną, znakomitą sposobność zaznajomienia szerokich kół publiczności mi dziełami i zyskania sławy wielkiej, brzmiewającej niebawem po całym świecie helleńskim. Tak tedy w Olimpii miał Herodot, rodzic historyografii, odczytaniem części swego wielkiego dzieła historycznego przejąć słuchaczów niesłychanym zapałem; Gorgias zaś, sofista, rodem z miasta sycylijskiego Leontinoi, zyskał tutaj krasomówczym występem swym taką sławę, że w późniejszych czasach pozwolo-krewnemu jego postawić na miejscu świętym posąg wielkiego przodka. —Hippias, Prodi-kos, Dion Chrysostomos (=Złotousty) i wielu innych szukało tutaj i znalazło entuzyastyczne poklaski dla mów swych i wykładów; Pane-giryk Izokratesa i Olimpijska mowa Lizyasza, skreślone były w wyraźnym celu, aby ich Grecy podczas Świąt Olimpijskich wysłuchali; malarz Action wystawił tutaj na widok publiczny obraz pędzla swego, a Oinopi-des spiżową tablicę z nowemi obrachunkami astronomicznemu Toczono w Olimpii także na-onczas narałły polityczne i zawierano układy, do publikowania ważnych traktatów państwowych, czyto żywem słowem, czy też na spiżu iub w marmurze, nadarzała się tutaj właśnie najlepsza sposobność. Przybywali do Olimpii także sławni wodzowie i znakomici politycy, aby rzeszom zgromadzonym się pokazać i względy ich dla planów swych pozyskać. Tak pojawił się tutaj wielki Temistokles w kilka lat po bitwie pod Salaminą, a wszystek lud zebrany hołd dziękczynny mu z gorącym entuzya- Jahrbücher für Philologie und Paedagogik“ zmem złożył za nieśmiertelny czyn, oswobodzą- Suppl. XI str. 485 —527); Pinder „lieber den

nowi- (Philopoimen), „ostatniemu z Hellenów“. Zamężnym kobietom nie było dozwolone pod karą śmierci zwiedzanie igrzysk O-ch, zwyjąt-kiem jedynie kapłanki bogini Demeter Chamyne, której nawet miejsce honorowe przyznano. Dziewczętom udział w igszyskach nie był wprawdzie wzbroniony, lecz nigdy się w większej liczbie tutaj nie gromadziły. Niewolnikom i barbarzyńcom, wykluczonym od czynnego udziału w zapasach, dozwolone było w nich jako widzom uczestniczyć. Zażywały zatem Olimpijskie Igrzyska miru wielkiego we wszystkich warstwach rozlicznych, po całym znanym wówczas świecie rozsypanych plemion greckich, a mimo ogromnych przewrotów dziejowych przez długie wieki się przechowały, łącząc o-gniwem silnein w grach wesołych jedno pokolenie z drugiem, albowiem jako wynik i treść charakterystycznej całego narodu istoty, stanowiły z tego właśnie powodu walną część jego żywota, i chociaż w końcu obce wpływy coraz więcej w nich przemagać poczęły, przetrwać zdołały nawet zatratę bezpowrotną wolności politycznej. Napróżuo szukałoby się u innego narodu cywilizowanego instytucyi, którąby można z owemi igrzyskami iście narodowemi porównać.— Sławne Igrzyska Olimpijskie, zarówno jak Pytyjskie, Nemejskie i Istmijskie, służyły w późniejszych czasach rozlicznym miastom helleńskim, szczególnie w Azyi Mniejszej, za prototyp mniejszych igrzysk, którym toż samo nadawano miano. Większą ich część zaprowadzono dopiero za czasów rzymskiego cesarstwa, a mianowicie z i panowania cesarzów: Hadryana i Antoninów. Igrzyska takie święciły mianowicie następujące miejscowości: Aegae w Macedonia od czasów Aleksandra Wielkiego, Ana-zarbos w Cylicyi, Antiochia Syryjska, zowiąca igrzyska takie Dafnejskiemi, Ateny, obchodzące starsze, a od czasów Hadryana, Olimpijskim (ob.) nazwanego i młodsze, uroczystości takie, Attalia w Pamfylii, Damascus w Coelesyryi, Dion w Macedonii, Efezos, kraina Elijska, święcąca dorocznie mniejsze igrzyska, Kyrene w północnej Afryce, Kyzikos, Magnezya Indyjska, Neapolis, od czasów cesarza Augusta, Nicaea, Nikopolis w Epirze, góra tessalska Olimp, Pergamon, Side w Pamfylii, Smyrna, Taba w Karyi, Tarsos w Cylicyi, Tegea, w Arkady', Thessalonike w Tessalii, Thyatira w Lidyi, Tralles w Lidyi, Tyrus w Fenicyi.— Por. Ra thge ber w Encyklopedyi Erscha i Grubera, tom III, sekcya 3, str. 114 i nast.; Krause I. H.

we w

nem

same

one

z swe-roz-

no

„Olympia“ (Wiedeń 1838; z alfabetycznym spisem Olimpioników); tenże „Hellenika, die Gymnastik und Agonistik der Hellenen“ (Lipsk 1841, 2 tomy); Kind s ch er F. „Das Programm der Olympien“ (w „Jahns

Wielka Enc. Powsz. Iltistr Ser. II. Zesz 35b. T. V.

Fünfkampf der Hellenen“ (Berlin 1867); Foerst er H. „De Hellanodicis Olympicis“ (Lipsk 1879, dyssert. doktorska); Holwerda „Der Fünfkampf der Hellenen“ (w „Arcliaeologische Zeitung“ z r. 1881, str. 205 i nast.); Boet tidier Ad. „Olympia“ (Berlin 1883); Scherer „De Olympionicarum statnis (Getynga 1885; dyssertacya doktorska); Mie F. „Quaestiones agonisticae“ (Rostok 1888, dyssert, dokt.); F edd e. „Ueber den Fünfkampf der Hellenen“ (Wroclaw 1886 i Lipsk 1889); Mommsen „Ueber die Zeit der Olympien“ (Lipsk 1891); Foerster H. (Zwickau 1891 i 1892), dwie rozprawy pod tytułem: „Die Sieger in den 0-lympischen Spielen“; Hachtmann K..    „0-

lympia und seine Festspiele “ (Guetersloh 1899); Stengel P. „Die griechischen Kultusaltertümer“ (Monachium 1899, str. 128 — 145).

S. Drz.

M. S.

skiej, Hipatyi.

S. Drz.

ca.

S. Drz.

Olimpiodor, po grecku ’OXo'XTriôSwpoç, po łacinie Olympiodorus: 1) Syn Lampona, do-wódzca Ateńczyków w drugiej wojnie perskiej. — Por. Herodot; 9, 21.—2) muzyk grecki, który E-parninondasa uczył gry na flecie. — Por. N ep os „Epaminondas“ 2, 3.—3) Archon ateński w trzecim roku 121-ej Olimpiady; poprzednio walczył chlubnie w roku 304 przed Chr. przeciwko Kasandrowi, a w r. 287 przeciwko Demetryuszowi, zwanemu Poliorketes. — Por. Pausanias, 1,25, 2; 26, 1 i nast. —4) i 5) Aleksandr, filozof, i gram. ob. niżej. 6) O. rodem z Teb Egipskich, dla tego też Olympiodorus T heban us, o 07]ßouoą zwany, żył w V wieku po Chr. w Bizancyum i napisał na wzór i jako dalszy ciąg podobnych dzieł Deksyp-p o s a i E u n a p i o s a w 22 księgach dzieło historyczne, p. n. f lairopixoL Xóyoi, które zawiera dzieje państwa Zachodnio-rzymskiego, od panowania cesarza H o u o r y u s z a począwszy aż do wstąpienia na tron W alentyni ana, a więc od r. 407 do 425 po Chr. Prawdopodobnie przebywał on, wyznając jeszcze wiarę pogańską, na dworze cesarza Honoryusza, który go też w r. 412 w misyi urzędowej do króla Hunnów w Pannonii wysiał. Ponieważ, według świadectwa wyraźnego F o cyusza (Photius), sam się chemikiem mieni, jest to z pewnością ten sam O., którego różne rękopisy jako chemika, alcliemistę oznaczają. Dzieło historyczne jego posiadamy tylko w wyciągu, które do czasów naszych Focyusz („Bibliotheca eccl.“ Cod. 80) dochował, wydając o niem sąd nieszczególnie pochlebny; mieni je bowiem raczej zbiorem materyałów historycznych (oXyj), aniżeli istotnem dziełem history-cznem, a język jego zowie suchym, bladym, bezbarwnym, choć w opowiadaniu jasnym, wykazuje też u niego wielki niedostatek w utrzymaniu ładu i należytem przetrawieniu obfitego materyału.—Wyciągi te Focyusza wydali: Pli. L a b b é „Eclog. histor. de rebus Byzant.“ (Paryż 1648, tom II str. 1 i nast.;

przedruk w Wenecyi 1729, str. 1 i nast.); Sy Iburg „Collect, scriptorum histor. Rom. minorum“ (tom III, str. 853; w wydaniu D e-ksypposa, które się w Bonn ukazało, str. 447 i nast.); Müller „Fragmenta histor. Graec.“ (tom IV str, 57 i nast.); Dindorf „Histor. Graeci minores“ (tom I). — Por. F a-b ric i us „Bibliotheca Graeca“ (tom VII str. 540 i nast.); Tille mont „Histoire des empereurs“ (tom V str. 656 i nast.); F. D. Ritter „Observationes histor.“ (Witemberga 1742; str. 28 i nast.).

Olimpiodoros. Było dwóch filozofów greckich tego nazwiska. 1) Pierwszy z nich należał do szkoły Arystotelesa, był nauczycielem Pro-klusa, a więc żył w wieku V po Chr. Nauka jego była bardzo ciemna; usiłował pogodzić Arystotelesa z Platonem; pozostały też po nim komentarze do „Meteorologii“ Arystotelesa.— 2) Ważniejszym od poprzedniego jest O., zwolennik filozofii nowoplatońskiej. Ten był znowu uczniem P r o k 1 u s a, żył w wieku VI po Chr., za czasów cesarza Justyniana; urodził się, jak się zdaje, w Aleksandryi, tam był przełożonym szkoły nowoplatońskiej. Napisał kom-mentarze do dyalogów platońskich „Alkibiades“, „Gorgias“, „Philebos“, „Fedon“, także żywot Platona. Ob. o nim: Creuzer „Initia philoso-phiae ac teologiae ex platonicis fontibus ducta“ (Frankfurt n. M. 1820); Cousin „Fragments de philosophie ancienne“ (w wydaniu zbiorowem dzieł C o u s i n a).

Olimpios: 1) filozof grecki z końca w. II po Chr., uczeń A m m o n i u s a Sakkasa, założyciela szkoły nowoplatońskiej.—2) O. młodszy był w w. Ar po Chr. uczniem filozofki aleksandryj-

M. s.

Olimpiosthenes, po grecku 'OXo;j.^'oaf>£v-/]ę‘ po łacinie Olympiosthenes, nazwisko dwóch rzeźbiarzy greckich: 1) rodem z Aten, żył w czasach założenia miasta Megalopolis, około 102-ej Olimpiady, wykuł w marmurze grupę, z dziewięciu M u z złożoną, podzieliwszy się wykonaniem w równej części z Kefisdotem i Strongyliosem; siostra jego wyszła za mąż za Fócyona, którego później otruto. Por. Pausanias 9, 30, 1. — 2) również rodem z A-ten, syn sławnego Praksytelesa, żył około 120-ej Olimpiady.

Olimpiusz ś., biskup, męczennik, zgładzony z rozkazu cesarza Konstansa w Tracyi w IV w. Uroczystość jego jest obchodzona 12 czerw-

s. Pł.

Olimpos, po grecku ’Oado.tto', po łacinie Olympus: 1) Kreteńczyk, który, według trady-cyi mitycznej, młodego Zeusa Kro nosowi wydarł, chował u siebie i kształcił; ponieważ bożek ten później go podejrzewał, że sprzymierzył się przeciwko niemu z Gigantami, piorunem go zabił. Od niego miał Zeus przydomek „Olimpijski“ (ob.) otrzymać; por. D i o-dorus S i c ul u s, 3, 73.-2) Syn Heraklesa,

3 Diz.

S. lnz.

Hr.

A. (i.

spłodzony z Eubeą, córką Th es pi o sa; por. Apollodorus, 2, 7, 8. — 3) Ojciec Ki o sa, według którego góra Olimp w Muzyi miała być nazwaną. — 4) Wieszcz i muzyk mityczny aoXriTrjÇ=fletnista), rodem z Myzyi, żyjący jakoby jeszcze przed wojną Trojańską, który, podobnie jak legendowi rodzice jego, Mars y as i Hyagnis, do cyrku frygijskiego bogini Ky-beli i Korybant ów należy i szczególnie grę na flecie miał wydoskonalić. Według opowieści innej starodawnej był O. ulubieńcem i uczniem Marsy a sa. Ród jeden we Frygii, grywający prawdopodobnie podczas uroczystości Kybeli na flecie, wywodził początek swój od niego. Do rodu tego liczy się także —5) O. młodszy, osobistość historyczna, żyjący pod koniec VIII wieku przed Clir., za panowania króla frygijskiego Midasa II. Występował pomiędzy Grekami jako muzyk i Greków też wpośród uczniów swymi liczył. Na rozwój muzyki greckiej wywarł wpływ wielki przez to, że grze na flecie wyrobił w Grecyi spół-rzędne stanowisko z przeważającą dotychczas grą na lutni. Przypisywano mu, według trądy cyi starodawnej, kompozycyę melodyi hymnów świętych, poważnych, zwanych vó;j.oł, na cześć Apoll i na, Ateny, Aresa i Kybeli. Uważano go także za twórcę melodyi enliarmoni-cznej, podobnie jak on też pierwszy miał skomponować rytmy, jakiemi są: prosodiacus, Choreus i bacchius. Uczniem jego był Hieraks, rodem z Argos.—Por.‘Plut ar c h, „De mus.“ 7; Hyginus „Fab.“ 165; — Ritschl „Olympus der Aulete, w „Opuscula“ (tom I, str. 258— 270). — 6) Lekarz przyboczny Kleopatry, z którym się królowa ta egipska naradzała nad zadaniem sobie śmierci; według Plutarch a („Anton.“ 82) miał on, prawdopodobnie w języku greckim, opisać szczegółowo przebieg śmierci Kleopatry, a z opisu tego Plutarch w⁷ biografii Antoniusa zapewne korzystał.—Por. Heeren „De fontibus Plutar-chi“ (str. 184).—7) Ludwisarz grecki, żyjący po 80-ej Olimpiadzie, który ze spiżu odlał posąg Ksenofonta Menefyliosa z miasta achajskiego Aegion, zwycięzcy w igrzyskach olimpijskich. Por. Pausa nias 6, 3, 5.

Olina, po grecku ’OAiya: 1) miasto szczepu, zwanego Callaici Lucenses, w krainie Galecyi (Galaecia) leżące, w części północno-zachodniej Hispania Tarraconensis. — 2) rzeczka na wybrzeżu zachodniem kraju Gallia Lugdunensis, pomiędzy uściem rzeki Liger a przylądkiem Gobaeum, tworząca ku wschodowi granicę pomiędzy krainą Wenetów a Leksubijczyków; geografowie nowsi upatrują w niej rzeczki dzisiejsze: Vire, Saire, Colane; najprawdopodobniej zaś jest to rzeczka Orne.

Olinda, miasto w Brazylii, stan Pernambuco, położone na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego, w odległ. kilku kilom, na płn. od miasta Recife (Pernambuco), z którem jest połączone

tramwajem parowym. Dawny handel O-dy przeniósł sięrcałkowicie do Recife; 15 000 mszk. Od nazwy miasta wyprowadzają francuską nazwę brzeszczotów przedniego gatunku (Olin-de), któremi niegdyś słynęło O. — O., dawna stolica stanu Pernambuco, założona w r. 1534 przez Duarte Coelho Pereirę, jest siedzibą biskupstwa, którego fundacya sięga trzech wieków wstecz.

Olinedo J. J., poeta hiszp. - amerykański (1774—1846), brał udział w rewolucyi w E-quadorze, został prezesem Junty rewolucyjnej (1820), następnie zaś posłem Rzeczypospolitej w Londynie (1823 — 28). Z jego utworów najgłośniejsza jest oda „Canto a Bolivar“. Zbiór poezyj jego ukazał się p. t. „Ocios poeticos del General Flores“ (1846). Źródła: Cane te „Es-critores espanoles y hispano-americanos“.

Olintos, po grecku ’'OAovdoç, po łacinie Olinthus: 1) syn króla trackiego Str y mon a, którego lew na łowach w kawały rozdarł; brat jego, Brongas, pochował go na tern miejscu, gdzie żywota dokonał, i miasto założył, nazwane na cześć jego Olynthos (ob. niżej p. 1. 4). Por. Conon „Narr.“ 4. — 2) Syn Heraklesa i Bolby, od którego rzeka Olynthos, w pobliżu miasta Apollonii, na półwyspie Chalcydyjskim, miano swe miała otrzymać. — Por. Ąthenaeus, 8, 3.—3) Inny syn Heraklesa, który miał miastu trackiemu Ol. nazwę według siebie nadać. Por. Stephanus Byzant., str. 515. — 4) Sławna kolonia, najważniejsza ze wszystkich greckich na wybrzeżu południowem Macedonii, albo, jak inni autorowie piszą, Tracyi, i to na półwyspie Chalcydyjskim, w samym kącie zatoki Toronej-skiej, opodal wybrzeża morskiego leżąca, 60 stadyów na północ od Potydei, pomiędzy półwyspami Pallene i Sitlionia. Według jednych źródeł założyć miał to miasto Brangas, syn króla trackiego Strymona, i nazwać według imienia brata swego, Olintosa (ob. wyżej p. 1. 1), zwanego także synem Heraklesa (ob. O. p. 1.

3); najprawdopodobniej jednakże jest to osada grecka, zapewne ateńska, której mieszkańcy greccy przyjęli wszakże pomiędzy siebie Botyej-czyków trackich, wypędzonych przez Macedończyków sąsiednich. W czasach późniejszych miasto owo, zdobyte najprzód przez Persów pod wodzą Kserksesa, a potem przez Artaba-zosa zaludnione znowu Chalcydyjczykami z okolic miasta Torone, wzmogło się bardzo i zakwitło, zwłaszcza na początku Wojny Peloponez-kiej, kiedy za namową Perdykkasa, króla macedońskiego, szczególnie mieszkańcy liczni z mniejszych nadmorskich miast chalcydyjskich tutaj się przeprowadzili. Jak Demostenes podaje, mogło blisko 5 000 zdatnego pod broń żołnierza wystawić, stąd też sił dosyć miało, aby opór zacięty stawiać Ateńczykom, Macedończykom i Spartanom, aż nakoniec w r. 389 przed Chr., mimo przymierza z Atenami, mimo że samo liczne miasta chalcydyjskie i trackie pod

S. Drz

U 4; 5.

(1882).

władzę swą było zagarnęło, Spartańczyków, którzy przeciw niemu w porozumieniu z Amyn-tasem, królem macedońskim, w pole wyruszyli, zwierzchnictwo uznać musiało. Po pogromie potęgi spartańskiej wzmogło się znaczenie O-u tak bardzo, że liczne państwa greckie współ-ubiegały się o zawarcie z nim przymierza. Przebiegły zaś Filip II, król macedoński, rozszerzył dobrowolnie Olintyjczyków dzierżawy, gdyż odstąpił im najpierw małą osadę Antlie-mus, a w r. 356 przed Chr. nawet wszystkie posiadłości Potydei, którą był zburzył. Wszelako, kiedy w końcu maskę podstępną zrzucił, napadł sam w r. 348 na O i, ponieważ Ateń-czycy mimo znakomitych mów Demostenesa, Olintyjskiemi zwanych, z silną pomocą zwlekali, zdobył je, pomimo dzielnego oporu, za pomocą zdrajców przekupionych, Lastenesa i Euty-kratesa, i zburzył doszczętnie, a wszystkich mieszkańców albo w pień wyciął, albo w niewolę sprzedał. Miasta nieszczęśliwego nigdy już nie odbudowano, a niedobitków zbiegłych, Olintyjczyków, osadził później Kassander w mieście Kassandrei. W czasach rozkwitu służyła O-owi jako port pobliska osada Mekyberna. Mieszkańcy jego zwali się ’OXóv9-tot, Olynthyii. Na miejscu jego leży dzisiaj Aio Mamas, gdzie się jeszcze zwaliska starożytne znajdują, zwane Stylaii. — Por. Herodot, 7, 122; 8, 127; Kseno-fon „Hellen.“ 5, 2, 12: Demosthenes, trzy Mowy Olintyjskie; Diodorus Siculus, 16, 8; 53; 15, 23; Plinius „Nat. Hist.“ 4, 11, 18; Strabon, 7, 330. — Vömel „De Olinthi situ, civitate, poten-tia et eversione“ (Frankfurt nad Menem 1828); Winiewski w komentarzu do mowy Demostenesa „De corona“ (str. 66 i na t).

Clintigi albo Olontigi, miasto nadmorskie, w Hispania Baetica leżące, tuż na wschód od miasta Onoby, w okolicy sosnami i jodłami zalesionej, prawdopodobnie dzisiejsze Mo-guer albo też Palos. — Por. Pomp. Mela, 3,

S. Drz.

Oliphant Małgorzata z domu Wilson, powieściopisarka angielska (* w Wallyford [Midlothian] 1828— fw okolicach Londynu 1897). Poświęcała się naprzód malarstwu bez powodzenia; zwróciwszy się następnie do literatury, rozwinęła w niej bardzo ożywioną działalność i pozyskała uznanie powszechne i rozgłos szeroki w Anglii i w Ameryce. Pierwsza jej powieść, p. t. „Passages in the life of miss Margaret Maitland“ (1849), zawierała żywy i zajmujący obraz życia i obyczajów Szkocyi, gdzie autorka młodość swą spędziła i skąd w następstwie też czerpała tematy swych powieści. Oprócz powieści pisywała rzeczy historyczne, biograficzne, krytyczne oraz utwory poetyckie. Z powieści jej najważniejsze: „Katie Steward“ (1852); „Chronicie of Carlingford“ (1862 — 66); „The minister’s wife“ (1869); „The Beleaguered City“ (1879); „Young Musgraf“ (1877); „Hester“ (1884)) „Oliver’s Bride“ (1886); „The second

Son“ (1888); „APoor Gentleman“ (1889); „Sons and daughters“ (1890); „The Marriage of Elli-nor“ (1892); „The Sorceress“ (1893); „Prodigals and their inheritance“ (1894).—Z historycznych i krytyczno-literackich jej prac zasługują na uwagi biografie : Dantego, Moliera, Irvinga, Cervantesa, a także: „The Makers of Florence“ (1876) i „Literary history of England“

W. G.

Oliphant Wawrzyniec, pisarz i podróżnik angielski (* 1829 na Przylądku Dobrej Nadziei—f 1888 w Londynie). Był synem urzędnika kolonialnego. W dzieciństwie i w młodości odbywał liczne podróże w towarzystwie rodziców i nauczyciela. Był na wyspie Ceylon, w Nepalu, we Francyi, we Włoszech, w Gre-cyi i wreszcie w r. 1851 osiadł jako adwokat w Londynie. Ale niedługo tam się zatrzymał. Po ogłoszeniu drukiem pierwszej swej pracy literackiej p. t. „A journey to Kathmandu“ (1852) zwiedził Rosyę i Krym. Wynikiem tej podróży było dzieło „The Russian Shores of the Black Sea“ (1853). Z Krymu udał się do Kanady, gdzie został sekretarzem gubernatora tamecznego, lorda Elgina. Ogłosił w tym czasie: „Minnesota and the Far West“ (1855). Następnie podróżował po krajach wschodnich z księciem Newcastle, zaciągnął się do armii Ornera paszy; po upadku Karsu powrócił do Anglii i napisał „The Transcaucasian campaign under Omer Pascha“ (1856). W r. 1856 udał się do Ameryki północnej; brał tam udział w wyprawie fiibustiera Walkera i omal nie przyszło mu walczyć przeciwko okrętowi angielskiemu. Przygodę tę opisał p. t. „Patriots and Filibusters“ (1860). W r. 1856 towarzyszył O. lordowi Elgin w podróży do Chin i stąd nowa jego książka p. t. „Narrative of the earl of Elgin’s mission to China and Japan“ (1859). W r. 1860 przebywał znów we Włoszech, gdzie zawiązał stosunki z Cavourem i Garibaldim i agitował przeciw przyłączeniu Nicei do Francyi. W tym duchu napisał pamflet: „Universal suffrage and Napoleon the Third“ (1860). W r. 1861 udał się do Japonii w charakterze sekretarza posła angielskiego i został raniony, walcząc przeciw powstaniu ludowemu w obronie poselstwa. Następnie podróżował po Korfu, Hercegowinie, Mołdawii; w r. 1863 znalazł się w Królestwie Polskiem, zajęty sprawą powstania. Wreszcie w r. 1864 osiadł znów w Londynie, założył tam dziennik p. t. „The Ow“ i napisał główny swój utwór, świetną satyrę: „Pica-dilly, a fragment of contemporary biography“ (1865). Przez krótki czas zajmował się polityką jako członek izby gmin. Zniechęcony intrygami politycznemi, porzucił rychło to stanowisko, oddał się mistycyzmowi i przystąpił do jakiegoś amerykańskiego stowarzyszenia religijnego. — W r. 1870 wrócił znów do dziennikarstwa, i czynny był jako korespondent „Ti-mes’a“ podczas wojny francusko-pruskiej i Ko-

1889.

S. Drz.

S. Drz.

« Hr.

Hr.

inuny paryskiej. W r. 1872 ożenił się, ale wkrótce rozłączył się z żoną, ulegając w tym względzie namowom pewnego szarlatana, którego poczytywał za wielkiego mistyka, zesto-sunkowanego ze światem duchów i biorącego od nich swe natchnienia. W tej porze zajął się O. sprawą kolonizacyi Żydów w Palestynie i odbywał w tym celu podróże do Palestyny, prowadził układy z rządem tureckim i napisał dzieło p. t. „The Land of Gilead with excursions in the Lebanon“ (1880). Powróciwszy do Anglii, połączył się z żoną, odbył wspólnie z nią podróż do Egiptu, opisaną w dziele p. t. „The Land of Khemi up and down the Middle Nile“ (1882). Następnie wspólnie z żoną napisał romans „Altiora Pęto“ (r. 1883) przyjął ezoteryczną wiarę budyzmu i ułożył pełną spirystycznych marzeń książkę p. t. „Sympneu-mata“.Po śmierci żony, zmarłej r. 1887, wywoływał jej ducha, wierzył w tajemnicze jego wpływy; do śmierci zajmował się spirytyzmem i pisywał książki coraz bardziej mistyczne i coraz dziwaczniejsze. Życiorys jego i żony opracowała Małgorzata Oliphant i ogłosiła w roku

w. G.

Olisbos, po grecku ’oXtaßos, po łacinie olisbas, pierwotnie nazwa członka męzkiego, ze skóry zrobionego, który aktorzy w komedyach greckich do łona sobie przywiązywali; w czasach późniejszych używały go istotnie w celu lubieżnym kobiety rozpustne z Miletu, try-bady (ob.), lecz także inne kobiety, niezamężne, chcąc w ten sposób sprośnym swym chuciom dogodzić. Lizystrata w Arystofanesa kome-dyi, równy tytuł noszącej (wiersz 109), opowiada o takiem narzędziu ośmio-calowem, óxra-5cbaoXoę; Kratinos (Athenaeus, 15 str. 676) wspomina O-y z narcyzów uwite (vapxiootvoi oXtaßoi), a Pollux (7, 22, 96) wymienia te przyrządy jako przybory nieodzowne w buduarze kobiety greckiej. — Por. monografię p. n. „De olisbo comicorum veteris Graeciae instrumento, Vervecum in patria“ 1810, wydaną podobno z biblioteki klasztornej Serwitów, zniesionych przez cesarza Józefa II.

Olisipo albo 01 i s i p p o, po grecku 'OXtoLrow, ’OXcasiTTwv, ’OXiaasĆ7t(ov, miasto znaczne, prawdopodobnie dopiero przez Rzymian założone, w Luzytanii, na prawym brzegu rzeki Tagus {Tejo), niedaleko uścia jego do morza leżące; niektórzy uważali je za miasto, które według legendy mitycznej Odysseus (po łacinie JJlixes), miał w Iberyi założyć, i pisali je Ulyssippo, chociaż Strabon wyraźnie mówi, że leżało podobno w górach Turdetanii. Za panowania rzymskiego było to municipium, noszące przydomek Felicitas Julia, i słynęło z chowu koni nadzwyczaj rączych, skąd powstała legenda, że wiatry zachodnie klacze ich zapładniały. Dzisiaj stoi na jego miejscu stolica Portugalii Lisbona. Według nazwy miasta starożytnego zwał się przylądek sąsiedni Promunturium Olisiponense, dzisiaj Gap la Boca. — Por. Strabon, 3, 151; Pomp. Mela, 3, 1, 6; Pliaius „Nat. Hist.“ 4, 21, 35; 8, 42, 67; Ptolemaeus, 2, 3, 5,

Olita (w dokum. Krzyżackich O lit en, w źródłach ruskich O li et a), miasteczko na prawym brzegu Niemna, gub. Wileńska, pow. Trocki; parafialny kościół katolicki (murowany) pod wezw. św. Ludwika (wzniesiony w r. 1818 kosztem ks. Ludwika Kamińskiego, odnowiony staraniem ks. Bańcewicza. Był tu dawniej kościół, fundowany w r. 1524 przez Jana Zabrze-zińskiego). Szkoła, przytułek dla ubogich, dwa żydowskie domy modlitwy; przeszło 1 000 rnszk. Za czasów Rzplitej O., łącznie ze znaczną liczbą wsi okolicznych, tworzyła ekonomię królewską. Za Olgierda był tu zamek drewniany, który ulegał częstym napadom Krzyżaków. W styczniu r. 1392 zaszła w O-e pamiętna kłótnia, zakończoną krwawą bójką między Niemcami i Anglikami, której powodem był spór o prawo niesienia chorągwi św. Jerzego. W r. 1536 Zygmunt August, za pozwoleniem ojca, O-tę wraz ze wszystkiemi wsiami nadał dożywociem Janowi Zabrzezińskiemu, w-dzie Trockiemu, marszałkowi w. ks. Lit., który, będąc jeszcze w-dą Nowogrodzkim i s-tą Mereckim, Daugowskim i Oszmiańskim, fundował w 0-cie w r. 1524 kościół paraf, i hojnie go uposażył. Następnie Zygm. August nadał dobra te w dożywocie Barbarze Radziwiłłównie. Na sejmie z r. 1589 Stany Rzplitej zamieniły dzierżawę tę na ekonomię stołu królewskiego, która w w. XVIII składała się z 4-cli kluczy: Kra-kopolskiego, Olickiego, Żuwińskiego i Królowo-krześlskiego. Sejm z r. 1775 przeniósł sądy z Merecza i Trok do O-ty, jako do miejsca, położonego bliżej ku środkowi pow. Trockiego. W r. 1850 dobra skarbowe O. tworzyło: m-ko O., 6 folwarków, 14 wsi i 9 zaścianków, ogółem 8 356 djes. obszaru.— „Słów. geogr.

Olita, osada (dawniej m-ko) na lewym brzegu Nrntnna, gub. Suwalska, pow. Kalwaryjski, przy trakcie z Kalwaryi do Wilna, stacya odnogi dr. ż. Warsz.-Petersb. Suwałki-Orany, gmina i parafia O., dekanat Kalwaryjski; kościół parafialny katolicki (drewniany), szkoła pocz., urząd i sąd gminny, poczta; około 1 000 mszk., trudniących się rolnictwem i rybołówstwem. — O. tworzyła niegdyś przedmieście miasta tejże nazwy, położonego na przeciwległym (prawym) brzegu Niemna. Przeprowadzona w roku 1795 linia graniczna między obszarami, zajęte-mi przez Prusy i Rosyę, rozdzieliła miasto O-tę na dwa oddzielne m-ka. Ludność miejscowa nazywa O-tę, położoną na lewym brzegu Niemna, O-tą polską, zaś położoną na brzegu prawym— O-tą rosyjską. Folwark O. został przyłączony w r. 1867 do majoratu Kopsadzie. „Słown. Geogr.“

Olite, miasto w hiszpańskiej prowincyi Navarra, nad rz. Zidaco, przy linii dr. ż. Alsasua-Saragossa; 4 000 mszk. Starożytny zamek królów

Nawarry i kościół św. Piotra z wysoką wieżą gotycką.

Oliva, rodzaj mięczaków z rodziny Olwidae (z gromady Brzucho pełzów, Gastropoda, grupy Rhachiglassa); ślimaki te morskie opatrzone są w prawie cylindryczną, zwiniętą w kształcie tutki muszli, o gładkiej błyszczącej powierzchni. Rodzaj ten obejmuje około 150 żyjących (w morzach podzwrotnikowych) i 50 kopalnych (z trzeciorzędu) gatunków. Najpospolitsze z nich O. porphyrea o blado-czerwo-nej lub mięsnego koloru muszli z ozdobnemi trójkątnemi, ułożonemi w szeregi podłużne, ciem-nemi deseniami—na skręcie i u podstawy — fioletowa. O. elegans w pobliżu Ceylonu; O. peruviana około wybrzeży peruwiańskich. Z rodzajem tym blizko spokrewniony jest Olwetla z muszlą opatrzoną małem wieczkiem; O. ro-lutella w oceanie atlantyckim przy wybrzeżach meksykańskich, rodzaj Aucille (Aucillaria), o-patrzony dłuższym skrętem muszlowym niż Oliva zamieszkujący morze Śródziemne. K K*c\

Oliva: 1) miasto w hiszpańskiej prowin-cyi Valencia, w pobliżu morza Śródziemnego, przy linii dr. ż. Carcagente-Denia; 10 000 mszk.

Hodowla jedwabników, uprawa wina, drzew oliwnych i pomarańczowych, ryżu. Posiada zamek książąt Gandia. — 2) O. de Jerez, miasto w hiszpańskiej prowincyi Badajoz, w pobliżu granicy portugalskiej; 8 000 m.; tkalnie wełny i płótna.    Hr

Oliva Wiktor, malarz czeski (* 1861 w Novem Straśeci) w 17-ym r. życia wstąpił do akademii Szt. Pięk. w Pradze i pozostawał tam lat cztery. Następnie pojechał do Monachium, czas krótki przebywał w Paryżu, poczem znowu powrócił do Monachium. Osiadł wreszcie w Pradze, gdzie od r. 1899 prowadzi część ilustracyjną pisma „Zlata Praha“. Rozwój talentu zawdzięcza on wyłącznie pracy i indywidualności własnej, które uchroniły go od naśladownictwa jakiejbądź szkoły lub mistrza. Oprócz ilustracyi, których O. wykonał już wiele do najrozmaitszych utworów literackich i wydawnictw, działalność artystyczna jego obejmuje również malarstwo portretowe i dekoracyjne, my).

Jako dekorator wykonał on między innemi plafon dla resursy miejskiej w Pilznie oraz de-koracye dla kawiarni „Slavia“ w Pradze. Nie mniej ważną część tej jego działalności stanowią również afisze, oraz projekty na ozdobne oprawy książek.

Oliva 1) Aleksander, generał zakonu Augustyanów, kardynał (* w Tivoli, 1463) sławny nietylko z pobożności i uczoności, lecz i z poselstw w sprawach kościelnych, do czego używał go Pius II. —2) Jan Paweł, generał Jezuitów (* 1600 w Genui —f 1681 w Rzymie), kaznodzieja i egzegeta. Dzieło jego tłómaczone na różne języki; na polski—panegiryk na cześć św. Stanisława Kostki „Głowa i serce Soc. J.,

S. Ignac) z Loyoli y B. Stanisław Kostka...

Hr.

K. B.

S. Fł.

(Wilno 1703). — 3) Piotr Jan, Franciszkanin z Serignan (* 1247—f w Narbonnie 1297). Żarliwy zwolennik ubóstwa i umartwienia, naraził się większości zakonnej,posądzony o lierezyę w piśmie i traktatach : O ubóstwie i Kommentarz de Apokalipsy. Stawiany był przed sądem kapituły generalnej w Paryżu. Szczególniej treść K o-mentarza wydawała się podejrzaną ze względu na oskarżenie duchowieństwa o nadużycia i niezwykłego panegiryzmu św. Franciszka i jego reguły.— Sąd uwolnił 0-vę od zarzutów, mimo te podejrzliwie nań spoglądano, a nawet po śmierci przez pewien czas pisma jego były zakazane wśród braci zakonnej. Puścizna autorska 0-vy była obfita w traktaty treści filozoficznej, egzegetycznej, dogmatycznej i ascetyczno-mi-stycznej. W r. 1327 pomimo uprzedniego o-świadczenia Sykstusa IV, że w księgach 0-vy nic przeciwnego wierze się nie znajduje, został on potępiony a kości jego spalono.

Oliva Fernan Perez de, dramaturg i fi-lozof-moralista hiszpański (* ok. 1497 — f 1534). Studyował w Salamance filozofię, następnie w Paryżu matematykę i fizykę. Po skończeniu studyów wykładał na uniwersytetach w Rzymie, w Paryżu i w Salamance, w uniwersytecie salamanckim był rektorem w r. 1533.— Karol V mianował go nauczycielem swego syna, późniejszego króla Filipa Ii-go.—O. położył znaczne zasługi w sprawie rozwoju języka ojczystego, wydoskonaliwszy go pod względem literackim. Jako moralista zajął wybitne stanowisko w literaturze hiszpańskiej. W duchu Cycerona napisany jego „Dialogo de la dignidad del liombre“ (przedrukowany w 66-m tomie wydawnictwa „Biblioteca de autores espańoles“) uchodzi za wzór dydaktycznej prozy hiszpańskiej. O. pozostawi! rzecz niedokończoną i wykończył ją następnie Franciszek Cervantes de Salazar. I w dramatach swoich był O. naśladowcą Starożytnych. Przerabiał lub przekładał swobodnie „Elektrę“ Sofoklesa, „Hekabę“ Eurypidesa, „Amfitriona“ Plauta. Dzieła jego wydane zostały przez jego synowca w r. 1585, a następnie wyszły w r. 1787 (Madryt, 2 to-

W. G.

Olivarez don Gasp aro hr., mąż stanu hiszpański (* w Rzymie 6 stycznia 1587, f w Toro 22 lipca 1645). Był synem posła hiszpańskiego przy dworze papieskim, a dostawszy się na dwór za panowania Filipa III i poparty przez damy dworskie, został ulubieńcem króla. Szczególnie umiłował go infant, przyszły Filip IV, który w 16-m roku życia wstąpił na tron (1621), powierzył O-wi kierownictwo spraw państwowych. O. otrzymał tytuł księcia San Lucar, godność prezesa ministrów i przez 22 lata cieszył się zaufaniem monarchy. Kiedy Filip IV poświęcał czas na zabawy, O. oddał się całkowicie sprawie reform państwowych; brakło mu jednak uzdolnienia i energii, któremi odznaczał aię współczesny mu kardynał Richelieu. Był

to człowiek wykształcony, uczciwy, skromnych    można. To wszakże jest rzeczą pewną, że O.

obyczajów, dbały o dobro publiczne, ale dumny,    miewał przystęp do infanta nieszczęśliwego i że

szorstki w obejściu i swarliwy. Zwalczał nad-    dla niego leki jakieś przygotowywał podczas

użycia, usuwał przedajnych urzędników, dbał    choroby jego, którą historycy niektórzy mianu-

o rozwój handlu i przemysłu, -ale zarazem do-    ją biegunką złośliwą (Dysenteria maligna).—

starczał środków dworowi na utrzymanie prze-    Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte“

(t. IV, str. 419).

Olivecrona Samuel Rudolf Detlev

Ii-r j. r.

Knut, prawnik szwedzki, potomek dawnego rodu szlacheckiego (* 7 października r. 1817 na wyspie Mässvik [Värmland]). Studyował od r. 1836 w Upsali, gdzie w r. 1847 został docentem na wydziale prawnym, w r. 1852 profesorem. W r. 1868 został mianowany radcą prawnym i członkiem najwyższego trybunału. Jako członek zgromadzeń stanowych w latach 1859—60 i 1862 —63 przyczynił się do złagodzenia nowego prawa karnego z r. 1864 co do kary śmierci. — O. przedsiębrał liczne podróże w celu zaznajomienia się z ustrojem więziennym i studyami prawnemi zagranicy. O. jest członkiem wielu akademij, między innemi Instytutu de France i Instytutu prawa międzynarodowego. Od czasu ostatniego zgromadzenia stanów w r. 1865—66 nie brał więcej udziału czynnego w życiu politycznem. Napisał: „Om lagbostämd giftorätt ibo“ (Upsala 1851; wyd. 5-e 1882); „Om den juridiska un-dervisningen vid universitetet i Upsala“ (wyd. 2-e, Upsala 1859); „Blick pa den juridiska un-dervisningens närvarande tillstand i England“ (tamże 1862), „Om dödsstraffet“ (tamże 1866, wyd. 2-e 1891; po franc. Paryż 1868, wyd. 2-e 1893; po fińsku 1886); „Des causes de la récidive“ (Stokholm 1873; po szwedz. tamże 1872; po włosku Pawia 1875); „Testamensrätteu en-

pyclm, w czem widział źródło powagi królewskiej i wielkości Hiszpanii. W polityce zewnętrznej dążył do utrzymania przewagi Habsburgów i sojuszu z cesarstwem; przeto wplątał Hiszpanię w rujnującą wojnę trzydziestoletnią i sterał jej finanse. Nie pomogły nowe podatki i monopole: trzeba było sprzedać dobra państwowe, zaciągać pożyczki na procenta lichwiarskie, oddawać przez licytacyę wysokie urzędy i beneficya kościelne i ciągnąć znaczne podatki z koloaij. Do porażek Hiszpanii. których doznała na lądzie od Hollandyi, a na morzu od Prancyi, przyłączają się bunty w kraju. O. naśladuje Richelieu’go. Przewaga Kastylii oburza inne dzielnice i nieci obawę, że ich wolnościom zagraża niebezpieczeństwo. Kata-lończycy zaprotestowali przeciw podatkowi i służbie wojskowej po za granicami kraju, powołując się na swoje przywileje; na to O. u-więził deputacyę. Dla powstrzymania najazdu francuskiego armia kastylska wkroczyła do Katalonii i tam się rozlokowała. Nadużycia żoł-dactwa wywołały rokosz w Barcelonie (12 maja 1640), wice-króla zabito. W Portugalii O. nie był szczęśliwszy. Oburzył na siebie lud, gwałcąc konstytucyę i poniżając wszędzie szlachtę. Samowolnie nakładane podatki, nie uchwalone przez stany, wywołały całą moc powstań, ' tłumionych z okrucieństwem. Nie ufając Janowi, księciu Bragancyi, O. usunął go

Oliveira Martins (Joachim Piotr),

od dworu, powierzywszy obronę brzegów od ligt svensk lagstiftning“ (Upsala 1880). Hr-floty francuskiej, a jednocześnie rozkazał porwać księcia. Jan, obawiając się zasadzki, sko-    mąż stanu i pisarz portugalski (* w Lizbonie

rzystał z nominacyi, powiększył jeszcze grono    30 kwietnia i\ 1845,—t tamże 24 sierpnia r.

zwolenników i l-go grudnia 1640 został ogłoszony królem Portugalii. Wszechmocnego ministra nareszcie usunęła królowa Izabela, córka Henryka IV, zawsze wrogo usposobiona względem O-za. W styczniu roku 1643 O. był pozbawiony swego urzędu, miejsce jego zajął jego siostrzeniec, don Ludwik de Haro. O. w obronie swej ogłosił pamiętnik, w którym oskarża członków rodziny królewskiej. Zato został wygnany do Toro, gdzie przebywał do końca życia. —Z rodła: Dela Rocca „Histoire du ministère du comte-duc d’Oliveira (Kolonia 1673).

• Olivarez Santiago Diego (wiek XVI), lekarz przyboczny króla hiszpańskiego, Filipa II (ob.), posądzony bywa o to, że w r. 1568 z polecenia króla otruł syna jego, Don Karlo sa, trzymanego w więzieniu; chociaż, jak twierdzi historyk znakomity Mor ej on (ob.), w dziele „Historia bibliografica de la medicina espanola“, podejrzenia te są nieusprawiedliwione, a przynajmniej dowieść ich słuszności 'nie

A. Q.

1894). Kształcił się w szkole politechnicznej i był dyrektorem kolei w Porto (1874). Napisał wiele dzieł historycznych i socyologicznych wyróżniających się bardziej stylem, niż oryginalnością. Z początku bronił idei radykalnych, potem pokumawsźy się ze sferami rządowemi, objął tekę ministra flnausów (1871 — 1872). Działalność literacką rozpoczął od romansu pa-tryotycznego „Phebus Moniz“ (1870, 2 tomy) i dytyrambu na cześć Camoensa „Os Lusiadas“ (1872). Z dzieł historycznych najwięcej wzięcia miały: „Historia de Portugal“ (1879); „O Brazil e as colonias portuguezas“ (1880); „Portugal contemporaneo“ (1883); „Os filhos de

D. Joäo I“ (1891); „A vida de Nunalvares“ (1892); „Portugal nos Mares“ (1892). Pisał też o sprawach natury ogólniejszej: „Hellenisino e a civilisaçâo christana“ (1878); „Historia da republica Romana“ (1885); „Historiea de civilisaçâo Iberica“ (1879). Prace socyologiczne: „Elementos de Anthropologia“; „As raęas hu-manas e a civilisaçâo primitiva*; „Systema dos mythos religiosos“; „Quadro de instituiçoes pri- jąc w się w ten sposób do zdobycia pierwszej mitivas“, „O regime dos riquezas“; „Theoria j linii obwarowań twierdzy egipskiej (d. 24 sier-do sooialismo“, „A circulacâo fiduciaria“. A- : pnia r. 1219). Po zdobyciu Damietty, odjeż-Olivenit—minerał, woduy arsenian miedzio- j dżając wraz z rycerstwem krzyżowem do Eu-wy 4Cu As₂ Og. H₂0, zawierający 56.12 tlenku } ropy, pożegnał odezwą sułtana egipskiego i du-miedziowego, 40.70 bezwodnika arsenowego i 3.18 wody. Ponieważ zwykle zawiera domieszkę izomorfową libetenitu, będącego odpowiednim mu fosforanem, przeto analiza wykrywa w nim stateczną obecność kwasu fosforowego, której ilość dochodzi do 6°/₀- Kryształy rombowe, pręcikowe lub iglaste, wrosłe pojedynczo, pozbiegane w druzy, a często nawet zebrane w kuliste lub nerkowate skupienia

chowieństwo. Opowieści O-a, jako naocznego świadka i uczestnika wyprawy, w czasie której wymową swą zagrzewał krzyżowców do boju, były jednem ze źródeł dla autorów Kroniki ko-lońskiej (Kölner Königschronik) w jej części późniejszej (t. zw. kronika św. Pantaleona). Nadto O. sam opisał wyprawę 1218 — 1219 r. Zmarł jako biskup Paderbornski w r. 1225.— Por. GeorgWeber „Allgemeine Weltgeschich-

M, Kr.

o budowie pręcikowej lub drobno włóknistej, te“ t. VII (Lipsk 1868).

Olivet Piotr Thoulier, pisarz francuski (* w Salins 1 kwietnia r. 1682,—f w Paryżu 8 paźdz. 1768). Był synem radcy parlamentu w Besançon. Otrzymał staranne wykształcenie w kollegium miasta rodzinnego, później wstąpił do Jezuitów i sam nauczał w kolegiach jezuickich w Reims, Dijon, i nakoniec w Paryżu, pod imieniem ojca Thoulier. Między

Łupliwość w dwu kierunkach bardzo słaba, twardość 3, ciężar właściwy 4 do 4.4. Barwa oliwkowo-zielona, żółta aż do brunatnej. Rysa zielonawa lub brunatna. Połysk tłustawo-szkli-sty. Przezroczystość w różnym stopniu. Prażony w kolbce, wydaje wodę i czernieje, w płomieniu dmuchawki w szczypczykach topi się łatwo na twardą perełkę czarnego koloru i budowy promienistej, na węglu wydziela dymy ( r. 1690 a 1713 obcuje z kołem, w którein o-arsenowe i pozostawia biały arsenek miedzi, bracałi się: La Monnoye, J. B. Rousseau, Fra-w bezwodniku borowym redukuje się na miedź, guier, Boivin, Boileau. O. ze szczegóinem za-Rozkładny w kwasach i amoniaku. Występuje miłowaniem oddawał się studyom nad Cycero-w Kornwalii, w Zinnwaldzie, wNiżnim Tagilsku nem. W r. 1713 został wysłany przez swoich

i w Utah.

z. w.

Olivenza, miasto okręgowe w hiszpańskiej prowincyi Badajoz, położone o 10 kim. od granicy portugalskiej; 10 000 m.; uprawa wina, owoców, lnu; hodowla bydła. Posiada dwa piękne kościoły. Niegdyś twierdza, z której pozostał warowny zamek i wały.—W r. 1709 oblegane było przez Francuzów i Hiszpanów. D. 22 stycznia 1811 zdobyta przez Francuzów pod dowództwem Soult’a.

Oliver: 1) I za a ak, malarz angielski (* 1556 w Londynie, — f 1617), uczeń Fryderyka Zucchera, jako malarz miniatur był mistrzem swojego

szą jest liniatura Jakóba I (podług której po śmierci tego króla malowali jego portrety Rubens i Van Dyck), królowej Elżbiety i księcia Walii. Prace O-ra olejne mniej zasługują na uwagę, pośród nich jednak do najlepszych należą: portret własny autora oraz Złożenie Chrystusa do grobu. —2) Piotr, syn i uczeń Izaaka (* 1601 — f między 1660 a 1664) był również malarzem. Najlepsze jego prace znajdują się w galeryi Chiswickiej, jak oto: portret króla Edwarda VI oraz miniatura sir Tenelma

K. u.

Oliverius, mistrz scholastyki z Kolonii, historyk i krzyżowiec niemiecki z XIII w. U-czestniczył w r. 1218 w krucyacie Holendrów (ob. Krzyżowa wyprawa 5-ta), przedsięwziętej pod wodzą hrabiów Holandyi i Wied. W czasie oblężenia Damietty- przez połączone armie niemiecką i węgierską (ob. Andrzej, hr. węgierski), wynalazł machinę oblężniczą, przyczynia-

II r.

przełożonych do Rzymu, do pomocy O. Jonven-cy w opracowaniu historyi zakouu. Tej pracy tak się przestraszył, że wystąpił z zakonu. Kilka tłómaczeń, ogłoszonych od roku 1710, a szczególnie sławnego dzieła Cycerona R o z-mowy o naturze bogów, wystarczyło, by przed O. rozwarły się podwoje Akademii. To go zachęciło do tłómaczenia innych dzieł Cycerona. Na żądanie Akademii pisze drugi tom Historyi Akademii (1729 pierwszy napisał Pélisson). Potem ogłasza kilka dzieł z zakresu gramatyki i poetyki w duchu zasad Boileau, mianowicie: „Essais de grammaire“ czasu. Śród nich najwybitniej- (1732), „Traité de prosodie française“ (1736),

z żoną i dwoma synami.

A. G.

„Remarques de grammaire sur Racine“ (1738). Wszystkie te trzy prace połączył później w jedno: „Remarques sur la langue française“ (1767). Wśród uczonych swej epoki miał wielu przyjaciół, lecz i wrogów. Voltaire, który był jego uczniem, cenił go bardzo. Przez całe życie należał do najgorliwszych członków Akademii, nie opuszczał posiedzeń, po zbyt gorącej dyspucie na jednem z nich dostał ataku a-poplektycznego, skutkiem czego wkrótce umarł.— Źródła: D’Alembert „Histoire des membres de l’Académie française“ t.VI;—Sainte-Beuve, „Causeries du Lundi“ t. XIV.

Olivet, miasto we francuzkiem depart. Loiret, okręgu i kantonie Orléans, na lewym brzegu rz. Loiret; 5 000 m. Ulubione miejsce letnie Orleańczyków. Znaczna fabrykacya serów, „fromages d’Olivet“. Piec wapienny, fabryki knotów do lamp, cukierków, mioteł, młyny. Kościół, noszący ślady XII, XV i XVI w. Hr

Olivetanus Piotr Robert (* w r. 1490 w Noyon — f w r. 1538 w Ferrarze), krewny Kalwina, nauczyciel w Genewie, gdzie też szerzył propagandę reformacyjną. Posługując się francuskim przekładem biblii Lefèvre’a d’Eta-ples (Jan Faber Stapulensis) wydał nowe tłó-maczenie w Neuchâtel (1535), które znane pod nazwą Biblii genewskiej, z dodatkami Budé’go i Bezy, stało się oficyainą biblią wyznawców Kalwina.

która wprawiała w ruch wszystkie maszynerye; dla tych powodów maszynę tę nazwano men-nicznym młynem, ztąd Monnaie au moulin. Na ten wynalazek otrzymał przywilej własności dla swej rodziny. Od r. 1585 został mianowanym, oprócz generalnego grawera mennicy, jeszcze naczelnikiem i konduktorem, które to godności specyalnie dlań stworzono.

Olivier Wilhelm—Antoni, zoolog francuski (* 1756 we Fréjus — f 1814 w Alfort). Był profesorem zoologii w instytucie weterynaryjnym w Alfort, wydał 6-o-tomową pracę p. t. „Entomologie, au histoire naturelle des insectes coléoptères“ (Paryż 1789 — 1808). Nowe, opisane przez O-va gatunki zwierząt oznaczane są symbolem O 1 (Oliv.).

Olivier Ludwik H. F.. pedagog szwajcarski (*wkantonie Vaud 1759, f w 1815 Wiedniu). Studya odbył w Lozannie. Z początku^był nauczycielem prywatnym, a od r. 1780 a profesorem języka francuskiego w zakładzie „Philan-tropinum“ w Dessau. Na tern stanowisku wytrwał lat 15, aż do zwinięcia tego zakładu. Potem otworzył w Dessau własny pensyonat. W r. 1801 usunął się od jego kierownictwa, ażeby całkowicie poświęcić się udoskonaleniu i rozpowszechnieniu metody czytania, której był wynalazcą. Metoda ta opierała się na zasadach dźwiękowych: pierwej nim zapoznał uczniów z nazwami i kształtami liter, uczył ich rozróżniać odcienie dźwięków i grupować je podług organów, któremi się trzeba posługiwać przy wymawianiu. Alfabetu uczył O. praktycznie za pomocą obrazków, wyobrażających przedmioty, których nazwa zawierała właściwą literę szczególnie silnie naznaczoną. Litery, które uczniowie już poznali, były przyklejane na kawałkach tektury i służyły do układania zgłosek i całych słów. Metoda uczyniła O-a sławnym w całej Europie, z zagranicy zwożono do niego uczniów, między innymi był nauczycielem króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV. Z biegiem czasu zarzucono tę metodę, gdyż bardziej komplikowała naukę czytania niż ją upraszczała. O. drukiem ogłosił następujące prace: „Die Kunstlesen und rechtschreiben zu lehren“... (Lipsk, III wydanie 1802); „Ueber den Charakter und Werth guter natürlicher Unterrichtsmethode¹ (1802); Versuch einer Charakteristik volkommen naturgemaessen Leselehrart“ (Dessau 1804); „Orthoepographi-sches Elementarwerk“ podręcznik do nauki prawidłowego mówienia, czytania i pisania, zastosowany do każdego języka; pierwsza część teoretyczna, wykład systemu ortograficznego z odpowiedniemi rysunkami, druga część zawiera wskazówki niezbędne dla nauczyciela; „Folgende Lehrmittel“—elementarz z trzema tablicami i obrazkami.— źródła: Meusel „Gelehr-

A. G.

w. w. w.

s, PI.

Olivier, towarzysż bohatera francuskiego Rolanda. Zginął w bitwie Roncevalskiej, walcząc przy boku Rolanda, według słów „Pieśni o Rolandzie“ (Chanson de Roland). Roland ożeniony był, jak mówi podanie, z siostrą O-a,

K. K-ć

M. Kr.

Aldą (Audą). Małżeństwo to, zawarte po pojedynku obu towarzyszy broni i przyjaciół, odbytym przed bramami miasta Vienne, opisał sta-ro-francuski pisarz Girart de Vienne oraz Wiktor Hugo w „Mariage de Roland“.—Por. „Chanson de Roland“ oraz Gautier „Les épopées françaises“ (wyd. 2-ie Paryż 1892).

XI. S.

Olivier le Breton (po łac. Oliverius tWito, to znaczy rodem z Bretanii) filozof francuski z Wieków Średnich (* w Tróguier). Należał do zakonu Dominikanów. Nauki odbywał w Paryżu, w r. 1293 został prowincyałem zakonu (f w Angers w r. 1296). Był zwolennikiem filozofii św. Tomasza z Akwinu. Napisał komentarze do: „Liber sententiarum“ Piotra Lombardczyka i do pisma Ar ystotele-s a O wnioskach sofistycznych.

Olivier Franciszek, kanclerz francuski (* 1487 w Paryżu —f 1560 w Amboise). Ojciec jego, Jakób O., był prezydentem parlamentu paryskiego; stryj, Jan O., opat klasztoru św.

O. został

Hr.

Medarda w Soissons, później biskup w Angers, sprzyjał Reformacyi. Franciszek w r. 1523 radcą parlamentu, w r. 1536 referendarzem (:maître des requêtes), w r. 1543 prezydentem parlamentu (président à mortier), w r. 1554 pieczętarzem Francyi, w roku 1555 kanclerzem. D. 2 marca 1560 O. ogłosił edykt tolerancyi. O. zdobył sobie opinię człowieka nieskazitelnego i surowego. Uchodził za przychylnego dla Hugonotów, lecz ulegał w zupełności Guise’om i stłumił krwawo spisek Amboise’a. Podobno umarł z wyrzutów sumienia. Brat jego, Antoni O., biskup w Lombez, otwarcie stanął po stronie Reformacyi.

Olivier Jan Henryk, malarz i litograf

Olivier z Aubin (* w r. 1520 — f w Paryżu

r. 1600). Jako rzeźbiarz-sztycharz znanym jest z wykonanych na drzewie 60 rycin do dzieła Jana Cousin a „Livre de perspective“, które zresztą nie mają artystycznej wartości. Wielką jest zasługą O-a udoskonalenie maszyn menniczych na mennicy' paryskiej, czego dokonał w latach 1550—1551, wpierw wystudyo-wawszy takie urządzenia na mennicy augsburskiej i udoskonaliwszy je swym pomysłem; tes Deutschland“, mianowicie zamiast używanego młota do kucia monety wprowadził rodzaj prasy hydraulicznej, ! niemiecki (* 1785 w Dessau — f 1841 w Mo-

Wlelka Kucyki. Powgz Ser. II. Z es z. 36b. Tom V

nachium), syn pedagoga Ludwika Henry-ka (ob.) był uczniem Kolbego, Händen-wanga i następnie w Dreźnie Jakóba Mech au. W r. 1807 udał się do Paryża, gdzie malował portret konny Napoleona I, znajdujący się obecnie w Dessau. W r. 1811 przybył do Wiednia, gdzie wydał seryę litograficznych widoków z okolic Salzburga. W r. 1833 został profesorem historyi sztuki w Monachium. Obrazy jego treści historycznej znajdują się w muzeach: lipskiem, staedelskiem we Frankfurcie i w kościele w Wörlitz.—Brat jego Henryk (* 1783 —f 1848, był również malarzem i pomagał mu w wielu pracach.— Najmłodszy z trzech braci O-ó w, Waldemar Fryderyk (* 1791 w Dessau, — f tamże 1859), po odbyciu studyów w roku 1815, podróżował do Anglii, Włoch, Wiednia; poczem przybył do Monachium i tu wykonał mnóstwo fresków w pałacu królewskim. Malował krajobrazy, ożywiane postaciami historycznemi.

skuteczny opór napadom szczepu Toy-Son. O. sam zajął się specyalnie inżenieryą, odlewaniem armat, uzbrojeniem fortecy i brzegów. Czynny i zdolny, wiele zdziałał w krótkim czasie, za co Nguyen-Anh mianował go w r. 1791 głównodowodzącym wszystkich sił zbrojnych. Za sprawą intryg Anglików, którzy niechętnie patrzyli na wzrost jego potęgi, O. był wystawiony na ciągłe podejścia ze strony otoczenia królewskiego, i to skłoniło go do wyjścia ze służby. Przez wdzięczuość za okazane zasługi władzca Kochinchiny ofiarował O-i uzbrojony statek handlowy. O. prowadził odtąd rozmaite przedsiębiorstwa, objeżdżając brzegi Dalekiego Wschodu; a doszedłszy do ogromnego majątku, umarł w okolicach Malakki.

A. G.

Olivier le Dain lub le Diable, ulubieniec króla francuskiego, Ludwika XI (* w Thieltwe Flandryi; data urodzenia nie wiadoma). O. był synem chłopa flamandzkiego; na dwór królewski dostał się w charakterze balwierza i kamerdynera. Zaskarbiwszy sobie łaski króla Ludwika XI-go, otrzymał odeń tytuł hrabiego Meulon (w r. 1477). Używany był przez króla do załatwiania spraw osobistych, jako narzędzie intryg dworskich i politycznych. Otrzymał misyę pozyskania dla króla ręki Maryi, księżniczki burgundzkiej, córki Karola Śmiałego, oraz wzniecenia powstania we Flandlyi i Brabancie na korzyść Francyi. Udało mu się w r. 1477 wywołać ruch ludowy w Gandawie, który atoli szerszych rozmiarów nie przybrał i ostatecznego celu — wcielenia Bui gundyi do Francyi —nie osiągnął. O. wówczas przeniósł się na dwór burgundzki i tam jął intrygować na korzyść Francyi, jako hrabia Meulon; wkrótce wszakże musiał z Burgundyi sromotnie uchodzić. Król Ludwik XI, wynagradzając agenta swego i szpiega za oddanie osobie jego usługi, mianował O-a gubernatorem St. Quentin. Po śmierci Ludwika XI-go za rządów regentki, Anny de Beaujeu, O. został stracony przez powieszenie d. 21 maja 1484 r.—B i b 1 i o gr af i a: Lege a y „Histoire de Louis XI, son siècle, ses exploits“ (2 tomy, Paryż 1874); Ranke „Französische Geschichte“, t. I; Lavisse et Rambaud „Histoire Générale“, t. III; Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte, t. VIII

M Kr.

K. B.

Olivier: 1) Justyn, poeta szwajcarski (* w Eysins w kantonie Waldeńskim r. 1807—f w Genewie r. 1876). Po ukończeniu akademii w Lozannie, gdzie się wsławił przez poemat p. t. „Julia Alpiuula', udał się do Paryża, gdzie zawiązał blizkie stosunki z Sainte-Beu-ve’m. Następnie wykładał literaturę i historyę w Neuchâtel i Lozannie. Pi ze wrót rewolucyjny w tern ostatniem mieście pozbawił go w r.

1845 katedry i skłonił do udania się do Paryża, gdzie przez dwadzieścia pięć lat przemie-szkał. Podczas wojny 1870 powrócił do Szwaj-caryi i tam już do śmierci przebywał. Pozostawił prace historyczne, między któremi najważniejsza p. t. „Le Canton de Vaud“; powieści: „Le Pré aux noisettes“, „Le Batelier de Clärens“, wreszcie poezye liryczne ogłoszone w zbiorach p. t. „Chansons lointaines“, „Chansons du soir“ itd.—Bibliografię jego napisał Eugeniusz Rambert (Lozanna 1879, jako wstęp do dwutomowego wydania wyboru dzieł), następnie Berthoud (Lozanna 1880). —2) Urban, brat poprzedniego (* w Eysins r. 1810 — f w Givrins 1888). Pisywał powieści z tenden-cyą moralną, bez wielkiej wartości artystycznej, ale znacznem cieszące się powodzeniem i wpływem, Pozostawił ich 40 w ogólnej liczbie. Najważniejsze są: „Récits de chasse“, „POrphelin“, (Lipsk 1870).

Oliwa, ob. Oliwne drzewo.

Oliwa, niem. Oliva: 1) Miejscowość O., pow. gdański, były klasztor Cystersów, dziś targowisko st. pocz.-tel., kol., 8 kim. na półn.-zach. od Gdańska, w malowniczem położeniu nad rzeką Strzyżą i u stóp znacznej góry po niem. Karlsberg zwanej, pół mili od Bałtyku. W r. 1885 było tu 3 840 mieszk. W r. 1868 liczono 2 067 mieszk., (1 442 kat., 606 ewangieli-

Tak

„Adolph Mory“, „Le Manoir du Vieux-Clos“,

„La Maison du Ravin“, „Rosetti“, „La Paroisse des Avaux“.

,,l’Interné“,

W. G.

Olivier de Puymanel, generał auamicki (* 1767 w Carpantras—f 1800). O. był oficerem inżenieryi, kiedy przybył do Francyi biskup Pigneau de Béhaine i prosił w imieniu króla Kochinchiny, Nguyen-Anh, Ludwika XVI o pomoc. O. razem z biskupem wsiadł na o-

kręt „Meduzę“ i udał się na Daleki Wschód,    ków, 10    mennonitów, 7    żydów), 187 dm.

Towarzyszyło mu kilku oficerów, którzy razem    katolicy    jako i    ewangielicy posiadają swe ko-

z nim zajęli się urządzeniam armii króla Nguyen-    ścioły i    szkoły.    Po za    kościołem i klasztorem

Anh i ufortyfikowaniem kraju, by mógł stawić    rozciąga    się aż    do szosy    piękny ogród opactwa.

i 1247 splądrowali go Krzyżacy, wrogowie księ-cia Świętopełka^ Ujął się za zakonnikami pa-

Jedna część jest urządzona w guście francuskim, druga w angielskim. Najcelniejszym punktem całego parku jest około 100 kroków długi szpaler, który tworzą cztery rzędy ogromnych lip i grabów. Średnia aleja, jakby mur zielony, obsadzona jest gęsto rozłożysterni lipami. Aleja ta zwęża się nieznacznie ku końcowi i zostawia wolny widok na błyszczący się w słońcu Bałtyk, tak, że się zdaje, jakoby morze zaczynało się tuż za ogrodem. W naj-bliższem sąsiedztwie ogrodu opackiego wznosi się 328 stóp n. p. m. najwyższy szczyt tutejszych wyżyn, po księciu bis. warmińskim i o-pacie oliwskim Karolu Hohenzollern, Karlsberg zwany, albo Pacholkenberg, jak go lud mianuje. Stąd otwiera się widok na Gdańsk, na Nowy Port z dwiema latarniami morskiemi i na / ciemne fale Bałtyku. Przy pogodnem powie-⁻trzu można nawet Helę widzieć z wieżą kościelną i latarnią morską. Należy nadmienić, że u stóp góry w lewo od szosy, na t. zw. Polu Żywca, odkryto cmentarzysko z licznemi twarzowemi popielnicami, natrafiono też na miejsca, gdzie palono ciała. Oprócz tego znaleziono tu stary mieczyk etruski z amonowemi różkami u rękojeści i bransoletę wyżłobioną w środku. — „Słowu. Geogr.“.

2) Klasztor. W najstarszym dokumencie, tyczącym się klasztoru oliwskiego, a wydanym w Gdańsku 18 marca r. 1178, oznajmia Sambor, książę pomorski, że Cystersom, osiadłym w dziedzicznej posiadłości jego Oliwie, nadaje siedm wsi i rozmaite swobody: więc r. 1178 klasztor już istniał. Wedle kroniki klasztornej fundował go r. 1170 Subisław, książę pomorski, ojciec lub bliski krewny owego Sambora; pierw d zaś zakonnicy i pierwszy opat Dithard pochodzili z zachodnio - pomorskiego klasztoru Kolbacu, którego opaci mieli przez czas długi prawo wizytowania klasztoru Oliwskiego. Jako pierwszy świadek też w owym przywileju z r. 1178 występuje Ewerard, opat Kolbacki. Dnia 7 września r. 1215 darował k-li Subisław, syn o-wego Sambora, książę pomorski, pięć wsi klasztorowi, a poddanych tychże uwolnił od wszelkich ciężarów książęcych. Pomnożył posiadłości klasztoru Mestwin I o dwie wsie, a syn jego Świętopełk, książę gdański, potwierdził r. 1220 nadania dawniejsze, dodając do nich r. 1224 wsi dziewięć. W kilka miesięcy później zburzyli pogańscy prusacy klasztor i zamordowali opata Kaźmierza Ethlera i innych zakonników. Na odbudowanie klasztoru dał Sambor II, książę lubesowski, zakonnikom wieś Radostowo i 10 hub niemieckich we wsi Rajkowie, a d. 27 grudnia r. 1230 tenże Sambor i brat jego Świętopełk, książę gdański, obdarzyli klasztor ziemią Gynew (gniewską). W trzy lata później (10 czerwca r. 1233) wziął papież Grzegorz IX posiadłości klasztorne w szczególną swoją opiekę, a 9 sierpnia r. 1235 potwierdził Świętopełk, książę pomorski, wszelkie darowi

zny ojca swego Mestwina, stryja Sambora i syna tegoż Subisława, oraz braci.swych, Sambora i Racibora, nadto dał zakonnikom prawo łowienia ryb w Wiśle i nad brzegiem morza, oraz prawo do wszystkiego, co woda na brzeg morski w obrębie ich posiadłości wyrzuci, i wreszcie uwolnił dobra klasztorne od cła i sądownictwa książęcegó. Ale w r. 1236 znowu zburzyli Prusacy klasztor i zabili 9 zakonników. Przyszli w pomoc klasztorowi: ks. Świętopełk, który dał im r. 1238 jezioro Saspa pod Gdańskiem, i legat papieski Wilhelm, biskup mutyneń-ski (Mautua), wzywając wiernych do składek na odbudowanie klasztoru. Niebawem nowe klęski spadły na klasztor, w latach bowiem 1243

pież Innocenty IV, nakazując r. 1245 arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i jego sufraganotn karać klątwą kościelną wrogów Oliwy. Tenże papież potwierdził r. 1247 uczynione klasztorowi O-skiemu w ziemi Oxiva (Oxhöft, ob. 0-k s y w s k a Kępa) nadania, a w roku 1260 zabronił powoływać zakonników oliwskich przed sąd poza obrębem dwóch podróży dziennych. W dwa lata później znowu Krzyżacy splądrowali klasztor; natomiast uwolnił r. 1252 książę kujawski i łęczycki, Kazimierz, poddanych klasztornych od wszelkich ceł w obrębie swych dzierżaw. Dobrodziejami klasztoru okazali się też książęta pomorscy: Mestwin (1257), Warcisław (1266), Bogusław (1291) i Mestwin czyli Mszezug Młodszy (1283). Gdy z Mszczugiein wygasł r. 1294 ród książąt pomorskich z linii gdańskiej, potwierdził spadkobierca jego, król polski, Przemysław, 9 sierpnia r. 1295 wszystkie darowizny i przywileje klasztoru, także niższe i wyższe sądownictwo, oraz przywileje zawisłego od O-wy klasztoru żeńskiego w Żarnowcu, co też uczynili Wacław czeski 1303 i 1305 r., oraz po zdradzieckiem opanowaniu Pomorza wielki mistrz Krzyżacki Dytrych z Oldenburga r. 1337 i następca jego, Ludolf Kunig,

r. 1342, którzy nadto, pozamieniawszy niektóre posiadłości i prawa klasztoru na inne, pozwolili mu osadzać włości swe na prawie nie-mieckiem i zaludniać je ludźmi wszelkiej narodowości, oraz uwolnili poddanych klasztornych od wszelkich ciężarów, krom służby wojskowej w obronie kraju i naprawy zamku gdańskiego, gdyby go pożar zniszczył. W r. 1380 obejmowały dobra klasztorne siedm wielkich kluczy. Gdy skutkiem pokoju toruńskiego r. 1466 Oliwa powróciła pod panowanie polskie, potwierdzili także królowie polscy: Kaźmierz Jagiellończyk

r. 1467 i Zygmunt August r. 1548 wszystkie przywileje klasztorów oliwskiego i żarnowskie-go. Znaczenie klasztoru O-ego, w którym przebywało nierzadko około 40 zakonników i 8 — 10 braciszków, było niezmierne. Cystersi oliwscy położyli niemałe zasługi w pierwszych czasach około rozszerzenia i utwierdzenia chrze-

ściaństwa i uobyczajenia ludu okolicznego, pó-    ga i^kilku komturów, jjjale dnia 5 września r.

źniej podtrzymywali ducha religijnego na Po-    1433 splądrowały i zburzyły go sprzymierzone

morzu, pełnili gorliwie duszpasterstwo poza kia-    z Polakami hufce husyckie. Ledwie odbudowa-

sztorem, pielęgnowali chorych, wspierali ubo-    ny, poniósł klasztor wielkie* straty w^czasie

gich (legenda „Chleb“ Adama Gorczyńskiego,    wojny trzynastoletniej stanów pruskich^ Pola-

osnuta na podaniu klasztoru Oliwskiego), zakła-    ków przeciwko Krzyżakom. Następnie Refor-

dali wzorowe gospodarstwa, zajmowali się nau-    macya luterska wywarła szkodliwy wpływ na

kami, zbierali rzadkie rękopisy i dzieła rozmai-    Oliwę, w której upadła reguła klasztorna, a licz-

tej treści, budowali piękne gmachy i z zamiło-    ba zakonników bardzo, |się jjzmniej szyła. J^Sam

waniem uprawiali muzykę. Słynie dotych-    opat Lambert Schlief, którego obiorowi w r.

czas z pięknej budowy ich kościół, w którym    1549 sprzeciwiali się biskup kujawski i inni

znajdują się dzieła sztuki, liczne nadgrobki, np.    biskupi polscy, sprzyjał luteranizmowi, a roz-

Konarskich, Kosów, sławnego historyka poi- . rzutnośó, z jaką szafował dobrami klasztorne-skiego i sekretarza królewskiego Reinholda Hei- j mi, i ścisłe jego stosunki ze zlutrzałymi Gdań-

Pis

IL

f.

h'.-

fi-

-%

IL

b*’ y

P*?*

Fig. 52. Klasztorów Oliwie. Nawa boczna z oltarzamppobocznemi.

szczanami spowodowały w końcu generalną ka pitułę Cystersów w Voyeuse w Burgundyi do złożenia go r. 1557 z urzędu. Natomiast następca jego, Kasper Geschke, takim był stronnikiem Polaków, a przeciwnikiem zbuntowanych przeciwko Stefanowi Batoremu Gdańszczan, że ciż z zemsty napadli 15 lutego r. 1577 klasztor, zburzyli go do szczętu, a zakonników wygnali. Dopiero w roku 1583 zaczął Geschke odbudowywać klasztor w dawniejszym kształcie, zasilony 20 000 złp., które poskromieni przez Batorego Gdańszczanie zapłacić musieli. Za sprawą Geschkego połączyły się w r. 1581 pruskie i polskie klasztory cysterskie ze sobą, skutkiem czego zwiększyła się też liczba Polaków w Oliwie. Następcą opata Geschkego był Polak, wojewodzie Jan ' Kostka (f r. 1587).

densteina, oraz portrety książąt pomorskich i królów polskich: Przemysława, Władysława Łokietka, Kazimierza Jagiellończyka, Stefana Batorego, Zygmunta III i inne. Wolny na mocy uchwały generalnej kapituły w Citeaux z r. 1487 od zwierzchnictwa opatów cysterskich w Królestwie Boiskiem, a na mocy przywilejów papieskich od juryzdykcyi biskupów polskich, zachowywa klasztor oliwski przez czas długi znamię niemieckie, chociaż zasilał się także Polakami. Do drugiej połowy wieku XVI opaci byli Niemcami, może z wyjątkiem Stanisława (1333 — 1356), za którego rządów klasztor z kościołem spalił się skutkiem nieostrożności kuchcika. Odbudowano go wprawdzie z pomocą biskupów miejscowych, wielkiego mistrza krzyżackiego D usinera z Arffenber-

W jego-to obecności obranyj królem 'polskim kowie, najpierw proboszcz kruszwicki i archi-Zygmunt Waza zaprzysiągł 7 października [r. dyakon pomorski, potem kanonik kujawski, 1587 w kościele oliwskim pada conventa. Od- J wreszcie, po odbytym dwuletnim nowicyacie tąd wzmaga się wpływ królów polskich na o-biór opatów. 1 tak po Kostce nastąpił Dawid Konarski (1589—1616), który przedewszystkiem starał się o dokończenie budowy i upiększenie kościoła. On-to wybudował główny portal, wystawił pięknie rzeźbiony ołtarz św. Trójcy, w Polsce i wszędzie przywracał* rozluźnioną przyozdobił kościół prześlicznie rzeźbionemi^stal- ! karność klasztorną. Surowy dla niepomnych lami, które później przy wewnętrznej przemia- obowiązków swych zakonników, był także suro-nie kościoła usunięto, darował tak zwanej poi- wym dla siebie samego, Włosienicą, częstem skiej 4 kaplicy (P. Maryi) obraz „Ecce Homo“, biczowaniem i postami ^martwił ciało, a godzi-przywrócił i odnowił ^nagrobki w kościele, od- j nami całemi modlił^się, krzyżem leżąc. Napi

w Clairvaux, opat oliwski, był prawdziwy ozdobą swego zakonu. Obrany generalnym wika-ryuszem Cystersów, wizytował, po pielgrzymce do Częstochowy, celem uproszenia sobie pomocy Matki Bożej, wszystkie klasztory cysterskie

J 'f

-«Mil:

-i?*i

;5*.

Fig. 53. Refektarz w klasztorze Oliwskim.

sał- też chwalone ".bardzo w swoim czasie pismo: „Sancta practica humilitalis“. Splądrowanie klasztoru i dóbr klasztornych przez Szwedów r. 1626 zniósł cierpliwie. Już za życia czczono go jako świętego. Było podanie, że gdy w r. 1684 otworzono trumnę, w której został pochowany, ciało jego, lubo niezabalsamowane, wcale nie podległo zniszczeuiu. Następny opat, Jan Grabiński (1630 —1638) zasłużył się wielce odnowieniem i upiększeniem zrabowanego przez Szwedów kościoła, pomiędzy innemi wystawił marmurowy ołtarz Zwiastowania P. Maryi, którego je-

zyskał niektóre utracone w ciągu czasów ^dobra klasztorne, obdarzył hojnie klasztor, założył wspaniałą bibliotekę i wyjednał r. 1603 u Stolicy Apostolskiej opatom oliwskim pastorałki ;infułę biskupią. Za jego rządów też zreformowany został klasztor, za sprawą przeora,

Filipa Adlera i Jezuitów, którzy przez lat 30 z przejściowego swego schroniska w Oliwie żarliwie zwalczali łuteranizm. — Wtenczas-to zlutrzeni poddani klasztorni powrócili na łono kośeioła katolickiego. Za rządów Dawida Konarskiego rozdzielono w r. 1611 dochody klasztorne, przeznaczając jedną część na utrzymanie zakonników i klasztoru, a drugą na opata.    den słup ma tę dziwną właściwość, że żyły

Następca Konarskiego, Adam Trebnic, herbu Po-    marmuru tworzą wyraźnie twarz ludzką. Po

raj (1617 — 1630), syn sędziego ziemskiego, Ada- Janie Grabińskim nastąpili: Aleksander Grabiń-ma, i Katarzyny Konarskiej, wykształcony w Kra- | ski, którego obioru ani śmierci daty nie zapi-

sano, Michał Konarski (f 1641) i Aleksander Kęsowski (1641 — 1667), który również jak Jan Grabiński upiększył kościół, wystawiwszy w nim ośm ołtarzy. Opat Kęsowski przyjmował 10 lutego 1646 w O-e przybywającą do Polski Ludwikę Maryę Gonzagę, żonę Władysława IV, po tegoż śmierci zaślubioną przez Jana Kazimierza, wraz z całym jej orszakiem, w obecności królewicza Karola, biskupa płockiego, kanclerza w. litewskiego, Stanisława Albrychta Radziwiłła, który o tem p':sze w swych „Pamiętnikach“, biskupa chełmińskiego i podkanclerzego koronnego Jędrzeja Leszczyńskiego i innych budowano mniejsze i słynne wielkie organy, panów polskich. Kęsowski toż podejmował w kia- a seniorzy Iwon Rohwerder i Placyd Werner

karni klasztornej, na której założenie dał Cystersom oliwskim przywilej król'Jan III r. 1676. Drukarnia ta istniała do r. 1744). Hacki wystawił też w kościele kilka ołtarzy, zwłaszcza piękny wielki ołtarz i portal marmurowy refektarza. Po nim piastowali godności opatów jeszcze trzej Polacy: Kazimierz Dąbrowski (1703 — 1722), Franciszek Mikołaj Zaleski (1722 — 1740) i Józef Jacek Rybiński (1740 — 1782), który wybudował wspaniały pałac opacki (dziś zamek królewski) i wskrzesił w zakonnikach zamiłowanie w muzyce. Za jego rządów wy-

y‘£-

■JM

feS

vj

.*•

te

fch**004»JWłł*0(À! HVS.HO

W«.■.»us tïowjf ;•* iUfWit •

,n.i«u Vj«:^ qj«l    - -

mi®.

ÜS

■!*;

OT -,

'r£MÆ

3$$»

~$*vr

V*

pi

Wf

mm

Im

$è

ÊV:

i> ,

li

iSS

jg#

yd

;:Ä

essraw» issaasas

Fig. 54. Klasztor w Oliwie. Miejsce, gilzie podpisano pokój oliwski,ijt. zw. „Friedenschluss“.

zarządzali wzorowo dobrami klasz to niemili u-trzymywali surową karność zakonuą. Rybiński był właściwie ostatnim opatem oliwskim; Fryderyk W. bowiem, zagarnąwszy r. 1772 Prusy królewskie, odebrał klasztorowi Oliwskieinu ogromne dobra (samych wsi było 40; prócz tego młyny, stawy, fabryki, karczmy itd.); Opatowi wyznaczył tylko 4 000 talarów kompetencyi, poszczególnym zakonnikom liche pensye, a po śmierci Rybińskiego zamianował opatem-komen-darzem oliwskim księcia Karola Hohenzollerna, biskupa warmińskiego (1775—1803),iktóry opactwo uważał za- synekurę, pozostawiając za-

sztorze r. 1660 posłów polskich, szwedzkich, cesarskich, brandenburskich, duńskiego, holenderskiego i francuskiego i po podpisaniu wieczystego pokoju, zwanego Oliwskim, dnia 3 maja po północy odprawił wotywę i zaintonował Te Deum. Po nim nastąpił Krzysztof Karol Łoknicki, herbu Nieczuja (1667 — 1683), o-raz Michał Antoni Hacki (1683- 1703), syn mieszczanina bydgoskiego, który dłuższy czas był pierwotnie zakonnikiem w Oliwie, a potem odznaczył się jako dyplomata w służbie królowej szwedzkiej Krystyny i królów polskich.

Mąż ten wzorowy, także jako opat, wybitne zajmował stanowisko polityczne, ale zarazem gor- wiadywanie klasztorem przeorowi i seniorom, liwie przestrzegał czystości obyczajów wśród Po śmierci księcia Karola został opatein-ko-zakonników, do których częste miewał przemo- mendarzem bratanek jego, książęmJozef Hohen-wy (te mowy, „Sermones“, drukowano w dru- zollern, także biskup warmiński. W r. 1807 i

1814 urządzono w klasztorze lazaret wojskowy. W r. 1831 wreszcie, w którym było tylko 5 zakonników i przeor, zniósł rząd pruski klasztor. Ostatni przeor, Jan Blum, został miejscowym proboszczem z pensyą 600 talarów i wolnem mieszkaniem, a księciu Hohenzollernowi pozostawiono ową kompetencyę i używanie pałacu i ogrodu opackiego. Z wielkiej bibdoteki

skich Cesarscy, z każdej rzeczy zdawali sprawę do Wiednia. Obrady przeciągano do niemożliwości; Polacy zagrozili swym sprzymierzeńcom, że załatwią sprawę bez nich, a jednocześnie Marya Ludwika miała tajną rozmowę z Slippenbachem. To poskutkowało. Należało następujące sprawy załatwić: pomiędzy Polakami a Szwecyą; sprawy Liwonii, Kurlandyi

nicach, komorach celnych, wolności wyznań dla katolików w Liwonii, a luteranów w Prusach, kwestyę tytułu Wazów, wreszcie odszkodowania, które Polacy mieli zapłacić Szwecyi za z wrót dzielnic pruskich; sprawę między Szwecyą a Prusami;kwestyę Pomorza i zwrotu odszkodowania, do którego obie strony rościły sobie pre-teusye. Po odrzuceniu wszystkich komplika-cyj właściwym przedmiotem obrad pozostała kwe-stya polsko-szwedzka i kwestya Zundu. Z tytułem Jana Kazimierza i Liwonią załatwiono się prędko. Jan Kazimierz ustąpił, zachowując formalnie stanowisko niezmienne. Kurlandyę pozostawiono in sta>u quo ante. Kwestya odszkodowania była najtrudniejszą: Polacy niezbyt byli pochopni do płacenia, Szwedom bez opłaty groziło bankruetvo. Nie mogąc nic o-trzymać, d. 30 marca wystawili swoje kontrpro-pozycye, które przeraziły Polaków, a zadowoliły sprzymierzeńców. Nie lepiej szło z cesarzem i elektem. Szwedzi podnieśli sprawę protestantów na Śląsku, by rozdzielić sprzymierzeńców. W obawie osamotnienia, cesar-

zabrała cenne dzieła biblioteka królewska w Ber- i Prus powikłane dodatkowemi punktami o gra linie, inne zaś biblioteka uniwersytecka w Królewcu; część dostała się do seminaryum w Pelplinie, reszta gimnazyom w Bruusberdze i Chojnicach. Dziś w Oliwie, położonej w prześlicznej okolicy, 8 kilometrów od Gdańska, a 3 od morza, są dwa kościoły: katolicki (dawniej Cystersów) i ewangelicki oraz liczne^Tnieszkania letnie bogatych obywateli gdańskich.—Zródła:„ Scrip-tores rerum Prussicarum“ I. p. 649 — 726; „Codex Pomeraniae Diplomatien“ (1843;; „Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski“. —Opracowania:

J. C. Kretzschmer ,,Die Cistercienser-Abtei Oliva“ (Danzig 1847); Dr. Theodor H i r sc h ,,Das Kloster Oliva“ (Danzig 1850); M. Perlbach „Die Aeltere Chronik von Oliva“ (Göttingen

1871).

D-r St. K

3) O-ski pokój (1660). Wojna szwedzka za Jana Kazimierza miała się ku schyłkowi. Położenie Polski było nader krytyczne: zagrażał jej sojusz Szwedów, Rossyan i Austryaków.

scy poczęli otwarcie popierać pretensye Fryderyka Wilhelma. Komisarze i elektorzy cesarscy podali taki memoryał: Szwedom będzie zwrócone Pomorze, o ile dadzą rękojmię pokoju w Niemczech na przyszłość. Ale na czem mogłaby polegać taka gwaraneya, nie było wiadomo, a stąd nowy przedmiot do dyskusyj nieskończonych. Włączono do obrad kwestyę duńską, gdyż, jak wyjaśuiali Prusacy, nie można pozostawiać Duńczyków na łasce szwedzkiej. Polacy doskonale rozumieli, że było to wciąganiem nowych punktów; powstałaby nowa dyskusya nad Śkanią, odwleczono-by do nieskończoności zawarcie pokoju. Ale Duńczycy nie nalegali, gdyż w istocie sami rozpoczęli rokowania w Kopenhadze, myśleli bowiem, że w ten sposób lepsze osiągną warun -ki. Parsberg, przedstawiciel Danii, nie popierał sprawy—i cała rzecz ucichła. Szwedzi wystąpili z żądaniem zachowania jus munitionum, tj. utrzymania miejscowości zajętych w stanie niezmiennym. Polacy się na to godzili, ale elektor wystąpił na mocy pokoju bydgoskiego z żądaniem odrzucenia tego punktu. Żądanie pruskie nie zostało przyjętem. Wtedy Prusacy zagrozili, iż u-suną się od traktatu. Pod koniec marca zdawało się, że wszelkie usiłowania rozjemcy obrócą się w niwecz i że kongres O-ski nie przyniesie nic, jak to już zdarzyło się w Lubece. Jednocześnie elektor wszędzie, gdzie mógł, u-

Pokój był konieczny, stąd rady elektora brandenburskiego, skłaniające do wojny, były nieprzychylnie przyjęte. Duńczycy parli również ku wojnie, ale jako zależni od Niderlandów, które dążyły do pokoju, nie mogli popierać swoich zamiarów. Stopniowo koalieya się roz-przęgała i elektor musiał przystać na umowy przedwstępne. Już od marca 1659 r. rozpoczynają się przygotowania do kongresu, ale pomiędzy wyznaczeniem komisarzy przez państwa a ich faktycznem zebraniem, upłynęło wiele czasu z powodu formalności. Trudności, wypływające z dyskusyj nad formą gleytów dla komisarzy, ich npełnom cnień, miejscem zebrania, oraz stanowiskiem Francyi, usunięto dopiero z końcem roku. Polacy, naciskani przez nieprzyjaciół, pierwsi musieli ustąpić i w pierwszych dniach stycznia 1660 r. kongres roz- j począł swoje posiedzenia w O-wie. Ze strony !

Francyi, jako rozjemca, znajdował się de Lum-bres, ze strony Szwecyi: Oxeustjerna, Gulden-klow, La Gardie i Slippenbach, elektora reprezentowali: Hoverbeck i Somnitz, cesarza — Ko-lowrat i Lisota, Polskę—Prażmowski, Leszczyński, Pac i Morsztyn. Wkrótce przybyli przedstawiciele innych państw zainteresowanych —

Stanów niderlandzkich, Danii i Kurlandyi. Kwe-stye formalne pochłonęły najwięcej czasu: czy dopuścić przedstawicieli tych państw, czy tytułować Jana Kazimierza królem Szwecyi, i in.

Szwed/.i przedstawili swój memoryał, w którym wyłożyli przyczyny wojny, co wywołało oburzenie pełnomocników elektorskich i cesar

siłował podtrzymać przymierze auty-szwedz-kie, obiecywał swą pomoc Polsce w odzyskaniu jej ziem pruskich, przyrzekał swojemi wojskami podebrać Elbląg P Malborg; ostatecznie obiecywał, że się zwróci przeciw Moskwie. Już obecnie gotów był ustąpić Polsce Pomorze, lecz jednocześnie zaznaczał, że Polacy będą mu musieli pomódz w odzyskaniu Szczecina. Agenci pruscy działali w Nider- (1893). landach, Kopenhadze, Wiedniu i Moskwie, usi-łując wszędzie zyskać sobie poparcie drogą o-bietnic, których nie mieli zamiaru dotrzymać, ale wszędzie propozycye te jednakowo odrzucano.

niezależności państwowej. — Bibliografia: „Volumina legum“ IV; Boehme „Acta pacis Olivensis“ (I —II, 1763); Nowakowski „Źródła“ I; Schulz „Geschichte des Friedens von Oliva vom 3 Mai 1660“ (Królew. 1660); Friese „Ueber den aüsseren Gang der Verhandlungen beim Frieden von Oliva“ (1890); H a u-mant „La guerre du nord et la paix d’Oliva“

M Han.

Oliwa Oława, herb polski. Na tarczy w polu zielonem między dwiema różami czer-wonemi pięciolistnemi koronkach. Nad hełmem w koronie szlachec-

lilia srebna o pięciu

'E^C’îT

u.

Fig. 55. Oliwa (herb).

kiej pół lwa ukoronowanego. Jeden z najstarszych herbów naszych, spotykany już w zapiskach sądowych średniowiecznych, sięgających 1384. Sądząc z tych zapisek, przypuszczać należy, że utarta obecnie nazwa „Oliwa“ została przekręcona przez późniejszych heraldyków z właściwej proklamacyi „Oława“, wszystkie one bowiem stale nazywają go Oławą. Przypuszczenie to potwierdza również fakt, że i Długosz w „Liber beneficiorum“ zna tylko nazwę Oława. Z pieczęci średniowiecznych, dotyczących tego herbu, nie odnaleziono dotychczas ani jednej. Oliwy używają rodziny: Brzu-chańskich. Cieciszewskich, Częstoszewskich, Dobrowolskich, Dowkontów, Grajewskich, Krajewskich i Strzeżowskich. — Źródła: Długosz; Herbarz arsenalski; Bielski; Paprocki; Niesiecki; Borkowski; Ulanowski; Piekosiński.

Oliwetanie, zakon założony przez Jana Bernarda Tolomei ze Sieny, profesora filozofii, który po cudownem odzyskaniu wzroku oddał się bogomyślności, pociągając swoim przykładem przyjaciół i uczniów. W r. 1324 dostał od Jana XXII potwierdzenie dla zgromadzenia oraz regułę i strój św. Benedykta. Zakon otrzymał nazwę N. Maryi P. z góry Oliveto, i wkrótce po śmierci założyciela, który* pielęgnując chorych zaraził się był dżumą, rozszerzył się we Włoszech i Sycylii. Reguła później doznała złagodzenia.—Bibl. Raynalda. 1320, JMs 50; Hélyot, VI p. 225 i nast.    s-pł-

Wtedy KarolGustaw zmienił swój pogląd: z „czystej miłości dla pokoju i Polski“, chce jej zupełnie ustąpić Pomorze, ale — wkrótce okazało się to zbytocznem. Umiera po krótkiej chorobie król szwedzki. Postawa Prus się zmienia: nawołują one do bezwzględności względem Szwedów, a jednocześnie usiłują od nich uzyskać najlepsze dla siebie warunki. Polityka Francyi stanęła elektorowi na przeszkodzie: propozycye pruskie były na wszystkich dworach przyjęte nieprzychylnie. Stopniowo grunt w Oliwie się wyrównywa. Szwedzi odstępują od swych żądań odszkodowania, sprzymierzeńcy— obiecują zwrot Pomorza. Pod koniec kwietnia pozostawały do załatwienia tylko sprawy komór celnych na Pomorzu wschodniem i Elbląga. Elektor nie uzyskał zdobyczy terrytoryal-nych, więc chciał dopiąć rozszerzenia swych praw monarchicznych i w tym celu domagał się od Szwecyi ustąpienia ich zwierzchnictwa nad komorami—za pewną cenę umowną.

Szwedzi przystali na takie załatwienie sprawy i zażądali 400 tys. talarów. Prusacy nie zgodzili się na tak wysoką sumę, i sprawy ostatecznie nie załatwiono. Również nie zakończono sprawy Elbląga. Na propozycyę rozjemcy postanowiono: że do traktatu nie będzie wprowadzony dodatek postawiony przez elektora, ale Szwedzi dadzą mu zastaw, zapewniający nie-przekraczanie jego praw w stosunku do Elbląga.

W rzeczywistości elektor spodziewał się, iż zagarnie miasto, tymczasem Szwedzi ustąpili je Polakom za wyraźną zgodą mieszczan. Wreszcie d. 3 moja 1660 r. pokój podpisano, wojnę północną zakończono, ale stanowisko Polski od tej chwili zostało zupełnie osłabione. Staje się ona odtąd państwem trzeciorzędnem, ustępując miejsca swoim sąsiadom, i jeżeli na sejmie 1661 r. Jan Kazimierz przepowiada przyszłe losy Polsce, jest to przedewszystkiem owoc doświadczenia, którego wyrazem był kongres w O-ie.

Ale z drugiej strony i inne państwo w r. 1660 podpisywało wyrok na swoją wielkość. Szwe-cya została zepchniętą również na stanowisko podrzędne, wyczerpana tą walką, którą groziła swemu rywalowi—Polsce. Dla Prus O-i pokój jest tylko zaznaczeniem jednego kroku, co prawda, bardzo wielkiego, na drodze, na którą wyraźnie wstępowały ^od„ chwili’ zyskania

z. w.

z. w.

Oliwin, minerał rombowy, będący mieszaniną izomorfową ośtrokrzemianu magnezowego Mg₂ Si0₄ z ortokrzemianem żelazawym Fe₂ Si 0₄. Rodzaj ważny ze względu na rozpowszechnienie i właściwe mu przeobrażenia. Łupliwość w dwu kierunkach, przełom muszlowy- Twardość od

6.5    do 7. Skład procentowy tepretyezny krzemianu magnezowego: krzemionki 42.8$, ma-gnezyi 57.2, skład krzemianu żelazawego Fe₂ Si0₄: krzemionki 29.5 % i tlenku żelazawego

70.5    %. W niektórych O-ach znajdują się drobne ilości kwasu tytanowego, niklu, manganu i fluoru. W kwasie solnym proszek O-nu rozkłada się, wydzielając krzemionkę galaretowatą, tern łatwiej im więcej zawiera ortokrzemianu żelazawego. W szlifach od podobnego doń nieraz piroksenu może być odróżniony za pomocą trawienia kwasem solnym i barwienia powstałej na jego przekrojach galarety krzemionkowej fuksyną. O. m a g ne z o w o - w a p i e n ny (ba-t r a c li i t) pod wpływem roztworu chlorku magnezowego przybiera więcej magnezu i wodę, przechodząc w krzemian serpentynowy. Jako mieszanina izomorfową oliwin jest nazwą zbiorową; wchodzą tu gatunki następujące: Forst ery t, bezbarwny, żółty i jasno-zielony, niebieskawy. Twardość 7, c. wł. 3.24. Nietopliwy. Prawie czysty ortokrzemian magnezu Mg₂ Si 0₄, kryształy narosłe w lawach Wezuwiusza. W wapieniu ziarnistym koło Bolton, Mass.; koło. Zła-tousta n? Uralu. —O 1 i w i n właściwy. Żółty, szparagowo-zielony, oliwkowo-zielony, pistacyo-wy, także brunatny, czerwony. C. wł. od 3.2 do 3.6. W płomieniu dmuchawki nietopliwy. Odmiany obfitujące w żelazo trudno-topliwe. Mieszanina obu ortokrzemianów aż do 46% tlenku żelazawego. Przezroczyste luźne kryształy oliwinu, pochodzące z Azy i Mniejszej, Egiptu, Brazylii, używane są jako klejnoty, pod nazwą chryzolitu. Duże kryształy, osadzone niekiedy w wapieniu ziarnistym z magnetytem, talkiem, skórą skalną, znaleziono w obrębie łupków krystalicznych (np. Stubachthal, Snarum). Kryształy drobne, rzadziej większe, a także ziarna O-u są rozpowszechnione jako część składowa istotna lub przypadkowa wielu skał wybuchowych, mianowicie bazaltów, me-lafirów, pikrytów. . Kryształy luźne znajdują się często w popiele wulkanicznym Wezuwiusza, Etny itd. O. ziarnisty samoistnie lub w mie- ’ szaninie z innemi minerałami tworzy skały

o 1 i w i n o w e (ob.). Odłamy skały oliwinowej i drobniejsze okruchy O-u ziarnistego osadzone bywają często jako inkluzye obce w bazaltach, lawach i martwicach wulkanicznych : zostały więc porwane z głębi ziemi i wyrzucone podczas wybuchu.—F aj alit. Mieszaniny w żelazo najbogatsze. Połysk tłusty. Barwa ciemnozielona do żelezisto-czarnej. C. wł. 3.0—4.1. W płomieniu dmuchawki topi się na kulkę. Kryształy w lawie nad Hafnefiordem w Islandyi, w obsydyanie nad rzeką Yellowstone w Amery-

Wielka Enc. Povrji. Iljstr der. II. Zeaz T. V.

ce Północnej. Kryształy O-u dają się łatwo odtwarzać na drodze sztucznej, mianowicie przez bezpośrednie topienie części składowych, a także w towarzystwie innych krzemianów. Wietrzenie O-u w serpentyn jest zjawiskiem bardzo pospolitem.

Oliwinowe skały składają się przeważnie z oliwinu, z domieszką minerałów z grupy spinelu, amftbolu, piroksenu, granatu. Cechą ich zasadniczą jest nieposiadanie w swym składzie skaleni jeśli są, to w ilości bardzo podrzędnej. Jedne skały O-e są utworami wybuchowemi; inne należą do tak zwanych łupków krystalicznych, tj. tworzą ogniwa przypuszczalnie pierwotnej skorupy ziemskiej: lecz przeprowadzenie ścisłej granicy pomiędzy temi dwoma rodzajami jest bardzo utrudnione, z tej przyczyny, że bardzo liczne skały O-we mająjjwystępo-wanie tak niewyraźne, iż niepodobna prawie wyznaczyć ściśle sposobu'ich powstawania i wyjaśnić pochodzenia. Z tej więc przyczyny nie dzielą nigdy ich utworów na dwie grupy genetyczne, lecz rozpatrują wszystkie skały O-e razem. Oprócz oliwinu, zasadniczemi minerałami skałotwórczemi tych utworów są przede-wszystkiem różne pirokseny (angit, dyopsyd, dyalag, enstatyt i broazyt), następnie amfibole, czasami bioty t, w ilości mniejszej magnetyt, żelaziak tytanowy, chromit, pikotyt. Kwarcu nie posiadają stale. Granat zdarza się tylko w niektórych występowaniach. Istnieją skały O-we od stanu zupełnej świeżości aż do zupełnego zwietrzenia. Zwietrzenia owe stają się całkowicie serpentynami, a we wszystkich stadyach przejściowych są serpentynem mniej lub więcej przejęte. Rzadziej znacznie oliwin skał w mowie będących przeinacza się na talk, chloryt, aktynolit lub inne minerały. Skały O-we zo-wią się też p e ry d ot y t a m i, ponieważ synonimem minerału oliwinu jest nazwa perydot, w szczególniejszem będąca użyciu u mineralogów francuskich. Grupę skał O-wych składają: dunity (oliwin sam, albo z niewielką domieszką chromitu lub pikotytu), pikryty (oliwin z jednoskośnym pirokseuem), eulizyty (oliwin, augit i granat; te skały wyłącznie są ogniwem łupków krystalicznych), werlity (oliwin z dya-lagiem i hornblendą), harcburgity (oliwin z en-statytem), lerzolity (oliwin z enstatytem, dyob-sydem i pikotytem), kortlandyty (oliwin z ainfi-bolem), skały oliwinowo-biotytowe lub pikryty mikowe (oliwin z biotytem).

Oliwinu grupa, szereg minerałów izomorfo-wych, będących ortokrzemianami metalów dwu-wartościowych R¹¹ Si0₄. Krystalizują się one w układzie rombowym. Stosunek osi ich a : b : c od 0.43 : 1 : 0.57 do 0.46 : 1 : 0.59. Do grupy tej należy: forsteryt Mg₂Si0₄, monticelit Mg Ca Si 0₄, Oliwin (Mg₄ Fe)₂ SiO„ hylosy-deryt Mg₄Fe₂Si₃0₁₂ t. j. 2Mg₂ Si0₄. Fe₂ Si0₄, O. tytanowy (Mg^ejj (SixTi)0₄, hortono-

z. w.

A. H

8. Pł.

1 it (Fe! Mg)₂ SiÓ₄, O. wapniowo-żelazawy (Caj Fe).,Si0₄, fajalit Fe, Si0₄, knebelit (Fe! Mn)₂ Si0₄, tefroit Mn₂ Si0₄, rep ery t (FejMüjZn) Si0₄. Wszystkie rozkładają się w kwasach; twardość ich waha się od 5 do 8, łupli-wość niezbyt wyraźna; występują bądź w kryształach, bądź też w skupieniach wyraźnie krystalicznych.

Oliwiński Ignacy, pisarz protestancki XVI w., bliżej nieznany. Z polecenia synodu Wodzisławskiego wydał zbiór pieśni zborowych, tłomaczonych i oryginalnych, lecz zbioru tego nikt z nowszych bibliografów nie oglądał. Co bowiem Wiszniewski podał, zaczerpnął dosłownie z Juszyńskiego, jedynego, co książkę posiadał i tytuł jej odpisał—pomylił się jednak w dacie: „1550“, jak w „Dykcyonarzu“ powiedziano, niemożliwe, ponieważ o żadnym synodzie wtedy jeszcze i mowy być nie mogło; może to 1590 lub jaka inna data. Jak dotychczas, ocalało wszystko, co o zbiorku i wydawcy wiadomo, tylko w owych, nietrafnych uwagach Juszyńskiego, pasującego wykonawcę zlecenia zborowego na tłomacza i poetę.

Oliwki, ob. Oliwne drzewo.

Oliwna góra (ob. Get se mane), której najwyższy wierzchołek wznosi się na 830 m. nad p. m., leży na wschód od Jerozolimy. Należy do wzgórz, zwanych Judzkiemi, a nazwę swą zawdzięcza licznym drzewom oliwnym, na stokach rosnącym. Chrześcijanie, Żydzi, nawet Muzułmanie otaczają ją czcią, bo gdy dla pierwszych każdy jej kamień mówi o modlitwach Chrystusowych, dla drugich jest ona pamiątką królewskich czasów Dawida, Żydzi nadto wierzą, że będzie bramą zmartwychwstania; Mahometanie zaś wskazują ją jako miejsce, skąd prorok ich miał pójść na łono Allaha. Środkowy szczyt nazywa się górą Wniebowstąpienia. Na miejscu starożytnej, przez św. Helenę wzniesionej bazyliki Wniebowstąpienia, istnieje mały kościółek, zbudowany w r. 1833. Opodal kościół „Pater Noster“, miejsce, gdzie Chrystus u-czył modlitwy „Ojcze nasz“. Drugi szczyt Góra Z gorsz e ni a—pamiątka słabości Salomona, budującego dla żon świątnice pogańskie. — Trzeci wierzchołek nosi nazwę: Vir i Gali-laei, „mężowie Galilejscy“, na pamiątkę słów anioła, zwróconych do apostołów patrzących w górę przy Wniebowstąpieniu Chrystusa. — U stóp góry potok Cedron, przez który wiedziono wśród zelżywości Chrystusa.

Oliwne drzewo (Olea europea L.) z postaci] podobne nadzwyczaj do naszej wierzby, należy do rodziny Oliwowatych (ob.) (Olea-ceaej. Dzisiaj odróżniamy dwie główne odmiany: Ol. drzewo dzikie (Ol. eur.'\ ar. Oleaster D. C.) i Ol. drzewo uprawne (Ol. eur. var. sativa D. C.). Oprócz tych odmian znanych jest dzisiaj wiele gatunków, które różnią się między sobą nietylko w postaci, w kształcie liści i kwiatów, ale także pod względem wielkości i właściwości chemicznych ' owocu. (Knoblauch w swej pracy p. t. „Oleaceae“ podaje 31 gatunków, a z tych najwięcej posiada Kraj Przylądkowy—9; Indye wschodnie—7; Australia i Polinezya — 7; Semler zaś w dziele „Tropische Agricultur“ II, podaje około 25 odmian w samej tylko Francyi i Włoszech hodowanych). Do najważniejszych odmian hodowanych należą: Ol. eur. var. pignola, którą już w w. XVIII w okolicach Genui i Pro-wancyi uprawiano, a która dostarcza najlepszej oliwy, i Ol. eur. var. hispanica, hodowanej w Hiszpanii; hiszpańska posiada owoce duże, o nieprzyjemnym zapachu, ale natomiast dostarcza bardzo wiele oliwy, choć w smaku nieco ostrzejszej. — Ol. drzewo dzikie (Ol. eur. var. Oleaster D. C.) tworzy małe krzewy i drzewa, których gałązki na swych wierzchołkach przemieniają się w kolce, podobnie jak i nasze drzewa owocowe w dzikim stanie. Posiada gałęzie zwyczajnie czterokanciaste, liście podłużne lub jajowate, a owoce mniejsze od hodowanej. Natomiast Ol. drzewo uprawne (Ol. car. var. sativa D. C.), które nie pielęgnowane łatwo przechodzi w stan dziki (jak to widzieć można na okazach rosnących na skałach koło Nicei, Lizbony etc., a w Grecyi tworzy nawet w niektórych miejscach nieprzebite gąszcze) posiada pień 8 — 16 m. wysoki, o koronie bogato rozgałęzionej i ciągle zielonej (w klimacie zimniejszym, a także często w naszych oranżeryach, liście pod zimę opadają). Liście w okółkach parzystych są podłużnie lancetowate, krótkoogonkowe, na wierzchołku swym w krótki i delikatny koniec przechodzące, całobrzegie, o nerwach silnych, środkowym na wierzchniej stronie liścia nieco wgłębionym, tak, iż tworzy się mała bruzda. Liście z wierzchu ciemno - zielone, gładkie i błyszczące, spodem srebrno-szare’ i delikatnie obłuszczone, złotawe lub rdzawe. Kwiaty, zebrane w grona, wychodzą z kątów liści i sięgają zaledwie do połowy długości tychże. Kielich mały, dzwonkowaty, zielonawy, tępo 4-zębny; korona biała, cztero-płatkowa, kółkowa. Pręcików dwa o nitkach bardzo krótkich, wychodzących z płatków korony, o pylnikach owalnych, dwukomorowych, wewnątrz zwrotnych, pękających szparką podłużną. Słupek górny, siedzący, o znamieniu wrębnem w dwie łatki; zalążuia owalna, tak długa jak kielich, dwukomorowa. Owocem jest pestkowiec, który u odmiany dzikiej jest okrą-gławo podłużny i czarny, a u odmiany hodowanej ciemno - fioletowy aż w kolor czarny przechodzący, wielkości jaja gołębiego, o owocni mięsistej, wśród której komórek znajdują się liczne, maleńkie, nieraz razem z sobą złączone, kuleczki tłuszczu czyli oliwy. Owocnia otoczona jest tęgą skórką zewnętrzną, składającą się z komórek zawierających barwnik fioletowy. Znajdująca się wewnątrz pestka jest ukośnie podłużna, jakby z boków ścieśniona

zwykle jednokomorowa, barwy brunatnej, o ja- mudzkich, na Jamaice, w Kraju Przylądkowym, na śniejszem użytkowaniu. Nasionko ma postać wyspach Kawau i w okolicy miasta Sydney, pestki, a w jego bielmie znajdują się również W Europie południowej udaje się dobrze po-rnałe kuleczki tłuszczu (oliwy). — Skąd pochodzi między 44 — 46 stopniem szerokości północnej i. gdzie jest właściwa ojczyzna Ol. drzewa j i jest zarazem jednym z głównych przedstawi-(Olea enropaea L.), dotychczas nie zostało dokładnie stwierdzonem. Że drzewo to od dawna rosło dziko w Azyi zachodniej, Syryi i Anatolii, nie ulega wątpliwości. Ale także, zdała od ogrodów oliwnych, znajdywano je ro-

cieli wiecznej prawie zieloności. W górach Sierra Nevada rośnie jeszcze na wysokości 965 m., koło Nicei na 750 m., a na stokach Etny na wys. 690 m. — Tylko hodowane Ol. drzewa dostarczają oliwy — a dzisiaj znanych

■i

fÇsSIL JJ

. ‘ -V '

•A

Fig. 55. Oliwne drzewo Olea europaea. (Wielkość natur., według- Berga i Schmidta).

snące np. w Andaluzyi i Grecyi, i poczytywano za dzikie i rodzime. Trudno więc dzisiaj to pytanie rozstrzygnąć, gdy się uwględni i to jeszcze, że,kultura tego drzewa sięga przeszło 2000 lat wstecz. Dzisiaj uprawiają je, oprócz wymienionych już krain,' w Hiszpanii, Portugalii, Włoszech, Istryi, Dalmacyi, Grecyi, na wybrzeżach Marokka, na Krymie, na wyspach morza Śródziemnego, od w. XVI w Peru i Chili, a od w. XVIII także i w Kalifornii; udaje się również w wielu okolicach Meksyku, południowej Karolinie, na Florydzie, na wyspach Ber-

jest około 43 odmian (w samej Europie prawie 24), najważniejsze zaś są, wspomniane już wyżej, Ol. eur. var. pignola (Genua i Prowancya, najlepsza oliwa) i Ol. eur. ver. hispanica (Hiszpania, największa ilość oliwy). Dzikie drzewa zapomocą okulizowania uszlachetnia się i już po pięciu latach wydają one owoce. Można je także rozmnażać przez nasienie, wprawdzie jest to dość żmudne, ale też i najlepsze; dalej przez odkłady (ob.) albo odcięte gałązki, podobnie jak naszą wierzb[ę (ob.). Odmiany otrzymuje się przez szczepienie albo o

wygotowanie pozostałych resztek z gniecenia. Największą ilość oliwy otrzymuje się z owoców ułożonych w wielkie stosy i poddanych fermen-taeyi, a następnie silnemu wygniataniu w odpowiednich przyrządach (gniotowniki). Tutaj bowiem podczas fermentaoyi ścianki komórek ulegają prawie zupełnemu rozkładowi, a później przez gniecenie łatwiej już wycisnąć cząsteczki oliwy. Do resztek pozostałycli po tej czynności dodaje się ciepłej wody i poddaje dalszemu wygniataniu —otrzymując znowu oliwę, ale już gorszego gatunku. Zdawałoby się, że w tych resztkach już ani kropli oliwy nie zostało. Tymczasem w rzeczywistości jest inaczej, gdyż nawet i z tej zupełnie bezkształtnej masy wyciskają jeszcze oliwę, wprawdzie najgorszego gatunku, ale do celów fabrycznych jeszcze przydatną. W celu wydobycia tej oliwy wrzueają ową masę, pozostałą z poprzednich wygniatali, do pewnego rodzaju studni lub cystern, zwanych we Prancyi enfer, nie., zbyt jednak głębokich i do potowy wodą wypełnionych. Tutaj ta masa pozostaje przez kilka miesięcy, podlegając nowej fermentacyi — wydaje ona podczas tego fermentowania wprost wstrętny odór—a po niejakim czasie można widzieć na powierzchni wody pływające krople oliwy, których coraz więcej przybywa, a które następnie lekko zbiera się, podobnie jak śmietankę. Ten gatunek oliwy nazywają we Francyi huile d'enfer a używają go tylko do celów fabrycznych. Prócz oliwy panieńskiej wszystkie inne gatunki są początkowo mętne z powodu pływających w niej cząstek owocni. Przez dłuższe jednak stanie w spoczynku opadają te drobne cząsteczki na dno, a oliwa przybiera barwę jaśniejszą. Tego sposobu używano we Włoszech już od w. XVIII, gdzie też w tym celu pobudowano wielkie magazyny, w których oliwa, zebrana w wielkich kadziach, ustawała się. Zabarwienie zielone oliwy pochodzi od cząstek chlorofilu (zieleń). Aby otrzymać oliwę bezbarwpą, wystawia się ją na działanie słońca i powietrza lub też odbarwia węglem. — Czystą oliwę można otrzymać także z tych owoców, które przetrwały na drzewach całą zimę. Wszystkie gorsze gatunki oliwy z powodu swego gorzkiego smaku i szybkiego jełczenia nadają się wyłącznie do celów technicznych; ludność uboga tamtejszych krajów używa ich do palenia, a nawet do jedzenia. Oliwę fałszują często olejem makowym lub z nasion bawełny. Oliwa wre przy 315°C., ogrzana do 120°C. staje się jaśniejszą, a przy 220° bezbarwną, po ostygnięciu ma smak gorzkawy. Niektóre gatunki ścinają się już przy ~|- 10°C-, inne znacznie niżej, a zależnein jest to od palmityny, wchodzącej w skład oliwy. Oliwa otrzymana przez gniecenie na zimno zawiera tego składnika znacznie mniej. Oliwa, która jest płynnym tłuszczem roślinnym, ty i najgorszy gatunek otrzymuje się przez zawiera około 72% płynnego oleju (oleina) i

kulizowanie na lig u s trze (oh.). Ol. drzewo lubi klimat morski i podłoże wapienne, stąd też na wyspach morza Śródziemnego najlepiej się udaje. Na ziemiach jałowych, ale piaszczystych nie rośnie wprawdzie zbyt wysoko, lecz owoce ma jeszcze większe. Pomiędzy drzewami oli-wnemi sieją często zboża albo rośliny strączkowe, gdyż nawóz i częsta uprawa, związana z kulturą Pych roślin, jest bardzo korzystną dla Ol. drzew. W połudn. Europie Ol. drzewo kwitnie już w maju i czerwcu, a w październiku zaczynają owoce dojrzewać, lecz dopiero w grudniu stają się zupełnie dojrzałemi. Rzadko trafia się, aby w dwóch następujących po sobie latach zbiór był jednakowo korzystny; zwyczajnie obfitszy plon jednego roku ma w następstwie znacznie mniejszy na drugi rok. Oliwa z owoców dojrzałych jest żółtą i słodką, z niedojrzałych zielonawą i cierpką, z owoców przestałych lub zgniecionych żółtawą lub bezbarwną, w smaku nieco kwaskowatą i wydającą woń nieprzyjemną. Najlepszą oliwę otrzymuje się z owoców zerwanych ręką (Aix i

43

Fig. 56. Owoc pestkowy drzewa oliwnego.

Grasse w Prowancyi); oliwę zaś przeznaczoną do wyrobów i do palenia, jak również i do jedzenia — ale w gorszym gatunku —wyciskają z owoców otrząsanych z drzewa przez trzęsienie lub obijanie tyczkami. W celu otrzymania bardzo dobrej oliwy jadalnej układa się owoce, zerwane ręką każdy z osobna, w jednej warstwie na plecionkach, które następnie umieszcza się w miejscu suchem i przewiewnem przez kilkanaście dni; w niektórych okolicach plecionki wstawiają do odpowiednich przyrządów o temperat. 45—55°C. na dwie doby. Następnie oddziela się owocnię od pestki, i pierwszą poddaje się na zimno gnieceniu. W ten sposób otrzymuje się oliwę panieńską (huile vierge). Także z pestek otrzymuje się oliwę do celów fabiycznych. Sposób otrzymywania oliwy jest w różnych krajach i okolicach różny; ogólnie zaś można powiedzieć, iż w celu otrzymania najlepszej oliwy poddaje się o-woce lekkiemu ugniataniu, dla drugiego gatunku używa się już silniejszego nacisku, dla trzeciego gniecenie odbywa się z dodaniem cieplej wody (t. zw. oliwa zielona), a wreszcie czwar-

26—28% palmityny i stearyny, a także nieco j dowiadujemy się z ksiąg Starego Zakonu (go-cholosteryny. W alkoholu rozpuszcza się za- łąbka Noego). Dla Żyd;w w Ziemi )biecanej ledwie 0⁰38u/₀> znacznie więcej w eterze, a zupełnie w chloroformie i benzolu. Ciężar właściwy wynosi 0°91. Ze starych pni Ol. drzewa wycieka żywica, dawniej znana jako Storax in granis, o zapachu waniliowym, której we Włoszech używają do kadzenia. Pożytek z Ol. drzewa jest wieloraki: 1) jako środka spożywczego używa się w południowych krajach niezupełnie dojrzałych owoców wprost albo też marynowanych z solą, octem i korzeniami; owoce te tworzą dla mieszkańców tamtejszych główny produkt spożywczy, a także i han-dbwy. W Grecyi owoce dojrzałe i zamarynowane nazywają czarnemi oliwkami, są one ulubioną potrawą ludności. U nas najwięcej cenioną jest oliwa panieńska i prowancka, barwy żółtej a w smaku bardzo delikatna. Oliwa zielona, otrzymywana z mniej lub więcej dojrzałych owoców i wytłaczana na gorąco, służy w krajach południowych dla ludności jako tłuszcz dodawany do wszystkich potraw.—2) jako środek leczniczy używaną jest oliwa od najdawniejszych czasów tak dla ludzi jak i dla zwierząt i pod tym względem przewyższa wszystkie inne oleje. Służy zarówno jako środek zewnętrzny łagodzący i wewnętrzny przeciw za-twardzeniom; jest głównym składnikiem różnych maści, plastrów etc. W farmakopeach znana pod nazwą Oleum Olivarum. —3) W celach technicznych używa się gorszych gatunków oliwy jużto jako materyału palnego do lamp, jużto do stłuszczania w fabrykach wełny i skór, w garbarniach i farbiarniach (czerwień turecka). Do naoliwiania zegarków i maszyn używa się jednak najlepszej oliwy, z której przedtem strącono stearynę. Używają jej także do wyrobów mydeł (mydlą francuskie i weneckie). Oliwa chroni metale od rdzewienia; —

Ol. drzewo, figi i wino stanowiły całe bogactwo. Królowie ich, Dawid i Salomon, najwięcej też przyczynili się do podniesienia uprawy tej rośliny. Żydzi używali oliwy do potraw i do pieczywa, składali jako ofiarę na ołtarzach, namaszczali nią włosy i brodę, jak również inne części ciała, szczególniej podczas uczt; używali jej do palenia w lampach, a przede-wszystkiem jako lekarstwa zewnętrznego (miłosierny Samarytanin). Grecy z czasów Homera, zdaje się, iż już znali i uprawiali Ol. drzewo, choć oliwa przez nich wytłaczana należała do gorszych gatunków, gdyż do celów kosmetycznych, do nacierania, sprowadzali bogacze pachnącą oliwę i olejki, jako wyrób specyalnie semicki, ze Syryi i sąsiednicłi krain. Powoli jednak oliwa miejscowa zaczęła sobie zyskiwać coraz większe prawa; zaczęto jej używać do nacierania, palenia i pożywienia. Miasto Ateny u-ważane było za najstarszą siedzibę uprawy tej rośliny, a do rozszerzenia jej przyczynili się niemało Solon i Pizystrat (ob. Olea). Ol. drzewo w Grecyi było poświęcone bogini Atenie, która, jak podanie głosi, miała je sa na zasadzić na Akropolis; od tego zaś drzewa pochodziły te święte i nietykalne Ol. drzewa, rosnące w Akademii; w Grecyi gałązkę Ol. drzewa ofiarowywano obywatelowi w uznaniu zasług położonych około ojczyzny, a wieniec z gałązek oliwnych był najwyższą nagrodą dla zwycięzców olimpijskich. Drewna oliwnego używano do różnych wyrobów, a Homer opisuje, iż maczuga Cyklopa była z niego sporządzoną. Koloniści greccy rozpowszechnili dalej na zachód uprawę Ol. drzewa, a chociaż Pliniusz wspomina, iż za czasów Tarkwiniusza Priscusa nie znano jeszcze go w Italii, ma zapewne na myśli drzewo uprawne, dostarczające z owoców oliwy, a nie dziko rosnące, gdyż to, zdaje się, już wówczas znane było w Italii; natomiast już w pierwszym wieku przed Chr. Italia należała do najbogatszych krajów pod względem Ol. drzewa. Później drzewo to wędruje. dalej na zachód, a w w. VII wspominają o niem, iż rosło koło Bordeaux. Na wyspie Sardynii uprawa Ol. drzewa datuje się dopiero od nowszych czasów. Co się tyczy Germanów, to używali oni oliwy jako ofiary bogom składanej, ai w późniejszych państwach europejskich oliwa służyła do namaszczania królów podczas koronacyi. Do Meksyku dostało się Ol. drzewo za pośrednictwem Korteza, a Antonio Robera około r. 1560 przywiózł je do Peru. — W Azyi wschodniej, a mianowicie w Japonii, Chinacli i Ko-chinchinie, rośnie Ol. drzewo wonne (Ol. fragrcms T hl.), którego liście i pachnące kwiaty mieszają z herbatą (ob.) celem dodaniajej za-zapachu. W Ameryce (Karolina i Floryda) rośnie Ol. amerieana L., której owoce są również jadalne, a drewno jej nadzwyczaj twarde

4) wreszcie oliwa używana jest w celach religijnych jako Krzyżmo u Katolików przy Sakramencie Bierzmowania i przy Sakramencie Ostat.

Olejem św. Pomazania. — Drewno Ol. drzewa nieco wonne, barwy zielonawo-żółtej z cie mniej-szerni żyłkami, używane jest do wyrobów tokarskich i stolarskich, przyjmuje bardzo pięknie politurę i daje się dobrze obrabiać. — Sama Prancya dostarcza około 250 000 centnarów metrycznych zbiorów ze 129 000 hektarów ziemi; we Włoszech pod uprawą Ol. drzewa jest około 2.6°/o całej ziemi urodzajnej, a oliwy dostarczają przeszło 160 000 hektolitrów w ogólnej wartości 200 milionów franków (z tego prawie za]70 milionów wywożą za granicę). Hiszpania koło Malagi ma przeszło 700 młynów, służących do wytłaczania oliwy, której też dostarcza około 2 117 000 centnarów metrycznych.

Inne państwa produkują tyle oliwy, iż im to wystarcza na własne zapotrzebowanie. ¹ ) istnieniu Ol. drzewa, które już w świecie pogańskim było czczone a u Żydów wysoko szacowane, |

„Der Ursprun&der Kulturpflanzen“ (Lipsk 1884); ^.Kerner „Pflanzenleben“ II —III (Lipsk—Wie

C. Knoblauch „Oleaceae“

nus

nus a u-

ae-

czasem

mo-

na.

Z kopalnych zaś okazów

J. Rei.

nazywają Devil wood. Doskonałego drewna na wyroby stolarskie i tokarskie dostarczają jeszcze następujące gatunki: Ol. chrysophylla Lara. (Afryka wschodnia), ma drewno twarde i ciężkie, dobrze dające się politurować; Ol. dioica Roxb. (rośnie w Assainie) dostarcza drewna na sprzęty domowe; Ol. paniculata R. Br. z Nowej Południowej Walii dostarcza drewna, zwanego Marble wood i wiele innych.— Literatura: Endlicher „Generaplantarum“; E.Halli e r „Flora v. Deutschland“ XVI; Bentham et Hooker „Genera plantarum“; H. Z i p p e 1 „Ausländische Kulturpflanzen“, III wyd.; DeCandolle

deń 1898); G. Dra gen d or ff „Die Heilpflanzen etc.“ (Stuttgart 1898); Fr. Woenig „Die Pflanzen im alten Aegypten“ (Lipsk 1898); V. Hehn „Kulturpflanzen und Hausthiere“, VI wyd. (Berlin 1894); J. Wiesner „Die Rohstoffe des Pflanzenreichs“, 2 tomy, II wyd. (Lipsk 1900); J. C z e r w i a k o w o k i „Opisanie roślin etc.“, IV (Kraków 1859);

(w Engler-Prantl „Natürliche Pflanzenfamilien“, IV); Se ml er „Tropische Agrikultur“, II. J- Rel-Oliwnik wązkolistny, ob. Elaeag angustifolia.

Oliwnik srebrzysty, ob. Elaeag g u s t i f o 1 i a.

Oliwnikowate, rodzina roślin, ob. El agn a e.

Oliwowate {Oleaceae), rodzina roślin występujących przeważnie w postaci drzew lub krzewów, a rosnących w strefie umiarkowanej lub podzwrotnikowej. Liście stoją naprzeciwległe, rzadziej okółkowo, są pojedyncze lub nie-parzysto-pierzaste, całobrzegie lub .ąbkowane, przylistków zawsze brakuje. Pędy kwiatowe znajdują się zwykle na końcach gałązek lub wychodzą z kątów liści i tworzą grona złożone, rzadko pojedyńcze, lub kłos, czasem także wierz-chotkę. Nadzwyczaj rzadko trafiają się kwiaty pojedyńczo stojące. Kwiaty są dwupłciowe, rzadko dwupienne. Kielich mały, dzwonkowaty, po największej części 4-zębny, Korona zrosłoplatkowa, talerzykowata, lejkowata lub dzwonkowata, albo też wolnopłatkowa; niema żadnej korony. Posiada 4 — 12, 4 lub 4    6 płatków, w pączku dachówkowato ułożo

nych. Pręcików dwa, o krótkich nitkach; słupek krótki o znamieniu zgrubiałem lub wręb-nem. Zalążnia dwukomorowa. Owocem że być jagoda, pestkowiec, torebka lub łuszczy-Rośliny tej rodziny są po największej części owadopylne, np. bez pachnący (ob.); gatunki jesionów (ob.)są wiatropylne; kocierpka albo ligustr t^ob.) jest owadopylny, a nawet może się sama zapylać w braku odwiedzających owadów. U niektórych gatunków tej rodziny, np. u Monodora longliflora Gray, i M. pubens Gray., pięknie pachnące i jasno żółte kwiaty otwierają się tylko wieczorem, a u Jasminum noctifloruM Atz. i Nyctanthes arbor tri stis L posiadających także pachnące kwiaty, tylko w nocy. Ponieważ kwiaty tych czterech gatunków nietylko pięknie pachną, ale swoją wielkością i barwą łatwo wpadają w oko, zdaje się, że są zapylane przez motyle nocne. Sprawa ta dotychczas nie jest jeszcze zupełnie zbadaną. Podobnie zachowują się kwiaty rodzaju Nathusia i Jasminum Sambae Ait., które pod wieczór wydają znacznie'mocniejszy zapach. Owoce tych roślin bywają roznoszone przez wiatr, np. u gat. Fraxinus (jesion), Fon-tanesia\ u licznych gat. Olea, posiadających owocnię mięsistą (jagoda) za sprawą ptaków. Istnieje dzisiaj około 370 — 390 gatunków tej rodziny, rosnących przeważnie w strefie umiarkowanej i podzwrotnikowej. Największa . ilość gatunków rośnie w Indyach wschodnich i na Archipelagu indyjskim, następnie idą Chiny, Japonia i Mandżurya, wreszcie Ameryka północna (około 12 gat. jesionów). Europa posiada najmniej gatunków, gdyż około 12. Noron-liia emarginata P o i r. rośnie na Madagaskarze i na wyspie Timor. — Pożytki, jakie z tych roślin człowiek ciągnie, są wielorakie. Przede wszystkiem drzewo niektórych używane jest do różnych wyrobów, np. drzewo jesionów (ob.), oliwnego drzewa (ob.). Wiele gatunków z powodu swych pięknie pachnących kwiatów, jak również dla pięknych liści, bywa hodowanych w parkach i w ogrodach. — Najpożyteczniej-szem ze wszystkich wogóle jest drzewo o-liwne (ob.), najwięcej resztek jesionów znaleziono] w pokładach trzeciorzędowych Europy i Ameryki północnej, woligocenie i w pokładach czwartorzędowych; podobnie znaleziono i resztki drzewa oliwnego. — Niektórzy systematycy dzielą tę rodzinę na dwie podrodziny: Oleoideae i Jasminoideae; inni odróżniają dwie odrębne rodziny.—Literatura: Endlicher „Genera plant.“; Bentham et Hooker „Genera plantarum“, II; E. Knoblauch „Oleaceae“ (w Engler-Prantl: „Natürliche Pflanzenfamilien“, IV, Lipsk 1897); E. Warming „Handbuch der systematischen Botanik“, Berlin 1902; J. Czerwiakow-ski: „Opisanie roślin etc.,“ II. Kraków 1859; G. Karsten „Phanerogamen“ (w Strasburgera „Lehr-J buch der Botanik“, Jena 1904); K. A. Zitte „Handbuch der Palaeontologie“, (II Abth. Palaeo phytologie, Monachium-Lipsk 1890); E. Halier „Flora v. Deutschland“; XVI; H. Z ip p el „Ausländische Kulturpflanzen“, III wyd. etc.

Qlizar: 1) F i 1 i p N e r e u s z, za dni Stanisława Augusta, właściciel Korostyszowa z przyległo-ściami (w b. wojew. Kijowsk.), Obuchowszczyz-ny, klucza Rafałowieckiego na Wołyniu i Ma-słówki na Ukrainie, był szamb, królewskim; w r. 1791 marszałkiem trybunału koronnego, 30 sierpnia 1780 otrzymał uominacyę na pod-czaszostwo w. ks. litew. po Joach. Potockim; rezygnował z tego podczaszostwa, a po nim

2. Narcyz,

„Mieszaninom“ nosi tytuł:

Ogryzko“.

objął je Józef Kossakowski. Zasiadał na wielkim sejmie i przemówienia tam wygłaszane drukował w Warszawie, p. t. „Głosy miewane na sessyach sejmowych“ (r. 1792). Po upadku kraju otrzymał tytuł rzecz, radcy stanu i był czł. Kom. eduk. w Wilnie. Z małżeństwa z Ludwiką Szczytówną Niemiryczówną, starościanką Witagolską, zostawił dwóch synów, Narcyza i Gustawa; cieszyli się oni pewnem uznaniem wśród społeczeństwa i zostawili po sobie ślady w literaturze, syn poprzedzającego (* r. 1794—f 1862), uczeń szkoły Krzemienieckiej za dni Czackiego, później się kształcił w uniwersytecie wileńskim; w kołach ówczesnej młodzieży uniwersyteckiej dał się poznać ze swych wierszowanych utworów. które drukował w r. 1819 w „Tygodn. Wileń.“—Wypadki 1830 r. zastają go na stanowisku ziemianina wołyńskiego, gdzie posiadał, w pow. łuckim, miasteczko Rafałówkę i znaczne przyległości. Bierze udział w wypadkach ówczesnych, zasiada na sejmie jako kasztelan wołyński; w końcu ujęty i osadzony w więzieniu żytomierskiem, stamtąd wykradziony, kraj opuścił, osiadł we Francyi, gdzie przebył około trzydziestu lat, umarł pod Poznaniem, w Sadach. Podczas pobytu we Francyi, należał do kół zachowawczych, które w ks. Ad. Czartoryskim przewódcę swego widziały. Kiedy Towarzystwo demokratyczne coraz bardziej wśród emigracyi rozwijało się, stronnictwo zachowawcze zaczęło się skupiać i z jego szeregów wyszło „Towarzystwo Trzeciego Maja“, którego celem miało być szerzenie idei monarchicznych i ochranianie od wszelkich gwałtownych przewrotów. Wśród dwunastu pierwszych członków, stanowiących zawiązek ^Towarzystwa, byli: Władysław hr. Zamoyski Janusz Woronicz, Ludwik Orpiszewski i kasztelan Narcyz Olizar, który też przewodniczył pierwszemu zawiązkowi tego grona zachowawczego. Towarzystwo wydawało dziennik p. t. „Trzeci Maj.“—Narcyz O. jako prezes Towarzystwa, czynny brał udział w jego zabiegach i w dzienniku.—Przygody życia swego opisał w pamiętniku, wyd. pierwotnie po franc, p. t. „Mémoires“ (Paryż 1845). Przekład niemiecki w Lipsku wyd. 1852. Oprócz tego pozostały po nim i inne prace, drukowane zagranicą:    „Gawędy o sąsiedztwie“ (Paryż,

1840); „Pamiętniki oryginała“ ( Lipsk 1853, wyd. bezimiennie) ; „Psalmów Psalmy“ (są dwa wyd. w Lipsku i Brukselli).—Zostawił jedną tylko córkę Adelaidę, która wyszła za Przeź-dzieckiego, gubern. marszałka Podolskiego; matka trzech synów, rozwiodła się z nim i zaślubiła Dziekońskiego. — 3. Gustaw, syn podczaszego, Filipa Nereuszą, brat Narcyza, (* r. 1798—f 1865 w Dreźnie). W chłopięcych latach, towarzysząc choremu ojcu do Włoch, zaślubił tam włoszkę, Mało, a wprędce, straciwszy ojca, wystąpił prawie dzieckiem na widownię życia obywatelskiego, W r. 1820 był obrany marszałkiem powiatowym, wkrótce zaś gubernialnym kijowskim. Sprawa Decembrzy-stów, rossyjskich spiskowców, spowodowała, iż O. czas pewien przebywał w Petersburgu, potem na^Krymie. Działalność jego jako marszałka gubern. trwała około sześciu lat. Po po wrocie z Krymu, podczas walk listopadowych, mieszkał w Kursku, poczem przeważnie zagranicą przebywał, najczęściej w Dreźnie. Podczas swych wędrówek pisał dość dużo, wierszem i prozą, drukując, bądź w „Atheneum“ Kraszewskiego (rok 1840, T III; są tam jego Pielgrzymki), bądź w „Tygodn. Petersb.“ (1852 — 53), Najgłośniejszą była jego polemika z Henrykiem Rzewusk'in, z powodu „Mieszanin obyczajowych“ Rzewuskiego, wydanych pod pseudonimem Jarosza Bejły. Wystąpienie O. Gustawa przeciw „Pomieszanie Jarosza Bejły, objawione przez A. Filipowicza' (Wilno 1842). —- „Pamiętniki“ jego wyszły już po zgonie. Uniknąwszy szczęśliwie, jeszcze w młodości, zamachu na swe życie, z rąk żony-włoszki, rozwiódł się z nią, ona zaś wyszła za generała ros. Gogola; syn z tego małżeństwa, oficer artyl. ros., członek komisyj śledczych geuer. Murawiewa, stał się znanym w literaturze rosyjskiej z powodu pam-fłetu politycznego, napisanego po ros.: „Josafat

M. D

Olizarowie, herbu Kmita (Chorągwie Kmitów), stary ród wołyński, jednego zdaje się pochodzenia z Kmitami-Czarnobylskimi. Znanym protoplastą domu tego, należącego do znaczniejszych w ziemi wołyńskiej, był Szyło w. Hr yćko Kirdejowicz, podpisany na przymierzu Świdrygiełły z Krzyżakami w r. 1432. („Akty rusko-liwońskie“ J\° 43). Synem rzeczonego Szyły był Olizar, używający stale patronimicznego przydomku S z y ł o w i c z, jeden z możniejszych ziemian czasu swego, starosta łucki i włodzimierski, marszałek Ziemi wołyńskiej (r. 1475). Ten Olizar dał początek linii swego domu, piszącej się zawsze z przydomkiem Szyłowicz, która wydawszy z siebie Seńka, namiestnika brzeskiego (r. 1495) i Fed’ka, namiestnika kamienieckiego (r. 1496), mężów wielkiego znaczenia wśród współobywateli, zarówno dla przymiotów dzielności i rozumu jak i dla związków rodzinnych z najpierwszeini rodzinami w kraju, wygasła w pierwszej ćwierci XVI w. Obok Oli-zarów Szyłowiczów już w połowie XV wieku zaczyna występować druga gałąź tego domu, używająca przydomku Wołczkowicz, który świadczy o pochodzeniu jej od jakiegoś Wołcz-ka, może brata lub jednego z synów Szyły. Należeli do niej: Roman, namiestnik ziemi kijowskiej (r. 1458), Olizar, starosta czarno-bylski (r. 1541 /, Iwan i Ludwik, mężowie rycerscy, wsławieni niemało w wojnach prowadzonych za panowania Zygmunta III; Fran-

ciszek Kajetan, stolnik wielki koronny (r. 1775), później marszałek trybunału głównego lubelskiego (r.    1781), jeden z zaufa

nych doradco w i ulubieńców króla Stanisława Augusta w czasach, poprzedzających Sejm czteroletni; Filip Nereusz (ob.) podczaszy w. ks. Litewskiego (r. 1780), marszałek trybunału koronnego (1791), a po upadku Rzeczypospolitej gorliwy pomocnik Czartoryskiego w'wydziale edukacyjnym na Litwie, oraz syn jego N arcy z(ob.). O-wie Wołczkowicze istnieją po dziś dzień na Wołyniu i Ukrainie, gdzie nawet używają tytułu hrabiowskiego, niezatwierdzone-go jednak przez heroldyę państwa Rosyjskiego. Źródła: Boniecki: „Poczet rodów“; Żychliń-ski XXI (str. 160-168).    p-

Olizarowski Tomasz August, poeta romantyczny polski, (* r. 1811—f 1879). Urodzony w Galicyi, w Wojsławicach, przeniósł się z rodzicami—Wołyniakami —na Wołyń. Ojciec, Jakób, był niegdyś oficerem-legionistą, matka Aleksandrowiczowa z domu. Kształcił się w Krzemieńcu (pod Korzeniowskim): stąd wyniósł najmilsze wspomnienia. Żołnierz w r. 1831, spędził potem trzy lata w Galicyi, gdzie się z Goszczyńskim spotykał; zmuszony opuścić Galicyę udał się w r. 1837 do Londynu, żyjąc tam sporo lat w wielkiej biedzie i osamotnieniu. Dopiero w r. 1846 zabłysła mu jaśniejsza gwiazda; przebywał teraz w Poznańskiem, w Tur-wi, u generała Chłapowskiego —były to jego lata najpogodniejsze. Dla względów politycznych musiał jednak w końcu kraj opuścić i znowu tułaczki się chwycić; był w Belgii, gdzie w Tillemont literatury polskiej uczył; przeniósł się potem do Paryża, przyjęty gościnnie przez Leona Niedźwiedzkiego; nakoniec w r. 1864 znalazł skromny bardzo przytułek w domu weteranów pod opieką sióstr św. Kazimierza, gdzie i umarł, trapiony niedostatkiem, przykrą astmą, niepowodzeniem literackiem. Obcował w domu pp Duchińskich; Seweryna D. umieściła też najobszerniejsze o nim wspomnienie („Bibl. Warsz.“ 1879, IV, 1 — 35 i 222—260). Kie wiodło się zasłużonemu weteranowi w życiu; nie wiodło mu się również i w literaturze. Wiersze zaczął pisywać jeszcze w Krzemieńcu, pochwalał je Korzeniowski (z którym po wielu latach nad morzem się spotkał); próbował sił w wierszu historycznym, w sonetach, które z czeska „swielkamU przezywał, w „padwa-nach“ (termin staropolski), „woskresenkach“ itd., lecz zasłynął bardziej epicznemi: „Zaweruchą“ i ,,Brunem“, wydanemi w Krakowie 1836 r. powitanemi przez krytykę (Grabowskiego i in.) przychylnie. „Zaweruchą“ przypisał się O. Wołyniak, znający Ukrainę tylko z opowiadań od kozaków Rzewuskiego i in., do cechu szkoły ukraińskiej; wstąpił w ślady Zaleskiego a raczej Goszczyńskiego; zawa-rował sobie jednak oryginalność tern, że nie sięgał do przeszłości, nie wywodził dziejów;

czumak, kozak, znachor, morderstwo z zazdrości — oto temat niewybredny, opowiedziany barwnie i żywo; folgując romantyczności i przykładowi „Zamku Kaniowskiego“, zwiastunom nieszczęścia i śmierci, dreszczom przesądnym, nawet rozmowie mistyczuej sprzętów gospodarskich (która Grabowskiego zachwyciła) znaczne wydzielił miejsce. Romans o „Brunie“ innym, nie ludowym już upiorom i potępieńcom poświęcił: coś z Byrona, coś z Dziadów, nic własnego, a przynajmuiej nic udatnego. Bruno zabija w pojedynku przyjaciela, zazdrośnie posądzanego, ale upiór Ostafiego nie mści się nad nieszczęśliwym; owszem, zapewnia go o miłości Kamilli, którą tylko namowy matki i bogactwo Stefana skłoniły do oddania temuż ręki. W ciągu dalszym wystąpi jeszcze raz upiór, aby tych małżonków powaśnionych z sobą i z Brunem znowuż pogodzić. Dziwaczny był pomysł, upiora z mogiłek między ludzi żywych i na salony nawet wprowadzać; i inne przybory tego poematu, sny i łzy cudowne również arcy-romantyczne. Większych sukcesów literackich nie osiągnął już O. Wydał wprawdzie w r. 1852 we Wrocławiu wybór dzieł w trzech tomikach: były tam oprócz o-wych liryk powieści poetyckie wschodnie i ukraińskie, o Samsonie, o Paladynie Czorczu z czasów Bony, o Topir-Górze z najazdów tatarskich, o Soni i zemście czarownicy; były w nich i dygresye i panował żałobliwy niekiedy nastrój: lecz wszystko to nie zastąpiło braku siły, fantazyi i uczucia, braku oryginalności i nowości. Tern niepowodzeniem onieśmielony, pisał odtąd wprawdzie wiele, lecz mało co ogłaszał; ostatni sukces jaki odniósł, to odznaczenie „Rogniedy“ na konkursie dramatycznym krakowskim z r. 1872 drugą nagrodą. Puściznę jego literacką znamy głównie z uwag o niej S. Duchińskiej. Są tam próby epiczne obszerne, np. „Złote Jabłko“, poema w dwunastu pieśniach o losach królowej czarowuic, Woźny z Turek, i jej nawróceniu się ostatecz-nem—rzecz całkiem ludowo-fantastyczna; jest „Car Lazar“, opracowanie podań serbskich o Kosowem Polu i jego ofierze, poświęcone Duchińskiemu; od Cara Lazara wywodzili się, naturalnie, fantastycznie—i hrabiowie Olizaro-wie i Olizarowscy sami; jest i „Tymon Zimorodek“, rodzaj autobiografii wierszem, z własnych przejść i uczuć czerpany. Przeważają jednak teraz znacznie próby dramatyczne; jakby się do nich zaprawił O., tłómacząc prozę francuską „Konfederatów Barskich“ na wiersz polski; są tu i baśni dramatyczne dla dzieci; jest i drama czarodziejskie „Omanki“ — wszystko z podań niby ludowych, ale naczelne miejsce zajmują wielkie dramaty historyczne, trylogie it. d.: Rognieda, Krystyn z Gozdawy, Wincenty z Szamotuł, Dziewice Erynu, Rada w Chęcinach i t. d.; niektóre z nich ogłoszono drukiem; większość spoczywa w rę-

A li.

S. l)r z

S. Drz.

Hr

kopisie; znać na nich styl Słowackiego. Brak im przedewszystkiem sceniczności, zwięzłości, jedności; rozwlekły i rozlewny styl podnosi się miejscami do wydania piękności poetyckich, do wybuchów i żalów lirycznych, lecz efektów dramatycznych nie osięga autor-liryk nigdy. Rzetelna jego praca literacka nie pizynosiła plonów; sam wiedział i pojmował, że pieśni jego „nic nie mogły lub nie wiele więcej (już to poetyckich określeńf pióro jego nigdy się nie wyzbyło) od szumu wiatru lub piosenki dziecięcej“. Głęboko wierzący, prawy, o Ka-tońskim sposobie życia i myśli, budzi cześć dla człowieka—poecie jednak udają się zazwyczaj najlepiej rzeczy najdrobniejsze, listy poetyckie, choćby żartobliwe i t. d. Całości zadawalającej nie stworzył żadnej; wyższym wymaganiom nie odpowiedział nigdy.

Olizon, po grecku ’OXiCcov, już przez Homera wspominane miasto na wybrzeżu tessalskiej krainy Magnezyi, na południowej kończynie zatoki Pagazejskiej leżące, naprzeciw przylądka Artemision, na wyspie Eubei, z dogodnym portem; za czasów Strabona w wieku I po Chr. było wsią, przynależną do obwodu miasta Demetrias. — Por. Homer, Iliada 2, 716; Stra-bon, 9, 416; Plinius, Nat Hist. 4, 9, 16.

Olkadowie, po grecku ’OXxâSeç, po łacinie Olcades, wojowniczy i wolności swej dzielnie broniący lud starożytny, zamieszkały w Hispa-nia Tarraconensis, na północ od Carthago Nova, a na zachód od Saguntum, nad górnym biegiem rzeki Anas (dzisiaj Guadiana), w okolicach później przez Oretanów zajętych. Na widowni dziejowej pojawia się on tylko podczas wojen Kartagińczyków z Iberyj czy kami; w późniejszych czasach źródła milczą o nim zupełnie. Część mieszkańców przesadził Hannibal po z wy ciężkich walkach do Afryki. Najważniejsze ich miasto zwało się Althaea, lecz dzisiaj dociec nie można, gdzie leżało; Li-wiusz wspomina jeszcze inne zamożne i warowne ich miasto pod nazwą Carteia, którego wszakże nie należy mieniąc ze starodawną i sławną Carteją, leżącą w Hispania Baetica. Niektórzy uczeni twierdzą, że nazwy Althaea i Carteia oznaczają jedno i tosaino miasto i że na miejscu jego leży dzisiaj Carcelen. — Por. Polybius, 3, 14, 3; Livius, 21, 5; Suidas s. v. ’'OXxaôeç.

Olkienicka wojna ob. Olkieniki. Olkienickie starostwo niegrodowe znajdowało się w w-dztwie Trockiem, pow. Trockim. Podług metryki obejmowało: m-ko O., wieś Lejpuny i przyległości. W r. 1771 było w posiadaniu Granowskiego, s-ty tarnogórskiego, który opłacał zeń kwarty złp. 2 683 gr. 7, a liyberny złp. 4 360. Ostatnim s-tą, po Ludwiku Pocieju, strażniku w. ks. lit., był w r. 1794 Michał Gronowski, ostatni potomek tego rodu.

Wielka Enc. Powsz. llustr , Ser. II. Zesz. 36a T. V.

Olkieniki (litew. Walkenykai, w dokum. Wolkieniki, Wolkiniki, Alkiniki), miasteczko w gub. Wileńskiej, pow. Trockim, nad rz. Mereczanką (Merkys), w pobliżu uścia Soł-czy, 35 w. od Trok, niedaleko traktu z Wilna do Krakowa, na Brześć i Lublin. Parafialny kościół katolicki, cerkiew prawosł., dom modlitwy żydowski, szkoła, szpital; targi w niedziele i święta, 5 jarmarków w roku; około 5 000 mieszk. W odległości 7 w. od m-ka stacya dr. żel. warszaw.-petersburskiej O. (pomiędzy Oranami a Rudziszkami). Parafialny kościół katolicki, pod wezw. Nawiedzenia N. M. P., został rozpoczęty w r. 1823 staraniem Franciszka Rupejki, dzierżawcy s-twa olkienickiego, a u-kończony przez proboszcza miejscowego, ks. Ki-towicza, w r. 1837. Poprzednio istniał tam kościół, założony przez królową Bonę a hojnie uposażony przez Stefana Batorego i Zygmunta III. Niegdyś był w O-kach także kościół i klasztor Franciszkanów, sprowadzonych w r. 1641 przez Krysztofa Chaleckiego, miecz. w. 1 t. Jako starostwo O. posiadały okazały zamek królewski, nad stawem, utworzonym przez Mereczankę, i często były odwiedzane przez obu Zygmuntów. Zygmunt August, prowadząc zwłoki Barbary z Krakowa do Wilna, powitany był w O-ach (19 czerwca 1551) przez senatorów litewskich i wyniósł Mikołaja Czarnego Radziwiłła, marszałka i kanclerza w. lit., na godność wojewody wileńskiego. O. pamiętne są walką kilku potężnych rodów litewskich z Sapiehami, którzy po Pacach trzęśli Litwą. Była to t. zw. „Wojna Olkienicka“. Wzmagający się nierząd wewnętrzny na schyłku panowania Sobieskiego doprowadził Litwę do opłakanego stanu. Możnowładcy, drwiąc sobie z władzy królewskiej, stali się uosobieniem bezprawia i samowoli. Zwłaszcza Sapiehowie, najpotężniejsi po upadku Paców, postępowaniem swojem wywołali oburzenie całej Litwy. Gdy Kazimierz Sapieha, w-da wileński, hetman w. lit., oddawna niepłatne i niechętne wojsko porozinieszczał na leża zimowe po dobrach biskupich i duchownych W. Księstwa Lit., biskup wileński, Konstantyn Brzostowski, oburzony tym postępkiem, rzucił nań klątwę (1694). Chociaż sprawę tę pozornie załagodziło pośrednictwo nuncyusza, stała się ona jednak zarodkiem przyszłej wojny domowej. Sapiehowie, zająwszy najpierwsze u-rzędy na Litwie i nacUiżywając swej władzy, wzbudzali zawiść w innych możnowładcach, nienawiść w uciskanej szlachcie. Nadto wojska, nieotrzymujące żołdu i wciąż łudzone obietnicami, zawiązywały konfederacye. — Wprawdzie hetman Sapieha zdołał uśmierzyć bunt woj -skowy, obiegłszy Ogińskiego w Brześciu (1696), lecz był to tylko półśrodek, który katastrofie zapobiedz nie zdołał. Wszyscy sprzysięgli się na dom Sapiehów. Zdarzenie, na pozór drobne (1700), przebrało miarę cierpliwości przeciwników: na ulicy w Wilnie służba hetmana potur-

25

bowała dwóch ks. Wiśniowieckich. Cj niezwłocznie opuścili miasto i podburzyli szlachtę do związku przeciw Sapiehom. Obywatelstwo wszystkich województw Litwy, Żmudzi i Inflant zgromadziło się, w liczbie 20 000, pod Lipni-szkami (pow. Oszmiański), jakoby na wezwanie uniwersału królewskiego, dla obmyślenia obrony granic od Inflant, najechanych przez Karola XII. Obrawszy pułkownikiem generalnym Michała Serwacego Korybuta Wiśniowieckiego, s-stę gliniańskiego i wolkowyskiego, szlachta, ruszyła ku O-kom (10 listop.). Tymczasem Sapiehowie zgromadzili pod Wilnem około 9 000 wojska (złożonego przeważnie z Wołochów i Tatarów, lecz regularniejszego od pospolitaków szlacheckich) i stąd ruszyli ku Lejpunom, gdzie rozłożyli się obozem. August II, usiłując zażegnać jeszcze burzę domową, wysłał był do obu stron w celach pojednawczych referendarza kor. Szembeka, ten atoli nic nie wskórał, bo rozjątrzenie wzajemne zbyt już było wielkie. Oprócz Wiśniowieckich, głównymi przywódcami wyprawy przeciw Sapiehom byli: Michał Kazimierz Kociełł, k-lan trocki, Antoni Ogiński, s-sta żmudzki, Dominik Michał Słusz-ka, w-da połocki, Stefan Tyzenhauz, w-da nowogrodzki, Michał Dow mont Siesicki, w-da mści-sławski, Michał Kazimierz Pac, k-lan połocki,

na oddział szlachty, wysłany po furaż. Oburzona szlachta ruszyła d. 18 listopada z rana z O-nik i stanęła wkrótce naprzeciw sił Sapiehów pod Lejpunami. Wiśniowiecki uszykował zastępy w następujący sposób: na lewem skrzydle chorągwie wołoskie, na prawem w-twa ruskie, w środku piechota z różnych powiatów, między szeregami działa, na tyłach rezerwy; wojsko Sapiehów zaś stanęło w następującym porządku: na lewem skrzydle rajtarya, ua prawem hufce tatarskie, w środku piechota, w odwodzie lekkie chorągwie, złożone z dworzan i pozostałej przy Sapiehach szlachty. Hetman pierwszy rozpoczął walkę salwą ze wszystkich swoich dział. Długo trwała obustronna strzelanina działowa, podczas gdy harcownicy pojedyncze walki staczali. Od południa zawiązał się krwawy bój na lewem skrzydle szlachty, którem dowodził Pociej; wnet już i na prawem gorąca zawrzała bitwa. Obie strony walczyły tak zapamiętale, że przez kilka godzin nie ustąpiono sobie ani kroku. Wreszcie zniecierpliwiony Wiśniowiecki rzucił do boju odwodowe hufce — i wkrótce wojsko hetmańskie tył podawać zaczęło. Pierwszy podskarbi w. lit. opuścił pole walki. Gdy pułki hetmańskie pierzchać poczęły, sam hetman-wojewoda z krewnymi i przyjaciółmi zmuszony był uchodzić do Wilna. Jeden tylko syn jego, Michał, w 1 500 koni zasłaniał odwrót rozbitkom, lecz otoczony przez przemakającego przeciwnika, poddać się musiał. Tysiąc ludzi j^adło na polu, kilka tysięcy odniosło rany. Z pośród szlachty polegli: Koziełł, Dowgiełło, Slizień, Bernatowicz, Darewski, Plewaka, Soroka, Bohusz, Korsakowie, Ancuta, Poniatowski, pułkownik chorągwi mścisławskiej, i wielu innych. Zwycięzcy udali się do O-nik, które stały się widownią kwawego dramatu. Michał Sapieha, syn hetmana, pomimo zapewnień Wiśniowiec-kiego, że pozostanie nietknięty, tudzież wstawiennictwa biskupa Brzostowskiego, rozsiekany został d. 19 listop., za podżeganiem Białło-zora, kanonika wileńskiego, który w ten sposób chciał pomścić śmierć swego brata, rozstrzelanego z rozkazu hetmana. Podobny los spotkał Wojnę, s-tę brasławskiego, i wielu innych. Na mocy laudmn czyli uchwały „Zjazdu Olkienic-kiego“ z d. 22 listop. r. 1700, szlachta oddała się pod rząd wojskowy Wiśniowieckiego, aż do dalszego rozporządzenia króla i Rzplitej. Wojsko rozmieszczono na leża w dobrach Sapiehów. Następnie odsądzono wszystkich Sapiehów, począwszy od hetmana (z wyjątkiem linii Ko-deńskiej), od wszelkich urzędów i godności, a dobra ich dziedziczne przeznaczono na zaspokojenie wierzycieli, resztę zaś do skarbu publicznego. Wreszcie ustanowiono komisarzów do rady Wiśniowieckiemu, wybranych z łona senatu i koła rycerskiego, oraz rezydenta od zjazdu do dworu królewskiego w osobie Krzy-

Kazimierz Pociej, k-lan wileński, Karol Stanisław ks. Radziwiłł, kanclerz w. lit., Gedeon Radzimiński Frąckiewicz, chorąży w. lit. i inni.

Chorągwiami dowodzili znakomitsi pułkownicy i rotmistrze: Krzysztof Zanowicz, marszałek powiatu, Koziełł, Chomiński, Ważyński i inni (Oszmiana); Narbutt, Aleksandrowicz (Lida);

Biegański (Brasław); Kazimierz i Ludwik Pociejowie (pow. Trocki); Massalski i Kotowicz (Grodno); Mikołaj Pac i Bogusław Ogiński (Kowno);

Puzynowie (Upita); Kazimierz Zaranek, chorąży księstwa Żmudzkiego; Szczyttowie, Pakosz, Korsak, Rypiński i Bujnicki (Połock); Mierzejewski, Haraburda (w-two Nowogrodzkie); Marcyan Ogiński, Łukomski, Szymon Drucki-Lubecki, Ciechanowski (w-two Witebskie); Rusiecki (Brześć);

Godebski (Pińsk); Wołłowicz (w-two Mścisław-skie); Jan Jerzy Zawisza, Krzysztof Mackiewicz,

Uniechowski, Cedrowski i Orzeszko (w-two Mińskie); Oskierka (Mozyr); Judyccy (Rzeczyca);

Platerowie i Zyberkowie (w-two Inflanckie).

Rodzinę Sapiehów reprezentowali: Kazimierz, w-da wileński i hetman w. lit., Benedykt Paweł, podsknrbi w. lit., terzy, stolnik lit., Aleksander, marszałek w. lit., i Michał, koniuszy lit. Pod najwyższym kierunkiem hetmana, siłami Sapiehów dowodził Michał, koniuszy lit., syn hetmana. Jako rozjemca wystąpił był jeszcze w ostatniej chwili biskup wileński Brzostowski i tak potrafił wpłynąć na szlachtę, iż okazała się skłonną dt) zgody. Wnet ułożono warunki, z któremi biskup udał się do o-bozu Sapiehów (17 listop.), ci jednak nietylko je odrzucili, lecz nadto, nie zwlekając, uderzyli j sztofa Białłozora, kanonika wileńskiego. Opie-

"§1:

Fig 57. Olkuski dówpolskich“, (herb).

kunem księżniczki Neuburskiej i jej dóbr, na miejsce Sapiehów uczyniono Karola Stanisława Radziwiłła, kanclerza w. lit. Rodzinom poległych zapewniono wynagrodzenie. „Tak dokonana zastała w Olkienikach — pisze „Starożytna Polska“ — zemsta nad Sapiehami i poniżenie ich domu, z czego żadnego jednak pożytku kraj nie odniósł, bo po nich inni przewodzić zaczęli“. — D. 22 lutego r. 1706 w le-sie pod O-kami pułk. szwedzki Duker, wysłany dla zasłonienia wojsk Potockiego, w-dy kijowskiego, i Sapiehy, w-dy wileńskiego (stronników Leszczyńskiego), stoczył bitwę z dywizyą rosyjską Bauera, połączonego z oddziałami Wi~ śniowieckiego, Ogińskiego i Zarauka (stronników Augusta II).—Ciekawy jest druk współczesny, który hetman Sapieha wydał na swoją o-bronę, pod tyt.: „Enucleatio Nułlitatis Excom-municationis, ratione praetensae devastations ecclesiarum bonorumque Dioecesis Vilnensis pu-blicatae Anno 1695“ (in folio, w Wilnie, bez oznaczenia miejsca druku). —- Wszystkie szczegóły waśni domowych, poprzedzających „Wojnę Olkienicką“, zawiera rzecz, napisana przez Sapiehę (w Grodnie) a wydana drukiem pod tyt.: „Manifest Bogu i Światu przez Jaśnie Wielmożnego Jego Mści pana Kazimierza Jana Hrabię na Bychowie, Zasławiu y Dąbrównie Sapiehę Woiewodę Wileńskiego, Hetmana W. W. X. L., do powszechney wiadomości podany Roku 1699“ (in folio, kart nieliczb. 16). —Szczegółowy opis bitwy pod O-kami (przychylny dla Sapiehów) zawierają Justyna Narbutta „Dzieje wewnętrzne Narodu Litewskiego“ (Wilno 1842; ob. t. II. str. 81) oraz Załuskiego „Litterae familiar.“, tom II. — Akt Zjazdu Olkienickiego wyszedł współcześnie z druku pod tyt.: „Postanowienie generalne Stanów W. X. Lit. wieczne i nigdy nienaruszone, na zjeździe walnym Województw i powiatów pospolitym ruszeniem pod Olkienikami uchwalone, roku pańskiego 170 0“ (w drukarni Akademii wileńskiej Soc. Jesu, kart nieliczb. 34). W „Źródłach do Dziejów polskich“ M. Grabowskiego i Aleksandra Przezdzieckiego znajduje'się poemat Onufrego Korytyń-s kiego (ob.) pod tyt. „Wojna Olkiericka“ (Wilno 1843, tom I, str. 175). —„Słów. geogr.“; „Starożytna Polska“.    Hr

Olkuski herb polski. Na tarczy w polu srebrnem w środku półksiężyca krzyż między dwiema gwiazdami sześciopromiennemi. Nad tarczą korona szlachecka. U-żywała go rodzina mołopolska Olkuskich „z Olkusza“, obecnie, zdaje się, wygasła.—Źródła: Panegiryk z %XVII w. w zbiorach p. Soubise-Bisiera; Ostrowski „Księga herbowa ro-

Olkusz, w dokum. Lcuhs, Hilcus, Ileus, Il kusz, u Długosza El kusch, miasto powiatowe w gub. Kieleckiej, położone nad rz. Ba-b ą (ob.), wśród piaszczystej wyżyny, sięgającej w okolicy miasta 1400 stóp nad p. m., sta-cya dr. żel. iwangrodzko-dąbrowskiej. — Urząd powiatowy, magistrat, sądy: pokoju i gminny, poczta i telegraf, straż ogniowa; szkoły: początkowa i górnicza, tow. pożyczkowo-oszczęd-nościowe, szpital św. Błażeja, dom schronienia dla starców i kalek, fabryka kafli i tektury smołowcowej; paraf, kościół katol., cerkiew prawosł., bożnica. Wodę miasto sprowadza rurami z pobliskich źródeł górskich. Handel i przemysł słabo rozwinięte; około 5 000 m-ców. W okolicy O-a kopalnie galmanu i błyszczu ołowianego, także łomy czarnego marmuru. —Bolesław Wstydliwy, fundując klasztor Klarysek (ob.) w Zawichoście w r. 1257, przeznacza na jego uposażenie, między innemi, „duas marchas auri in plumbo in leuhs“. Widocznie O. nie był wówczas jeszcze ani miastem, ani wsią, gdyż w przywileju tym niema przy nazwie O-a wyrazu oppidum lub villa, towarzyszącego nazwom innych wyliczonych w nim miejscowości. Dopiero kopalnie, rozwijając się, dały początek osadzie górniczej, która szybko rozrosła się w miasto. Przenosząc klasztor Klarysek z Zawichosta do Skały (nad Prądnikiem, pod Ojcowem), Boi. Wstydliwy potwierdza w r. 1262 poprzednie nadanie, z pewnemi zmianami; czytamy tu: „duas marcas auri de supa plumbi in hilcus“. Wład. Łokietek układem z r. 1299 zobowiązuje się wypłacić Wacławowi czeskiemu 4000 grzywien i na zabezpieczenie tej kwoty oddaje mu „suppam suam in Ileus“ na lat 8. Według dok. z r. 1299, O. był już wówczas miastem, gdyż powiedziane tu jest „Henrico civi de Ilkusz“. Długosz jednak twierdzi, że Kazimierz W., wobec zmniejszającej się produkcyi ołowiu w Sławkowie i Bytomiu a wzrastającej wydajności kopalni „apud villam Elkusch“, założył tu mi asto, opasał je marem, wzniósł koś. paraf, pod wezw. św. Andrzeja i fundował klasztor Augustyanów na 12 braci. Tenże król, stanowiąc w Krakowie w r. 1365 najwyższy są dla spraw miast, na pr. rnagd. wyznacza do niego ławników i 2 rajców z O-a. Królowa Elżbieta nadała O-wi w r. 1374 przywilej, stanowiący, iż „wszyscy mieszkańcy albo ludzie z jakichkolwiek części świata przybywający mieć będą milę ziemi w rozległości naokoło miasta, wolność szukania, dobywania i topienia kruszców własnym kosztem na lat sześć“, z warunkiem oddawania żupnikom do skarbu królewskiego jedenastej grzywny srebra i jedenastego centnara ołowiu. Ponieważ dawne przywileje spłonęły, Jagiełło aktem z r. 1426 upoważnia mieszczan O-a do używania praw górniczych czeskicli i węgierskich, wyłącza górników, ! gwarków i ich robotników z pod zwyczajnych

sądów i stanowi dla nich oddzielny sąd żupniczy. W r. 1455 zgraja rozbójników z Moraw złupiła miasto i zabrała 800 koni, których używano przy kieratach, odprowadzających wodę z kopalni. Zasadnicza ustawa dla kopalni została ogłoszona dopiero w r. 1505 pod tyt.: „Statuta Montana Ilcussiensia“. W tym czasie kopalnie były w kwitnącym stanie i przynosiły znaczne dochody. Zygmunt I ustanawia w r. 1517 komornika górniczego (Camerarius montanus) na całe królestwo, mianując na nowe to stanowisko Mikołaja Lanckorońskiego i oddając mu przy tern zarząd kopalni olkuskich. Tenże król, potwierdzając w r. 1545 poprzednie przywileje, dozwala nowym przybyszom osiadać i kopać, pod warunkiem płacenia o 1 b o r y (ob.) i używania wagi królewskiej. Postanowienie to miało na celu podźwignięcie podupadłych już wówczas kopalni, jak to wykazuje lustracya z r. 1564, która podaje, że z jednej tylko góry rudę kruszcową wydobywano. W r. 1566 pobrano olbory ołowiu cent. 400; w r. 1567 połowicznej olbory cent. 1055 fun. 3; w r. 1569, z powodu szkód, wyrządzonych przez wody, otrzymał król tylko połowę olbory w ilości złp. 1523 gr. 23 den. 137₂- Uchwała sejmu z r. 1596 przeznaczyła Zygmuutowi III między innemi i dochód z żup olkuskich. Niewiadomo napewno, kiedy zaczęła funkcyouować tutaj mennica. Za Batorego była już czynną, przynosząc znaczne dochody (przez sejm z r. 1590 ustąpiona królom). Uchwała z r. 1601 nakazuje, aby pieniądze bite były tylko w Krakowie lub O-u. Na mocy ordynacyi menniczej podskarbiego Jana Firleja z r. 1599, monety tutaj bite nosiły głoskę początkową nazwy miasta 1 (Icussia). Pod koniec rządów Zygmunta 111 mennica olkuska przestała już działać. W r. 1633 Stany na zawsze uwolniły miasto od stacyi, noclegów i stanowisk żołnierskich, oraz zabroniły brać żywność z miasta i robotników zaciągać na służbę. Postanowienie to ponowiono w r. 1635 „sub poena infamiae“. Podczas wojny szwedzkiej O. bardzo podupadł: gen. Müller ściągnął znaczne kontrybucye (1655), a górników użył do robót oblężniczych pod Częstochową (oprócz dwu, wszyscy oni polegli ). Mimo złego stanu kopalni otrzymał król od kwietnia 1658 r. do końca t. r. srebra na olborę grzyw. 757, a od 1 stycz. 1659 r. do 30 kwietnia t. r. grzyw. 404 łut. 13 (a więc ogółem w ciągu jednego roku grzyw. 1 161 łut. 13).    ⁽ >lbora ołowiu

w r. 1659 wyniosła cent. 1268, krom tego, król w swoich częściach (kopalniach) wydobył ołowiu cent. 168. Według tych liczb ogólna wartość produkcyi górniczej wynosiła 1 956136 złp. Średnia produkcya roczna w XVI i XVII w. wynosiła 15 000 cent. ołowiu i 1400 cent. srebra. Lustracya z r. 1674 mówi o gwałtownym wylewie rz. Baby, która „góry te zatopiła, ziemią zasypała, zawaliła, popsowała“.

Jan III (należący do liczby gwarków), potwierdzając w r. 1676 dawne przywileje, nakazuje, aby gwarkowie, którzy w ciągu 4 tygodni nie uiszczą należnych składek, obsądzeni byli przez sąd żupniczy od posiadania kopalni. Tenże król w r. 1694 nakazał żupnikowi Zygmuntowi Lewikowskiemu, aby górom nie dawał upadać, opuszczone wraz z pozostałymi gwarkami rozbierał i przychody z nich na poprawę kopalni obracał. D. 26 stycznia r. następ, wypuścił je Jan III w dzierżawę na lat 3, jak to czytamy w kontrakcie: „...chcąc tę olborią y gospodarstwo iey w należytym zachować porządku, zęby w dalsze nie upadło ruiny, a z te-raznieiszych podzwignęło się, umyśliliśmy mianowaną olborią ze wszystkimi sztołami : Puni-kiewską, Pilacką, Czaiowską, Firachcentelaini, webrem, ołowem, gleytą, kruscami, dziesięcinami, czynszami y wszystkimi innymi pożytkami, które do stołu Naszego król. zdawna należały y de jure należą, w arendę puścić W. Hier. Lubomirskiemu, Podsk. W. K. etc.“. Ko-misya z r. 1700 znalazła kopalnie w opłakanym stanie (dalszy los kopalni olkuskich ob. pod art. Gwarek, Gwarectwo). W r. 1881 rozpoczęto roboty około uporządkowania kopalni O-ich podług planu W. Kosińskiego (ob.) i przez odnowienie dawnej sztolni Ponikowskiej zdołano odprowadzić wodę. Szczegóły tych robót, wraz z planem i mapą geologiczną okolic O-a, przedstawił Wincenty Kosiński, twórca i wykonawca planu, w „Pamiętn. Fi zyograficznym“ z r. 1882. Z zabytków przeszłości pozostał kościół parafialny ostrołukowy (dawna kolegiata), podobno fundacyi Łokietka, oraz kilka domów. W kościele zwracają uwagę: ołtarz wielki z XVI w. i boczny z XV w., bogato rzeźbiona kazalnica (dar burmistrza Pawła Rudowskiego, z r. 1639), ołowiana chrzcielnica (dar Jakóba Gwardzińskiego z r. 1687), siedzenie dla dygnitarzy miejskich i stalle dla duchownych z r. 1594; w skarbcu kościelnym: krzyż z miejscowego srebra z w. XVI, wagi 40 fun., i 7 srebrnych kielichów (dary mieszczan). Po dawnej kolegiacie pozostał księgozbiór z rękopisami teologicznemi z w. XV. Do kościoła przypiera kaplica, wzniesiona w r. 1738 na cześć św. Jana Kant eg o który był w O-u proboszczem i domek, w którym miał mieszkać. Podług Węgierskiego istniał w O-u w XVI w. zbór kalwiński. O. jest miejscem urodzenia Marcinów, zwanych z O-a (ob. z O-a Marcin). Miasto miało ongi wszystkie domy murowane, dwu a nawet trzypiętrowe.—O lkuski powiat w gub. kieleckiej, utworzony w r. 1867 z większej części dawnego powiatu tejże nazwy, graniczy: od płn. z pow. Włoszczowskim, od wsch. z Jędrzejowskim i Miechowskim, od płd. z Galicyą i obszarem dawnego wolnego miasta Krakowa, od zach. z pow. Będzińskim. Pow. O. zajmuje najwynioślejszą część wyżyny Olkusko-Krakow-

p-tu, żyzna. Bogactwa mineralne znaczne: galman i błyszcz ołowiany (U., Sławków, Bolesław), ruda żelazna (Sławków, Kromołów, Klucze), węgiel kamienny brunatny, kamień wapienny, glina garncarska (Kromołów), marmur czarny (pod O-szem). Przemysł dosyć rozwinięty; powiat posiada: papiernię, dwie fabryki bibuły, fabryki drutu, gwoździ, łań cuchów, fabrykę i odlewnię żelaza, walcownię blachy cynkowej, piece wapienne, cegielnię, fabryki sukna siwego, farbiarnię perkalu, młyny parowe i wodne, tartaki, garbarnie, browary, gorzelnie, miodosytnię, słodownię, fabrykę kafli, przędzalnię. Główną drogą komunikacyjną p-tu jest kolej Dąbrowa-Iwangród. Pow.

Hr.

S. K.

skiej. Płd. stoki wyżyny pow. O-ego dają początek kilku zaledwie drobnym strumieniom z charakterem górskim (Prądnik); północna zaś trzem rzekom: Warcie, Pilicy i Białej Przemszy. Płn. część powiatu wznosi się średnio na 1 000 st.; występuje tam kilka wynioślejszych punktów, jest góra między Solcą a Siadczą, mająca 1 204 st. wys., góra pod Szycami (1 106 st.); o kilka wiorst na płd.-wschód od Pilicy wznosi się góra Smoleń (1536 st.); na płd. od 0-grodzieńca, między Rodakami, Ryczowem i Ry-czówkiem znajduje się taras, dochodzący do 1600 st. wys., który ciągnie się aż do Wolbromia i przez Smoleń do Udorza. Odrębne tarasowate wzniesienie przedstawia jokolica O-sza, Wzniesienie to oddziela od poprzedniego dolina Białej Przemszy; wzrasta ono od zach. ku wschodowi i od płn. ku południu. Na płd.-wschód od Sławkowa, we wsi Bukowno, wzniesienie to dochodzi do 1449 st., na płd. od O-sza, w Gorenicach — do 1615 st., na wschód od O-sza, w Sułoszowej, gdzie zaczyna się dolina Ojcowska 1612 st. Ten wyniosły taras bezleśny, kamienisty, nieurodzajny, śród którego leży O., prócz rz. Baby nie posiada żadnych wód bieżących, ani wodozbio-rów. Płd.-wschodnia część powiatu, zniżająca się dość szybko ku dolinie Wisły, przedstawia całą moc dolin, a właściwiej jarów, wyżłobionych w skale wapiennej przez spływające wody. Jary te, dzięki przerzynającym je strumieniom i naniesionej przez wody glinie, odznaczają się żyzną glebą, bujną roślinnością i ’malowniczemi kształtami skalistych ścian, które nadają im pozór górskiej okolicy. Z dolin tych najgodniejsze uwagi: Ojcowska i Bent-kowicka. W jednem z takich zagłębień leżą historyczne Racławice. Pod względem geologicznym obszar pow. O-go i sąsiedniego Będzińskiego tworzy dalszy ciąg Śląska (Szczegóły, dotyczące budowy geologicznej obszaru pow. O-o zawiera praca J. B. Pus cha „O for-macyi kajprowej w Polsce“, ogłoszona z rękopisu przez Br. Rajchmana w „Pamiętniku Fi-zyograficznym“ z r. 1882). Gleba powiatu na wyżynach piaszczysta, kamienista, nieurodzajna; w dolinach rzek, w części płn. i kącie płd wschód.

O. zajmuje 1 235 w. kw., liczy około 120 000 mszk. (w r. 1867 — 78 108 mszk., w r. 1880 z górą 100000 mszk.; w r. 1897 —113 842 mk.) i zawiera 1 miasto, 6 osad i 14 gmin. W r. 1761 wykonana została mapa okolic O-sza przez geometrę Deutscha, a w r. 1787 mapa samego miasta oraz wsi, doń należących, przez geom. Jędrz. Okuińskiego. —„Słów. geogr.“.

Z Olkusza Marcin, Starszym zwany, astronom i lekarz z drugiej połowy XV wieku, pobierał nauki w akademii krakowskiej i uzyskał tam stopień doktora filozofii 1459 r. Był przez pewien czas profesorem matematyki w Krakowie, następnie został lekarzem i astrologiem nadwornym Macieja Korwina, króla węgierskiego, oraz proboszczem w Budzie. Jak przeważna część ówczesnych astronomów, zajmował się przeważnie wieszczbiarstwem astrologicznem, wiadomo jednak, że pomagał Regiomontanowi przy układaniu jego tablic astronomicznych „Tabulae directionum planetarum“ (1467). Pozostał też list jego do Stanisława z Olkusza Bylicy, profesora matematyki w Krakowie, przedrukowany w „Historyi literatury polskiej“ Wiszniewskiego (t. IV str. 162). Z powodu bliskich jego stosunków z królem Maciejem Korwinem powstało podanie, jakoby dwa astro-labia, znajdujące się dotąd w obserwatoryum krakowskiem, miały być darem tego króla, sprowadzonym do Krakowa przez Marcina; Karliń-ski jednak, opierając się na napisach zamieszczonych na tych przyrządach, wykazał, że były one własnością samegoż Marcina z Olkusza, który je testamentem akademii przekazał. Starowolski Marcina tego pomieszał z imiennikiem jego, Marcinem z Olkusza Młodszym, Ra-dymiński jednak wyróżnił ich w swoich „Annales almae aca.iemiae cracoviensis“. Por. F. Kucharzewski „O astronomii w Polsce“ (w „Pam. Towarzystwa nauk ścisłych w Paryżu“, t. I i II, Paryż 1872, str. 131).

Z Olkusza Marcin, zwany Młodszym, astronom (f 1520 w Krakowie), był synem Mateusza, burmistrza olkuskiego, uczył się matematyki od Brudzewskiego, w 1491 został doktorem filozofii, następnie profesorem matematyki. W r. 1492 wykładał perspektywę, 1493 kalendarz według Regiomontana, 1496 astrologię. W 1500 r. obrany był dziekanem, 1517 został kolegą większym, profesorem teologii i proboszczem u św. Mikołaja, 1536 rektorem akademii. W 1521 r. wraz z Michałem z Wrocławia spisał „Statuta theologiae facultatis stu-dii cracoviensis noviter confecta.“ Szczególniej wszakże doniosłego znaczenia jest projekt jego reformy kalendarza, podany 1516 r.: „De re-paratione calendarii (Nova calendarii romani reformatio“), opracowany z polecania akademii na wezwanie papieża Leona X (ob. „Kalendarz“, t. XXXVII, str. 399). Oba przytoczone tu rękopisy znajdują się w bibliotece

selerów. Wodę, w której się warzyło mięso razem ze słoniną i jarzynami, odcedza się i nakrajawszy chleba pszennego, spożywa naprzód jako zupę, do której wkrawane też bywają kiełbaski (chorios), albo mięso gołębie, gotowane; ale to już uch >dzi za zbytek; to, co pozostało w garnka jadane jest jako potrawa druga. Ludzie ubodzy przygotowują puchero tak samo, ale bez mięsa i słoniny, krasząc ogrodowizny oliwą. — O. p. różni się od puchera‘tem głównie, że w niej spotyka się większa ilość i rozmaitość mięsa różnego i jarzyny delikatniejsze, ale groch, w Hiszpanii przynajmniej, zawsze do niej należy; na stół podawana bywa, jak zwykle pasztet każdy w skorupie z ciasta upieczonego twardo; wyobrażenie o niej najlepsze powziąć można z przepisu umieszczonego w najdawniejszej ze znanych książek kucharskich polskich, mianowicie w St. Czernie cki eg o „Compendium ferculorum albo zebranie potraw it. d.“ (Kraków 1682), gdzie ją autor, przezwawszy „pasztetem allapu-try nowym“, na str. 76 tak przyrządzać u-czy: „Weźiniy Mąki pszenney, â przyday trochę Zytney, którą gorącą wodą zaparz, zarób twardo Ciasto, â pasztet iâki chcesz wybiy [t. j. sporządź z ciasta tego skorupę pasztetu w miarę potrzeby]. Ma tery a tego Pasztetu. Weźmiy Cielęciny, Kuropatw, Jarząbków, Ptaszków drobnych, Kapłonów, Kurcząt, Gołębi, Kiszek y Kiełbas dobrych, Sńlsessonow, wędzonych Ozorow, y cokolwiek chcesz â rozumiesz bydź dobrego, â godnego do pasztetu, pooćiągay y porąb iako rozumiesz, kości po-przetłukuy, odbierz- pięknie, weźmij Kaulefto-row, Karczochów, y to oćiągniy, Figńtelli (t. j. pulpetów) dobrych zrób, łoju kruchego vśiekay drobno, â potrząśniy na spod, vkiâday tę ma-teryą â przesypuy łoiem, przydawszy Soli, pieprzu, Imbieru, Gałki, Cynamonu, Limoniy, Oli-Olla podrida (nie pot rida, jak się sły- wek, Rożenkow (t. j. rodzynków) oboygâ, â gdy szy najczęściej) jest rodzajem pasztetu z mię- Yłożysz, zasklep sformowawszy wierzch iako siwa i jarzyn przyrządzanego, jadanego w do- vmiesz, a wsadź w piec gorący na wierzchu mach zamożnych w Hiszpanii, będącego od- pasztetu vczyń Locht (t. j. otwór) nożem, żeby mianą kosztowniejszą potrawy narodowej hisz- się Pasztet nie rozpadł. — Weźmiy potym roso-pańskiej, rodzaju bigosu, noszącego miano pu- łu dobrego, Wina, Octu winnego, Jajecznych chero (wym. puczero), niesłusznie nazywa- j żółkow rozbiy kilka, zabiel ten Sapor [t. j. sos], nego nieraz O. p.—Puchero jest potrawą mię- i a przy warz mieszaiąc, y pasztet zaley na ten sną, najczęstszą i nieomal jedyną na stole miesz- j czas, kiedy dawać będziesz“. —Przepis jeszcze kańców średniozamożnych półwyspu pirenej- starszy, wyjęty z rękopisu pochodzącego skiego; zastawiany wszakże też bywa i na stołach pańskich, chociaż tam właśnie O. p. wypiera go przeważnie.—Puchero składa się z mieszaniny wołowiny lub baraniny pokrajanej na kawałki, słoniny w kostkę pociętej, grochu hiszpańskiego (garbanzos), kapusty słodkiej, ziemniaków, marchwi, cebuli słodkiej, cebulek drobnych (escalonios), czosnku, a do tego dodaje się czasami ryżu. Wszystko to gotuje się Ta małą ilością wody w garnku szczelnie przykrytym na ogniu wolnym, gdy się zaś dowa- .    .. ~ —

jagiellońskiej. —Por. F. Kucharzewski „O astronomii w Polsce“ (w „Pam. tow. nauk ścLłych w Paryżu“, t. 1 i II, str. 44 i nast.)    s- •

Z Olkusza Jan, starszy, po łacinie piszący

się I o a n n e s 11 c u s albo de 11 c u s (* w Olkuszu na początku ćwierci drugiej wieku XV — f w Krakowie pod koniec wieku tegoż) lekarz i profesor uniwersytetu Jagiellońskiego. Wykształcił się w Krakowie, gdzie stopnie bakałarza i magistra otrzymał w latach 1444 i 1450; wcielony później do grona profesorskiego, trzykrotnie w latach 1456, 1450 i 1464 piastował godność dziekana wydziału filozoficznego.—Podług W. A. Maciejowskiego („Piśmiennictwo“ t. I, str. 79 i w „Dodatkach“ str. 297) biblioteka ordynacyi zamojskiej w Warszawie miała za jego cz isów posiadać w rękopisie dwie prace Jana z U-a p. n. „Tractatus de anatomia omnium membrorum corporis humani“ i „Tractatus de regimine pestilentiae“, datowany z r. 1464. Kośmińskiemu nie udało się odszukanie rękopisów tych w bibliotece rzeczonej; drugi z nich wszakże znaj tam dotąd i nosi napis: „Tractatus

się re-

migine pestilentia Magistri Johannis Illcus Collegiati et in medicinis licentiati“. Jest to rękopis na papierze z r. 1463, obejmujący 13 stronic zapisanych drobno, formatu in 4-to — (mieści się pod liczbą 631 katalogu rękopisów). Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.“

cl£.

(str. 366 i 617).

l)-r J. F.

Z Olkusza Jan, młodszy, lekarz krakow

ski, żyjący w połowie drugiej wieku XV; w r. 1457 otrzymał od uniwersytetu Jagiellońskiego godność magistra nauk wyzwolonych {Magister in artibus), do których zaliczano też lekarską; oprócz tego nic więcej o nim nie wiemy. — Por. J. Oettinger „Rys dziejów wydz. lek. Uniw. Jagieł.“ (Kraków 1878, str. 76).

D-r J. r.

z r.

1631, przytacza Ł. Gołębiowski („Domy i dwory“, str. 90) mówiąc o święconym na dworze króla Zygmunta III; między innemi „O U a putrida [tak!] zastawiona była „w pasztecie francuskim“; wchodził do niej kapłon tłusty, para jarząbków, baranek, para gołębi, mlecz cielęcy, wątróbki kapłonie, łój wołowy, wieprzowina, salceson, pinole, ocet i rzepa niemiecka. W obu przepisach o grochu nie wspomniano.—Dziś u nas O. p. nie bywa jadana.— Por. F. W e b e r „Gastronomische Bilder“ (Lipsk

D-r i F.

rza, dosypuje się pieprzu tureckiego i dorzuca ’ 1891, str. 234).

ściańskiem. Miał on niewątpliwie poprzedników: Secrétana, de Vineta, Gratry’ego, we Fran-cyi, Newmana w Anglii. Zagadnieniem najważ-niejszem całej jego filozofii jest kwestya stosunku prawdy do życia. Życie przecież ma swoje różne strony, urzeczywistnia się zaś tak w jednostkach, jak i zbiorowo: jakaż więc jest rola prawdy wobec życia? Podobne zagadnienie poruszył w tym samym czasie Fryderyk Nietzsche, a odpowiedział na nie, że niema prawdy żadnej; życie w całej pełni rozwinięte, życie silne i potężne; oto prawda. O.-L. na to samo pytanie odpowiada inaczej: widzi trudności sformułowania jakichś bezwzględnych pewników rozumowych, również u-czucia osobiste, rękojmie serca nie wydają się mu gwarancyą dla prawdy i pewności wystarczającą. Pewność więc osobista, prawda, która byłaby prawdą tylko dla jednostki, nie może być ideałem. Jak życie nie jest tylko życiem jeduostek, ale ma także swoją stronę zbiorową, powszechną, tak też i prawda musi być jakaś jedna dla wszystkich; musi być możliwą prawda jako siła zbiorowa, albo niema jej wcale. W postulatach rozumu daremnie prawdy takiej szukać-by przyszło, intellektualizm nie wystarczy, on sam ze steptycyzmem skutecznej walki nie stoczy, jeno potrzebuje podstawy głębszej, a takiej może mu dostarczyć tylko wiara. Ta wiara polega na pewności moralnej: wolność, obowiązek, nieśmiertelność, Bóg— oto główna jej treść. Kto to uzna, to reszta staje się dla tego łatwo zrozumiałą, tak, że punkt widzenia chrześciański przedstawi się tylko jako dalsze rozwinięcie stanowiska uznającego pewność moralną. —Chrześciaństwo, w powszechności swoich wierzeń, wykształcających się powoli w świadomości religijnej ludzkości: oto prawda przedmiotowa, która, skoro stanie się pokarmem dusz, doprowadzi je do rozwinięcia całej pełni życia. Jeżeli Nietzsche wołał, że tylko życie potężne jest prawdą, to O.-L. nauczał, że tylko prawda wspólna i powszechna jest w stanie umożliwić życie duchowe w pełnej sile rozwinięte i naprawdę potężne i szczęśliwe. O.-L. przechyla się do zdania Arystotelesa, że szczęśliwość to życie pełne, doskonałe i skończone a takie jest bez prawdy i pewności moralnej niemożliwe. Charakterystykę filozofiii O.-L. podał Albert Baz aillas w „Revue des deux Mondes“ (1899, listo-

Ollech Karol Rudolf von, generał pruski (* 23 czerwca ! 811 w Grudziądzu —f 25 października 1884 w Berlinie). W r. 1828 wstąpił jako porucznik do 16-go pułku piechoty, następnie był nauczycielem w różnych wojskowych zakładach naukowych. W r. 1849, w stopniu kapitana, uczestniczył w wyprawie badeń-skiej; w r. 1853 przeszedł w stopniu majora do sztabu głównego 13-ej dywizyi, a w r. 1855 do wielkiego sztabu generalnego, gdzie mu powierzono kierownictwo wydziału wojenno-historycznego, obok tego wykładał w Akademii wojskowej. W r. 1858 został podpułkownikiem, w r. 1860 pułkownikiem. Przy koronacyi Wilhelma I otrzymał tytuł szlachecki. W r. 1861 był komendantem korpusu kadetów, wr. 1864 gene-rał-majorem. Uczestniczył w wyprawie 1866 r. i pod Nachodem mianow. ciężko ranny, tak, iż po wyzdrowieniu nie był już zdolny do boju. W r. 1870 został generałem piechoty i dyrektorem Akademii wojskowej, w r. 1877 zarządzającym domem inwalidów. O. był typowym przedstawicielem surowej żołnierskości pruskiej. Jako pisarz historyczny wojskowy zdobył sobie poważne imię. — Między iunemi napisał: „Friedrich d. Gr. von Kollin bis Leuthen“; „Der Feldzug der Nordarmee im Jahre 1813“ (1859 — 65, 3 części); „Friedrich d. Gr. und der Friede zu Hubertsburg“ (1863); „Geschichte des Feldzugs von 1815“ (Berlin 1876). Hr-Ollé-Laprune Leon, filozof francuski (* w Paryżu 1839 — f tamże 1898). O. był uczniem sławnej Szkoły normalnej wyższej (1858 — 1861), z której wyszło wielu znakomitych uczonych francuskich. Otrzymawszy stopień agrégé des' lettres et de Philosophie, był w latach 1861 — 1864 profesorem filozofii w liceum Nicej-skiem,    1864 — 1868 w Douai, w 1868 — 71

w Wersalu, zaś w liceum Henryka IV w Paryżu od 1871 — 75, wreszcie w r. 1875 objął katedrę filozofii w Szkole normalnej, otrzymał stopień doktora; w r. 1897 został członkiem Akademii nauk moralnych i politycznych na miejsce Vacherota. Gdy w roku 1880 rząd francuski rozpoczął kassatę zakonów, O., należał do liczby protestujących, za co ukarano go zawieszeniem w czynnościach profesora na rok. Dzieła główne. 1) „La philosophie de Malebranche“ 1870; 2) „De la certitude morale“ 1880; 3) „De Aristoteleae Ethices fundamento“ 1880; 4) „Essai sur la morale d’Aristote“ 1881;

5)    „La philosophie et le temps présent“ 1890;

6)    „Les sources de la paix intellectuelle“ 1892; „Le prix de vie“ 1894; 8) „De la responsabilité de chacun devant le mal social“ 1895; 9) „Ce qu’on va chercher à Rome“ 1895, 10) „De la vij-ilité intellectuelle“ 1896; 11) „Eloge du P. Gratry“ 1896. Nauczycie-

W r. 1880

pad).

M. s

Ollenroth Jan Karol Fryderyk (* w Gubinie na Łużycach d. 9 stycznia r. 1778 — f w Bydgoszczy d. 6 października r. 1848) lekarz i urzędnik pruski. Wykształcił się w u-niwersytecie we Frankfurcie nad Odrą, gdzie w r. 1808 dyplom doktorski otrzymał, poczem lem i przyjacielem 0.-L’a był znany E. Ca- osiadłszy w Landsberg nad Wartą do r- 1816 ro. O.-L. jest umysłem na wskroś nowożyt- był tamże lekarzem obwodowym (Kreisphysi-nym, który zmierza jednak usilnie do pogodzę- kus), następnie przeniesiono go do Bydgoszczy, nia myśli nowoczesnej ze stanowiskiem chrze- Wyjechawszy w r. 1819 do Włoch, długo tam

Aerzte“ (t. IV, str. 420).

Ollier Edmund, pisarz angielski (* w r. 1827—t w r. 1886). Był synem Karola O. (1788—1859), literata zaprzyjaźnionego blisko ze słynnym poetą Shelleyem. Pochodził z rodziny emigrantów francuskich, poświęcał się także literaturze, był współpracownikiem czasopisma „Daily News“ i kilku poczytnych miesięczników angielskich oraz autorem dzieł popularnych, pomiędzy któremi godne szczególnie uwagi: „Poems from the Greek Mythology and miscellaneous Poems“ (1867); „Our British Portrait Painters“ (1874); „Illustrate history of the war between France and Germany“ (1871 — 72,

2 tomy'; „Illustrated history of the russo-tur-

w o.

Dr J. I’.

Hr.

S Prz.

bawił dla poratowania zdrowia; po powrocie stamtąd zajął znów stanowisko urzędowe w Bydgoszczy, gdzie do śmierci, w końcu jako tajny radca zdrowia (Geheimer Medicinalrnth), należał do oddziału lekarskiego i byi radcą rządowym (Itegierungsrath) w zarządzie prowiucyo-nalnym. W r. 1832 wydał w Bydgoszczy „Die asiatische Cholera im Regierungs - Bezirk Bromberg während 1831. Nach amtlichen Quellen etc.“, jest to przyczynek bardzo ważny do dziejów pojawienia się pierwszego choroby o-wej w części północnej W. Ks.- Poznańskiego. Inne prace O-a, nic nas nie obchodzące, wylicza Call i sen w „Medicinisches Schriftsteller-Lexicon“ (t. XIV, str. 129 i t. XXXI, str. 133).—Por. Dechambre „Diction, encyclopédique des sciences méd.“ (serya 2-a, t. XV, str. 133) i „Biograph. Lex. der hervorrag.

D-r J P.

kish war“ (1877 — 79, 2 tomy).

Ollier Leopold Ludwik Ksawery Edward (* w Vans [dep. Ardèche] d. 2. grudnia r. 1830) słynny chirurg francuski. Do nauk lekarskich przykładał się w Montpellier i w Paryżu, gdzie w r. 1857 po o-bronieniu rozprawy „Des plaies des veines“ dyplom doktorski osiągnął; następnie osiadł w Lyonie i zajął się wykonawstwem chirurgii. W r. 1860, stanąwszy do konkursu i zwyciężywszy, otrzymał stanowisko chirurga naczelnego w szpitalu lyoûskim Hôtel-Dieu; od roku 1877 jest w Lyonie profesorem chirurgii oraz dyrektorem kliniki chirurgicznej, spełniając obowiązki te świetnie. Już w r. 1874 został członkiem korespondującym Akademii medycznej w Paryżu, a równocześnie takimże członkiem Akademii francuskiej (Correspondant de VInstitut).—Rozgłos największy w świecie chirurgicznym zdobył sobie O. szeregiem prac znakomitych, zajmujących się sprawą odrastania kości po wy-piłowaniu ich z pozostawieniem okostnej; wiele z nich, zaczynając od r. 1859 ogłosił w „Gazette hebdomadaire de med. et de chirurgie“, inne zaś osobno; za jedną z tych właśnie p. n. „Traité expérimental clinique de le régénération des os et de la production artificielle du tissu osseux“ (Paryż 1867; 2 tomy z tablicami) otrzymał wielką nagrodę chirurgiczną (10 000 franków) od Akademii francuskiej; z innych dzieł jego najwybitniejsze jest „Traité des résections et des opérations conservatrices qu’on peut pratiquer sur le système osseux“ (Paryż 1885 — 1891; 3 tomy); wspólnie z prof. Pon-cetein wydał „Chirurgie des os et des articulations“ (Paryż 1890). Operacye kostne opracował też dla dzieła zbiorowego, wydanego przez Ashursta p. n. „Encyclopédie internationale de chirurgie“. — Por. Vapereau „Dictionnaire des contemporains“ (wyd. 5-e, str. 1380).

Ollioules, główne miasto kantonu w depart. Var, okręgu Toulon, przy kolei Marsylia-Tou-lon. Doskonale wina, oliwa, uprawa drzew o-wocowych, ogrody pomarańczowe, kopalnie lignitu; z 5 000 inszk. O. posiada szczątki dawnego zamku warownego. W pobliżu miasta ciągną się na przestrzeni 4 kim. słynne wąwozy, przecinające drogę z Marsylii do Tou-lonu.

OllillS, 1) nazwa rodu rzymskiego, zdarzająca się dopiero pod koniec republiki; do niego liczy się wspomniany przez Tacyta (Ann. 13, 45) Titus Ollius. ojciec osławionej Poppei Sabiny (ob.), którego przyjaźń z Sejanem, zanim jeszcze wyższych godności dostąpił, życia pozbawiła. Z późniejszych czasów cesarstwa rzymskiego pochodzi szlachetna rodzina tego nazwiska, według licznych inskrypcyi, w Rawennie znalezionych, w tern mieście zamieszkała.—2) Północny dopływ rzeki Padus, który, przepłynąwszy Lacus Sebinus, dzisiaj Lago dTseo, u-chodzi do głównej rzeki na południo-zachód pomiędzy Kremoną i Mantuą, a na północ od Nu-ceryi; dzisiaj zowie się Oglio. — Por. Plinius, Nat. Hist., 3, 19, 23.

Ollivier Emil, polityk i mąż stanu francuski (* w Marsylii 2 lipca 1825 r., początkowo adwokat w Paryżu mianowany 1848 r. przez rząd rzeczyposp. komisarzem w Bouches-du-Rhône, zajął się stłumieniem rozruchów socyali-stycznych. W r. 1849 wrócił na linię obrończą i odznaczył w kilku procesach politycznych. W r. 1857 wybrany został do ciała prawodawczego, gdzie na ławach opozycyi zajął wkrótce stanowisko wybitne, 1863 wybrany powtórnie—powoli zaczął odsuwać się od opozycyi a w r. 1869 przeszedł formalnie na stronę rządu D. 2 stycznia 1870 r. mianowany został ministrem sprawiedliwości i prezydentem ministrów. Zapowiadał, że ziści marzenia Napoleona III o cesarstwie liberalnem. Ministeryum O-a składało się z członków prawego i lewego środka. Kraj przyjął je chłodno, ciało prawodawcze z nieufnością i wzgardą. Wnet opuścili ministeryum ministrowie spraw zagranicznych (Daru), robót publicznych (de Talhouet) i oświaty (Buffet). Reszty dokonał pogrom Francyi przez Niemcy. D. 15 lipca 1870 r. wypowiedziało, znane swoje słowa: „że z lekki« m sercem (d’un coeur léger) bierze na siebie ciężką odpowiedział ność“, —słowa, które w całej Fran«.yi uznar •

zostały za zbrodnię. D. 9 sierpnia O. podał się do j w przekładzie polskim Sylwestra Plesz-dymisyi -i opuścił Francyę znienawidzony przez, wszystkich. Przebywał we Włoszech do r.

1873. Po powrocie starał się odzyskać dawną popularność — nadaremnie. Kandydatura, stawiana dwukrotnie, 1876 i 1877—upadała. Wiele hałasu narobił jego wybór do Akademii francuskiej. Obrany 1870 r. gdy był jeszcze prezesem ministrów, oczywiście pod przymusem z zewnątrz, na miejsce osierocone przez Lamar-tine’a, nie mógł nigdy odczytać swej przemowy inauguracyjnej. Członkowie Zgromadzenia nie chcieli pozwolić na to i w ten sposób pro- 356). testowali przeciwko wyborowi, formalnie tylko prawnemu. Kilkakrotnie podejmował O. walkę ze zgromadzeniem, aż wreszcie usunął się od pracy w Akademii. Swoją „discours de réception“ ogłosił w r. 1874: „Lamartine“. O. był czynnym dziennikarzem i publicystą, prawnikiem. Na każdem polu był czynny jako literat. Ogłosił wiele broszur politycznych, pam-fletów, obronę swego ministeryum („Le ministère du 2 janvier“ P. 1875), że wymienimy tylko: „L’église et l’état au concile du Vatican“

(1879), „Le pape est-il libre à Rome?“ (1882),

„Le concordat est-il respecté?“ (1883). „Solutions politiques et sociales“ (1894). Najważniejsza jego praca: „L’Empire libéral, Etudes, Récits, Souvenirs“ (3 t. Paryżl894—

1898).

(t. IV, str. 422).

s. P.

Ollivier Aleksander Franciszek (* w Paryżu w r. 1790 — + por. 1845), lekarz francuski. Początkowo był chirurgiem wojskowym, następnie opuściwszy służbę, wstąpił do wydziału lekarskiego w Paryżu i w r. 1817 uzyskał dyplom doktorski, poczem z powodzeniem zajął się w stolicy wykonawstwem le-karskiem, a równocześnie pracami ogłaszanemi drukiem zwrócił na siebie uwagę, za co spotkał go zaszczyt wyboru na członka związkowego {Membre adjoint résidant) Akademii medycznej. Wskutek choroby ciężkiej, która go nawiedziła, zrzec się musiał dalszego zajmowania się wykonawstwem, a wtedy zaczął wyrabiać sucharki przeciw przymiotowi {Biscuits anti-syphilitiques), zawierające wynaleziony przez niego przetwór rtęci, nierozkładający się po zetknięciu się z ciastem; sposób leczenia za pomocą wyrobu swego opisał w książce „Art de guérir les maladies syphilitiques par la méthode dulcifiée, simplifiée etc.“ (Paryż 1830). Sucharki te miały powodzenie wielkie i przysparzały dochodów niemałych wynalazcy, ale zajęcie się tym przemysłem lekarskim zniewoliło go do wykreślenia się z grona Akademii medycznej, która wprawdzie, uznawszy później wartość rzeczywistą jego sposobu leczenia, przeznaczyła mu nagrodę wynoszącą 24 000 franków, ale mu podwoi swych na nowo nie otworzyła. — Najlepsze z dzieł O-a „Traité expérimental du typhus traumatique, gangrène ou ourriture des hôpitaux“ (Paryż 1822) wyszło

Wielka Eac. Po wsi. Ilustr. Ser. II. Zesz. 36a T. V.

kowskiego p. n. „O gangrenie szpitalnej, z hygieną do szpitalów woyskowych zastosowaną“ (Warszawa 1832, w 8-e, str. V, VII i 155). Wykaz wszystkich innych prac O-a znaleźć można w Callisena „Medic. Schriftsteller-Lex.“ (t. XIV, str. 131 i t. XXXI, str. 87). —

C. Sa ch aile (właściwie Lach aise) „Les médecins de Paris jugés par leurs oeuvres“ (Paryż 1845 str. 499); „Biograph. Lexikon der hervorrag. Aerste“ (t. IV, str. 420) i S. Ko-śmińskiego „Słownik lek. pols.“ (str.

D-r j. p.

Ollivier August (* w Saint-Cala’s [dep. Sarthe] d. 13 maja r. 1833—f w Paryżu d. 5 marca r. 1895), lekarz francuski, bardzo uczony, przytem znawca wybitny dziejów i bibliografii lekarskiej. Wykształcenie zawodowe o-trzymał w Paryżu i tam też w r. 1863, obroniwszy rozprawę „Sur les albuminuries produites par l’élimination des substances toxiques“, dyplom doktorski osiągnął, poczem osiadł jako lekarz w Paryżu. W r. 1865 został ordynatorem kliniki (Chef de clinique) chorób wewnętrznych profesora Grisolle w paryskim Hôtel-Dieu; w r. 1867 lekarzem biura centralnego; w dwa lata później, gdy praca jego „Des atrophies musculaires“, na konkurs podana, zwyciężyła, mianowano go profesorem przybranym {agrégé). Do r. 1867 pełnił obowiązki bibliotekarza młodszego wydziału lekarskiego paryskiego. Kolejno pracował w szpitalach: Nec-ker, Saint-Louis i dla dzieci (Hôpital des enfants malades). W r. 1887 wszedł do wydziału hygieny publicznej i medycyny sądowej Akademii medycznej, jako jej członek czynny; oprócz tego był również członkiem rady departamentowej, zdrowia publicznego. Prace jego drukowane, najgłówniejsze, dotyczą hygieny i chorób wieku dziecięcego, ale piórem opracowywał również biegle także Inne gałęzie wiedzy lekarskiej, z których nieomal żadna nie była mu obcą. Monografie swe, nieraz o rozmiarach szczupłych, ale zawsze bogate w treść, zwykł był ogłaszać w wydawnictwach: „Bulletin de la Société anatomique“ (od r. 1860), „Union médicale“ (od r. 1861), „Comptes rendus de la Soc. de biologie“ (od r. 1862), „Journal de la physiologie“ (od r. 1864), „Bullet, de la Soc. médicale des hôpitaux“ (od r. 1867j, „Archives générales de méd.“ (od r. 1868) i w wielu innych. Należał także od r. 1865 do grona współpracowników dzieła „Nouveau dictionnaire de médecine et de chir. prat.“ Wiele prac jego mniejszych wyszło w wydaniu zbio-rowem p. n. „Etudes de pathologie et de clinique médicales“ (Paryż 1887); najznakomit-szem zaś dziełem O-a są jego „Leçons cliniques sur les maladies des enfans“ ,(PaiyA 1890).— Por. „Biograph. Lexikon der hervorrag. Aerzte“

D-r J. p.

Olli vier [d’Angers] Karol Prosper (* w Angers dnia 11 października r. 1796 — f w Paryżu d. 15 marca r. 1845) lekarz uczony i pisarz bardzo płodny. Wyrostkiem będąc, wstąpił do służby wojskowej i jako podporucznik młodej gwardyi uczestniczył w bitwie pod Hanau (d. 30 paźdz. r. 1813). Po upadku Napoleona wystąpił z wojska i zapisał się w Paryżu do wydziału lekarskiego, a opuścił go w r. 1823 jako doktor medycyny, obroniwszy rozprawę „Essai sur l’anatomie et les vices de conformation de la moelle épinière“.

de chimie méd.“, ale także w wielu innych jeszcze. Spis dokładny prac O-a zestawił C a 1-lisen w „Medicin. Schriftsteller-Lexicon“ (t. XIV, str. 132 i t. XXXI str. 87), z prac wydanych osobno wymienimy tu jeszcze tylko: „Notice historique sur la vie et les travaux de C. M. Billard“ (Paryż 1832); „Histoire anatomique et pathol. des bourses muqueuses chez l’homme“ (tamże 1833); „Considérations médico-légales sur les morts subites etc.“ (tamże 1838); „Essai sur le traitement de la descente de l’utérus“ (tamże 1842); razem z Or filą i Bussym napisał „Réponse aux écrits de M. Raspail sur l’affaire de Tulle“.— Por. życiorysy z oceną działalności O-a w „Annales d’hygiène publique“ (r. 1845, t. XXXIV, str. 5) i w „Bullet, de la Société anat. de Paris“ (r.

D-r j r.

Rozprawa ta, oparta na badaniach własnych, bardzo licznych, zwróciła odrazu uwagę świata lekarskiego na O-a, a to skłoniło go do wydania jej ponownie w opracowaniu znacznie ob-szerniejszem p. n. „Traité de la moelle épinière et de ses maladies“ (Paryż 1824, wyd. 2-e    1845, t. XX, str. 336).

Ollulanus, rodzaj robaka okrągłego, zaliczanego do rodziny Strongylidae (Nematodes), pasożytujący w błonie śluzowej żołądka kotów. Gatunek O. tricuspis Leuck, jako forma młodociana występuje w stanie otorbienia w płucach, wątrobie i innych organach wewnętrznych kotów; cysty te mają 0.15—0.2 mm. wielkości; późniejsze, dojrzałe stadyum zamieszkuje również w okresie utorbienia mięśnie myszy do-

K. K-c.

tamże 1827 w 2 tomach; 3-e tamże 1837; przekłady: niem. J. Radiusa, Lipsk 1824, włoski G. Pinchettego, Medyolan 1835 —

Olmedo J. J., poeta hiszpańsko-amerykański (* 1774 w Guayaquil—f 1823). O. był deputowanym swego miasta ojczystego w pierwszych kortezach hiszpańskich. Podczas rewolucyi w Ekwadorze r. 1820 został wybrany na prezesa najwyższej Junty, a następ aie od 1823 do 1828 pełnił obowiązki przedstawiciela nowej republiki w Londynie. Wsławił się poezya-mi, w których opiewał wyzwolenie Ameryki południowej , a szczególnie słynną pieśnią tryumfalną p. t. „Canto a Bolivar“, poematem „Ocios poeticos del general Flores“ (Paryż 1846).—Por. C ańete „Escritores espańoles y hispano-americanos“ (Madryt 1884), gdzie

podana jest też korespondencya O-a z Boliva-

w. o.

1839). Dzieło to osiągnęło uznanie powszechne.—Osiadłszy jako lekarz w Paryżu, O. pracował przeważnie na polu naukowo-literackiem, mało zajmując się wykonawstwem. Wydał anatomię B é c 1 a r d a, poprzedziwszy ją życiorysem obszernym autora świeżo zmarłego (r. 1825); przełożył z włoskiego rozprawy Scarp y (ob.) mowej. o przepuklinach i o wycinaniu kamieni pęcherzowych, dodając dopiski oraz uzupełnienia własne. Od r. 1826 był współpracownikiem stałym wydawnictwa „Dictionnaire de médecine en 21 volumes“ i pomieścił w niem mnóstwo artykułów swych, treści różnorodnej, opracowanych z wielką znajomością rzeczy. Gdy w r.

Olmeios, po grecku ’OXp.etóę, po łacinie Olmius, rzeka w Beocyi, źródła na Helikonie mająca; wpływa, połączywszy się z rzeką Per-messos, pod miastem Haliartos do jeziora Ko-pais.—Por. Strabon, 9, 409; 411.

Olmekowie lub Ulmekowie, lud wymieniany przez kroniki meksykańskie jako poprzednicy Azteków i należący do legendowego o-kresu historyi meksykańskiej. Mieli oni we-

S. Drz.

1828 lekarze Dezeimeriesi Reig e-D e 1 o r-m e przystąpili do wydawnictwa „Dictionnaire historique de la médecine ancienne et moderne“ (Paryż 1828 — 1839; 4 tomy), O. jako trzeci przyłączył się do nich i wiele przyczynił się do podniesienia wartości tego dzieła cennego. Zbliżywszy się następnie do Or fi li (ob.) i wpływowi jego ulegając, zabrał się do o-pracowywania zagadnień dotyczących spraw rem. sądowo-lekarskich, przyczein wykazał tyle przenikliwości i bystrości umysłu, obok której świetnie uwydatniła się wiedza jego rozległa i pewność nadzwyczajna orzeczeń wypowiadanych, że też prędko zasłynął w kołach sądowych francuskich i często zapytywany bywał o zdanie, zwłaszcza w sprawach zawiłych. — O. był członkiem rady zdrowotnej {Conseil de salubrité) paryskiej i Akademii medycznej. Jako pisarz bardzo płodny pozostawił mnóstwo prac dług podania wytępić olbrzymów, którzy ongi monograficznych, bardzo cennych, a zajmują- zaludniali ziemię, a po nich dopiero przywędro-cych się najrozmaitszemi zagadnieniami i spra- wali Toltekowie (ob.). Inne źródła każą wami tyczącemi się nauk lekarskich. Przeważ- j O-om osiedlać się pospołu z Toltekami, jeszcze nie ogłaszał je w wydawnictwach następują- inne—po nich, czyniąc ich twórcami miasta cych: „Archives générales de médecine“, „Mé- Chollolan (Choyolan). Z pośród tych sprzecz-moires de l’Acad. de médecine", „Annales ' nych wiadomości można tylko wyciągnąć jeden d’hygiène publique“, „Annuaire méd.-chir.“, ' wniosek, a mianowicie, iż trądycya starodawna „Encyclopédie des Sciences méd.“ i „Journal zachowała do czasów późniejszych nazwę jakichś

L. K.

380.

S. iz.

p.

p.

S. Drz.

1764).

Hr.

A. (i.

O-ów. Możliwa rzecz, iż jak nazwa Tolteków bynajmniej nie była nazwą ludu, jeno rodu może, a nawet nazwą zbiorową bez treści etnicznej, tak samo i nazwa O-ów jest czemś podo-bnein.

Olmiai, po grecku ’OX|xiać, po łacinie 01-miae, przylądek w ziemi Korynckiej, na północ od przesmyku Korynckiego, długim i stromym grzbietem wrzynający się w morze, rozgranicza morze Korynckie od Halcyońskiego; stała na nim świątynia bogini Hery, zwanej Akraia; dzisiaj Melangara. — Por. Strabon, 8, •

S. Drz. ¹

Olmones, po grecku ’'OXfxwveç, dokładniej zaś Holm ones, po grecku ''OXp.(oveę, miejscowość w Beocyi, nad jeziorem Kopais, w obwodzie miasta Orchomenos leżąca; założyć ją miał Holmos, syn Syzyfosa, i nadać jej swe nazwisko.—Por. Pausanias, 9, 24, 3.

Olmütz, ob. Ołomuniec.

oine, osada fabryczna w Belgii, w prowin-cyi Liège, obwodzie Venders; kopalnie węgli, łomy kamienia, fabryki tkanin wełnianych i broni; m-ców 3 212 (1893).    p-

Olney, miasteczko w Anglii, w br. Buckingham; m-ców 2 399 (1891); założone jakoby przez Flamandów; pierwsza siedziba koronkarstwa w Anglii. Mieszkał tam poeta W. Cowper w latach 1767 —1780.

Olney, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Richland w stanie Illinois; stacya węzłowa dróg żelaznych; kilka fabryk; m-ców 3 831 (1890).

Olofyksos, po grecku cOXótpo£o<;, po łacinie Olophyxus, już przez Herodota wspomniane miasto w Tracyi, u stóp góry Athos, zamieszkane wraz z całą okolicą, za czasów Tucydidesa, przez ludność z Pelazgów, Traków i Chalcydyj-skich Greków mieszaną, mówiącą też narzeczem na pół greckiem, na wpół barbarzyńskiem; Plinius wymienia je pomiędzy miastami Macedonii. - Por. Herodot, 7, 22; Thucydides, 4, 109; Strabon, 7, 331; Plinius, Nat. Hist. 4, 10, 17.

Oloff. 1) Marcin, duchowny ewangielicki (* w Grudziądzu 1652 r. —f w Toruniu 29 sierpnia 1715). O. odbywał studya w Królewcu. W r. 1677 został duchownym w Węgrowie, w r. 1690 w Piaskach pod Lublinem, w r. 1694 powołany na duchownego przy kościele S-go Wojciecha i Maryi Panny w Toruniu. Pracował nad kaneyonałem z r. 1672,' w którym umieścił pieśni swego tłómaczenia. Przerobił znaną pieśń Herbiusza: „Nie puszczę Cię Jezu mój“.

2) Efraim, syn Marcina (* dnia 28 września

r. 1685 pod Warszawą, gdy matka jego z Gdańska do Węgrowa wodą podróżowała. — f 15 czerwca 1735). Uczęszczał do gimnazyum w Toruniu, w r. 1711 został profesorem przy gimnazyum tutejszem, w roku 1713 pastorem w Elblągu przy kościele S-go Ducha, gdzie pozostawał do r. 1721, poczem powołany był na kaznodzieję w kościele S-tej Trójcy w Toruniu.

Tłómaczył z niemieckiego pieśni kościelne i o-głosił je drukiem (Toruń 1727). Jest autorem dzieła „Polnische Liedergeschichte“ wydanego przez Ringeltaube’go (Gdańsk 1744). Było to pierwsze dzieło o hymnologii polskiej, wyszło ono w drugiem wydaniu pod zmienionym i dodrukowanym tytułem „Beiträge zu der Polnischen und Gelehrtengeschichte“ (Gdańsk

Ks. A. K. D.

Olona, rzeka we Włoszech; poczyna się na płn.-wschód od Varese (prow. Como), płynie w kierunku płd.-wschód. pod Medyolan, gdzie łączy się z kanałem Pavia; od ostatniego odchodzi kilka odnóg, które uważać należy za przedłużenia rz. O-y; najbardziej na zachód płynąca odnoga, która zachowała nazwę O., pod San Zenone wpada do rz. Po; dwie inne odnogi, Battabia i Lambro Méridionale, wlewają się pod Melagnano i Sant’ Angelo do rz. Lambro.

Olo-NgadŻU, ob. Dajak o wie.

Olonnais Jan Dawid, wódz Flibustyerów (* w r. 1630 w Sables-d’Olone—f na jednej z wysp Barów r. 1671). W latach 1650 — 1654 był na służbie u plantatora wysp Antylskich, później bawił na San-Domingo, gdzie zasłynął jako jeden z najzręczniejszych strzelców. Kiedy Hiszpanie postanowili pozbyć się strzelców cudzoziemskich, O. ledwie uszedł z życiem, a towarzysze jego byli wymordowani. Zbiegł na wyspę Żółwią, należącą do Francyi i poprzysiągł śmiertelną zemstę Hiszpanom. Na małym statku przedsięwziął kilka wypraw przeciw nim; kiedy jego statek rozbił się o skałę w czasie burzy, gubernator francuski dostarczył mu innego. Hiszpanie pokonali korsarza, zniszczyli statek, wyrżnęli towarzyszy; O. jednak zdołał umknąć, uzbroił dwa nowe statki i przedsiębrał nowe wyprawy. Po pewnym czasie postanowił wystąpić na czele liczniejszych sił; w tym celu połączył się z Michałem Basco, rozporządzał wtedy 440 ludźmi i flotyllą, składającą się z ośmiu małych statków. Z temi siłami dokonywa O. mnóstwa śmiałych i niezwykłych wypraw, zdobywa po kolei miasta Maracaibo (1666), San Antonio de Gibraltar, Puer-to-Caballo i San Pedro—niszczy i rabuje, co się dało, a jeńców poddaje torturom. Miał zamiar u-dać się do Gwatemali; nie wszyscy jednak korsarze przystali na to, połowa porzuciła swego wodza; statek O-a w czasie burzy rozbił się u brzegów wyspy Las Perlas. O. dotarł prawie do Yucatanu i tam pozostawał przez kilka miesięcy, utrzymując się z myśliwstwa i rybołówstwa, ale przyciśnięty głodem i z powodu braku broni porzucił swoją placówkę; udał się na wyspy Barów, gdzie wpadł w ręce In-dyan, którzy go rozsiekali na kawałki, upiekli i zjedli.

Olonos, góry greckie, ob. Ery man tes.

Oloosson, po grecku ’OXoooaiôv, starodawne, już przez Homera wspominane miasto Perrhe-

739; Strabon, 9, 440.

Oloron (Oloron Sa,inte-Marie), miasto we Francyi, w departamencie Niższych Pirenejów; leży malowniczo na wzgórzu nad rzeką Gave d’Oloron, która tam powstaje ze zbiegu rzek Gave d’Aspa i Gave d’Ossau; połączone mostem z leżącą na drugim brzegu rzeki dzielnicą Sainte Marie. Dwa kościoły w stylu romańskim (z    których na wolność wypuścił; dzisiaj Arapi, na

w XI), sąd handlowy, kolegium, biblioteka    północ od Vlihki. Por. Thucydides 3, 105 —

publiczna, izba rzemieślnicza. Przemysł miej- 111. scowy obejmuje wyroby ze skóry, szmukler-skie, tkaniny wełniane, nożownictwo; przedmiotami dość ożywionego handlu jest bydło, wełna i drzewo. M-ców 7 266 (1891). O 8 kilom, od O. leży St.-Christau z zimnemi źródłami siarczanemi i słonemi.— O., które w początkach Wieków Średnich było już siedzibą biskupów, zostało w r. 732 spustoszone przez Saracenów, później zaś przez Normandów. W r. 1080 odbudował je hrabia Béarnu, Centull IV.

Oloros, po grecku ’'OXopoç, po łacinie Olo-rus: 1) książę tracki, teść Miltyadesa. Por. He-rodot; 6, 39.-2) Ojciec historyka Tucydidesa.

Por. Suidas s. v.

Olot, miasto w Hiszpanii, w prowincyi Ge-rona; leży w dolinie żyznej, otoczonej górami bazaltowemi, nad rzeką Fluvia; przędzalnie bawełny, fabryki tkanin wełnianych; m-ców 8 158 (1887).

1869.

r.

bów w tessalskiej krainie Hestiaeotis, nad rzeką Atrax, na północ od rzeki Penejos leżące, zwane Xeox^ (=białe) dla obszernych pokładów białej gliny, które się w jego okolicy znajdowały; prawdopodobnie jest to ta sama miejscowość, którą, jak Prokopiusz podaje, cesarz Justynian jako warownię pod nazwą Lossonos, Aooaovoç, odbudował; dzisiaj jeszcze zowie się ono Elassond, a w pobliskich górach istnieją bogate pokłady wybornej, wszakże czerwonej gliny garncarskiej, z której wyroby w dalekich okolicach słyną.—Por. Homer, Iliada 2,

S. Drr.

p.

8. Drz.

P.

Olozaga don Salustiano, mąż stanu hiszpański (* w Logrońo r. 1803 — + w Enghien 26 września r. 1873). Był adwokatem w mieście rodzinnem, należał do spisku przeciw Ferdynandowi VII (1831); z tego powodu musiał uciekać do Francyi. Po śmierci króla wrócił do kraju i został wybrany do Kortezów, gdzie wkrótce zasłyuąl ze swej wymowy. Zmieniwszy swoje poglądy polityczne, został ulubieńcem królowej Krystyny i otrzymał nominacyę na ambasadora w Paryżu (1840); w r. 1843 polecono mu utworzyć ministeryum postępowe; rozwiązawszy zgromadzenie Kortezów, był postawiony zato w stan oskarżenia i musiał uciekać do Portugalii. Kiedy w r. 1846 powrócił do Hiszpanii, został aresztowany i skazany na wygnanie. Wrócił znów w r. 1847 i został jednym z wodzów partyi postępowej. Brał u-dział w pracy nad konstytucyą r. 1855, a później pełnił urząd ambasadora w Paryżu. Wskutek kontrrewolucyi chwilowo utracił swój urząd;

z Paryża nie wyjeżdżał i tam czynił zabiegi, aby królową Izabellę pozbawiono tronu. Kiedy to nastąpiło, rząd tymczasowy powierzył mu napo-wrót w r. 1868 urząd ambasadora w Paryżu. O. brał czynny udział w układaniu Konstytucyi r.

A. G.

Olpai, Olpe, po grecku ’'OXrcoci, ’OArc-rj, po łacinie Olpae, Olpe, warownia .górska w Akar-nanii, w obwodzie Amfilochijskiego Argos, z dogodną przystanią na wschodniein^wybrzeżu zatoki Ambracyjskiej; odbywały się tam wspólne sądy Akarnańczyków; podczas wojny Felo-poneskiej wtargnęli Ambracyoci do Argos i zdobyli OL; Demostenes, dowódca Ateńczyków, zamierzył je z pomocą Akarnańczyków i Mes-seńczyków z Naupaktos odbić; Ambracyotów, którym wojska peloponeskie w pomoc nadeszły, pobił Demostenes i podczas odwrotu niemal w pień wyciął, z wyjątkiem Peloponezyjczyków,

8. Drz.

Olpe, miasto powiatowe w królestwie Pru-skiern, w regencyi Arnsberskiej, nad rz. Lippe. Kościoły katolicki i protestancki, kilkanaście garbarni, huta żelazna dwie odlewnia żelaza, cegielnia. M-ców 3 391^(1895).

* Olpidium—rodzaj grzybów z rodziny Chy-tridiaceae, klasy glonowców (Phycomycetes), obejmujący bardzo drobne, bo tylko pod mikroskopem widzialne gatunki, pasorzytujące w komórkach wodorostów, niektórych kwiatowych i zwierząt. Podobnie jak w innych rodzajach rodziny Chytridiaceae, tak i u O. nie nastąpiło jeszcze wyróżnienie organów wegetacyjnych od rozrodczych, lecz cały osobnik początkowo spełnia funkcye odżywcze, później zaś całkowicie przeobraża się w n a r z ą d rozrodczy czyli za rodnię (sporangium). W najwcześniejszem stadyum O. przedstawia pływkę (,zoospora) kulistą o długim biczyku, poruszającą się żwawo w wodzie. Dopiero gdy taka pływka dostanie się na odpowiednią sobie roślinę, O. przenika do jednej z jej komórek, gdzie traci biczyk i poczyna pasorzytować. 0-kres rozmnażania u O. zaczyna się z chwilą, gdy opanowana przez niego komórka-żywicielka zamiera. Przeobraża się wtedy w zarodnię z pływkami. Odbywa się to w sposób następujący: pojedyńcze, dotąd nagie osobniki otaczają się błoną, protoplazma zaś ich rozpada się na pewną liczbę pływek. Te wydostają się na wolność przez osobne kanaliki rurkowate, w' które wyrasta przez błonę zarodnia. — Przez czas pewien żyją one samodzielnie, poszukując żywicieli. Przeobrażanie się w zarodnię następuje u Olpidium stale w warunkach nie-przyjaźnych dla rozwoju, najczęściej na zimę. Pojedyńcze osobniki okrywają się b. grubą, na żółto lub brunatno zabarwioną, błoną i w tym stanie zimują jako t. z w. zarodnię zimowe. Rozpadanie się na pływki odbywa się dopiero

na wiosnę. Rodzaj O. obejmuje koło 25, mało i krąg ku zachodowi; od Małej Olszy płynąc zresztą zbadanych gatunków. Na uwagę za- * w zakrętach rozszerzeniem znacznie korytem sługują gatunki następujące: 1) Olpiclium Bras- w kierunku południowym około wsi Wielka-sicae W or on. pasorzytuje w komórkach na- Olsza i Ihnatówka, o 3 wiorsty za tą ostatnią, skórka i miękiszu korowego rozsady rozmaitych o 18 w. poniżej Bobrujska uchodzi do Berezy-krzyżowych, przeważnie zaś kapusty. W je- ny, prawie na przeciw uścia rzeki Wołczanki. dnej komórce miękiszu znaleźć można nieraz Długość biegu O., od wsi Hołynki do uścia, znaczną ilość zarodni tego grzyba, wyróżniają- najwięcej po przestrzeniach nizinnych poleskich, cych się bardzo długiemi wyrostkami rurkowa- wynosi około 65 w., wraz z biegiem Dulęby ✓ temi. Zarodnie zimowe, blado-żółte, okryte na około 87 w. Spadek ma bardzo niewielki i dla powierzchni pła^kiemi brodawkami. Miejscem tego kilka zaledwie znajduje się na niej mły-napastowanem przez pasorzyta jest część pod- nów; na wiosnę spław drzewa z okolicznych liścieniowa rozsady, t. zw. szyjka korzeniowa, lasów odbywa się od m-ka Kliczew, na prze-która czernieje i staje się początkowo miękką, strzeni 38 w. od uścia. Jest bardzo rybna, nad a potem suchą i wiotką, wskutek czego zara- brzegami dużo łąk obfitych.— „Sł. Geogr.“ żona roślina pokłada się. Jest to t. zw. przez Olsa (niem.; pols. Olsz a) albo Olza, rzeka na Ogrodników czarna nóżka {Schivar zb einig- Śląsku austr. górnym. U zejścia się granic pow. keit), zwana także inaczej zgorzelą ko- bielskiego i cieszyńskiego (obw. sąd. skoczow-r z e ni o w ą ( Wurzelbrand). 2) O. Lemnae P i s c h. skiego i jabłunkowskiego),, a pow. żywieckiego pasorzytuje na rzęsie, 3) 0. simulans de By w Galicyi, wznosi się pod 40° 35' 15" płn. et W or. pasorzytuje na naskórku mlecza po- sz. g. 30° 39' 11" wsch. dłg. g. F., góra le-spolitego {Taraxacum offic.). W zielenicach ( Vau- sista Karolówka (930 m.). Od tego szczytu cherla, Cladophora. Spirogyra) pasorzytuje ga- wybiega ku zachodowi grzbiet połogi ze szczy-tunek 4) 0. endogonum Braun., w morskich tami: Beskidek (763 m.), Głębiec (829 m.), zaś wodorostach (Cladostephus, Sphacellaria) Kiczory (989 m.) i Kokawica (973 m.). Jest pospolicie trafia się 5) O. sphacellarum Kny. to dział wodny, oddzielający górną dolinę Wi-Namoczywszy pyłek sosny w wodzie, łatwo mo- sły .od doliny Olszy. Otóż na płd. od tego żerny napotkać w nim 6) O. luxurians T o m a s c h. grzbietu, na płd.-zach. zboczu Karolówki góry, Nakoniec u węgorków (.Arąuillulidae) formalne ze źródeł leśnych spływa kilka strug, które na epidemie wywołuje według Sarokina 7) O. endo- polu Koszarzysku (649 m.) się łączą i tworzą genum A. Br., w jajach zaś wrotków pasorzy- bystry potok, O. zwany. Przepłynąwszy sta-tuje bardzo często według Nowakowskiego 8) wek na Koszarzysku, zwraca się O. na zachód O. macrosporum Now.    j. m. j w licznych zakrętach, przez obszar gm. Izdeb-

Öls, ob. Oleśnica. '    ny, bystro toczy wody po kamienistem łożysku

Olsa, prawy oopływ Odry, ob. Olsza.    i wprawia w ruch liczne młyny wodne i tar-

Olsa, podług Stuckenberga Wo Isa, podług taki, zasilając się po drodze obfitemi strugami, zaś Szuberta Ola, lewy dopływ Berezyny, bie- między niemi od lew. brz. Gliniany pot. i Olec-rze początek w pow. Ihumeńskim, w lesistych ka pot. Minąwszy wsi Bukowice i Piesek, przy-bagnach, o 5 w. za wsią Maciejowicze, pod bywa na obszar gw. Jabłunkowa, skręcając na którą zasila się z lewej str. rzeką Dulębą, Po- płn.-zach., wzmocniona na lew. brz. jwodami spolicie jednak (Stuckenberg, Zieleński i in.) za pot. Liskiego i Łomny z Osietnicą, a na praw. właściwy początek O. uważają rzekę Dulębę, brzegu Radwanowa i Kostkowa. Wysokie gó-która wypływa z niewielkiego błota niedaleko ry otaczają i ścieśniają uroczą dolinę O. pod folw. Jagódki w pow. Ihumeńskim, przebiega Jabłonkowem. Miasto samo, dokoła górami śród lasów tego powiatu koło wsi Dulęby i u- okolone, dostarcza wraz z okolicą licznych ro-biegłszy 22 w. wpada pod wsią Hołynką do mantycznych widoków. Na płd. zach. wznosi jeziora, z którego wypływa już rz. Olsa. Po wyj- się Kozubowa (976 m.) i Upłaz (950 m.), na ściu z jeziora O. płynie śród lasów, błot i łąk wsch. rozpościera się długi i wspaniały Wielki powiatu ihumeńskiego, zrazu około wsi Słobód- Stożek (975 m.), a na południe, między Osie-ka, po za którą przyjmuje w siebie z lew. str. tnicą a O., góra Girowa (839 m.), z której rzekę Rżycę (al. Rżyszczę) i kilka innych strug, szczytu ściele się rozległy widok. Góry zamy-a następnie rzeki Suszę i Janczenkę; dalej pły- kające dolinę O., przechodząc zwolna ku płn. nie koło wsi Stojałowo, m-ka i fol. Kliczew, w coraz niższe pagórki i wreszcie w rozległe fol. Biedra, po za którym wpłynąwszy w pow. równie, pokrywają przeważnie lasy świerkowe, Bobrujski, rozdziela się na dwa ramiona aż do a tu i ówdzie lasy liściaste. Rozproszone cha-wsi Wojewicze; tu, przyjąwszy w siebie drugą ty, małe ogrody, rozrzucone wsi, zamki i mia-rzekę Suszę, uformowaną z kilku strumieni i sta, gościńce i drożyny i błyszczące strugi, rzeczek, zwraca się na zachód ku wsi Uście, tworzą malowniczą panoramę. Od Jabłunkowa po za którą zasila się. z pr. str, rzeką Niesetą po falistym naziomie toczy O. wody swe na i pod Bacewiczami, rozdzielona na kilka ramion płn.-zach., zraszając pola i łąki gmin Nawsia, i rozlana w jeziorko, za fol. O. przyjmuje w sie- Gródka i Bystrzycy, gdzie od pr. brzegu wlewa bie z lewej strony rzekę Iwanówkę i zatacza się w nią potężny strumień Głuchowa. Już od

Jabłunkowa począwszy płynie O. prawie równolegle do Ostrawicy i prawie w podobnych orograficznych stosunkadh, w uroczej, 570 do 1000 m. szerokiej dolinie, zwartej rozgałęzieniami od zach. od Kozubowej, a z wsch. od Stóżka się rozwijającemi. Pod Trzyńcem przyjmuje O. z lew. brz. pot. Tyrę a z pr. brzegu Lisznicę. Koryto O. tu się rozszerza i znaczniej pogłębia. Opuściwszy Trzyniec, fabryczne sioło, i zrosiwszy obszary Kąskiej i Ropicy, od uścia Ropiczanki przyjmuje kierunek półn. i doprowadza nas do stolicy księstwa Cieszyńskiego, t. j. do Cieszyna, którego obszar ta rzeka na dwie połaci, wschodnią i zachodnią, rozdziela. Dolina O. rozprzestrzenia się coraz bardziej i coraz widoczniej przechodzi w kraj falisty, pagórkowaty. Kolej koszycko-bogumińska, ciągnąca się doliną O., wiedzie nas do miejscowości Darkowa (Darkau), zakładu kąpielowego i kuracyjnego (solanki jodowe), pod którym płynie O. W dalszym biegu opływa O. miasto Frysztat (Freistadt) od płd.-zach., poniżej, którego zwraca się na płn. i zach., i w licznych zakrętach omija wieś Stare-Miasto (Altstadt) a pod Zawadą dosięga granicy pruskiej, gdzie przyjmuje na prawo znaczny strumień Piotrówkę, przerzucając się raz na ziemię pruską, drugi raz na austryacką, a pomiędzy wsią Kopy to wem (Kopitau), należącą do gm. Szu-nichla (Szląsk austr.) a Olzą (Olsau), wsią na Śląsku prusk., naprzeciwko Bogumina (Oderberg), uchodzi do Odry z pr. brzegu. Długość biegu 89 kim. (11V₂ mili). Od źródła do Jabłunko-wo 21.15, do Cieszyna 25.70, do Frysztatu 14.40, do uścia Piotrówki 11.25, do uścia do Odry 13 50 kil. Spadek wód: 643 m. (na Ko-sarzysku), 536 m. fpod mostem na gościńcu z Izdebny do Wisły), 454 in. (most poniżej u-ścia Olecki), 386 m. (w Jabłunkowie), 334 m. (pod Bystrzycą), 267 m. (Mała Łąka poniżej Cieszyna), 242 m. (pod wsią Łąką), 224 m. (pod Wilmerowicami), 196 m. (uście). Ogólny spad 453 m., na 1 kil. 5 m. Poboczne dopływy z pr. brzegu: Radwanów, Kostków, Rogowiec, Komparzów, Głuchowa, Wędrynka, Li-sznica, Stawiska, Puncówka, Zgarbaty, albo Bóbrka, Piotrówka i potok Turze; z lewego zaś brzegu: Gliniany pot., Olecka pot., Liski pot,, Łomna, Czerny, Milików, Kopytnica, Liderów, Tyra, Bystrzyca, Nieborówka, Ropiczanka i Sto-nawka.

Olschläger Adam, ob. Olearius.

Olshausen Detlev Jan Wilhelm, filozof niemiecki (* w Nordheim w Hannowerze w r. 1766—f w r. 1823 w Euten w Księstwie Szlezwicko-Holsztyńskim). Do szkół uczęszczał w Altonie, do uniwersytetu w Gietyndze. Jakiś czas był nauczycielem prywatnym. W Kopenhadze otrzymał stopień doktora filozofii i miewał wykłady o filozofii Kanta. Ogłosił dzieła następujące: „Religion und Tugend in ihrem egenseitigen Verhältniss“ (1791); „Pro-legomena zu einer Kritik aller sogenannten Beweise für und wider Offenbarungen“ (1791); „Lehrbuch der Religion und Moral“ (1796); „Leitfaden zum Unterricht in der Erfahrungsseelenlehre für Anfänger“ (1800).

Olshausen Justus, znakomity orjentalista niemiecki, brat Hermana, teologa, a syn De-tleva Jana Wilhelma O., radcy konsystorza (* 9 maja 1800 w Hohenfeldzie w Holsztynji — f 28 grudnia 1882 w Berlinie). Studja uniwersyteckie odbywał od r. 1816 — 1823-go naprzód w Kielu, potyni w Berlinie i u Sylwestra de Sacy w Paryżu. Poświęcił się orjen-talistyce i w r. 1823 wkrótce po złożeniu egzaminów promocyjnych w Kielu został tam profesorem nadzwyczajnym, a od r. 1830 zwyczajnym. W r, 1840 udał się w podróż na Wschód, gdzie stu-djował w dalszym ciągu języki wschodnie; w r. 1845 został radcą stanu, w r. 1848 kuratorem uniwersytetu w Kielu. Prócz tego do r. 1849 był zastępcą prezesa Towarzystwa ziemskiego szlezwicko-holsztyńskiego, gdzie dał się poznać jako energiczny przeciwnik wpływów duńskich. W r. 1852 z nastaniem rządów duńskich został O. za poprzednią działalność pozoawiouy katedry, po uprzednim odjęciu mu godności kuratora. W r. 1853 powołany do Królewca, był tam głównym bibljotekarzem i profesorem języków wschodnich. W końcu r. 1858 został mianowany w ministerjum oświaty w Berlinie radcą zawiadującym sprawami wszystkich uniwersytetów pruskich; na stanowisku tym pozostawał do r. 1874-go. Od r. 1860 był członkiem zwyczajnym Akademji berlińskiej. Pozostawił dwu synów: Roberta, lekarza (ob.) i Ju-stusa, prawnika (ob.), którzy też odznaczyli się pracami naukowemi. Życiorys i wspomnienie o O-ie napisał Schrader i wydał p. t. „Gedächtnisrede auf Justus Olshausen“ (Berlin

1883). — O. ogłosił drukiem wiele prac, z których obszerniejsze lub ważniejsze są następujące: „Emendationen zum Alten Testament“ (Kiel 1826); „Fragments relatifs à la religion de Zoroastre“ (wraz z Mohlem, Paryż 1829); w r. 1829 w Hamburgu ogłosił część I-szą wydania krytycznego tekstu Zendawesty („Vendi-dad“); „Zur Topographie des Alten Jerusalem“ (Kiel 1833); „Über den Ursprung des Alphabetes“ (Kiel 1841); „Die Pehlewîlegenden auf den Münzen der letzten Sassaniden“ (Lipsk i Kopenhaga 1843); „Katalog der arabischen Handschriften der königl. Bibliothek in Kopenhagen“ (Kopenhaga 1851); w r. 1852 wydał przeróbkę (wraz z uzupełnieniami) komentarza Hirze-la do ksiąg Hijoba (Lipsk 1852); „Komentar über die Psalmen“ (Lipsk 1853); w r. 1857 jego „Katalog der persischen Kopenhagener Handschriften“ wydał Mehren z własnemi u-zupełnieniami (Kopenhaga 1857); „Lehrbuch der hebräischen Sprache“ (Brunświk 1861, 2 tomy); „Prüfung des Charakters der in den assyrischen Keilinschriften enthaltenen semiti-

Mir. Kr.

Hr.

D-r J. P.

Hr.

Olshausen Teodor.

Olshausen Herman.

207

sehen Sprache“ (Berlin 1864); „Die Pahlavi-schrift“ (1880); „Die Pahlavi-Glossare“ (1882). Prócz tego wiele cennych prac umieścił w wydawnictwach Akademji berlińskiej. — Por. Schrader „Gedächtnisrede auf J. 0.“ (Berlin 1883).

Olshausen Teodor, publicysta i patryota szlezwicko-holsztyski, brat oryentalisty i teologa (* 19 czerwca 1802 w Glückstadt—f 31 marca 1869 w Hamburgu). Studyował w Kielu i Jenie prawo, poczem, aby uniknąć dochodzenia z powodu uczestnictwa w ruchach demokratycznych, dobrowolnie opuścił kraj. W

r. 1824—29 przebywał bądź we Francyi, bądź w Szwajcaryi: w r. 1830 powrócił do Kielu, gdzie został adwokatem, późnie; urzędnikiem miejskim i od tegoż r. 1830 redagował pismo „Kieler Korrespondenzblatt“, w którem śmiało występował w obronie samoistności Szlezwigu Holsztynu, za co w r. 1846 przesiedział jakiś czas w więzieniu. Wybrany w roku 1847 do holsztyńskiego prowincyonalnego zgromadzenia stanów, wywierał znaczny wpływ. O. był jednym z najwybitniejszych członków rządu tymczasowego w r. 1848. Po zawieszeniu broni w Malmö (26 sierp. 1848) O. ustąpił, lecz wkrótce został wybrany do sejmu w Itzehoe. — W r. 1851 O. udał się do Hamburga, lecz wypędzony stąd, wyruszył do New-Yorku, później do St. Louis. W r. 1865 powrócił do Europy i mieszkał najpierw w Zurychu, następnie w Hamburgu. Swojej pracy „Geographisch statistische Beschreibung der Vereinigten Staaten“ (Kiel 1853—1855,    3 części) nie doprowa

dził do końca ; prócz tego wymienić należy jego „Geschichte der Mormonen“ (Getynga

1856).

Olshausen Robert Michaelis (* w Kielu d. 3 lipca r. 1835), lekarz uprawiający położnictwo i ginekologię. W r. 1853 zapisał się do wydziału lekarskiego w Kielu, następnie przeszedł do Królewca, gdzie mu w r. 1857 dyplom doktorski przyznano, poczem udał się do Berlina w celu obeznania się lepszego z chorobami niewieściemi. Tam w r. 1859 został asystentem znanego ginekologa E. Martina (ob.), i oddtąd zaczął zajmować się wyłącznie położnictwem i chorobami właściwemi płci niewieściej. W r. 1852, złożywszy pro venia legendi wydziałowi lekarskiemu w Halli rozprawę „Observationum de partibus pelvi angusta impeditis particula“, otrzymał tamże docenturę prywatną położnictwa. Już w roku następnym mianowano go profesorem nadzwyczajnym tegoż przedmiotu, w roku zaś 1865 powierzono mu katedrę zwyczajną wraz z dyrektorstwem kliniki położniczej i ginekologicznej. W roku 1877 powołał go uniwersytet berliński na takie samo stanowisko, które zajmuje dotąd (r.

1905). — O przyczynił się niemało do ulepszenia różnych operacyj ginekologicznych, zwłaszcza owaryotomii (ob.), wycinania zupełnego ma-cicy/oraz innych jeszcze; wogóle należy w Niemczech do najdzielniejszych profesorów w zakresie położnictwa i chorób niewieścich.—O. jest autorem prac wielu, słusznie cenionych powszechnie; monografie swe mniejsze ogłaszał w wydawnictwach: „Monatsschrift für Geburtskunde“, „Archiv für Gynäkologie“, „Berliner klin. Wochenschr.“, „Centralblatt f. Gynäkol.“, „Deutsche Zeitschr. f. Chirurgie i wVolkman-na „Klinische Vorträge“; z prac większych wymienić godzi się następujące: „Krankheiten der Ovarien“ (w Billrotha „Handbuch der Frauenkrankheiten“ Stuttgart 1877 i wyd. 2-iem w tegoż i Lueckego „Deutsche Chirurgie“, tamże 1886); „Klinische Beiträge zur Gynäkologie u. Geburtshilfe“ (Stuttgart 1884); „Beitrag zur Lehre vom Mechanismus der Geburt“ (tamże 1900); wspólnie z Veite m przysposobił do druku wydania 10 — 12 Sc h rôdera „Lehrbuch der Geburtshilfe“ (Bonn 1880 —18^3), następnie z tymże V eitern wspólnie pod takim samym napisem wydał dzieło własne (tamże 1902, wyd. 5-e). Po polsku posiadamy monografię jego „O drgawkach porodowych“ (w „Odczytach klinicznych“ wydawanych przez „Gaz. lek.“ Serya IV, 39).—Por. „Biograph. Lexikon d. hervorrag. Aerzte“ (t. IV, str. 423).

Olshausen Justus, kryminalista niemiecki, brat lekarza (* 10 kwiet. 1844 w Kielu). Po odbyciu studyów w Berlinie, Heidelbergu i Getyndze, rozpoczął w Berlinie praktykę prawniczą, następnie zajmował kolejno różne urzędy w sądownictwie na prowincyi i w stolicy. W r. 1890 został radcą trybunału najwyższego. O. napisał między innemi: „Beiträge zur Reform des Strafprozesses“ (Berlin 1385); „Kommentar zum Strafgesetzbuch für das Deutsche Reich“ (tamże 1879 — 83, 2 tomy; wyd. 4-e 1892).

Olshausen Herman, teolog ewangielicki (* dnia 21 sierpnia r. 1796 w Oldesloe w Han-nowerskiem, gdzie jego ojciec był duchownym, radcą konsystorza i superintendentem). Kształcił się w uniwersytecie w Kiel i przejął się kierunkiem Twestena i Schleiermachera. Zostawszy profesorem w uniwersytecie berlińskim, ogłosił jdrukiem „Historiae Ecclesiae veteris monumental (Berlin 1820—22). W r. 1817 napisał życiorys Filipa Melanchtona, czem jeszcze więcej zwrócił na siebie uwagę pruskiego mi-nisteryum oświecenia. W r. 1825 powołano go na nadzwyczajnego profesora w uniwersytecie królewieckim. Tu występował przeciwko teozofowi J. H. Schönherowi. Z powodu słabego zdrowia przeniósł się do Erlangern w 1834, gdzie był czynny aż do śmierci (d. 4 września 1839) na zapalenie płuc. — Ogłosił drukiem następujące dzieła: „Echtheit der vier Kanonischen Evang. aus der Geschichte der zwei ersten Jahrhunderte erwiesen“ (Królewiec 1823); „Ein Wort über tieferen Schriftsinn“ (Królewiec 1824); „Die Biblische Schrift-

(1840).

cza

Hr.

W W.

na

Hr.

marca

czynny

ener-

zy-

Na tem

A. G.

D r J. 1’.

Olsza lub Olcha (Alnus Tourn.) jest drzewem dość wyniosłem i licznie w niektórych o-kolicach reprezentowanem; należy zaś do rodziny brzozowatych (ob.) (Hetulaceae),

auslegung“ (Hamburg 1825); „Christus der einzige Meister“ (Królewiec 1826). Nadto napisał komentarz do wszystkich pism Nowego Testamentu. Por. Dr. L ii b k e r a Słownik Schleswigo-holsztyńskich literatów 1796 — 1828. Małżonka O-a poświęciła mężowi nekrolog w Reinwa Ida „Allgemeine Repertorium für teologische Literatur und christische Statistik“

Ks. A. K. I>.

Olsiady (żmudź. Alsedei), m-ko w gub. Kowieńskiej, pow. Telszewskim, u źródeł rz. Szui, 14 w. od Telsz, w pięknem położeniu, przerżnięte sześciu krzyżującemi się drogami. Kościół katol. drewniany (fund. w r. 1476 przez b-pa żmudź. Bartłomieja II), kaplica katol. z drzewa (wzniesiona w r. 1797 przez ks. Degutowi-i parafian); urząd gminny; jarmark doroczny; około 2 000 mk. (w r. 1859 było tu 26 dom. i 565 mk.).—O. były dawniej zwyczajną rezydencyą biskupów żmudzkich, którzy posiadali tutaj wspaniały pałac, zbudowany przeważnie z dębu (dziś opuszczony). Przy kościele znajdują się dwie altarye, fundowane w lat. 1789 i 1813. — „Slow. Geogr.“

Ölsnitz, Oleśnice (wVoigtlandzie), miasto w saskim obw. reg. Zwickau, nad rz. Białą El-sterą, punkt węzłowy kolei Reichenbach-Eger i Zwickau-Ö., 409 m. nad p. m. Dwa kościoły ewangelickie (jeden z nich pod wezw. św. Ja-kóba bardzo starożytny), piękny ratusz, sąd, znaczna fabrykacya dywanów i gorsetów, fabryki obić meblowych, portyer. serwet, firanek, drelichów, 'materyj bawełnianych, odlewnie żelaza, fabryki budowy machin, farbiernie, drukarnie, fabryki obuwia, lakieru i pokostu, cegielnie, młyny parowe, browary i t. d.; około 15 000 mieszk. (przeważnie ewang.). W Elste-rze i jej dopływach podczas 16 — 18 tygodni letnich poszukiwane są perły. — W pobliżu wieś Voigtsberg (3 000 mk.) ze szczątkami potężnego ongi zamku, będącego do r. 1327 siedzibą Voigt’ôw (wójtów) Voigtland’u (obecnie zakład poprawczy dla kobiet). — Ö. jest bardzo starożytnem miastem, założonem jakoby VI przez Wendów; przedtem należało do voigtôw z Plauen, potem do Miśnii, następnie do burgrabiów z Norymbergi, aż w r. 1410 zostało przyłączone do Saksonii.—W r. 1859 miasto Ö. zgorzało prawie doszczętnie i zostało nowo bardzo regularnie odbudowane. — Por. Jahn „Chronik der Stadt Ö.“ (Ö. 1872, wvd.

2-gie).

Olsson Jan, polityk szwedzki (* 7 1858 w Helsingborgu). O. studya uniwersyteckie odbył w Upsali (1878—1886). Następnie osiadł w Sztokholmie, gdzie zajmował się praktyką adwokacką. Jednocześnie brał udział w życiu politycznem i dzięki swej gii, zmysłowi organizacyjnemu i wymowie skał imię. W sztokholmskim „Liberalnym związku wyborczym“ był w latach 1887 — 1890 sekretarzem, w 1890 został prezesem.

stanowisku wykazał ogromne zdolności agita-torskie i wystąpił jako niezmordowany szer-mier radykalizmu. W r. 1892 był obrany na posła w jednym z okręgów wyborczych stolicy do Izby Niższej, gdzie występował zawsze w charakterze bezwzględnego radykalisty, przez co u-tracił zaufanie wielu dawnych swoich wyborców. Odkiedy powstał w Szwecyi t. zw. parlament ludowy, instytucya przeciwurzędowa, między innemi domagająca się wprowadzenia powszechnego głosowania, O. stał się zapalonym obrońcą tej sprawy.

Olstro (franc, fourreau de pistolet, niem. Holster), pochwa do pistoletu. Nazwa olstro, ol-strze tak samo jak rzecz sama, przybyła^do nas z Niemiec już w wieku XVI, przerobiono ją zaś z odmianki dolnosaskiej, brzmiącej „Holster“. — Gdy od początku wieku XVI zaczęto coraz częściej uzbrajać jezdnych w broń palną, wynaleziono rodzaj rusznicy krótkiej, nazwanej pistoletem (ob.); rozpowszechaiła się szczególnie prędko w konnicy niemieckiej, a między r. 1530 a 1550, wraz z pułkami zaciężnemi nie-mieckiemi rozeszła się i po krajach ościennych. Początkowo jeździec miewał tylko po jednym pistolecie i naszał go zatknięty za pas, albo zawieszony u szyi na taśmie. Nieco później, gdy jeźdźca zaczęto zaopatrywać w dwa pistolety, obmyślono dla nich pochwy, czyli puzdra, przymocowywane do siodła. —O., zwykle uszyte ze skóry grubej, czasem u dołu obite blachą mosiężną lub żelazną, rozmiarem stosuje się do wielkości pistoletu, jest obłe w części najznaczniejszej długości swej, ku górze zaś rozszerza się lejkowato, spłaszczając się zarazem. Ta część rozszerzona, aby uchronić pistolet od za-moknienia, opatrywana bywa nieraz w płat skórzany, nakrywający ją z wierzchu, a podczas pochodu rzemykiem na sprzążkę zapinany, ü-a, spłaszczeniem części swej górnej zwrócone do konia, przypinane bywają z przodu do siodła po jednym z każdej strony, tak, że jeździec miewa je pod ręką przed sobą, a W razie potrzeby szybko po broń do nich sięgnąć może. — Dawniej, póki jeździec miewał po dwa pistolety, konieczne bywały także i dwa O-a; obecnie, pomimo, że daje się żołnierzowi konnemu tylko jeden pistolet lub rewolwer (ob.), liczbę podwójną O-er zatrzymano; jedno z nich służy w razie takim do przechowywania innych przedmiotów drobnych, potrzebnych żołnierzowi.—O-ami nazywano też dawniej u nas puzdra inne, mniej lub więcej wyglądem swym do nich podobne, przeważnie do użytku w podróży służące, mówiono więc o O-ach na flasze, albo o srebrowych, w których tkwiły noże i łyżki srebrne w drogę lub do obozu zabierane.

fr

1 •-‘¹

• Mi

nrni'vfjss

Hilf

» ■.*

tüwP

SS»

I-/-J

f/

■À"

OTg

-,

fŁ4

SI:

é ii-4 JH

StefeM

b'

Fy

■ -j

II

•v.

RS

««Sic '

i-- ■*

1-

p®S

mi}'.

. • /,

-'r-R:

10

Fig 58. Olsza czarna (Ænws glutinosa). 1—Gałązka z rałodenii kotkami; 2—Kotki pręcikowe (męskie); 3 — Kwiat pojedynczy z 4-ma pylnikami; 4 —Kwiatostan żeński; 5—Kwiat żeński o dwu dwuszyjkowych słupkach; 6—Owoc; 7—Dojrzałe szyszki; 8—Wypróżniona szyszka; 9 —Pęd z trzema pączkami; 10—Olsza szara (Alnus incana): gałązka z owocami.

27

Wielka łon. Powiz. Uuitr. Ser. 11. Zesz. 36a T. V.

tanik“ (Berlin 1902).

jednopiennem, t. j. na tych samych okazach ma kwiaty, ebrane w kotki, pręcikowe i słupowe. Istnieje² dzisiaj kilka gatunków, o-prócz kilkunastu odmian, z których najwięcej obchodzą nas trzy~gatunki, rosnące w Europie, a mianowicie: O. c z a r n a (A. glutinosa G a e r t n.); biała, szara lub Olszyna (A. incana DC.) i O.z i e 1 o n a (A. viridis DC.)—1) O.c z a r n a j est drzewem 60—70 stóp Wysokiem; rośnie przeważnie najlepiej na miejscach błotnistych, gdzie często tworzy gęste krzewy. Jej kora jest zewnątrz początkowo brunatno - czerwona, później czarna i spękana; na wewnętrznej stronie czerwonawa. — Drewno jest dość twarde i pięknie czerwone. Liście ma ciemno-zielone, okrągłe i szerokie, brzegiem nierówno ząbkowane i w dotknięciu za młodu jakby lepkie. Nerwy, w kątach z małemi kupkami włosów, występują wyraźnie na spodniej stronie liścia. Kwiaty zebrane są w kotki (bazie). Kotki pręcikowe (męskie) są długie, walcowate, zwieszające się i purpurowo-czerwone; każdy kwiat o 4 pręcikach; ukazują się już w późnej jesieni i tak zimują, a na wiosnę rozwijają się dalej; później więdną i odpadają. Kotki słupkowe (żeńskie) znacznie mniejsze od pręcikowych, jajowato-okrągłe, również purpurowo-czerwone i na obu końcach tępe. Po zapyleniu łuski kwiatów słupkowych drewnieją i pozostają na ogonku tworząc rodzaj małej szy-szeczki. Pod każdą łuską tej szyszki znajduje się nasionko w postaci dwóch orzeszków-nieo-skrzydlonych. Ó. czarna rośnie prawie w całej Europie, Azyi . północnej, Afryce i Ameryce, przeważnie na mokrych łąkach, bagnach, nad brzegami rzek i stawów, a przenosi grunt wilgotny ponad każdy inny. Tworzyła ongi całe lasy, np. w Augustowskiem. Dzisiaj już w wielkiej części wycięta. Kwitnie od marca do kwietnia. O. czarna ma wielorakie zastosowanie jako drzewo i jako drewno. Jako drzewo nadaje się znakomicie do wzmacniania brzegów stawów, rzek, młynówek, a sadzona na wilgotnych łąkach dobrze je osusza. Drewno jej dobre jest na opał: pali się jasno, niewiele wydając dymu. —Węgla olszowego używają przy fabrykacyi prochu strzelniczego i w hutach. Drewna używają także do budowli wodnych, na wyroby stolarskie i tokarskie, już-to w jego naturalnej barwie lub też zaprawione na czarno. Do budowy domów nie nadaje się, gdyż łatwo toczą je gąsienice różnych owadów. Kory używają do farbowania na brunatno a z witryolem żelaza na czarno; także szyszki dają czarną farbę. Liście i kora służą również do garbowania. Dawniej kory i liści O-wych — Cortex et Folia Alni— używano jako leków z powodu ich własności gorzkich i ściągających. I dzisiaj jeszcze lud nasz używa do leczenia wrzodów, na-brzmień, porażeń, przy torbieli mlecznej etc. Odmiany tego gatunku różnią się tylko budo-

wą liścia lub jego barwy. —2) O. biała lub Olszyna, którą już z daleka można odróżnić od poprzedniej, gdyż ma konary i gałęzie fbar-dziej pionowo w górę rosnące, dochodzi także 60—70 stóp wysokości. Kora gałęzi jest szara i w pierwszej młodości owłosiona. Liście jej są podłużnie jajowate, ogonkowe, na brzegu ostro i podwójnie piłkowane, na stronie wierzchniej w młodości delikatnie owłosione, a na stronie spodniej szare. Kwiaty również rozwijają się przed liściami i w budowie swej' nie wiele się różnią od kwiatów O-y czarnej. Szyszki jej są znacznie większe i prawie okrągłe. Rośnie w całej Europie od południa aż do północy, a lubi przedewszystkiem suche wzgórza. Często spotkać ją można w parkach i ogrodach miejskich. Dostarcza również drewna tak dobrego jak brzoza i nadającego się do budowli wodnych. Znanych jest dzisiaj kilka jej odmian, powstałych drogą krzyżowania.—3) O. zielona rośnie w Europie, także w Ameryce, a głównie na stokach wzgórzy i to dość wysoko. Tworzy ona krzewy lub drzewa do 12 stóp wysokie i podobną jest nieco do brzozy omszonej łub pachnącej (ob.). Jej gałązki są czerwonawo-brunatne i nieco kanciaste, liście okrągławo-jajowate, ostro piłkowane, czasem nawet podwójnie, do 4 cm. długie. Kwiaty zebrane w kotki, z których męskie mają do 12 cm. długości; żeńskie zaś podczas kwitnienia 4 — 5 mm., stoją na osobnych szypuł-kach i zamieniają się później w szyszkę około 1 cm. długą. Nasionko jest o jednem wąskie m skrzydełku. Kwitnie od maja do czerwca i dostarcza dobrego drewna na opał i do wyrobów. W półn. Ameryce rośnie A. glauca Michx., która, zdaje się, jest tylko odmianą A. incana\ tamże rośnie A. serrulata W i 11 d., której kora używana jest w lecznictwie domowem; w Gre-cyi spotykamy A. oblongata Wiljd., a w Japonii A. japonica S. et Z.; również kory jej używają w lecznictwie ludowem.—Literatura: G. Dragendorff „Die Heilpflanzen etc.“ (Stuttgart 1898); E. Ha liier „Flora von Deutschland“ (tom X); J. R. C z e r w i a k o w s k i „Opisanie roślin etc.“ (III, Kraków 1859); E. Warming „Handbuch der systematischen Bo-

J. Hel

Olszana, m-ko w gub. Kijowskiej, pow. Zwinogrodzkim, przy uściu ruczaju Maźniki do rz. Olszanki, 25 w. na płn.-wschód od Zwino-gródki, 18 w. od st. kolei fastowskiej Ho-rodyszcz, 185 w. od Kijowa. Cerkiew, szkoła ludowa, 2 młyny wodne, 3 deptaki, 22 wiatraki, cukrownia i rafinerya (założona w r. 1868), ambulatoryum. Gmina O. obejmuje 5 miejscowości: 1 m-ko, 3 sioła, 1 wieś i liczy około 16 000 mk. M-ko O. liczy 6 000 mk. W końcu w. XVIII była tam kaplica katol. parafii śmi-lańskiej, później zwinogrodzkiej. W O-nie jest zarząd klucza olszańskiego. Pozostały tu jeszcze ślady dawnego wału ziemnego oraz funda-

Hr

Fig. 6C. Olszewski I (herb).

Olszewski II, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem—nad podkową z krzyżem na barku — kruk w prawo z pierścieniem złotym w dziobie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej takimikruk jak na tarczy. Labry błękitne—z prawej strony podszyte złotem, z lewej—srebrem. Odmiana herbu Ślep o wron (ob.), powstała w w. XVI, a używana przez

mentów jakiegoś budynku. W okolicy ra-ka mnóstwo uroczysk, pokrytych gruzami siedzib ludzkich i resztkami sadów — były to niegdyś futory mieszczan. Ważniejsze uroczyska: Kru-głe Łoży, jar Charczewski i Szelewszczyzna. Podanie niesie, że O. była ongi wielkiem miastem i słynęła z zamożności mieszkańców i urodzajności gruntów okolicznych, skąd poszło przysłowie: „Olszana—kochana“. — Według dokumentów, O. została osadzona po r. 1638 staraniem hetm. Stanisława Koniecpolskiego, właściciela pobliskiego Mlijowa, na warunkach naj-rozleglejszej słobody. W czasie wojen kozackich i hajdamaczyzny pod O-ną odbyło się kilka potyczek. Odtąd m-ko poczęło upadać. W pierwszej połowie w. XVIII należało do dóbr śmilańskich ks. Lubomirskich, którzy sprzedali je ks. Potemkinowi. Po śmierci jego Olszana przeszła, wraz z całą Śmilańszczyzną, do Engelhardtów, po których w r. 1830 otrzymała ją w spadku hr. Aleksandra Branicka. „Słów. Geogr.“ ob. Olszanka.

Olszanicki, tytuł używany niekiedy od miejscowości Olszanica w ziemi Przemyskiej w XV wieku przez kniazia Michała Konstantynowicza Pińskiego, protoplastę kniaziów Kurcewiczów (ob.).    *>■

Olszanicki potok: 1) potok podgórski, powstaje na płd. obszarze gm. Kornatki, w pow. Wielickim; płynie przez Kornatkę na płn., a zwróciwszy się na płn.-wsch., na granicy Dobczyc, Krzyworzeki i Czusława wpada z lewej strony do Krzyworzeki (ob). Długość blf₂ kim.

2) O., powstaje na południowej granicy gm. Olszanicy z Tyśmienicą, w pow. Tłumackim, u półn. stóp góry Mohiłki (341 m.); płynie na płn.-wsch., opływa wieś Olszanicę od wsch., a zrosiwszy łąki wsi Miłowania, uchodzi w tejże wsi do Korosilny z lew. brzegu. Brzegi skaliste, gipsowe. Długość biegu 5 kilometrów, źródło 268 m, uście 242 m. npm. — „Słownik Geogr.“

Olszanka, nazwa wielu rzeczek: 1) błotnista rzeczka w pow. berdyczowskim, bierze początek na gruntach wsi Sopina, przepływa pod Mączynem, Szynderówką, Białą, Bryckiemi, Wachuówką i w pobliżu Turbowa uchodzi od | lew. brz. do Desny. 2) O., rzeczka w pow. jam- ' polskim, zaczyna się powyżej wsi Olszanki, i wpada od praw. brz. do Szumiłówki albo Mar-kówki, przy uściu jej do Dniestru. 3)0., Olszana albo Niechaj e w, rzeka w gub. kijowskiej, prawy dopł. Dniepru, wypływa w płn wsch. części pow. Zwinogrodzkiego, na gruntach wsi Kiryłówki, w pobliżu m-ka Olszany, mija Więzówek, Chłystynówkę, Horodyszcze, Mlijów, pod wsią Starosiele ginie w błotach i trzęsawiskach, łączących się z błotami Irdynia; pod wsią Ząkrzówką, połączywszy się z Dyże-wą, znów pozór rzeki przybiera i poniżej Mo-szen, w pow. Czerkaskim, uchodzi do Dniepru pomiędzy Rosią a Taśminą. Oprócz Dyżewy

przybiera rzeczki: Maźnik, Łucankę, flPopówkę, Topilankę i inne. —„Sł. Geogr.“

Olszany, miasteczko w gub. Wileńskiej, ob. H o 1 s z a n y.

/ Olszer v. Ols zur a. Herb polski. Na tar

ife

Fig. 59. Olszer (herb).

czy wpolu złotem trepka czarna. Nad hełmem w zawoju czerwono-srebrnem — pół męża bez rąk w szacie czerwonej, ze spiczastą czerwoną czapką o białym wyłogu. Labry z prawej strony czerwone, podbite zlotem, z lewej czerwone, podbite srebrem. Używała go frankońska rodzina von Holtzschuher, której jedna gałąź osiadła w w. XVI w Inflantach, gdzie z czasem spolszczyła nazwisko na Olszer. Z nich Bertram był kasztelanem derpskim w r. 1616. — Z r ó-d I a: Ms. Duryewskiego; Niesiecki; Siebmacher III, 1 1, tabl, 50.

Olszewski I, herb polski. Na tarczy w polu czerwoaem — półtrzecia krzyża srebrnego. Nad hełmem w koronie szlacheckiej — pół czerwonego lisa, wyskakującego w prawo. Labry czerwone, podszyte srebrem. Odmiana herbu Lis (ob.), powstała prawdopodobnie w wieku XVIII, a używana przez jedną z gałęzi rodziny Olszewskich „z Oleszowca“, zamieszkałą w Galicyi i tamże do ksiąg szlachty zapisaną w latach 1782 —1838.—Ź ró dl a: Poczet szl. galicyjskiej; Rietstap; Hefner: Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien.

A. Ü.

A. G

nae

367).

rodzinę Olszewskich „z Olszewa“, zamieszkałą na Litwie i w Galicy!) Zachodniej i tamże do ksiąg szlachty dziedzicznej zapisaną w latach

Fig. 61. Olszewski II (herb).

1787— 1795. — Ź[ródła: Kojałowicz (podaje w hełmie pięć piór strusich); Niesiecki; Hefner; Ostrowski; Poczet szl. galicyjs.; Borkowski.

Olszewski Jakób (* 1585—f w Wilnie r. 1634), Jezuita, profesor filozofii i teologii, dziekan i podkanclerzy Akademii wileńskiej, mówca zapraszany z kazaniami na ważniejsze uroczystości i pogrzeby najznakomitszych osób su ego czasu. Mowy jego razem zebrane wydrukowano w drukarni wileńskiej X. X. Jezuitów r. 1645 pod tytułem „Kazania albo Tytuły przez Wielebnego X. J. Olszewskiego, S. J. S. Theol. Doktora“.

Olszewski Marcin (* 1608—f 1667), pro-wincyał Jezuitów, wydał pomiędzy innemi po polsku i łacinie w r. 1661 „Judicium theologi-cum de sacramentali absolutione et peccatis militum in R. Poloniae colligatorum“ („Rozsądek według teologii o sakrament, rozgrz. i grzechach żołnierzy w Król. Polsk. skonfederowa-nych“).

Olszewski Michał, pisarz historyczny (* 1779 w gub. Grodzieńskiej). Przez pewien czas był nauczycielem ekonomii politycznej i literatury w szkołach wydziałowych okręgu wileńskiego, zostających pod zwierzchnictwem U-niwersytetu wileńskiego. — Następnie pełnił obowiązki] kapelana gimnazyalnego i ostatecznie został proboszczem w Wołpie. W literaturze głównie znany jest jako wydawca i redaktor „Tygodnika Wileńskiego“. Redakcyę objął

r. 1822 bezpośrednio po Szydłowskim; był to czwarty z kolei redaktor pisma w ciągu roku, które od r. 1816 do r. 1822 redagował Lelewel. Tam drukował O. większe rozprawy i krótsze artykuły treści historycznej, przeważnie tłómaczone z francuskiego i angielskiego; na język polski przełożył: Go ldsmitha „Historya rzymska“ (2 t. Wilno 1813); tegoż „Zbiór krótki historyi greckiej“ (tamże 1819); tegoż „Krótki zbiór historyi rzymskiej“ (2 t. tamże 1820); Dupaty „Listy o Włoszech“ (3 t.. tamże 1818); ks. Millota „Historya francuska“ (tamże

1821) Nadto rozpamiętywanie religijne: „Brama otwarta do wieczności“ ( Wilno 1814).

Olszewski Jan, zakonnik, Bazylianin, później ihumen monasterów: witebskiego, mińskiego, boruńskiego i torokańskiego (f r. 1720 w Borunach). Ogłosił pismo polemiczne: „Re-futacya pisma wydanego przez Jezuitów połoc-kich w r. 1699 p. t. Informacya o dobrach do kolegium polockiego należących“; nadto wydał „Objaśnienia niektórych praw i konstytucyi zakonnych przeciw gwałcicielom czwartego ślubu“ i kilka innych | rozpraw o rzeczach zakonnych.

Olszewski Kroidko Józef at (* na Podolu w r. 1824 —f w Jałcie d. 17 sierpnia roku 1860) lekarz. Po ukończeniu gimnazyum w Winnicy przykładał się do nauk lekarskich w Kijowie i tam je też ukończył, poczem wstąpił do służby wojskowo-lelarskiej. Będąc studentem, napisałArozprawę „O protiwujadjach pri otrawlienii myszjakom“, za którą otrzymał medal złoty od wydziału lekarskiego; w druku nie wyszła. Przebywając jako lekarz wojskowy w Dorpacie (obecnie Jurjew), po obronieniu rozprawy „De morborum pulmonalium objecti-vae diagnoseos progressu, a tempore Laennecii usque' ad’ nostram aetatem, simul hujus doctri-ad therapiam vi exhibita“, dyplom doktorski w r. 1851 otrzymał. Po opuszczeniu Dorpatu zarządzał lat kilka szpitalem wojskowym w Lowizie (Finlandya). Rok 1857 spędził za granicą, kształcąc się w zakresie chorób ocznych, którym miał zamiar poświęcić się nadal wyłącznie. Powróciwszy z wycieczki, został w r. 1859 docentem prywatnym oftalmologii w Akademii wojskowo-lekarskiej w Petersburgu, a już w rok potem zmarł.—O. prac kilka ogłosił w wydawnictwach: „Drug zdrawja“ i „Wo-jenno-mjedicinskij Żurnał“, po śmierci zaś; autora Departament wojskowo-lekarski wydał napisane przez niego dzieło „Anatomija i fizjoło-gija organa zrjenija. Po|[nowiejszim i sob-stwjennym nabij udjeni am“ (Petersburg 1861, w 8-e, str. VI, III, 324 i 3 tabl.). — Por. S. Koś mińskie go „Słownik' lek. pols.“ (str.

D-r J.p\

Olszewski K a;r'o 1 S t a n i s ł a w (* 29^stycznia 1846 w Broniszowie, obwód Tarnowski); do gimn. uczęszczał w N. Sączu i Tarnowie do r. 1866. Na uniwersytecie był w Krakowie do

r. 1870; w 1871 został asystentem kat. chemii; w r. 1872 wyjechał za gianicę na studya, które odbywał głównie w Heidelbergu pod Bunsenem; słuchał prócz tego wykładów Bluma i Kirch-hoffa. Doktoryzował się tamże; za powrotem do Krakowa nostryfikował doktorat w r. 1873 i habilitował się jako docent pryw., poczem w r. 1876 został nadzwyczajnym, w r, 1891 zwyczajnym profesorem chemii i dyrektorem I Instytutu Chemicznego. Na członka koresp. Akademii obrany w r. 1888, na zwyczajnego w 1896; członkiem zakrajowym Czeskiej Akad. umiej.

w Pradze został w r. 1895, czł. hon. Tow. lek. wileńskiego w 1895-m. Prace naukowe O-o mają główny punkt ciężkości w badaniach nad skropleniem gazów i nad zachowaniem się ich przy nizkich temperaturach. Nad skropleniem gazów pracowano już od końca w. XVIII. Pomijając teoretyczne spekulacye Lavoisiera, mamy w owym czasie pracowników eksperymentatorów, jak Boerhaave, van Marum, Lord North-more i inni, których badania jednakże ograniczały się do gazów bardzo łatwo dających się przeprowadzić do stanu ciekłego, jak amoniak, chlor, bezwodnik siarkawy. Systematyczne prace w tej mierze zawdzięczamy dopiero Faradayowi, który też w latach 1823 i 184;" skroplił wszystkie niemal gazy, z wyjątkiem wodoru, tlenu, azotu, tlenku węgla, tlenku azotu i metanu.

śnieniem, przez co można otrzymać temperaturę do—150, tj. niższą niż temperatura krytyczna wszystkich owych gazów, z wyjątkiem wodoru, i z jej pomocą udało się, zrazu obu badaczom wspólnie, potem zaś każdemu z osobna, skroplić rzeczywiście te gazy. O. badał własności fizyczne cieczy w ten sposób ’ otrzymanych, więc gęstość, spótczynnik rozszerzalności, temperatury krytyczne, temperatury wrzenia pod ciśnieniem atmosferycznem, pod ciśnieniami niższeini i wyższemi (zatem krzywe ciśnień pary), temperatury i ciśnienia ustalenia. Przy tej sposobnośct udoskonalał wciąż przyrządy, służące do otrzymania skroplonych gazów, tak, że od aparatu z r. 1883, w którym objętość cieczy wynosiła zaledwie kilka milimetrów sześciennych, przeszedł wkrótce do aparatu, gdzie mógł otrzymać kilka centymetrów sześciennych, potem centymetrów kilkanaście lub kilkadziesiąt; za pomocą aparatu opisanego w sprawozdaniach akademii krakowskiej z ro-

nego naczynia lub jakiegoś aparatu, a w następnym roku powiększa aparat tak, że na zjeź-dńe lekarzy i przyrodników w Krakowie w r. 1891 może zademonstrować już około ćwierci litra ciekłego tlenu. W ten sposób uzyskuje nauka nowy potężny czynnik w badaniach: otrzymuje środek, za pomocą którego można z łatwością rozszerzyć zakres badanych temperatur aż do temp. — 210" (temperatura wrzenia tlenu pod ciśnieniem około 8 mm. rtęci), a nawet, przez zastosowanie zmrożonego azotu, do temper. —225". Dzięki tym środkom pomocniczym O. skrapla i ustala po raz pierwszy wiele gazów, jak chlor, chlorowodór, fluorowodór, fosforowodór, arsenowodór, autymonowodór, etylen, fluorek krzemu, etan i propan, selenosodór i siarkowodór, oraz oznacza ich temperatury krytyczne. Zestala również po raz pierwszy ciecze: alkohol metylowy, etylowy, amylowy, eter etylowy dwusiarczek węgla, trójchlorek fosforu. Ustawiczne próby skroplenia najoporniejszego ze znanych wówczas gazów, wodoru, doprowadzają go w r. 1891 do oznaczenia ciśnienia krytycznego wodoru wynoszącego 20 atm. W cztery lata potem oznacza i temperaturę krytyczną oraz temperaturę wrzenia tego gazu, wynoszące — 234.5° względnie —243.5°. Równocześnie niemal z tą ostatnią pracą wykonywa, na prośbę W. Ramsaya, wspólnie z lordem Rayleighem (odkrywcy argonu), badanianad przeprowadzeniem tego gazu do stanu ciekłego i stałe-

Niepowodzenia Faradaya należy przypisać prze-dewszystkiem temu, że wówczas nie zdawano sobie dokładnie sprawy ze stosunku między stanem gazowym i stanem ciekłym, i wskutek tego zbyt wiele liczono na wysokie ciśnienia, nie j ku 1889 można było demonstrować skroplenie zastosowując odpowiednio nizkich temperatur, j kilkudziesięciu cent. sześciennych tlenu ca-Tak np. Natterer w latach pięćdziesiątych w. j lemu audytoryum. W r. 1890 O. podaje opis XIX stosował ciśnienia dochodzące do kilku ! przyrządu, umożliwiającego otrzymanie 100 cm. tysięcy atmosfer, a mimo to nie osięgnął j cieczy, którą można nawet wylać do podstawio-skroplenia żadnego wymienionych powyżej gazów, gdyż pracował w temperaturze zwyczajnej. Dopiero w r. 1869 Andrews zbadał dokładnie i ściśle naukowo warunki, przy których zachowaniu można bezwodnik węglowy skroplić, i przekonał się, że istnieje pewna temperatura graniczna, zwana temp. krytyczną, powyżej której nawet najsilniejsze ciśnienie nie skropli gazu, a poniżej której wystarczy do tego ciśnienie nawet niezbyt wysokie; istnienie takiej temperatury przypuszczał już genialny Faraday, choć nie określił jej doświadczalnie dla żadnego gazu. Praca Andrewsa, choć tak podstawowa, nie wszystkim badaczom jednak była znana, i dlatego jeszcze w r. 1878 Pictet używał celem skroplenia tlenu i wodoru ciśnień olbrzymich, wynoszących kilkaset atmosfer; doświadczenia jego jednak nie doprowadziły do pożądanego rezultatu, a pozornie pomyślne wyniki należy niewątpliwie przypisać błędom doświadczalnym oraz pewnemu sangwi-nicznemu optymizmowi w obserwacyach. Dodatniej sze rezultaty osiągnął równocześnie Cail-letet, który wprawdzie również stosował nader wysokie ciśnienia, ale używał ich jako źródła zimna, gdyż przez nagłe zwolnienie gazu z ciśnienia, przez tak zwane ciśnienie adiabatyczne, otrzymał takie oziębienie temperatury, że gaz zamieniał się w ciecz (t. j. w mgłę złożoną z drobniutkich kropelek) na pewien ułamek sekundy. Jednak pierwsze skroplenie o-wych gazów opornych, tak zwanych gazów do- go. W kilka miesięcy następnie otrzymuje skonałych, zawdzięczamy dopiero O-mu i Wró- od Ramsaya próbkę świeżo przez tegoż odkry-blewskiemu, którzy dwa pierwsze doświadczę- tego helu. i wykonywa próby skroplenia tego nia prowadzili wspólnie; stosowali oni jako śro- gazu; próby te doprowadzają wprawdzie do dek oziębiający etylen wrzący pod niskiem ci- ¹ chwilowego osiągnięcia temperatury — 265°,

ale nie osiągają zamierzonego celu. W tymże    nego aparatu do tegoż samego celu; przyrządy

czasie ogłaszają: Hampson w Anglii i Linde    opisane w ostatnich dwóch pracach mogą słu-

w Niemczech sposoby otrzymania skroplo-    żyć również i do skraplania innych gazów do-

nego powietrza w ogromnych ilościach, w sposób    skonałych i powietrza, a jako znacznie wygo-

ciągły; metoda polega na zużytkowaniu ozię-    dniejsze i prostsze od aparatów opisywanych

hienia, powstałego przez rozprężenie gazu    przez innych autorów, stanowią znaczny postęp

z wyższego do niższego ciśnienia, na oziębianiu    w tym kierunku; wyrazem tego jest fakt, że

się własnem gazu w dalszym ciągu, i na kumu-    szereg instytutów zagranicznych, chcąc mieć

lowaniu w ten sposób małego pierwotnie skutku    możność otrzymywania ciekłego powietrza i wo-

ziębiącego. Do wodoru nie dał się z razu ten    doru, zakupił przyrządy Olszewskiego, wyrabia-

system zastosować, gdyż wodór nie oziębia srę    ne w kraju, przez W. Grodzickiego, mechanika

w tych warunkach, lecz ogrzewa; w r.|1898    uniw. Krakowskiego. Ogólny dorobek O-go

liii

w przeciągu trzydziestoletniego okresu pracy wynosi 43 rozprawy, który nazwisko jego rozsławiły na całym obszarze cywilizowanego świata. Znaczenie prac O-go może ilustrować choćby ten fakt, że w każdym podręczniku bądź chemii, bądź fizyki zawsze spotykamy jego nazwisko. Tad- Kstr-Olszewski Wiktor, pseud.' Mieczysława Br z e z ińs kiego.

‘•■•i-

D-r J P.

Olszkowski JJan, doktor ^medycyny, żyjący w połowie pierwszej wieku XIV, znany jest tylko z tego, że uczynił zapis 10 grzywien na rzecz Rafała ze Skawiny, proboszcza kieleckiego, kanonika i oficyała krakowskiego. Na wykonawców testamentu wyznaczył Der sława z Borzymów a, archidyakona krakowskiego, Jakóba z Barowie z, mistrza dekretów, i Macieja zŁobyszyna, profesora teologii oraz kustosza u św. Floryana w Krakowie.—Por. Łętowskiego „Katalog biskupów kr.u (T. I, str. 401 i S. K o ś m i ń s ki e g o „Słowniklek. pols.“ (str. 367).

• ••

Olszowscy, herbu Prus II, ród polski. Gniazdem starożytnego domu tego, wzmiankowanego w aktach dziejowych już w w. XIV, była Olszowa w ziemi Sieradzkiej. Pierwszym z Olszowskich, który przyczynił się do wyniesienia ro du swego ponad poziom zwykły, był Waleryan, podkomorzy wendeński, a później kasztelan spicymierski (r. 1646). Synami jego byli: J ę-drzej arcybiskup gnieźnieński (ob.) i Hieronim, wojewoda rawski (ob.). Z innych członków Fig. 62. Olszewski Karol.    . tej rodziny na wzmiankę zasługują z powodu za

sług, położonych dla ojczyzny, stryjeczni bracia Dewarowi udaje się jednak i wodór skroplić arcybiskupa: Jan, kasztelan brzeziński (r. 1608) w aparacie wzorowanym na przyrzędzie paten- i Stanisław, kasztelan wieluński (r. 1672), towanym przez Hampsona, za pomocą uprze- wreszcie bratanek tegoż, Marcin, marszałek dniego wyziębienia przyrządu powietrzem cie- trybunału koronnego (r. 1690), starosta wieluń-płem; w r. 1901 dokonywa tego i Travers ski, komisarz Rzeczyplitej i wielokrotny poseł w Londynie. Olszewski w tym roku, pracując na sejmy.—Źródła: Niesiecki; Wielądko. p-również nad skropleniem wodoru, oznacza wa- Olszowski Andrzej h. Prus, arcybiskup runki, w których można tego dokonać, mierząc gnieźnieński i mąż stanu za czasów Wiśnio-temperaturę graniczną, w której owo ogrzewa- wieckiego i Sobieskiego królów (* w 1621 nie się wodoru wskutek rozprężania w apara- . w Olszowie, w ziemi Łęczyckiej, jako syn Wacie skraplającym zamienia się na oziębianie, j leryana, kasztelana spicymirskiego, i Zofii Duto jest oznacza temperatuię inwersyi zjawiska ! ninówny). Nauki początkowe odbywał u Je-Joule’a i Kelvina, wynoszącą—80.5°. W roku j zuitów w Kaliszu, potem w uniwersytecie Kra-nantępnym, za pomocą przyrządu zbudowanego kowskim. Już r. 1642, tj. w parę lat po skoń-na podstawie szeregu długich prac przygoto- czeniu nauk, został koadjutorem - kanonikiem wawczych, O. wreszcie skrapla i zestala wodór, a gnieźnieńskim za sprawą macierzystego dziad-wr. 1903 podaje opis jeszcze bardziej udoskonalo- ka, Mikołaja Koniecpolskiego. Wkrótce potem

wyprawił go ojciec, za poradą wojew. Sieradzkiego Denhoffa, do Włoch i tam Ol. kształcił się zrazu w Padwie, potem w Rzymie (gdzie uzyskał stopień doktora wraz ze Stanisławem Sarnowskim, późniejszym biskupem kujawskim, po trzechletnich studyach), wreszcie w Paryżu w Sorbonnie, wrócił do ojczyzny w r. 1646, równocześnie z posłami Władysława IV: Krzysztofem Opalińskim i Wacławem Leszczyńskim *

Sąd sejmowy obwołał Lubomirskiego banitą i skazał na utratę wszystkich piastowanych godności; był to dalszy ciąg niejako konfede-racyj wojskowych i projektu electio vivente rege tj. obioru ks. d’Enghien na króla polskiego, popierany gorąco przez królową Ludwikę Maryę. Lubomirski zasadniczo nie sprzeciwiał się tej myśli, ale żądał, by królowa nie mieszała się zupełnie do tej sprawy. Ol. w tej sprawie Lubomirskiego był jego obrońcą, próbował go uniewinniać i przestrzegał, by nie wywołano przez potępienie marszałka Lubomirskiego wojny domowej, podniósł bunt, ale O-go nie było wtedy w kraju, gdyż zachorował niebezpiecznie i dla poratowania zdrowia wyjechał do Schwalbach (1666). Wkrótce po powrocie, bo jeszcze w tym samym roku, uzyskał wysoką godność podkanclerzego, którą piastował lat dziesięć; wskutek niedołężno-ści kanclerza (także świeżo nominowanego na miejsce Prażmowskiego) Jana Leszczyńskiego O-go spadł cały ciężar prowadzenia polityki Rzpltej i kierowania kancelaryą. Jako podkanclerzy odznaczył się O. wielkiemi zdolnościami męża stanu — pracowitością, jakkolwiek nie zawsze jego pomysły i plany były szczęśliwe i trafne. Prawie zaraz po otrzymaniu mniejszej pieczęci miał do trudną i bolesną sprawę, a mianowicie po zgonie Maryi Ludwiki w maju r. 1667 oświadczył Jan Kazimierz, że w najbliższym czasie złoży koronę. O. próbował odwieść króla od zamysłu, nadaremnie jednak, ale potem ułatwił mu ją i czynił przygotowania do zwołania sejmu, którym miał król abdykować. Stało się to W no wem bezkrólewiu

Jakoż Lubomirski

(później prymasem), wysłanymi z prośbą o rękę Ludwiki Maryi. Król za poleceniem Opalińskiego chciał go przyjąć za sekretarza swojego, ale O. poprzestał na godności kanclerza prymasa Macieja Łubieńskiego i był nim przez lat pięć. Jako kanclerz prymasowski napisał uniwersał o śmierci króla Władysława IV i był bardzo czynny w czasie bezkrólewia i elekcyi.

przeprowadzenia bardzo

na

W tym także czasie dostał archidyakonią kaliską, ale od spraw publicznych trzymał się zupełnie zdaleka, zwłaszcza od śmierci Łubieńskiego (1652) i zajmował się pracami nauko-wemi. Zbliżył O-go do siebie Jan Kazimierz na i bardzo go polubił; O. towarzyszył królowi w jego wygnaniu Śląskiem w czasie wojny szwedzkiej w r. 1655, zarządzał kancelaryą i pisywał broszury zbijające pretensye Karola Gustawa -do Polski. Jedna z nich nosi tytuł „Vin-dictae Polonae seu responsio ad literas universales Caroli Gustavi d. 28 julii styl. vet. 1656 Varsaviae publicatas“. W tym czasie także wysłał O-go król do Frankfurtu nad Menem do książąt Rzeszy, zebranych na elekcyą nowego cesarza ze skargami na Szwedów i prośbą, by Rzesza nie udzielała pomocy królowi szwedzkiemu. Poselstwo to z r. 1659 było. bezsku- na teczne. ^ Po powrocie do kraju mianował go w sierpniu r. 1668. król dziekanem -krakowskim i referendarzem bierze O. ogromnie czynny udział, a przede-koronnym i w tym charakterze posłuje O. zno- wszystkiem jest autorem nader ciekawej bro-wu do Wiednia, do cesarza Leopolda, aby wy- szury politycznej „Censura candidatorum scep-cofał posiłki dane Polsce pod wodzą Montecu- tri Poloniae“. Jest to najważniejsze ze wszyst-cullego, bo dopuszczają się wielkich nadużyć, kich pism agitacyjnych, które się ukazały w cza-oraz załogę z Krakowa. O. doznał w Wiedniu / sie tego bezkrólewia, i nader cenne dla histo-nieprzychylnego przyjęcia. W r. 1661 został | ryka. Rozpatruje O. pięciu kandydatów biskupem chełmińskim i uczestniczył w nad- I koronę Polską: księcia moskiewskiego, neuhur-zwyczajnym, dwuniedzielnym sejmie w r. 1662, I skiego, lotaryńskiego, Kondeusza i Piasta. Rożna którym upadł zupełnie projekt elekcyi za j waza wszystkie możliwe korzyści z obioru każ-życia króla, odrzucony przez izbę poselską; dego z nich i[złe, jakieby ściągnęła ich elekeya, stamtąd O. wraz z biskupem kijowskim, Toma- odsłaniając przytem wiele ciekawych tajemnic szem Ujejskim, udał się na Litwę do skonfe- i intryg polityki królewskiej i dworu Jaua Ka-derowanych pod laską Żeromskiego i Kotow- zimierza, które, jako podkanclerzy, znał wy-skiego wojsk, domagających się żołdu. Misy a bornie ; najkrócej załatwia się z ks. neubur-ta również nie osiągnęła celu, wojsko litewskie skim, W ostatecznej konkluzyi oświadcza O., (koronne pod wodzą Świderskiego zawarło osobną że najodpowiedniejszym kandydatem, i tozwie-konfederacyę t. zw. Z w i ąz e k święcony ob.) lu względów, byłby „Piast“, tj. Polak; posuwa nie wróciło do posłuszeństwa. Lat parę na- się nawet dalej, bo poddaje, kto mógłby nim stępnych obraca Ol. na pracę pasterską w swo- zostać, a mianowicie Michał Korybut Wiśnio-jej dyecezyi, wyniszczonej przez wojnę szwedz- wiecki. — Tak więc O. był prawdziwym, ką; naprawia więc zrujnowane kościoły, obsa- a poniekąd jedynym, twórcą kandydatury i elek-dza duchowieństwem, podobnież w dobrach bi- cyi Wiśniowieckiego, bo i na polach elekcyj-skupich podnosi gospodarstwo i budynki folwar- nych nie zaniedbał usilnych zabiegów i starań, czne. Tymczasem wybuchła sprawa Jerzego by jego projekt się urzeczywistnił. Jego też Lubomirskiego, wytoczona na sejmie w 1664. to było zasługą, że szlachta koronna, a potem

i litewska przyjęły pomysł tej elekcyi i ogłosiły ją z zapałem ku wielkiemu niezadowoleniu magnatów. Ale nie dość na tern: O. był nietylko „twórcą“ króla Michała, ale równocześnie najgorliwszym jego opiekunem przez cały ciąg panowania. On-to bowiem pchnął króla w objęcia Austryi, z którą Wiśniowiecki zawarł ścisłą przyjaźń, wzmocnioną jeszcze poślubieniem arcyksiężniczki Eleonory, siostry cesarza Leopolda I (ob.). Po Eleonorę jeździł sam O. do Wiednia i sprawę ślubu jej z królem Michałem załatwił pomyślnie, przyjęty przez cesarza 10 grudnia 1669, a w lutym następnego roku był obecny przy akcie zaślubin w Częstochowie. Król Michał miał jednak w PMsce wielu nieprzyjaciół, zwłaszcza wśród możnych, na których czele stali prymas Prażmowski i marszałek Jan Sobieski; byli oni gorącymi zwolennikami polityki i ściślejszych stosunków z Fran-cyą, a stąd przeciwnikami Austryi. Dlatego też, gdy król związał się z Habsburgami, niechęć ta spotęgowała się: wtedyto powstała myśl de-tronizowania króla na rzecz ks. de Longueville. Szlachta ujęła się jednak za swoim kandydatem, wystąpiła ostro przeciw prymasowi, którego nawet pozbawiła godności arcybiskupiej, pozwała przed sąd Grzymułtowskiego i innych, wreszcie zawiązała Jtonfederacyą gołąbską (ob.). Ten gwałtowny protest szlachty przeraził samego króla, opuszczonego prawie zupełnie przez senatorów i żadnej nieposiadającego powagi, i O-go, który wreszcie wobec tej sprawy zajął niezbyt wyraźne stanowisko, czem ściągnął na siebie wielkie niechęci wśród szlachty i gwałtowne burze na sejmie w roku 1672, między innemi ze strony biskupa Trze-bickiego (ob.) i Krzysztofa Paca, kanclerza litewskiego, stronnika party i austryackiej. Równocześnie bowiem wybuchła wojna turecka, do której O. także się poniekąd przyczynił. Hetman bowiem kozacki Doro szeńko (ob.), pragnąc zerwać z Moskwą, ofiarował Polsce swoje usługi na dogodnych warunkach. O. jednak oparł się; król za jego radą i wpływem odrzucił propozycyę Doroszenki, a popierał Ha-neńkę (ob.) niemającego wśród kozaków żadnego znaczenia, także za radą O-go. Doro-szeńko wskutek tego poddał siebie i całą Ukrainę Turcyi, a sułtan wypowiedział Polsce wojnę, zakończoną haniebnym traktatem buczackim (1673), utratą Kamieńca podolskiego, Podola i Ukrainy. „Hańba buczacka“ spotęgowała jeszcze niepokoje w kraju, rozgorączkowała gwałtownie umysły obydwóch partyi: szlacheckiej i mo-żnowładczej. Sobieski zawiązuje tedy kontrkonfe-deracyę w Szczebrzeszynie —głównie wojskową; wreszcie przychodzi do zgody i uchwalenia pospolitego ruszenia przeciw Turcyi dla zmycia hańby. O. wpływa jednak na to niezbyt wiele; przyczyniła się tylko do zgody między królem a prymasem, który wkrótce potem umarł. Prawie równocześnie ze zwycięstwem Sobieskiego

pod Chocimem (lOlistop. 1673) umiera we Lwowie król, opatrzony na śmierć przez O-go, nieodstępnego towarzysza i wykonawcę ostatniej woli monarchy. Zaczyna się nowe bezkrólewie. O., zrażony poprzedniemi wypadkami i niepokojami za rządów swego elekta, usuwa się prawie całkiem tym razem na bok. Sprzyja jednak wielce Sobieskiemu i przyczynia się do jego obioru na króla. Wdzięczny też król mianuje Ol-go arcybiskupem gnieźnieńskim po zmarłym w czasie bezkrólewia (maj 1674) Floryanie Czartoryskim. Potwierdzony w grudniu roku 1674 przez Stolicę apostolską, w następnym (8 stycznia) installuje się na nowej stolicy przez prokuratora, a dopiero w październiku odbywa uroczysty wjazd do Gniezna. Mimo że został prymasem, O. na życzenie i prośbę króla zatrzymał jeszcze godność podkanclerzego i dopiero na sejmie koronacyjnym w r. 1676 złożył pieczęć mniejszą, król bowiem przed koro-nacyą chciał dokończyć^wojny tureckiej, tą więc zajęty, zostawiał O-mu kierunek spraw państwa. Wybuchło w tym czasie małe nieporozumienie między Ol-m a królową Maryą Kazimi-rą z powodu, że ta starała się o kapelusz kardynalski dla ulubionego sobie kanclerza, załagodzono je jednak szybko. Poważniejszym był spór jego z biskupem krakowskim Trzebic-kim o prawo koronowania króla w katedrze krakowskiej, rozstrzygnięty przez papieża na korzyść O-go. Po złożeniu pieczęci O. mały bierze udział w sprawach państwa, jakkolwiek nie usuwa się zupełnie, i podobnie jak dawniej pilnie uczestniczy w każdym sejmie; podj tym względem był jednym z najwzorowszych. Gdy król w obozie pod Żórawnem znalazł się w niebezpieczeństwie, O., na prośby królowej, która O-mu zawdzięczała to, że została koronowaną, o-głosił pospolite ruszenie, za co jednak Sobieski po powrocie robił mu wymówki i wielkie niezadowolenie okazał, iż miesza się w sprawy nie swoje; ale zgoda powróciła prędko. Oddał się teraz O. gorliwie obowiązkom pasterskim w swojej dyecezyi, stale przemieszkując w Łowiczu; w wypełnianiu tych obowiązków odznaczył ńę podobną gorliwością jak gdy był biskupem chełmińskim. Ostatnią posługą publiczną O-go była podróż wraz z królem do Gdańska, gdzie wybuchły niepokoje wśród mieszczaństwa, i tam, rozchorowawszy się w czasie uczty zmarł po jednodniowej chorobie 29 sierpnia r. 1677. Ciało jego przewieziono do Gniezna i pochowano w katedrze w osobnej kaplicy Olszowskich. Na ostatnim sejmie, na którym był obecny(r. 1677), wniósł projekt, aby, wzamianza pewne dobra arcybiskupie, Gniezno jako stolica metropolitalna przeszło pod wyłączną ju-rysdykcyą arcybiskupią; projekt wszakże upadł. O. był zdolnym i wybitnym dyplomatą, ale nie zbyt szczęśliwym, jak to stwierdza nieszczęśliwe i niespokojne panowanie Michała Korybu-ta.^.'Więcej się zasłużył jako biskup; był fun-

datorem, a raczej odbudował własnym nakła- 1640, 1645, 1648 i tamże pod napisem nieco dem kościoły w Starogrodzie, Chełmie, Ùjeździe zmienionym w r. 1684). Czy rzeczywiście póź-(dyecezya chełmińska), w rodzinnym Olszowie niejszy wojewoda rawski, a w r. 1634 kaszte-i Pijarów w Warszawie. Do Malborga spro- lanie spicymirski był tłómaczem dzieła wy-wadził Jezuitów, w Toruniu odebrał protestan- mienionego, czy też może jaki, nieznany zresz-tom kościół św. Jakóba. Opiekował się ubo- tą, współimiennik jego, nie sposób dziś ustalió. gimi i, co ważniejsza, nauką; pod jego okiem w każdym razie dedykacya wydania pierwsze1 kształcił się słynny później Andrzej Chryzostom go Stanisławowi Bryknerowi, kupców^ Załuski, autor dzieła „Epistoła3 historico-fami- krakowskiemu, i sposób tak uniżony, w jakim łiares“. O. zachęcił Macieja Tretera do wy- się do niego tłómacz odzywa, nasuwa wątpli-dania żywotów biskupów warmińskich, napisa- wości pewne, tyczące się tożsamości osoby jego nycli przez jego stryja Tomasza; wzbogacił z kasztelanicem spicymirskim, to tylko widać, wreszcie akademię krakowską znaczną liczbą że pracy tej dokonał nie lekarz.—Ob. Szkoła książek. Sam był wybitnym mówcą i kaznodzie- Salernitańska. — Por. L. Gąsior o w-ją, autorem wielu dzieł, z których ważniejsze skiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Pol-oprócz powyższych: „Publica spes“ (panegiryk see“ (t. II, str. 314, gdzie opisane są wydania na cześć Innocentego X w 1644; 2, „Memoria- z lat 1645 i 1684) i S. Kośmińskiego le ad principes et Ordines directum“ 1659; 3) „Słów. lek. pols.“ (str. 496).

D-r J. P.

„De Archiepisopatu gnesnensi“ bez roku, i ca- Olszowskie starostwo niegrodowe mieściło ły szereg mów np. „Sermo ad Cesaream Maie- się w w-dzwie Krakowskiem, pow. Szczerzec-statem pro matrimonio“ 1669; „Sermo paren- kim. Podług lustracyi z 1660, powstało z daw-talis in exequiis Joannis régis“ 1673 (na po- niejszego starostwa Nowotarskiego przez wygrzebie Jana Kazimierza) „Sermo ad Ordines dzielenie z niego wsi: Olszówki, Jasionowa, civitatis Gedanensis“ 1670 i t. d. O. zrazu Skaliste, Raba i folwarku Nowydwór, w 1771

stronnik Francyi, potem stanowczy jej przeciwnik, nie był wolny od osobistej ambicyi i próżności, domagał się posłuszeństwa dla siebie za posługi publiczne, zwłaszcza od króla Michała, a w postępowaniu z Prażmowskim nie okazał czystego charakteru. W każdym razie należy do wybitniejszych osobistości. Siostrzeniec jega, Chryzostom Załuski, wystawił mu jako biskup kijowski piękny pomnik z czarnego marmuru w katedrze gnieźnieńskiej. — Porówn. A. Chr. Załuski „Historico-familiares episto-lae„ t. I zwłaszcza; Kochowski „Klimakte-ry“; Korzon „Dola i niedola Jana III“ (t. I — III Kraków 1897); przedewszystkiem Korytko w s k i „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ t. IV.^MG'T Olszowski Hieronim (f w r. 1677), syn Waleryana, kasztelana spicymirskiego, brat prymasa Jędrzeja O-go (ob.), podstoli koronny, a na krótko przed śmiercią, za wstawiennictwem brata mianowany, wojewodą rawskim przez króla Jana III; uchodzi powszechnie za tłómacza dzieła lekarskiego, średniowiecznego „Schola Salernitana“. Przekład ten wyszedł poraź pierwszy p. n. „Szkoła Salernitańska, To iest Nauka Doktorow Salernitans kich, o sposobie zachowania zdrowia dobrego; z dawna Królowi Angielskiemu przypisana. A teraz przez Hieronyma Olszowskiego na Polski ięzyk przełożona, y do druku podana. Doktorom, Cyrulikom, Aptekarzom, y wszystkim zgoła ludźiom tak zdrowym, aby nie chorowali, iâko y chorym, aby do zdrowia przyść mogli, dźiwnie potrzebna. Przydane y Sposoby po-miarkowńnia Zdrowia, y Apteka, lubo nauka rozeznania cnoty rożnych Ziół y materiy, które w Aptekach przedaią. Y Species simplices zowią“ (b. w. m. dr. 1634; w 4-e k. nl. 2 i 21; wydania późniejsze w Krakowie w latach |

Wielka Eue. Powiz. Ilustr. Ser. II. Zesz. 36a T. V.

r. posiadał je Roman Sierakowski z małż., opłacając z niego kwarty złp. 2 216 gr. 19, a hy-berny złp. 1 146 gr. 2. Zajęte w roku 1785 przez rząd austryacki; przy sprzedaży przez powtórną licytacyę wr. 1819 nabył te dobra Piotr Wojna, za sumę złotych reń. 10 041 —„Enc. Org. mniejsza“.

Olsztyn, u Długosza Holsthyn, os. miejska i ruiny zamku, pow. Częstochowski, gm. i par. Olsztyn, leży w odl. 12 w. na połudn. od Częstochowy, śród piaszczystego płaskowgórza, z którego w okolicy O. występuje całe pasmo skalistych wyniosłości, złożonych z wapienia jurajskiego. Osada ta posiada kościół par. murowany, szkołę początkową, urząd gminny. W r. 1827 było tu 100 dm., 506 m-ców; w r. 1862 627 m-ców, w tern 93 żydów obecnie około 800 m-ców. Początkiem osady był niewątpliwie zameczek na skale, wzniesiony przez jakiegoś ńiemieckiego przybysza. Nazwa pierwotna brzmiała Holstein (wydrążona skała) i odnosiła się do licznych grot w tutejszych skałach wapiennych. Tu o-sadzony i głodową śmiercią ukarany został w r. 1358 głośny Maćko Borkowic, wojewoda poznański. Kazimierz W. podobno wzniósł tu, czy też rozszerzył i umocnił pierwotną warownię. W r. 1370 O. wraz z ziemią wieluńską dostał się jako lenno Władysławowi, ks. Opolskiemu, lecz Władysław Jagiełło, unieważniwszy to nadanie, odebrał w r. 1396 O. i jako starostwo wcielił do Korony. U podnóża zamku tworzyła się osada, zwana Olsztynek, której Kazimierz Jagiellończyk w r. 1488 nadaje prawo miejskie niemieckie, 140 łanów ziemi, z tych 2 na wystawić się mający kościół, 4 zaś dla dziedzicznego wójta, Pawła z Szczekocin, dzierżawcy zamku. Uposaża go dochodem z łaźni, pozwala mu pobierać 6-ty denar z czynszu miej-

znań 1892).

D-r St. K

skiego, a 3-ci od kar przysądzonych. Obdarza mieszczan prawem niemieckiem, stanowi targ tygodniowy, uwalnia osiadających od danin, czynszów, podwód, stacyj i wszelkich podatków na lat 24. Stronnicy Maksymiliana, arcyks. rakuskiego, nie mogąc nakłonić dowodzącego załogą Kaspra Karlińskiego do poddania zamku, przypuściwszy szturm (r. 1587), wystawili na czele wojsk syna jego z piastunką. Poznał swe dziecię Karliński, lecz po krótkim namyśle sam daje ognia z działa. Zginęło niemowlę, lecz Cezaryanie, jak ich zowie Bielski, do odwrotu zmuszeni zostali. Kościół parafialny istniał zapewne w chwili nadania osadzie praw miejskich, stanowił on filię Mstowa i dopiero w r. 1552 została tu ustanowiona parafia przez arcyb. Mikołaja Dzierzgowskiego. Po spaleniu wzniesiony na nowo z materyału dostarczonego przez ruiny zamku w r. 1729. Poświęcał go Wessel, bisk, inflancki, a budowę popierał ks. Jerzy Lubomirski, starosta olsztyński. Zamek zrujnowany nie tylko przez wojny i szturm Szwedów w r. 1656, ale przez osuwanie się wietrzejących skał, na których został wzniesiony, przedstawia dziś szczątki trzech baszt i łączących je murów. Dawniej składał się z dwóch części: górnej, właściwej twierdzy, i dolnej, mieszkalnej, każda miała oddzielny dziedziniec, a od siebie oddzielone były przez mury. Na-pizeciw zamku wznosiła się oddzielna baszta o-bronna. Opis O. z rysunkiem podał „Tygod. Illustré (1863 r. VII, 237, z r. 1874, str. 347), „Kłosy“ (t. XVII, str. 270) i Tygod. Powszechny“ (z r. 1884 ń 4).—„Sł. Geogr.“

Olsztyn (Allenstein), miasto w Warmii, w Prusach Wschodnich, w regencyi Królewieckiej, nad Łanią (Alle), 20 000 mieszkańców, w znacznej części Polaków. W mieście pułk piechoty, pułk dragonów, baterya ąrtyleryi, sztaby trzeciej brygady piechoty i drugiej jazdy; oświetlenie gazowe, urząd celny pierwszej. klasy, urząd katastralny, dawny zamek wielkich mistrzów krzyżackich, kościół katolicki, kościół ewangie-licki, cztery kaplice, synagoga, szpital, gimnazyum, symultanna wyższa szkoła dziewcząt, katolicka i ewangielicka szkoła elementarna, szkoła zimowa gospodarstwa wiejskiego, urząd powiatowy; sądy: ziemski, przysięgłych i okręgowy, odlewnia żelaza, dwie fabryki maszyn, fabryka zapałek, tartaki parowe, cegielnia, kilka browarów, kasa pożyczkowa; dwa jarmarki kramne i ośm na bydło i konie, handel płótnem, chmielem i drzewem. Zamek zbudowany w roku 1334, miasto założone r. 1353. W pobliżu marszałek Soult pobił d. 4 lutego r. 1807 tylną straż pruską i rosyjską. Olsztyn jest niejako stolicą polskości w Warmii. Tam zaczął Jan Liszewski wydawać pierwszą polsko-warmińską gazetę; tam też pojawiły się r. 1890 „Nowiny Warmińskie“. Przed kilkunastu laty zwołali A. Samulowski, Franciszek Szczepański z Lam-ków i Ignacy Danielewski pierwszy wiec polski, tam też zawiązało się pierwsze polsko-warmiüskie Towarz.—G. Neumann „Orts-Lexicon des deutschen Reichs"; Józef Chociszewski „Podręcznik geografii ojczystej“ (Po-

D-r St. K.

Olsztynek (Hohenstein), miasto w Prusach Wschodn., regencyi Królewieckiej, w powiecie Ostrodzkim (Osterode), obrębie sądu ziemskiego w Olsztynie; poczta, sąd okręgowy, gimnazyum, zakład preparandów, kościół ewangelicki, kasa pożyczkowa, jarmarki na konie i bydło. Miasto, założone r. 1359, liczyło w roku 1890 2 563 m-ców: 496 katolików (w znacznej części Polaków), 79 żydów i 1988 protestantów. Neumann „Oitslexicon des deutschen Reichs“.

Olsztyńskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Krakowskiem, powiecie Lelow-skim. W r. 1396 Władysław Jagiełło po raz pierwszy włączył Olsztyn jako starostwo do ziem Korony (Długosz „Liber benef.“ III, 121). Bliższe i dokładniejsze wiadomości rozpoczynają się od w. XVI według inwentarza, sporządzonego po śmierci starosty Mikołaja Szy-dłowieckiego, podskarbiego koron., w chwili o-bejmowania st-wa przez nowego zarządcę, Piotra Opalińskiego, castellani Laudensis Sacre Regie Majestatis Ochmagystri i st-ę licznych dóbr (1532). St-wo składało się wówczas z zamku O-ego, czterech folwarków: bobrownickie-go, czieczierzyńskiego, zarząbickiego i borowi-ckiego. W skład st-wa wchodziły wsie: Bisku-picze, Rąkschovicze, Czbowo, Zarambicze, Sa-ząbicze, Craschaua, Scholischewicze, Czatachou, Przemylouicze, Turoph, Bukowno, Sziedlyecz, Kurzyąta, Myrovo, Vuczeryń, Vierzchowisko, Vyerczicza, Schigaczka, oraz wsie, należące do klasztorów okolicznych, z których w ogólnej sumie otrzymywano 344 kor. owsa, a mianowicie Mykanów, Czikaczow, Zavada, Jaskrów, Morsko, Zerkovicza, Karvodzka, Lgota, Grabówka, Ząstochowka, Scharlyczka, i miasta: Prze-row o 65 domach i Częstochowa. Starostwo przynosiło dochodu pieniędzmi 396 zł. 29 gr., prócz mąki kor. 140, żyta 114, owsa 929, kogutów 319 sztuk i in. mniejszych przychodów. Inwentarz z dwóch najbliższych lat pozwala nam ustalić ogólny obszar i zaludnienie st-wa. Łanów wiejskich wraz z wsiami klasztornemi było 247 (oprócz poprzednio wyliczonych należała i wieś Kunyn, ogółem wsi 30), kmieci (tylko we wsiach własnych) 169, zagrodników— 16, sołtysów—1, karczem—15. W roku 1533 st-wo przyniosło 600 zł. 10 g. dochodu pieniężnego, w r. nast.—626 zł. 27y₈ gr. Dochody w naturaliach o wiele przewyższały wpływy w pieniądzach. Np. żyta w r. 1533 otrzymano 717¹/₂ kor., licząc po zł. 8 (taka była rzeczywista wartość żyta) dostaniemy 5 740 zł.; owsa kor. 1 470 po 6 zł. 12 gr. —otrzymamy ogromną sum 2 8 408 zł. Brak szczegółowych wia domości co do cen innych wytworów nie pozwala nam dokładnie obliczyć właściwej sumy przychodów st-wa. Na utrzymanie st-wa wydawano stosuukowo niewiele: w r. 1533 — 574 zł. gr. 14, z tego trzydniowe utrzymanie króla kosztowało 96 zł. 12 gr., a całoroczne utrzymanie wszystkich urzędników z podstarościm na czele 219 zł. 19 g., pokaźna suma przypadała na potrzeby zabudowań: 206 zł. 6Y2 gr.

W r. nast. wydatki były mniejsze: wyniosły 327 zł. 57a gr., ale i wysokość opłat służbie zmalała do 180 zł. 7 gr.—Od śmierci Opalińskiego (1548) aż do objęcia zarządu przez nowego st-ę, Jana Ocieskiego, nie ściągano pewnych sum, jak również nie spłacono długów tak w naturze jak iw pieniądzach. W styczniu r. 1551 wynosiły one zł. 1578 gr. 28.

Jestto suma nadzwyczaj wysoka, świadcząca o wysokim dobrobycie i zamożności st-wa. Jak inwentarz powiada, znajduje się w nim familia castri: vicecapitaneus, notarius castri, burgra-bius, claviyer, cocus, pistor, braxeator, faber, colonici 4, wrothny, custodes 4, pobudka, my-ślywyec, myślywczyk, kucharz, kuchczyk, bla-zno“, razem 23 osoby służby. Zamek był porządnie uzbrojony, mieścił bowiem w sobie „Suma Dzyal —1. Suma akownyc 9. Suma Kyow zelyaznych [do strzelby 14. Par strzelba 1. Rura arkabiczna 1. Suma omnium tor-mentorum. Tormenta 27. Suma kul małych y wyelgych kamyenych 112. Suma prochu do akownyc Beczułka 1. Suma kulyek do akownyc baryłek 1. Suma oszczepów glawy 24. Suma cep żelaznych 5. Suma Drzewyec 10, Tharczy 20“. Na utrzymanie zamku wyznaczono 112 olroków ryb, licząc każdy olrok po 1 zł. 9 g.

(=zł. 145 gr. 18). S-two obejmowało miast trzy, wsi należących do zamku 21, płacących tylko osep (owies) 10, w tym łanów zasiadłych 372Y₂, pustych 13, zagrodników 16, młynów 7, karczem 17 i dwie huty. Na ziemi tej siedziało kmieci 230, na każdego więc przeciętnie przypada 1.7 łan. ziemi. St-wo przyniosło- dochodu pieniężnego 561 zł. 6 gr. 6 den., pszenicy kor. 81, żyta 159, owsa 1303, miodu kwart 68, kalplonów szt. 383, owiec 105, po zatym dochód z hut (Rp. Arch. Skarb. Od. 56 JVI2 O. 2). Pod koniec wieku szacowano st-wo na 2 886 zł. rocznie (1579) (Pa wiński „Skar-bowość w Polsce“, 27). W owej dobie układ był zupełnie podobny do tego, jaki został wyżej opisany („Źródła dziejowe“, t. XIV, 75 i in.).

Jan Ocieski ustąpił st-wo bratu swemu, Joachi-nowi: „kiedy P. Jan Ocieski trzymał Ołstyn, tedy byl zamek bardzo dobrze przykryty y we-wszystkim cały, a iako spuścił K. Iachimowi O-mu Bratu swemu, także on oprawiał dobrze co się zepsowalo“, ale kiedy objął st-wo najwyższy marszałek koron, st-a Krzepicki, O., Rab-sztyński i Odolanowski, Mikołaj z Podhajc Wolski, „y gonta jednego nie obito... Wszystko 0-biecuiąc budować, a nie budował y murów nie poprawował, a słyszałem, że od króla I. M. na każdy rok na poprawę tego zamku brał po pieciset złotych, a nic nie poprawił“. Taka gospodarka wpłynęła najfatalniej na stan zam

ku. „Ten zamek bardzo obronny iest, na wy-sokiei skale zbudowany, podeń nie może się podkopać y do niego trudny przystęp na obronę Rzplity na pogranicu od Śląska, od Przodków iest podmurowany z kosztem wielkim a przez Dzierżawców st-wa O-ego przed tym po-pustoszony, co go mógł przedtym kilkaset oprawie, to teraz iego y kilkądziesiąt tysieczy nie naprawi y musi go wszystek z gruntu naprawiać, bo za niepoprawieniem murów y onych nieprzykryciem tak ze też y nie pobiciem tedy się wszystko od deszczu co iest popsowano wali“. Taka gospodarka rujnowała dobro państwowe. Najpewniej ta sama ręka przyłożyła się i do upadku miasta Olsztyna, chociaż vuna-nimiter (w r. 1631) miesczanie powiedzieli, ze spustoszeli przez częstego żołnierza y lata te-raznyesze y czeste powietrze, więc ze roi nie maią, bo im piasek one pozawiewal“. Gospodarcze warunki się całkiem zmieniły. Prawie wszędzie pańszczyźniani pracują w trudnych warunkach, przeciętnie bowiem robią z łana po 4 dni tygodniowo, z półłanka po 2. Zdarza się że ilość dni wzrasta do 5, ale także się i zmniejsza czasami. St-wo składa się obecnie z wsi: Bukowno, Poczesna, Całka, Zawada, Złasna, Nierada (folwarczek), Biała, Dzbow, Rexowice, Zamki, Huta Sklana, Kuźnica, Ła-ziec, Kuźnica Wąsosze, Radzionków, Zawisna, Wargłowice, Klepacka, Skarca, Kamień (folw.), Wycerpy, Wierzchowisko, Mirów (folw.), Jaehi-mów (folw.), Turów, Ciecierzyn i Borowy (fol.), Zarzembice, Suliszewice, Przemiełowice, Kusię-ta, Krasawa, Catachowa, Lepin młyn, Biskupice, Siedlca, Osiny, Łysieć, Zarembice, Sieraków, Wieraie i Sygantka, a oprócz tego wsi klasztorne: Mykanów, Cykanów, Rybna, Lgota, Grabówka, Częstochówka, Kawodrza, Szaclerka, Jaskrów, Kunin, Zerkówice i Morsko. W pierwszych siedziało chłopów 442 (w tem tylko 14 wolnych od pańszczyzny), zagrodników 29, sołtysów 10, karczmarzy 1, młynarzy 2, włodarz 1, krawiec 1. Posiadali: wołów 743, krów 699, koni 118--ogółem więc 1 560 sztuk i iwentarza, a więc na każdą osiadłość przypadało przeciętnie 3.2 sztuk. W miastach: w Olsztynie znajdowało się mieszczan osiadłych 90, pustek 13, plebańskich domów 2; w Częstochowie domów 300, pustek 78, szlacheckich 21, wójtowskich 1; w Przyrowie—osiadłych gospodarzów 143, domów kościelnych 3. Wsie księże (Mykanów, Cykanów i Rybna) zajmowały łanów 28. O uciążliwościach, którym wtedy podlegali chłopi, przekonywa następująca sprawa. W odpowiedzi na skargi poddanych zaremb-skich Kasper Kłoczewski, komisarz „tamże ziachawszy, ze Pomiaru Łanów od K. I. M. naznaczonego nie miał, Roi nie mierzył, iednak poddanym Zarembickim po trzy dni robić w tydzień

nakazał, z Łanu Brogow naprawienie besz dnia i na jednego pańszczyźnianego chłopa przypada pańską słomą, z Łanu ma bydz Brogow dwa, i w starostwie (przeciętnie) po 1.9 dni pieszych z Pułłanku ieden. Mosty także przes dnia, aby na tydzień. Do tego przychodzą w wielu wsiach naprowowali, aby iednak prasła swoie mieli, ospy żyta, pszenicy lub owsa, czynsz, opłaty karanie aby wieksze nie było nad występek czeladzi tylko. Spy owsa korczy szesc, Prze-niee korca ieden Lelowskiey miary pod strychem. Powozow dalszych aby nie odprawowali na trzy mile koleią ze zbozem, kiedy poiadą na targ za dzień ma bydz poczytano, a gdzie-by nad trzy mile iachali, to ma bydz kozde trzy mile za dzień poczytano, wieleby dni byli Poddani w drodze, tak wiele dni aby im w robocie wytraczeno tygodniowey. Strasz nakazał Rewisor piacie po pulgrzywniu na czaly rok o trzech królach a Kapłonów nie powinni dawać względem straży. Czyns aby placieli z Łanu po grzywnie. Za wybrańca nakazał piacie groszy 24 na święty Marcin, a przy czynsu kapłonów z łanu kozdego po dwa, a z pułłanka iednego kapłona. Jaiec z łanu 20, z Pułłanka—

solne i zagonowe, a ponadto, jak np. w Zarę-bickim kluczu, „Poddani po sol do Wieliczki iechac y z Roli iedney całey Beczek cztery przywieść, za co im Dni sześć potrącane bydz powinny, iezeliby zaś Dwór tego nie pretendował, to powinni zapłacić po Tynfów ośm, za co już Dni potrącać nie należy. Szarwarków ośm z całej Roli na wiosnę cztery, pod Jesień tyleż ciągłe odbywać maią. Stróżę y trzodę paść koleyno maią, do warzywa i zbierania chmielu bez dnia chodzić. Powabę do Żniwa odbywają, sadze w kuminach Dworskich bez dnia w każdy Piątek wycierać powinni według dawnych zwyczajów“. St-wo w tym r. (1765) przyniosło 35 697 zł. 26 gr., z czego na kwartę liczono 8 060 zł. 5 gr. 10 ₈ d. (Rp. Arch. Skarbu od 46 J\ś 43). Na sejmie 1773—5 stany nadały st-wo O. w emfiteutyczne posiadanie Potockiemu, st-cie smotryckiemu, i jego żonie, Karolinie z Sapiehów. St-wo następnie przeszło do drugiego męża Potockiej, Stanisława Sołtyka, podstolego koron. St-wo w roku 1789 posiadało dymów wiejskich (na całej przestrzeni swej) 906 oraz dymów miejskich 462 (Rp. ib. od 51 J\l2 7, 10). Miasta st-wa nie mogły się rozwinąć z powodu niebezpiecznej konku-rencyi ze strony klasztorów. Częstochowa się skarży na O. O. Paulinów „względem wzbronienia wszelakich Prowadzenia Chandlów w Częstochowie Górnej, na co kilkakrotne Dekreta pozapadały. Lecz te dotychczas uskutecznione nie są, Gdyż Strona przeciwna, dążąca iedynie na wycieńczenie .maiątków naszych a Obywa-telów zchańbienia, nowe a nowe coraz obmyśla do siebie wybiegi a zwłoki“. Bezpośrednio do st-wa należało wsi 29, które siedziały na rolach 419 a 15 zagrodach. Kmieci pańszczyźnianych (wraz z zagrodnikami) 738, oraz komorników 18 dawało tygodniowo robocizny dni ciągłych 354, oraz dni pieszych 8507$,, do tego dochodziły szarwarki i w niektórych wsiach powinności. Powinności te w folwarku pocze-szyńskim, wirowskim i przyrowskim wynosiły rocznie dni ciągłych 462 i dni pieszych 394. Za ogólną normę można przyjąć te powinności, które inwentarz przypisuje wsi Poczesnej: „a każdego Dnia Pieszego Szarwarku po Dni 4 Piesze odbywać powinni. Powinności po Dni Dwa Piesze iedną na Wiosnę, drugą pod Zimę orać powinni. Z Dni zaś Dwuch, trzech lub czterech na Rok robią w równości po ośm Dni pieszych. Jeżeliby się zaś kiedy zdarzyć miało puszczenia w, Naiem tedy za Dzień Pieszy płacić powinni po Groszy sie d m y Pół. Od dnia Pieszego do tego Naymu robić powinni Dni sześć w rok. Za Pieniądze zaś wychodzić maią dwa razy do roku, raz do oziminy, drugi raz do Jarzyny po Groszy sześć, do grabienia

10, konopi po trzy kity z Łanu kmiotowney z Łanu przędzę, aby przędły po szesciu łokci, a z Pułanka po trzy, zagrodnicy po dwa, iednak, aby im dawano z dworu podług potrzeby z grzebi y konopi, zęby się nie przykładali.

Drew dwie forze za dzień przywozie maią strony... wykopawiny Staro pola, aby Poddani zostawali. Wygony bydła dwa nakazał“. Poddani apelowali od tego dekretu do króla i wtedy w części zmieniono im warunki „Poddani starych tylko Brogow besz dnia poprawowac maią, ale nowe, gdy na nie poły y łaski robie wozić będą, aby za dzień st-a poczytał. Wygonow trzech K. I. M. pozwolił, od przędzenia konopi y zgrzbbi K. I. M. wolne Poddane uczynił...

Do noszenia tramów zprzezą maią bydz powinni sprzegaiąc się“. Po śmierci Wolskiego w r. 1631 oddano st-wo „do trzydziestu lat I.

W. Hermolausowi z Bobrka Ligęzie Nay. Podskarbiemu koron., Samborskiemu, Drohobickie-mu, Olsztyńskiemu st-cie“ (Rp. „Arch. Skarbu“ od 46, JV° 42). W początku XVIII w. st-ą był Jerzy Lubomirski, po nim Franciszek Lubomirski, miecznik koron. Za jego rządów w r.

1765 st-o składało się z kluczy Poczeezyńskie-go, Olsztyńskiego, Zarębickiego, Mirowskiego i Kamieńskiego, na które zostało z biegiem czasu rozłożone. Wszystkie wójtowstwa, oraz wsie Kuźnica Dzbowska, Hutka Pększowska,

Osiny, Bukowno i Rudniki, leżące in corpore st-wa, nie pozostawały w rękach st-y. St-wo składa się z miast 3, wsi 28. Zamek O. „stoi na skale ze wszystkim zruynowany, komin tylko ieden y mury w niektórych miejscach“. Dosyć znaczne lasy były w Zarębicach i Poczesnej.

Gospodarzy pańszczyźnianych było 589, zagrodników 61, komorników 23, ogółem więc odrabiających pańszczyznę jest 673. Odrabiali ogółem: dni ciągłych na tydzień 419, dni pieszych 467, ponieważ jeden dzień ciągły liczy się za dwa piesze więc—po odpowiedniem obliczeniu—

M. Han.

Hr.

S. Drz.

A. G.

Ks. A. K. D

siana po Groszy Trzy. A ieżeli by zaś Dworowi wyciągała potrzeba więcey naymować, obligowany będzie im płacić po Groszy siedm y pół za Dzień Pieszy, stosuiąc się do płacy ich za Naiem“. Jak nizko było ceniona praca ludzka, widać już z tego obliczenia. Uwidoczni się to jeszcze bardziej, jeżeli będą w dniach roboczych pieszych wyrażone inne towary. Korzec żyta —dni 24, pszenicy—32, owsa —12, jęczmienia—20, grochu-—24, tatarki —16, prosa—

28, nawet kapłon równał się wartości 2.6 dnia roboczego. W r. 1789 st-wo przyniosło docho-dę 36 414 zł. l¹/^ gr., i na tę sumę w znacznej mierze złożyła się znowu praca poddanych. Nie mówiąc już o udziale pracy w rezultatach wysiewu, które wynosiły 33 %, czynsze ziemne i ospy w naturze składane przez chłopów obejmowały 13%. Kwarty płacono ze st-wa 18 207 zł. 3¹/s gr., a ze wszystkich wójtostw wraz z starostwem skarb otrzymywał kwarty 34 670 zł. 26 gr. (Rp. „Arch. Skarbu“ od 46 JVs 45 f. 93 — 267), ponadto podymne wraz z półpodymnem równało się zł. 10 247 {ibid. od 51 Ni 7). — W r. 1818 ze st-wa utworzono ekonomię dóbr rządowych.

Olsztyńskie wzgórza, stanowią grupę skalistych wapiennych wyniosłości, wznoszących się w okolicy Olsztyna, w pow. Częstochowskim, śród wyżyny stanowiącej niejako przejście od wyniosłości Śląska do olkusko-krakowskiego płaskowzgórza. Wzgórza te dochodzą do 1200 st. nad p. m. Tuż przy Olsztynie znajduje się wielka skała, na której sterczą ruiny zamku.

Dalej ciągną się cztery pasma skał. Najwyższe, zwane Pustelnica, mieści długą, rozległą grotę, obfitą w stalaktyty, malowniczo zwieszające się od sklepienia. Jaskinia ta mało bywa zwiedzaną z powodu trudnego dostępu przez otaczające piaski. Drugie pasmo skał nosi nazwę Poprzecznych, trzecie, równoległe, Sokola, a czwarte najmniejsze: Karzełek. Ob. „Opis podróży po kraju“ (Bibl. Warsz. 1848, I, 47) i „Częstochowskie strony“ E. Chłopickiego (Tyg. Illustr. z r. 1874). — „Sł. Geogr.“

Olśnią,nazwa ludowa jasnej śl e p o ty(ob.).

Olta, rzeka, ob. Aluta.

Olten, główne miasto okręgu O.-Gösgen w kant. szwajcarskim Solothurn nad rz. Aar,

401 m. nad p. m., punkt krzyżowania się kolei Bazylea-Lucerna, O.-Aarau, O.-Bern-Thun i O.-Solothurn-Biel; fabryki filcu, odlewnia żelaza, przędzalnie wełny, farbiernie, znaczna fabry-kacya obuwia (na przedmieściu Schönen-werd); 6 000 m-ców. — O. jest głównem środowiskiem ruchu staro-katolickiego w Szwaj ca-

ryi. — Tu przyszedł na świat badacz Afryki Werner Munzinger (Pasza). —O. jest sadybą bardzo kwitnącego stowarzyszenia spożywczego: w r. 1875 liczyło ono 20 członków i 20,540 fr. obrotu, a w r. 1900 było 617 członków (tj. przeszło 50# ludności) i 281,914 fr. obrotu rocznego.

Oltenica, miasto portowe w wołoskim o-kręgu 11 f o y przy uściu rzeki Ardszysz do Dunaju, naprzeciw Turtukaju; siedziba pod-prefektury; 2 kościoły; handel zbożem; 6 000 m-ców (przeważnie Rumunów i Greków) —O. była widownią licznych walk Rumunów z Turkami. W r. 1853 (4 listopada) pobici tutaj zostali Rosyanie przez Turków pod Omerem-pa-szą; w r. 1854 (29 lipca) Rosyanie ponieśli znowu klęskę od Turków pod Saidem-paszą. Hr-

Oltis, według zwyczajnego, lecz fałszywego waryantu Clitis; wschodni dopływ rzeki Ga-rumny, w Gallia Aquitania, do którego znowu Trio bris, dzisiaj Truyère wpływa; dzisiaj zowie się ta rzeka Lot.

Oltmann Jan Fryderyk, literat niderlandzki (* w Hadze 1 września w r. 1806 — f w Steenderen 29 stycznia 1854). Był autorem romansów historycznych, bardzo popularnych niegdyś. Wydawał je z początku pod pseudonimem Jana von den Haage: „Het slot Loevenstein in 1570“ (1834); „De schaophar-der“ (1838); dwanaście nowel, objętych wspólnym tytułem „Het huis van het zeewijf bene-vens verspreide verhalen“ (Amsterdam 1854). Zbiorowe wydanie dzieł ukazało się w siedmiu tomach w Rotterdamie r. 1893. Ob. życiorys O-a przez Jan ten Brink’a.

Oltramare Hugo (* 1813—f r. 1891). Potomek emigranta lombardzkiego, który zpowo-du prześladowania za wiarę przybył w w. XVI do Genewy. Po ukończeniu studyów teologicznych w Berlinie wrócił do miasta rodzinnego i został tam pastorem. W roku 1854 powołany na profesora teologii egzegetycznej, wywierał wielki wpływ na młodzież akademicką. Najważniejszą pracą O-go było tłómaczenie Nowego Testamentu, które wydał w Genewie i Paryżu w r. 1872. Wydał też komentarz nad listami Apost. Pawła do Rzymian (2 tomy). Oprócz tego napisał komentarz nad listami Apost. Pawła do Kollossów, Efezów i do Filemona. Jako egzegieta O. zajmuje przednie miejsce w literaturze francusko-teologicznej. Całe życie poświęcał jedynie na studya nad Nowym Testamentu. Była to typowa postać kościoła genewskiego w. XIX.—Por. F. Cham po ni ère „H. Oltramore, Pasteur et Professeur“ (Genewa

1891); A. Bouvier „Notice Biographique H. Oltramare“ (2 tomy).

Oltramare Gabryel (* 1816 w Genewie) współczesny matematyk szwajcarski, profesor (od r. 1848) matematyki wyższej w uniwersytecie genewskim; ogłosił liczny szereg rozpraw przeważnie z teoryi liczb, algebry. Wyróżniamy następujące: „O pierwiastkach liczb pierwszych (Considérations, générales sur les racines des nombres premiers, Crelle’s Journal t. 45, 1853); „O rozwiązaniu pewnego równania nieoznaczonego (Mémoire sur la résolution de l’équation indéterminée ax-j-bk y=rz (x²-|-ky²) tamże t. 49, 1854); „O rozwiązaniu kongruencyi

3-go stopnia“ (Résolution des congruences du 3 degré tamże 45, 1853). Wydał osobno: Lekcye rachunku arytmetycznego (Leçons de calcul arithmétique, Genewa 1873,    1878), O

przekształceniu form liniowych (La transformation des formes linéaires des nombres premiers en formes quadratiques, tamże 1879), O rachunku uogólnienia (Le calcul de généralisation, Genewa 1893). Pisał także rozprawy i z innych dziedzin nauk, mianowicie, O nowym systemie kompensacyi w zegarach („Comptes rendus“ Akad. paryskiej, 1842), O wrażliwości zmysłowej i jej postaciach („Re-

S. D.

Hr.

S. K.

S. Urz.

S. Drz.

i’.

vue scientifique“ 1884) i t d.

Olty, miasto okręgowe w obwodzie Kar" skim, nad rzeką Olty-c^aj (wpada do rz. Czo⁻rochu), w pobliżu granicy tureckiej, 4 325 metr-nad p. m. Dn. 1 stycznia 1896 r. O. liczyły 1482 m-ców, przeważnie Ormian i Tuików. Szkoła 2-klasowa miejska, dwie szkoły muzułmańskie. Na szczycie szkoły zwaliska twier-dzy-rezydencyi dawnych Atabeków. — Oltyń-ski okrąg zajmuje część płd.-zach. obwodu Karskiego i graniczy od płn. z gub. Kutaiską, od zach. i płd. z Turcyą; 2 627.7 w. kw. i 28 506 m-ców [1 stycz. 1896 r.]; Grecy 10.9$, Kurdowie 12.5$, Ormianie 6.9$, Turcy 60.8 $ , Turkmenowie 8.5 $ , Cyganie, Ose-tynowie i Karapapachowie). Muzułmanie tworzą przeważną większość (75$).

Olufsen Chrystyan Friis Rottböll, astronom (* 1802 w Kopenhadze — f 1855), był od r. 1832 profesorem i dyrektorem ob-serwatoryum w Kopenhadze. Znany jest z o-pracowania wespół z Hansenem (ob.) nowych tablic słońca: „Tables du soleil“ (1854 —- 57), które zastąpiły dawniejsze tablice Carliniego i Bessla; używane były powszechnie przez 20 lat, poczem ustąpiły tablicom Leverriera.

Oluros, po grecku "OXoopoç, po łacinie Olurus; 1) górska warownia w ziemi Achaj-skiej, w sąsiedztwie miasta Pelleue, nad Sy-cyońską granicą, dzisiaj ruiny w pobliżu Ksy-lokastro. Por. Xenophon, Hellen. 7, 4, 17 i uast.; Plinius, Nat. Hist. 4, 5, 6; Leake „Travels in the Morea“ tom III, str. 224; tegoż „Pe-loponnesiaca“, str. 404.-2) miasto w Messenii, także Oluris, a w najdawniejszych czasach D orion zwane, na południe od rzeki Nedy; w pobliżu dzisiejszej osady Klisury.—Por. Stra-bon, 8, 350; Leake „Travels itd.“, tom I, str. 584.

OhlS, w drugim przypadku Oluntis, po grecku ’OÀooç, miasto i port na wschodniem wybrzeżu wyspy Krety, w sąsiedztwie przylądka Zephyrion, słynące kultem Zeusa; pokazywano tutaj także posąg bogini Britomantis, dzieło mitycznego snycerza Dajdalosa; dzisiaj prawdopodobnie port Mirabello.— Por. Ptole-maeus, 3, 17; Pausanias, 9, 40, 3; Corpus in-siriptionum Graec., tom II, nr. 2 554.

Olvera, miasto w Hiszpanii, w prowincyi Kadyxu; leży na wzgórzu, wznoszącetn się nad Salodo; ruiny zamku i stare mury miejskie; około 9 000 m-ców.

Olwickie starostwo, ob.Poszyrwinckie starostwo.

Olwiopol (Orlik), dawn¹’ej Orełgród, miasto nadetatowe w gub. Chersońskiej pow. Elizawetgrodzkim, nad rz. Bohem i wpadającą do niego Siniuchą. Już za czasów księstwa Halickiego wzdłuż rzeczki Siniuchy, rozrzucone były warownie, a miejscowość zwano Tatar-Oreł, tj. gniazdem tatarskiem. W r. 1744 powstał szaniec O rło wski, inaczej Orlik, nazwa popularna do dnia dzisiejszego wśród ludu dla O-u. Położony na rozgraniczu Rzplitej Polskiej, Turcyi i Rossyi. O. w r. 1778 uzyskał prawa miasta, w 1782 otrzymał nazwę swą teraźniejszą, na pamiątkę starożytnej osady greckiej Olii, istniejącej przy uściu Bohu. W roku 1784 zaliczony do miast powiatowych, od 1894 jest nadetatowem.—W pobliżu wsi Hołta, na przeciwległym brzegu Bohu, znajduje się stacya dr. ż. Połudn.-Zachodn. na linii Odessa-Elizawetgrad. Pod O-em są dwa mosty na Bohu: jeden żelazny kratowy pod dr. ż. na dwóch filarach i o dwóch przyczółkach, u-kończony w r. 1868 (kosztem 700 000 rb.), drugi zaś na szosie z Bałty do Elizawetgrodu.— Miasto posiada 2 cerkwie prawosławne, dom modlitwy żydowski, szkołę 3-klasową miejską, 2 elementarne, szkołę cerkiewno-paratialną, drukarnię, garbarnię (produkcya roczna za 159 280 rb.), gorzelnię (61320 rb.), 2 młyny wodne, zakłady garncaskie, stolarskie; liczy około 6 000 m-ców, trudniących się głównie rękodziełami i pracą w zakładach przemysłowych, poza tern rolnictwem (34.4°/₀> do miasta należy 6 491 dzies. ziemi) i handlem (7.3° ₀). Co dwa tygodnie odbywają się ożywione targi na bydło. Pod miastem liczne ogrody i pokłady wapienia budowlanego. W r. 1895 dochody miasta wynosiły 22 845 rub., wydatki 22 418 rub., w tern na ogólną administracyę miejską wydatkowano 22 418, na oświatę ludową 4 550, na pomoc lekarską dla miasta 970 rub.

Olybrii, znakomity ród rzymski, odgrywający ważniejszą rolę za czasów Cesarstwa rzymskiego; główniejszymi członkami jego byli: 1) Onintus Clodius Hermogenianus 01 y-brius, prefekt rzymski od r. 368 do 370 po Chr., za panowania cesarza Walentyniana I.—

2) Anicius Hermogenianus Ol., syn Sex-tusa Petroniusa Probusa i Anicyi Faltonii Pro-ky, a zatem z najdostojniejszych rodów ówczesnego Rzymu pochodząc, wyniesionym został już jako chłopiec, razem z bratem swym Pro-binusem, na prośby senatu rzymskiego przez cesarza Teodozyusza do godności konsula, u-marł jednakże w młodym wieku, jeszcze przed r. 406 po Chr. Rodzina jego należała do tych senatorskich rodów, które wiarę chrześciańską

przyjęły. Z związku małżeńskiego z Anicyą    wiązki chirurga głównego. Gdy w r. 1837

Julianą, który trwał tylko krótko, pozostawił    w Atenach urządzono klinikę chirurgiczuą, od-

córkę Demetrias, do której św. Hieronim list,    dano ją O-owi; na czele jej stał do śmierci i

zatytułowany „De custodienda virginitate“    zasłużył sobie na uznanie ziomków, jako profe-

(0 strzeżeniu dziewiczości) wystosował. —    sor dzielny i gorliwie krzewiący wiedzę, którą

Por. Claudianus „Panegyricus in consulatum    miłował szczerze. Bawiąc w r. 1840 w Nirm-

Olybrii etProbini“. — 3) A ni ci u s 01., wnuk I czech, na odbytym wówczas zjeździe lekarzów poprzedzającego Anicyusza albo brata jego,    i przyrodników wystąpił z odczytem bardzo cie-

schronił się w r. 455 po Chr.; kiedy Gejzeryk,    kawym „Ueber den Zustand der Medicin in

król Wandalów, przez cesarzową Eudoksyę przy-    Griechenland und die daselbst vorkommenden

Krankheiten“ (Erlangen 1840). W r. 1852 wydał. przełożoną przez siebie z niemieckiego chirurgię Che li u sa, a przez to stał się ojcem mianownictwa chirurgicznego nowogreckiego. Inne prace jego drukowane nie posiadają znaczenia ogólniejszego, zajmujące tylko jest odkrycie jego, ogłoszone w piśmie ‘lekarskim, ateńskim ’IaxpiXTj MsXtooa (r. 1857), że opera-cya kruszenia kamieni pęcherzowych znana już była Bizantyńczykom w wieku IX, ponieważ wtedy właśnie św. Teofanes sposobem tym został wyleczony. — Por. „Biogr. Lexikon der hervorrag. Aerzte“ (t. IV, str. 423).

Olympos, ob. O limp os.

Olyphant, miasto, w Ameryce Północnej,

D-r J. P.

wołany, Rzym zajął, do Konstantynopola, wszakże później pojął jako senator za małżonkę Galię Placydyę, córkę cesarza Walentyniana III i Eudoksyi. Skoro Huneryk, syn Gejzeryka, ożenił się z Eudokią, starszą siostrą Placydyi, zażądał Gejzeryk od cesarza Leona, aby na dzie-wierza syna swego zdał rządy cesarstwa za-chodnio-rzymskiego, sam zaś tymczasem spustoszył w r. 462 Italię i Sycylię. W r. 464 wyniesiony do godności konsula w Konstantynopolu, wyruszył O. w ośm lat później, na rozkaz cesarza Leona, kiedy w Rzymie walka wybuchła między Anthem iusem (ob.), przez dwór w Konstantynopolu na cesarza zachodnio-rzym-skiego poleconym, a dowódzcą germańskich wojsk zaciężnych Rycymerem, do Italii, a tutaj,    w Pensylwanii; pośrodku bogatego okręgu wę-

P.

Olynthns, gb. 01 i & t h o s.

Oła: 1) rzeka w pow. Bobrujskim, bierze początek w lesisto - błotnej okolicy pomiędzy wsiami: Itol, Komarowo, Ochotycze i Chomicze. Początkowo płynie na przestrzeni 9 w. śród lasów, po wyjściu z któr\ ch wkracza w dolinę, pełną pięknych łąk nadbrzeżnych i gęsto zaludnioną; brzegi ma piaszczysto-gliniaste, odkryte, w wielu miejscach wzgórkowate. W końcu przez o-statnie 32 w. płynie błotnistemi lasami, napotykając w biegu jedynie na dwa małe zaśc an-ki. Kierunek ma początkowo zachodni, przed Mielnikami zatacza koło na płdn.; pod Kaczery-czami przecina szosę moskiewsko-brzeską i przyjmuje od lew. brzegu rzekę Starycę; pod zaśc. Myszkowicze zasila się z prawej str. małą bezimienną rzeką, a z lewej rzeką Do-brycą. Dalej płynie koło Myszkowie, Wołosewic, Szepielewszczyzny, Polkowic, Pawłowic, po za którą z prawej str. przyjmuje Citówkę i Dorankę; przed wsią Michalewo przecina szosę bobrujsko-rohaczewską, rozlewa się w jeziorko. Koryto pod zaścian. Kuchonka, rozdzieliwszy się na przestrzeni wiorsty na dwa koryta, tworzy wyspę. Odtąd O. na przestrzeni około 50 w. jest już spławną. Pod wsią Turki zasila się z prawej str. rzeką Bielicą, dalej przecina linię dr. żelaznej libawo-romeńskiej na 7-ej wiorście od st. Kowale w kierunku st. Żłobin; pomiędzy wsiami Sołocin i Stepy przyjmuje z prawej strony rzeczkę Lubicę i odtąd płynąc miejscowościami coraz bardziej nizinnemi, zasila się z prawej strony rzekami Swiaci-cą i Prostką. Za zaśc. Hrada tworzy wyspę dość dużą przez rozdzielenie się na dwa ramio-

przez stronników Rycymera, wbrew własnej glowego; m-ców 4 083 (1890). woli, w marcu r. 472 cesarzem obwołany, przeżył był tylko o kilka miesięcy porażkę An-themiusa, którego d. 11 lipca Rycymer zamordował, i sam w kilka tygodni po śmierci Rycymera umarł, dnia 23 października r. 472. Po bezkrólewiu, trwającem przeszło cztery miesiące, wstąpił na tron ,G1 y c e r i u s (ob.). Z Płacy-dyą miał O. córkę Julię Anicyę.—Por. Procopius, Bell. Vaud. 1, 5; Jornandes ,,De rebus Goth.“ 45; Tillemont „Histoire des empereurs romains“ (tom V, str. 46 i nast.); Gibbon „Hist, of the decline and fall of the Rom.

emp.“ (tom VI).

Olygirtus, po grecku ’OXÎYoproç, góra, 3 176 stóp wysoka i zamek warowny w północno-wschodniej Arkadyi, pomiędzy Stymphalos i Ka-phyai. Por. Polybms, 4,    11, 5; Plutarchus,

S. Drz.

S. Dri.

Cleom. 26.

Olymp, ob. Olimp.

Olympia, miasto w Ameryce Północnej, stolica stanu Washington, przy uściu cieśniny Puget położone, stacya odnogi drogi żelaznej Northern Pacific. Mieszkańców liczyło 4 698 w r. 1890, którzy prowadzili handel płodami rolnictwa, owocami, wełną i budulcem. Od tego - czasu zaczęło szybko wzrastać. — O. utrzymuje stałą komunikacyę parowcami z Victorią (wyspa Vancouver).

Olympiodoros, ob. Oli mpi o d o ros.

Olympios Jan (* w r. 1802 —f w Atenach w r. 1869) lekarz grecki, wykształcony zawodowo w Wiedniu, Heidelbergu i Berlinie. Powróciwszy w r. 1827 do ojczyzny w wojsku po-wstańczem rodaków swych, wybijających się na wolność z pod jarzma tureckiego, pełnił obo-

na, z których krótsze zwie się Chalun; po za tern j Płynie od półn. ku południowi, 15 kim. w linii miejscem O. daje początek rzeczkom: Sośnicy i powietrznej, po pod Radłów, gdzie zwraca się Mieżhradce, które się łączą pod nazwą Wydry-cy i uchodzą do Berezyny. Pod zaśc. Oła rozdziela się rz. ¹ ). na dwa ramiona i tworzy wyspę, na 1 w. długą. Po za zaśc. rzeczonym płynąc przez bezludne moczary około 10 w. granicą pow. rohaczewskiego, wpada od lew. brzegu do Berezyny poniżej folw. Stużki i wsi Zdudycze. Długość jej podają rozmaicie, niektórzy przyjmują 178 w., inni 127 w. Zie-leński w „Opisie geogr.-statystycznym. guberni Mińskiej“ (Petersburg 1864) na podstawie karty wojenno-topograflcznej twierdzi, że długość nie przenosi 95—100 w. Rizzi Zannoni w „Atlasie Polski“ z r. 1772, pomiędzy wielu poczynionemi błędami, rz. Olę nazwał Olhą i zupełnie mylnie kierunek jej nakreślił,— „Sł. Geogr.“

ku wschodowi i przebiegłszy przeszło 20 kim. uchodzi pod Ołobokiem do Prosny. Rozgranicza między Głogowem i Bieganinem, na przestrzeni 2 kim., pow. Krotoszyński od Pleszew-skiego i wpływa powyżej Skrzebowej do pow. Odolanowskiego, gdzie oblewa Raszków, Rasz-kówek, Rąbczyn, Jelitów, Radłów, Wenecyą (Ostrowską), Bagatelę, Kęszyce, Bilczew, Psary, Sławin i Zamość (ołobocki). Wzdłuż prawego brzegu jej idzie trakt bity od Raszkowa do Ostrowa. Oprócz kilku strumyków bezimiennych przyjmuje O. z lewego brzegu Niedźwiadę powyżej Czekanowa i Bystrzec (?) pod Psarami, a z prawego Baryczkę z Strzyżewką tuż pod Ołobokiem; przed uściem swojem łączy się z Bystrcem, odnogą Prosny. Według Długosza ma 0. uście podle młyna Radzieszowa (dzisiejszej wsi Radziszew). Młyn przy uściu O. zowie się Sławińskim. Brzegi O. są przeważnie błotniste. Nazwa Ołoboczki jest współczesna: pierwotną jej nazwą jest Ołobok, Tak zwaną jest w dokumencie Innocentego II papieża z dnia 7 lipca r. 1136, potwierdzającym posiadłości arcybiskupów gnieźnieńskich. W r. 1213 nadał Władysław Odonicz tworzącemu się w Oło-boku klasztorowi dziesięciny z wsi położonych między Ołoboczką i Baryczą.—„Sł. Geogr.“

Ołobek herb polski ob. Hołobok. Ołomunieo, po czesku Olomńc lub Holo-

Ołdakowski Ignacy, doktor obojga praw, profesor uniwersytetu wileńskiego; (* we wsi Gąsiorowie, w w-dztwie Płockiem 1785 r. — f 1821), do szkół uczęszczał w Łomży, uniwersytet kończył w Wilnie, gdzie najprzód zajmował się naukami matematycznemi i literaturą łacińską, a po utworzeniu katedry prawa pod profesorem Capellim, przeszedł na wydział filozoficzny. Otrzymawszy stopień magistra, doktoryzował się tamże w r. 1809. Powołany przez Tadeusza Czackiego do gimnazyum kamienieckiego, wykładał tam przez lat 8 prawo polsko-litewskie, pracował nad historyą prawa rzymskiego. W r. 1817 powołany przez uni- moue (Ülmütz), miasto główne margrabstwa wersytet wileński na katedrę prawa, wysłany Morawskiego, na prawym brzegu rzeki Mo-został na zwiedzenie kursów akademickich za rawy. W r. 1900 było mieszkańców 19 761, granicę, skąd powróciwszy w r. 1819, miano- w tej liczbie Czechów 6 190. Siedlisko rozmaitych wany został zastępcą profesora prawa natury, urzędów cywilnych i wojskowych. Czesi mają politycznego i narodowego. Był to człowiek szkołę wyższą miejską trzyklasową dla dziew-zacny, uczony i biegły w prawoznawstwie. cząt i handlową, instytut prywatny nauczyciel-Daniłowicz nazwał go odrodzicielem nauki pra- j ski, szkołę przemysłową i gimnazyum wyższe, wa na Wołyniu i Litwie. Liczne rękopisy po- które, oprócz gimnazyum berneńskiego, należy zostałe po nim, składające się z materyałów, do najdawniejszych zakładów naukowych na notât, wypisów do historyi prawa polskiego Morawach (z r. 1867). Jest także szkoła mu-i litewskiego, tudzież rozpraw przygotowanych do zyki dla Czechów „Zerotinova“. Niemcy zaś druku, matka jego złożyła w bibliotece' U- mają pięć szkół miejskich dla chłopców i dziew-niwersytetu Wileńskiego. Drukiem ogłosił: „O cząt, tudzież jedną przemysłową, handlową (męz-przyczynach upowszechnienia i trwałej powagi ką i żeńską), gimnazyum klasyczne, realne, kur-prawodawstwa Justynianina po szkołach i są- sy dla kobiet, pedagogium męzkie i żeńskie, downictwach“ (Krzemieniec 1814, w 8-ce); „O szkołę robótek niewieścich i szkołę muzyki, prawie przyrodzonem i filozofii prawa“ (w „Pa- Dla obojga tych narodowości są szkoły utra-miętniku warszawskim“, 1822). W rękopisie kwistyczne. Kandydaci do stanu duchownego zaś do ważniejszych należą: „Wykład nauki kształcą się w seminaryum arcybiskupiem i na prawa cywilnego“, „Początki prawa rzymskię- wydziale teologicznem. Są jeszcze szkoły: go“, „Prawo krajowe cywilne“, „Rys historyi Urszulanek i akuszerek. 7^ zakładów publicz-prawa, którem się rządzą prowineye od Polski nych istnieją: biblioteka c. k., dwie biblioteki niegdyś do państwa rossyjskiego wcielone“, . publiczne (jedna czeska) i czytelnia publiczna „Historyą prawa krajowego, doprowadzona do dla Czechów. Czasopism wychodzi w 0-cu21, śmierci Zygmunta Augusta“ itd. — „Enc. Org.“ z tych 10 czeskich. Z zakładów dobroczyn-większa.    nych: szpital na 185 łóżek, tudzież takiż za-

Ołdzianowate, ob. Ochnaceae.    kład krajowy i epidemiczny. Towarzystw do-

Ołoboczka albo Ołobok, rzeczka, lewy do- ; broczynnych jest pięć, a oprócz tego: trzy szkół-N Prosny, bierze początek pod Korytnicą, i ki dla ubogich dziatek i lecznica dla osób mło-północ od Raszkowa, w pow. Krotoszyńskim. * docianego wieku. Stowarzyszeń czeskich 36,

J. F. G.

a niemieckich 89. Mimo rozgałęzionej sieci dróg żelaznych, łączących miasto ze znaczne-mi stacyami, przemysł mało rozwinięty; głośne są natomiast w okolicach sery ołumunieckie. Według wyznania liczy O. 17 182 katolików, 260 ewangelików i 1 576 żydów. Katolicy mają dwie fary i 7 kościołów, ewangelicy 1 kościół nowy, a żydzi synagogę. Wszystkie wyznania oprócz wspólnego mają po dwa cmentarze. Są tu klasztory Kapucynów, Dominikanów, Urszulanek, instytut Sióstr miłosierdzia ś. Krzyża i reguły ś. Franciszka. Przed ratuszem godzien uwagi posąg bronzowy cesarza Franciszka Józefa (wzniesiony w r. 1898), ś. Trójcy w stylu barokowym z w. XVIII i Panny Maryi z r. 1716. Kościół ś. Wacława na przedmieściu, fundowany przez Otona, księcia ołu-munieckiego, i Świętopełka, syna Wacławowe-go, r. 1131. Pierwotną nawę romańską przerobił biskup Jan ze Strzedy na gotyk (r. 1365). Presbyteryum w stylu Odrodzenia początek zawdzięcza kardynałowi Dietrichsteinowi. Świątynia, odnowiona przez kardynała Fürstenberga, ma 3 chóry, 3 organy, 9 ołtarzy i 3 kaplice. W archiwum kanonicznem mieści się 1 800 dokumentów, z których najdawniejsze sięgają r. 1131, a w bibliotece zachowane są rękopisy z w. XI i XII. Pochodzący z w. XIII kościół P. Maryi Śnieżnej, oddany był później Jezuitom, następnie po kasacyi zakonów stał się uniwersyteckim, a nakoniec w r. 1779 wojskowym. Kościół farny i parafialny ś. Maurycego z w. XIII ma piękny ołtarz w kształcie mon-strancyi i największe organy na Morawach. W kościele kapucyńskim Zwiastowania N. M. P. widzieć można kaplicę podziemną, poświęconą pamięci Jana Sarkandra, który poniósł śmierć z ręki Protestantów (r. 1620). —P o c z ą t e k O-c a odnieść można do w. XI. Było ono miastem główuem udzielnego księstwa (ob. Morawy). Oprócz założenia biskupstwa (r. 1067), zanotować należy fundacyę Benedyktynów w Hradisz-czu za Ottona I (r. 1078). DokumenPerekcyjny biskupstwa O-ego wystawił Władysław II (w 1067), (który, uposażywszy nową dyecezyę zamkiem Podi winem, należącym niegdyś do Sewera, biskupa praskiego, uzyskał od cesarza Henryka IV inwestyturę i nią Jana, opata brzewniow-skiego, obdarzył. Z poduszczenia Jaromira czyli Gebharda, brata Wratysławowego, Konrad, książę berneński, zajął Podiwin i przyłączył do biskupstwa praskiego, lecz Wratysław zamek odzyskał, przywróciwszy go Janowi. W r. 1178, z powodu pobytu w O-cu Wacława berneńskie-skiego, miasto obiegli Konrad znojemski i Leopold austryacki. Za Przemyśla Otokara II miasto przeszło na prawa municypalności królewskiej. Niemcy tamtejsi obdarzeni przywilejem w r. 1261. Odtąd na czele zarządu miejskiego występuje adoocatus, czyli wójt, z radą miejską, tj. 7 jurati i 4 cives. Zwoływane także senio-res i wiece. Rudolf potwierdził, a Wacław roz-

Wielk* Enc. Fowiz. Iluitr. Ser. II. Zeiz. 36b T. V.

szerzył przywileje (r. 1278 — 1291). Król Jan. Luksemburczyk przyznał O-wi pierwszeństwo nad wszystkiemi jurysdykcyami municypalnemi na Morawach (r. 1331); apelacya jednak szła do Wrocławia, później w XIV w. przeszła do Pragi. Tu zabitym został ostatni z Prze-myślowiców, Wacław II (r. 1306). Podczas wojen husyckich mieszczanie stali po stronie katolickiej, a dla ujawnienia swoich poglądów spalili żywcem dwóch studentów praskich (r. 1415). Pod wpływem kazań Jana Ka-pistrana wygnano Żydów (r. 1451 — 54). W wojnie pretendentów do tronu czeskiego O. chwycił się z początku sprawy Jerzego Podjebradzkiego, którego niebawem dla Macieja Korwina porzucił. Pokój w O-cu zakończył tę wojnę (r. 1479). W XVI mieszczanie prześladowali protestantów, a nawet uwięzili kaznodzieję luterskiego Spe-ratę. Przybyli w drugiej połowie w. XVI Jezuici założyli konwent, zamieniony później na uniwersytet. Kardynał Dietrichstein wraz z hetmanem, morawskim panem Ładysławem Ber-ką, usuwał protestantów z urzędów municypalnych. Gdy w r. 1619 Thurn wtargnął na Morawy, rozpoczęła się w O-cu propaganda protestancka. Jan Sarkander stał się ofiarą żarliwości swojej katolickiej. Nastąpiła niebawem reakcya, która spowodowała prześladowanie i następnie wygnanie protestantów (1621    r.).

W drugiej połowie w. XVII miasto, nawiedzone przez Szwedów, do tego stopnia się wyludniło, że z 30 000 zostało tylko 1675 m-ców. W latach 1741 i 1758 O. oblegały wojska pruskie. W 1778 uniwersytet przeniesiono do Berna, a w roku 1788 przywrócono najwyższą szkołę w postaci liceum, które w r. 1827 zamieniono na uniwersytet, zniesiony w r. 1855, z pozostawieniem atoli wydziału teologicznego. W r. 1848 bawił tu cesarz Ferdynand, który zrzekł się był korony na rzecz Franciszka Józefa. Podczas wojny r. 1866 przebywał w O-cu sztab austryacki. — T o m e k W. W. „Dejiny m. Pra-hy“ I; Dudik ,,Dejiny Morawy“ I; Gindely ,.Rudolf II und seine Zeit.“ I; Kamenicek Fr. dr. „Protireformaczni snahy Matiaszevy na Moravë“ („Sbomik historyckÿ“ r. 1883).—Nauc-nÿ Slovnik.

Ołomunieckie arcybiskupstwo, niegdyś biskupstwo, założone w 1066, a później nieco połączone z biskupstwem praskiem; po wygnaniu zaś biskupa praskiego Jaromira (r. 1086) przywrócone na rok przed jego śmiercią (r. 1088). Pastorał otrzymał Wacel, kapelan kr. Wraty-sława. Następca jego, Henryk Zdik (1126 —1151), przeniósł katedrę z kościoła ś. Piotra do kość. ś. Wacława. Król Przemyśl Ottokar I przyznał biskupowi O-mu. jurysdykcyę patrymonialną nad poddanymi kościelnymi. Od Rudolfa II otrzy -mał biskup-kardynał Dietrichstein potwierdzę -nie tytułu książęcego i prawo wybijania monę -ty (r. 1599). Na mocy bulli papieża Piusa VI z r. 1771 biskupstwo zamieniono na arcybi-

skupstwo. Pierwszym arcypasterzem był Teo- Saksonii, Hannowerowi, Wirtembergowi i obu dor hr. Colloredo (1777 —1811 r.).—„Naucny SIoy- Hessyom. W owej dobie zarządem Rzeszy było

nik,“

J F. G.

tak zw. Interim Ten rząd tymczasowy Ołomunieckie punktacye. O. P. są jednym składał się z dwóch członków ze strony Austryi

z najwybitniejszych zwycięstw dyplomacyi au-stryackiej, która przez długie lata powstrzymywała ostateczne, a dla Austryi śmiertelne, rozwiązanie sprawy niemieckiej. Zgromadzenie narodowe we Frankfurcie w r. 1848 — 9 usiłowało wypracować zasadnicze prawa dla całego narodu niemieckiego i utworzyć wspólną władzę dla wszystkich Niemców. Rzecz rozbijała się o to, czy Austrya będzie należała do przyszłego państwa związkowego. Nadana Austryi przez ces. Franciszka Józefa konstytucya z całą mocą zaakceptowała myśl jedności austryackiej, a przez to samo wyłączyła możliwość wszelkiego bliższego zjednoczenia Austryi z Niemcami. Dn. 28 marca 1849 wybrano na cesarza Fryderyka Wilhelma IV pruskiego, nadając mu w męskiej linii dziedziczne prawa do tronu, przyznając nietykalność i nieodpowiedzialność, oraz w ustawodawstwie veto zawieszające (suspensi-vum). Obok cesarza najwyższą instytucyą Związku, na który przechodzi przedstawicielstwo na zewnątrz, prawo wojny i pokoju, dowództwo siłami morskiemi i lądowemi, oraz ustawodawstwo, miał być parlament, składający się z izby państw (Staatenhaus) i izby ludowej ( Volkshaus). Izba pierwsza składać się miała z przedstawicieli rządów i stanów. Izba ludowa wychodzić miała z głosowania bezpośredniego a powszechnego. Król pruski nie przyjął korony, a zgromadzenie po bezpłodnych obradach rozeszło się w czerwcu r. 1849. Tymczasem Prusy robiły możliwe usiłowania, by na drodze umów z poszczególnemi państwami niemieckiem osiągnąć koronę, nadając Rzeszy ustrój mniej demokratyczny. Zawarto t. zw. związek trójkrólew-s k i z Saksonią i Hannowerem, potenrprzyłączy-ły się do niego niektóre państewka drobniejsze. Stopniowo Prusom udało się dojść do porozumienia z większością rządów. W r. 1850 okazało się jednak wyraźnie, że zjednoczyć wszystkich państw Prusy nie zdołają. Zwołano nowy parlament' do Erfurtu (20 marca—29 kwietnia). Wypracowano na nim nową konstytucyę. Na czele państwa miał stać zarządRzeszy, który miał być złączonym z koroną pruską i który posiadał władzę wykonawczą. Ustawodawstwo miało być w rękach parlamentu, złożonego z izby państw i izby ludowej. Ta izba ludowa miała wyjść z wyborów na podstawie pruskiego systemu trój - klasowego, książąt, posiadające 6 głosów—z tych jeden należał do Prus—miało posiadać moc zawieszania uchwał parlamentu. Tym usiłowaniom sprzeciwiły się Bawarya, Wirtembergia i Saksonia, które już d. 27 lutego wystąpiły z własnym pro-

i tyluż ze strony Prus, którzy wykonywali czynności ściślejszej rady (Engerer Bath) Zgromadzenia związkowego. D. 26 kwietnia 1850 r. Austrya ogłosiła wezwanie do rozpoczęcia parlamentu związkowego. Jednocześnie Prusy zwołały kongres monarchów i wolnych miast do Berlina. Na wezwanie Austryi wysłały swoich przedstawicieli do Frankfurtu rządy Bawaryi, Saksonii, Hannoweru, Wirtembergii, Hessyi, Hessyi-Darm-stadt, Danii (która wystąpiła jako posiadaczka Holsztynii i Lauenburga), Hollandyi (Luksemburg i Limburg), Meklenburgii-Strelitz., Liechtensteinu, Schaumburga i Hessen-Homburga. Zgromadzenie uznano za walne zgromadzenie związkowe pod przewodnictwem Austryi, której przyznano charakter przewodniczącej. D. 7 sierpnia uchwalono przywrócenie zgromadzenia związkowego, poczem Austrya wezwała państwa do wysłania swych przedstawicieli na ścisłą radę związkową z r. 1815. Prusy zaprotestowały przeciwko temu, dowodząc, że ponieważ wprowadzono rządy tymczasowe(„Interim“) za zgodą wszystkich członków związku, więc i przywrócenie dawnego stanu może nastąpi tylko za zgodą wszystkich. Pomimo to d. 2 września rozpoczęły się czynności owej ścisłej rady we Frankfurcie. Dn. 15 listopada Prusy wystąpiły ze związku, o czem obwieściły w nocie okolnej, nawołując do wystąpienia i zapraszając na wolną naradę nad ułożeniem nowej konstytucyi. Austrya posiadała obecnie siłę zbrojną i nie omieszkała skorzystać z tego. Spór pomiędzy ludem, walczącym o wolność, a rządem, który usiłował wydusić zeń niesprawiedliwie podatki, wywołał poważne rozruchy w Hessyi. Książę uciekł z państwa, błagając o pomoc, której mu udzieliły zawsze skore Prusy, tembardziej, że i związkowi gotowi byli wstąpić w granice Hessyi. Otóż Austrya zażądała usunięcia wojsk pruskich z Hessyi w ciągu doby. Wtedy Manteuffel w imieniu Prus zaproponował ks. Schwarzenbergowi zjazd; nie czekając na odpowiedź, wyjechał d. 27 listopada. Upoważnienia jego zalecały mu urządzenie wolnej a natychmiastowej konferencyi w neutralnein miejscu, zaniechanie przez ten czas parlamentu związkowego, zjednoczenie poszczególnych państw po utworzeniu szerokiego związku, wspólną okupacyę Hessyi i załatwienie sprawy holsztyńskiej na konferencyi. Zjazd odbył Kolegium się w Ołomuńcu, (28—29 list.) gdzie książę zjawił się w towarzystwie ambas .rosyjs. Meyendorfa.Po dwudniowych obradach przyjęto uchwałę, któ-, ra obezwładniła zupełnie Prusy: § 1. Ostateczne załatwienie spraw heskiej i holsztyńskiej ma nastąpić za wspólną uchwałą wszystkich państw jektem, domagając się utworzenia innej konsty- niemieckich. § 2. Dla załatwienia spraw państ-tucyi, która by w równej mierze (zapewniła wa zebrane w Frankfurcie oraz Prusy wybiorą władzę obok Prus i Austryi takżej Bawaryi, po jednym komisarzu, komisarze zaś mają się poro-

zumieć co do wspólnego działania. §3, WHessyi Prusyzobowiązały się nie przeciwdziałać wojskom związkowym, oba mocarstwa mają wymódz na księciu zgodę co do postępowania, dla bezpieczeństwa zaś i utrzymania porządku pozostaną w Kasselu jeden pułk pruski i jeden bawarski.

częściej mowę korelską niżrossyjską. O. należy do rzędu najstarszych kolonij rossyjskich na północy i wspomniany' jest w akcie ustawodawczym SwiatosławaOlegowicza, ks. Nowogrodzkiego, pod r. 1137. W r. 1648 ze względów strategicznych otrzymał wojewodę i został obwarowany. Po pożarze w roku 1668 w trzy lata później jeszcze silniej go ufortyfikowano. W r. 1708 wcielony do gub. Ingerman-landzkiej w r. 1712 oddany został pod zarząd ad-miralicyi, r. 1727 zaliczono; do gub. Nowogrodzkiej, r. 1773 uczyniono stolicą gub. Ołonieckiej, r. 1776 wszedł w skład namiestnictwa Nowogrodzkiego, r. 1781 został miastem powiato-wem początkowo gub. petersburskiej, potem od r. 1784, namiestnictwa ołonieckiego, a w dwa lata później gub. Nowogrodzkiej, nakoniec w r. 1801 ostatecznie ukonstytuowanej gub. Ołonieckiej.— Ołoniecki powiat zajmujezach. część gub. Ołonieckiej; ogółem 11020.8 w. □ powierzchni, przeważnie równej, z wyjątkiem zakątka wschodniego. Grunt powiatu składa się z gliny, piasku i kamieni. Do bogactw mineralnych: należą rudy żelazne, miedziane, ochra żółta i glina błękitna. Wszystkie rzeki powiatu, jak Obża, Tułoksa, Ołonka i inne, wpadają do jez. Ładogi. Mnóstwo jezior i błot, zarosłych przeważnie borem. Ludności w r. 1897 liczono 41 239, przeważnie pochodzenia korelskiego, (ob. Korelcy), prawosławni. Mieszkańcy trudnią się głównie rolnictwem, które atoli nie zabezpiecza im dobrobytu; ziemie uprawne bowiem zajmują tu zaledwie 3.5% obszaru, lasy 57 %, łąki, wygony i t. d. 8 %, nieużytki zaś 31.5$. Przeważa trzypolówka; rodzi się żyto, owies, rzepa i kartofle. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty; producya nie przenosi 100 000 rub. rocznie; 3 klasztory, 64 cerkwie, 29 parafij, 612 wsi. Koloniści wielkorosyjscy zamieszkują część płd.-wschodnią powiatu.

Ołoniecka gubernia leży na północy Cesarstwa, między 60"21'—65°16' szer. płn. i 29°42' 41°57' dł. wsch. od Gr. i graniczy z guberniami: Archangielską, Wołogodzką, Nowogrodzką, Petersburską, z jez. Ładogą i W. ks. Finlandz-kiem. Zajmuje około 130 719 w. %] obszaru i pod względem ukształtowania powierzchni dzieli się na dwie części: północno-zachodnią i południowo-wschodnią. Pierwsza jest niejako przedłużeniem wyniosłości skalistej finlandzkiej i ma wygląd bardzo malowniczy; druga, pagórkowata na północy, jest nizinną na południu, i ni-czem nie różni się od jednostajnej równiny ros-syjskiej. Grunt gubernii, przeważnie piaszczysty i gliniasty, usiany jest gęsto błotami i kamieniami. Również pod względem geologicznym składa się gubernia z dwóch części, zachodniej i wschodniej. Pierwszą zajmują głównie gatunki skaliste górskie, metamorficzne i wybuchowe, w drugiej istnieją przeważnie warstwy osadowe. Z bogactw mineralnych miej-

Od Hosztyńskiej sztatbalteryi zjednoczone mocarstwa pod groźbą wspólnej egzekucyi mają żądać przerwania wszelkich dalszych czynności i redukcyi wojska. Wreszcie § 4 uchwalał, że na wspólne zaproszenie Prus i Austryi ma się odbyć zjazd upełnomocnionych ministrów państw w Dreźnie. D. 29 listopada punktacye zostały podpisane przez obu przedstawicieli: Man-teuffla i ks. Schwarzenberga. Jak można było przewidzieć, ów zjazd drezdeński nie przyniósł najmniejszych rezultatów. D. 12 maja 1851 r. zwołano znowu sejm związkowy do Frankfurtu, w którym wzięły udział Prusy, wbrew swoim poprzednim zapewnieniom, i w ten sposób przywrócono w całej rozciągłości dawny ustrój Związku z r. 1815. Punktacye ołomunieckie były zwycięstwem doskonale obmyślonej i przeprowadzanej dyplomacyi, która polegała na ciągiem o-słabianiu wpływów Prus przez wystawianie grożącego innym państwom niebezpieczeństwa z ich strony. Dyplomacya ta przyniosła owoce doskonałe i na kilka lat odwlokła ostateczną rozprawę, która była nieuniknioną. Jeżeli Prokesch mówił po zjeździe w Ołomuńcu: „Mamy słuszność przekładać ten pokój nad wielką, najbardziej zwycięską nawet wojnę: uśmierza on Prusy, dostarcza nam wielkiej sławy i odsuwa rząd pruski od narodu, —nie można marzyć o czemś lepszem“— miał zupełną słuszność, ale jednocześnie takie dyplomatyczne zwycięstwo oślepiało Austryę, która, widząc chwilową przewagę swoją, zapominała o jutrze. — Literatura: Martens „Nouveau recueil général de traités“ (XV, 108 —110); R o hr sc h ei d t „Preus-sens Staatsverträge“ (506 —7); Rönne „Das Staatsrecht der Preussischen Monarchie“ (1899);

M. Han.

G. Meyer „Lehrbuch des deutschen Staatsrechtes“ (1899 § 59); “Vier Wochen auswärtiger Politik. Mit Urkunden“ (Berlin 1851); v. Sy-bel „Die Begründung des deutschen Reiches durch Wilhelm I“ (1894, II); Oncken „Das Zeitalter der Restaur, u. Revol.“ (1883). Ob. Warszawa (dzieje, zjazd 27 maja 1850).

Ołoniec, miasto powiatowe gub. Ołonieckiej, pod 60°50' szer. płn. i 50°37' dł. wsch. od Gr. położone, o 148 w. na płd.-zach. od miasta gu-bernialnego, przy trakcie pocztowym petersburskim, w punkcie zlania się dwóch rzek, Ołon-ki i Megregi, o 16 w. od brzegu wschodniego jez.

-Ładogi. Pięć cerkwi, szkółka męska miejska, szkółka parafialna żeńska, szpital ziemski o 12 łóżkach, przytułek, towarzystwo dobroczynności, poczta, władze powiatowe; 1303 m-ców (w r.

1897), w tej liczbie 20 katolików; tychże w r.

1865, zaraz po wypadkach w Królestwie Pol-skiem, liczono w O-cu 58. W mieście słychać scowych zasługują na uwagę: rudy żelazne, mie -

dziane, węgiel kamienny, marmur, liczne kwar- j był w odległej starożytności. Alchemicy nazy-cyty, z których wzniesiono mauzoleum Napoleon a w Paryżu, sobory: Zbawiciela w Moskwie i Izaaka w Petersburgu, pomnik Mikołaja I i t. d., wreszcie glina ogniotrwała. Gubernia zroszona jest obficie: same jeziora zajmują 14°/0 całkowitego jej obszaru. Wody należą do trzech wodozbiorów: do morza Białego, Bałtyku i Kaspijskiego. Najważniejszemi rzekami są:

wali ołów Saturnem; stąd pochodzą nazwy: drzewo Saturna, cukier Saturna i t. d.; nazwa „Saturn“ przeszła nawet do medycyny. O. nadzwyczaj rzadko znajduje się na ziemi w postaci rodzimego metalu; wtedy krystalizuje się regularnie (kryształy, płytki i blachy); posiada ciężar właściwy 11.3 — 11.4; barwę szaro-niebie-ską (t. zw. barwa ołowiana), zawsze zamaskowaną czarnym nalotem; wreszcie twardość równą 1.5 (Pajsberg w Woroland; Nordmark w Szwecyi). Częściej O. występuje na ziemi w postaci soli minerałów: kr o ko i tu (ob.), rodzimy czerwony chromian ołowiawy Pb Cr 0₄); wulfenitu (ob.) czyli żółtego molybdenianu (Pb Mo 0₄), dalej w postaci p ir om or fi tu (ob.), o wzorze Pb₅P₃0,,Cl, ceruzytu (ob.) czyli węglannu (PbC0₃) wreszcie w postaci angle-zytu (ob.) czyli siarczanu (PbS0₄); wszystkie prawie te minerały są utworami wtórnemi galeny (ob.), czyli siarczku ołowianego (PbS), kruszcu najczęściej ze wszystkich kruszców ołowianych spotykanego. Z galeny też handlowy O. metaliczny najczęściej bywa otrzymywany. W tym celu galenę prażą na powietrzu: siarczek ołowiawy utlenia się wtedy częściowo, tworząc tlenek i siarczan według schematów:

PbS -f 30 + PbO + S02 galena tlen tlenek bezwdn. siarkawy

PbS -f- 40 = PbS0₄

Wytegra, Megra, Andoma, Ołonka, Tułoksa,

siarczan ołowiawy;

pozostała nieutleniona część siarczku odtlenia w dalszym ciągu przy prażeniu tlenek i siarczan: otrzymuje się metaliczny ołów i kwas siarkawy według schematów:

2 PbO -f PbS = 3 Pb + SOa tlenek siarczek met. ołów bezwdn. siark. PbS0₄ -(- PbS — 2 Pb -j- 2 S02 siarczan siarczek ołów

W ten sposób otrzymany ołów jest zupełnie podobny;.do rodzimego; jest mięki,k ciągli-wy; topi się w 334° i dystyluje się przy żarzeniu do białości; ma silny połysk przy przekradaniu nożem; połysk ten jednak zaraz na powietrzu ginie, gd.yż ołów łatwo utlenia się i pokrywa cieniutką warstwą rdzy (wodziany i węglany ołowiane, jako skutek działania tlenu, wilgoci i kw. węglowego). Warstwa ta chroni ołów od dalszego utleniania się. Ołów otrzymany w proszku (np. przy ostrożnem pranych, świadczących o zamieszkiwaniu tu Ło- żeniu winianu lub cytrynianu) sam przez się parów. W początkach w. XVII odwiedzili ten już w zwykłej temperaturze na powietrzu się kraj kozacy i zastępy Litwinów i Polaków w po- zapala (ołów .t. zw. piroforyczny). Woda szukiwauiu zdobyczy wojennej. Jednocześnie ; destylowana i wygotowana z powietrza na ołów służyła gubernia za schronisko dla prześlado- j prawie nie działa; zato zawierająca po-wanych sekciarzy. Kolonizacya rosyjska gu- ; wietrze, więc tlen, wytwarza wodzian ołowiu, bernii zawdzięcza swój rozwój Nowogrodzianom ! rozpuszczalny cokolwiek w wodzie; stąd woda taka rozgryza naczynia ołowiane. Natomiast te Ołów—pierwiastek chemiczny dwu- i cztero- ' same ńaczyuia doskonale nadają się do prze-wartościowy. Znak: P b. W roztworach dają one chowywania i przeprowadzania wody źródlanej R", R**” i wiele innych jonów złożonych, i jwodociągowej; wody te bowiem zawierają Wskutek łatwego wytapiania z rud znany już w sobie rozpuszczone: kwas węglowy i sole,

Onega i Kowża Zachodnia. Klimat wogóle surowy i wilgotny, aczkolwiek zimy są cieplejsze niż w guberniach środkowych i południowo-wschodnich Cesarstwa. Flora i fauna w zachodniej części gubernii finlandzkiej. Po lasach przeważają: sosna, jodła, brzoza, osina i olszyna. Po sadach rosną: akacya żółta, bez, dąb, topolo i jabłoń. Świat zwierzęcy reprezentują: niedźwiedź brunatny, wilk, lis, borsuk, ryś, łoś i t. d. Z ptactwa mamy tu: głuszce, cietrzewie, jarząbki, kuropatwy, łabędzie, dzikie gęsi, kaczki, orły, sokoły, jastrzębie i t. d. Po rzekach i jeziorach roją się łososie, sygi, pstrągi, sterlety, sumy i karasie. Przez gubernię O-ą przechodzi granica północna obszaru jeża i słowika. Ludności według spisu z r. 1897 było 366 715 (w tej liczbie 25 593 ludzi mieszkało po miastach) wyznania głównie prawosławnego, narodowości wielkorosyjskiej. Między rossya-nami mnóstwo sekciarzy, należących do sekt daniłowskiej, filipowskiej i do t. zw. „stranni-ków“. Korelców liczą około 70 000, Czudów przeszło 20 000, Polaków przeszło 300, około 3 000 Finnów i t. d. Ludność trudni się głównie rolnictwem, które atoli może wyżywić mieszkańców zaledwie przez pół roku. Przemysł leśny dostarcza im największego po rolnictwie zarobku. Ogrodnictwo nieznaczne, hodowla bydła słabo rozwinięta. Rybołówstwem i tępieniem | zwierzyny zajmują się niemal wszyscy, niszcząc ją bezmyślnie. Przemysł fabryczny w r. 1897 reprezentowało 417 fabryk z 3 060 robotników i 3 000 000 rub. wyrobu rocznego. Handel słaby.

Wychodźtwo do Petersburga na zarobki rozwinięte. Drogi wodne są głównemi arteryami komunikacyjnemi. Szkolnictwo i pomoc lekarska niedostateczne. W całej gubernii 3 biblioteki i jedyne muzeum w Petrozawodzku. Tubylcami w guberni są Korelowie i Czudowie. Istnieje wszakże mnóstwo kurhanów i bożków kamien-

E. Chw.

i klasztorom.

[Pb(N0₃)₂], który otrzymuje się przez rozpuszczanie metalicznego ołowiu lub tlenku ołowianego w kwasie azotowym (p. wyżej); tworzy kryształy oktaedryczne; w wodzie łatwo rozpuszcza się, przy prażeniu się rozkłada, tworząc tlenek. Przy gotowaniu roztworu tego azotanu z glejtą tworzy się zasadowy azotan o wzorze Pb(OH)(NOa) (igły krystaliczne), trudno rozpuszczalny w wodzie.—Chi or e k ołowiawy (PbCla) otrzymuje się w postaci nierozpuszczalnej przy działaniu kwasu solnego lub rozpuszczalnych chlorów na stężone wodne rozwory soli ołowiawych, według schematu;

PbjNOgja -f 2 HC1 = PbCl, -j- 2 HN03 azotan

przeważnie węglan i siarczan wapniowy; tworzą się przeto, wskutek działania tych soli, na O-wiu warstwy siarczanu i węglanu ołowianego, które, będąc nierozpuszczalnemi, chronią O. od dalszego działania wody. Rozt ,vory kwasów siarczanego i solnego na ołów prawie że nie działają, gdyż i tu wytwarzają się nierozpuszczalne warstwy siarczanu i chlorku, które chronią metal od dalszego roztwarzania się. Własność ta O-wiu ma praktyczne zastosowa-wanie w t. zw. komorowej fabrykacyi kwasu siarczanego: mianowicie komory, w których odbywa się wytwarzanie kw. siarczanego, robione są z O-wiu (ob. Siarka, wyrób kwasu siarczanego). W kwasie azotowym O. roztwarza się łatwo, gdyż otrzymany azotan oło-wiawy jest w wodzie rozpuszczalny. Również i kwasy organiczne O. rozpuszczają. Cynk i żelazo wydzielają ołów z roztworów⁷ soli oło-wiawych w postaci rozgałęzionej masy krystalicznej czyli t. zw. drzewa ołowianego lub (u alchemików) drzewa Saturna. O. i jego związki są trujące i dlatego rządy wielu krajów opiekują się zdrowiem wytwarzających te związki robotników i używanie O-iu do pewnych tylko celów ograniczają.—Związki ołowiu. Przy prażeniu metalicznego O-iu na powietrzu tworzy się tlenek ołowiu (PbO); ó ile prażenie to odbywa się w temperaturze wysokiej, otrzymany tlenek stapia się, ą po ostudzeniu rozpada się na blaszki barwy szaro-żółtej, o ciężarze właściwem 9.3; w tym stanie nosi nazwę glejty (ob.); o ile zaś prażenie odbywa się ostrożnie i w temperaturze nizkiej, otrzymuje się tlenek w postaci proszku, który nosi nazwę masykotu (ob.). Tlenek ołowiawy otrzymuję się również przy przepra-żaniu azotanu ołowianego [Pb(N0₃)₂] i wodorotlenku czyli wodzianu [Pb(OH)₂]; w wodzie cokolwiek rozgęszcza się, tworząc wyżej wspomniany wodorotlenek, przez co woda nabiera względem lakmusu (ob,) reakcyi słabo alkalicznej. Zwykle zaś wodzian otrzymuje się na modłę wodzianów i innych metali przy działaniu na sole ołowiawe ługów alkalicznych, np. sodowego lub potasowego; w nadmiarze tych ługów rozpuszcza się: tworzą się tutaj sole t. zw. ołowiny, np. K₂Pb0₂,ołowin potasowy, w których PbOaH₂ gra rolę jakoby kwasu. Wodzian przeto ołowiawy posiada charakter dwojaki: zasadowy ponieważ z kwasami daje odpowiednie sole ołowiowe, i kwasowy, gdyż tworzy z silnemi zasadami jakiemi są ługi sodowy i potasowy, ołowiny czyli sole jakoby kwasu Pb0₂H₃ (ob. kwas). Normalny wodzian Pb(OH)₂ nie jest znany i przy działaniu ługu na sole otrzymuje się formę polimeryczną (ob.) i zwane Pb₈(0H)₂02 (białe kryształki oktaedryczne). Dość trudno otrzymują się również normalne sole ołowiane (ob. Sole): O. odznacza się szczególną skłonnością do tworzenia soli zasadowych. Z soli normalnych przytoczymy: azotan ołowiawy

kw. solny chlorek kw. azotowy W zimnej wodzie mało rozpuszczalny, w gorącej natomiast rozpuszcza się dośó łatwo i po ostudzeniu gorącego roztworu opada w postaci połyskujących pryzmatów; przy prażeniu na powietrzu i pod działaniem gorącej pary wodnej przekształca się w chlorotlenek (sól zasadową) o wzorze PbCl₂PbO. Chlorek rozpuszcza się w stężonym kwasie solnym wskutek wytworzenia się rozpuszczalnego związku PbCla.HCl, dotąd jednak niewyodrębnionego; wyodrębniony został jednak podobny związek pokrewnego chlorkowi jodku ołowiawego (PbJ₂), który łączy się z jodowodorem tworząc PbJaHJ-)-10H₂0. Jodek ołowiawy (żółte blaszki o złotym połysku) jest bardzo trudno rozpuszczalny w zimnej wodzie. Znane są bromek i fluorek. Co do rozpuszczalności h a 1 o i d kó w (ob. Halogeny) w wodzie najtrudniej rozpuszcza się fluorek, potem z kolei jodek, bromek, wreszcie najłatwiej chlorek. Octan normalny opada z wodnego roztworu kwasu octowego w postaci kryształów o składzie (CH₃COOjsPb 3 HaO; tworzy się .wprost przez działanie kwasu octowego na ołów przy dostępie powietrze; nosi nazwę cukru ołowianego lub (dawniej) „cukru Saturna“, a to dla swego smaku słodkawego. Roztwór tego octanu rozpuszcza tlenek ołowiu i ołów metaliczny, tworzy się również rozpuszczalny w wodzie i rozpuszczalny w spirytusie zasadowy octan o wzorze ogólnym CH₃C.(0H)(0₂Pb), o budowie do-tyczas nieokreślonej; octan zasadowy ma zastosowanie w medycynie (Woda gulardowa ob.) i w technice, jako materyał do wyrobu białego zasadowego węglanu ołowiawego, czyli bieli ołowianej, używanej jako farba malarska. Wiele istnieje sposobów otrzymywania tej bieli (ob. „Z fabrykacyi farb mineralnych“ „Chemik Polski“ 1904 JNJ® 20 str. 383); lecz we wszystkich prawie metodach za materyał służą glejta i octan ołowiawy; przez działanie kwasu węglowego (COa) przekształcają się one w mieszaninę nierozpuszczalnych węglanów, w których przeważa związek 2 PbC0₃.Pb(0H;₂. Biel ołowiana jest znaną od bardzo dawna i bardzo rozpowszechnioną farbą białą; należy jednak, jak i wszystkie związki ołowiu, dojrzędu farb trujących i stąd ostatniemi czasy we Francy i

kwasu orto-ołowiowego, jak to wykazują następujące wzory:

IV (0R\

Pb II

OH

Pb

OH

Pb II

lOHJ

i Szwajcaryi zabronione zostało użycie tej bieli do pokrywania ścian mieszkań i wagonów. Pod wpływem siarkowodoru (ob.) unoszącego się stale w powietrzu mieszkań naszych, biel ołowiana przechodzi w czarny siarczek oło-wiawy (PbS) (ob. Galena) i stąd pochodzi czernienie z biegiem czasu obrazów. Formowanie się siarczku ołowiawego jest nadzwyczajnie czułą reakcyą wykazująca ołów; roztwór wodny już w obecności najmniejszych ilości ołowiu przy przepuszczeniu przezeń siarkowodoru barwi się na bronzowo; w obecności większej ilości ołowiu osiada czarny bezkształtny proszek siarczku. (O utlenieniu PbS na powietrzu ob. wyżej otrzymywanie metalicznego ołowiu). Mocny kwas azotowy utlenia siarczek wsiarczan o ł o-w i a w y (PbS₄). W postaci tej ostatniej soli, trudno rozpuszczalnej w wodzie, ołów bywa zwykle strącany z roztworów i określany ilościowo, to jest ważony. — Normalny chromian ołowiawy (PbCrÓ₄) ma ładną barwę żółtą i przeto używany jest jako farba malarska (t. zw. żółć chromowa); zasadowy natomiast chromian (PbCr0₄. Pb(OH)₂ posiada piękną barwę czerwoną i sól ta używana jest jako barwnik pod nazwą czerwieni chromowej. Mieszanina tych dwu soli również sprzedawana jest jako farba pomarańczowa. Za materyał do otrzymania żółci i czerwieni służą octan i węglan (biel). Tlenek czterowartościowego ołowiu, czyli dwutlenek ołowiu (PbOJ posiada zupełny już charakter, jak pokrewne mu C0₂ i Sn0₃, bezwodnika kwasowego. Rozpuszcza się, naprzykład, w gorącym ługu potasowym; z roztworu tego przy oziębianiu, otrzymuje się sól krystaliczna o wzorze:

K₂Pb0₃ + 3 HjO

czyli sól potasowa niewyodrębnionego.dotychczas kwasu met a-o łowiowego (H₂Pb0₃). Znane są i inne sole kwasu ołowiowego czyli tak zwane ołowiany. Jeden z tych ołowianów— ołowian wapniowy (CaaPb0₄), odpowiadający pełnemu wodzianowi kwasowemu czyli kwasowi orto-ołowiowemu Pb(OH)₄, służy do technicznego otrzymywania tlenu z powietrza (metoda Kasnera); tworzy się przez u-tlenianie w temp. 700° na powietrzu glejty w obecności węglanu wapnia (CaC0₃). Jeśli następnie ołowian wapniowy w mniej więcejw tej samej temperaturze poddać działaniu kw. węglowego, otrzymuje się odwrotnie węglan wapniowy i glejtę (tlenek ołowiawy), a jednocześnie i tlen pobrany z powietrza; reakcya następuje według schematu:

Ca₂Pb0₄ -f 2 C0₂ = 2 CaC0₃ -f PbO -f 20 ołowian kwas    węglan    tlenek tlen

wapnia    węglany    wapnia    ołowiu

(glejta).

Minię, czyli sól o składzie

Pb₃0₄ (Pb₂Pb0₄ por. Ca₂Pb0₄)

można również uważać za sól ołowiawą tegoż

IV/0\

Pb⁻

D-o\

\0/

pełny wodzian ołowiu ortoołowian ołowiany cz. kw. orto-ołowiowy (jak poprzednio był wapniowy)

i rzeczywiście kw. azotowy rozkłada minię na bezwodnik ołowiowy (czyli dwutlenek) i azotan ołowiawy (liczby rzymskie przy ołowiu oznaczają wartościowości)

Pb₂¹¹ . Pblv 0₄ + 4 HN0₃ = 2 Pb¹¹ (N0₃)a -f Pb,v 0₂-f 2 H₂0

Minia tworzy się przy prażeniu glejty w temperaturze 400°. Ma barwę żółtawo-czerwoną i używana jest już z dawien dawna jako farba malarska (np. do batwienia miniatur, które od niej mają nazwę. 1) Znana jest jeszcze jedna sól ołowiana, mianowicie — met a-o ł o wian ołowiowy Pb ¹¹ . Rb IV 0₃ (analog węglanu PbC0₃), również rozkładająca się pod wpływem kw. azotowego na bezwodnik ołowiowy (PbOä) i azotan ołowiawy. Pb0₂ jest bezkształtny proszek o barwie brunatno-czarnej. Otrzymuje się nietylko sposobem wyżej podanym, mianowicie z łatwo dostępnej minii, ale również i przez u-tlenianie w wodnym roztworze wodziauu ołowiawego za pomocą chloru. Tworzy się wtedy wodzian o wzorze (Pb0₂) 3 H₃0, który w 230° traci wodę i przekształca się w bezwodnik PbOj. Pb0₂ przy ogrzewaniu wyżej 230° wydziela tlen; tworzą się w kolejnym porządku już wyżej opisane sole i tlenek: w temperaturze 280°—Pb¹¹ Pblv 0₃ czyli Pb₂0₃; w temp. 400°— Pb¹¹ ₃ Pb 0₄ czyli Pb₃0₄; wreszcie PbO (800°). Dalej PO, otrzymuje się z soli oło-wiawych, np. z siarczanu, przez działanie nań prądu elektrycznego w wodnym roztworze kw. siarczanego według równania:

a)    PbS0₄+S0₄" + 2 HaO == Pb0₂ -|-2 H₂S0₄. (SO/'—anjon kw. siarczanego ob. Jony). Odwrotnie, jeśli zanurzyć w tenże roztwór kwasu siarczanego dwie płytki ołowiane, z których jedna pokryta jest dwutlenkiem ołowiu, następuje reakcya według równania:

b)    Pb4-Pb0₂-ł-2 H₂S0₄ = 2 PbS0₄-|-2H₂0 czyli, że tworzy siarczan; jednocześnie w obwodzie, jeśli połączyć płyty drutem, zjawia się prąd elekryczny. Przy zmianie kierunku prądu następuje znów przetworzenie siarczanu w dwutlenek według wzoru a). Na tych dwóch reakcyach opiera się działanie ołowianych a k u-mulatorów elektrycznych (ob.) i t. d. Pb02 przy ogrzewaniu z kwasami traci lieu: tworzą się sole ołowiane odpowiednich kwasów (np. kw. siarczanego) podług schematu:

Pb0₂+H S0 = PbS0₄-t-0+H₂0.

Z kwasu solaego wydziela się przytem chlor

tu:

mogą.

i tworzy się chlorek ołowiowy według schema

4HC1 -j- Pb0₂ = PbCl, 4- 2H O 42C1.

W pewnych jednak warunkach dają się wytwarzać jakoby sole cztero wartościowego ołowiu np. siarczan o wzorze Pb(S0₄)₂. Związki te jednak są niestałe. Jeśli rozpuszczać Pb02 w stężonym i oziębianym kw. solnym — chlor się nie wydziela. Tworzy się żółty roztwór, z którego chlorek amonowy strąca złożoną sól (XH₄)aPbCl₆, czyli 2NH₄C1+Pb01₄; z tej zaś sołi mocny kw. siarczany wydziela płynny czterochlorek PbCl₄, który ma c. w. 3.18, tężeje w —18°; posiada charakter chloro-bezwodni-ka kw. orto-ołowiowego (p. wyżej). — Znany też jest cztero fluorek PbPl₄. Z inych związków czterowartościowego Pb—należy wspomnieć jeszcze o ołowio-alkylach (ob. Alkil). Znany jest np. ołowio-etyl o wzorze Pb(C₂H₅)₄ bezbarwny płyn wrzący w 200°. — Ołów tworzy wiele jeszcze związków i soli, które w obszernym podręczniku nieorganicznej chemii znalezione być mogą np. u Dam mera w „Handbuch“.—Zastosowanie praktyczne O-iu. Metaliczny O., dzięki swej miękkości, ciągliwo-ści i łatwej topliwości, posiada obszerne zastosowanie w wytwarzaniu stopów, a z nich przeróżnych wyrobów i naczyń (O zachowaniu się naczyń ołowianych względem wody i kwasów p. wyżej). Stop, z którego odlewają naczynia cynowe, składa się z 5 części cyny i 1 części O-iu. Łatwo topłiwy stop używany do lutowania (t. zw. lut) zawiera na 1 część ołowiu od 2 do 4 części cyny; w stopie używanym do wyrobu czcionek znajduje się 85 % ołowiu i 15 % antymonu; czcionki stereotypowe zawierają prócz O-iu i antymonu od 10 — 15 & bizmutu i 8 % cyny, nawet miedź. O. wchodzi też w skład często używanych w praktyce laboratoryjnych stopów Wooda (1 krdmu, 1 cz. cyny, 2 cz. ołowiu i 4 cz. bizmutu), posiadającego punkt topliwości = 60° i stopu Rozego, z p. topliwości = 96°, który zawiera na 2 cz. bizmutu 1 cz. cyny i 1 cz. o-łowiu. Z innych związków ołowiu —glejta bywa używana do fabrykacyi pokostów (ob.), czyli łatwo wysychających związków ołowiu, z olejami roślinnemi (ob. Oleje). Glejta również bywa używana do fabrykacyi szkła optycznego, łatwo topliwego i posiadającego duży współczynnik łamliwości, czyli do wyrobu t. zw. flintglasu (ob. Szkło); w aptekarstwie—do o-trzymywania plastrów (ob.), które są mydłami ołowianemi (ob. Mydło). Bliższe szczegóły tyczące się ołowiu i jego związków w zastosowaniu praktycznem w każdym większym podręczniku technologii chemicznej znalezione być

T. M.

Ołów W lecznictwie. O-iu w stanie metalicznym czystym nie używa się nigdy, jeno niektóre związki jego chemiczne, czyli sole, bywają stosowane, przeważnie zewnętrznie, wchodząc w skład rozmaitych wyrobów aptekarskich. W przepisywaniu ich do użytku wewnętrznego należy zawsze być ostrożnym, ponieważ dawki, same z siebie niewielkie, jeżeli bywają zażywane długo, wywołać mogą z czasem otrucie przewlekłe, dla tego, że O. pozostaje w ustroju i nagromadza się w nim, a wtedy wywiera skutek przybytowy (Effedus cumu-lativus), bardzo szkodliwy (por. O łowi ca). Przez skórę nieuszkodzoną żaden związek ołowiu nie przenika do ustroju w głąb, ulega wszakże łatwo wessaniu przez owrzodzenia, rany i błony śluzowe, więc też stosując go w tych razach tak samo nie można zapominać o pewnej ostrożności koniecznej.—Do wewnątrz dawany bywa tylko octan ołowiowy obojętny, nazywany też cukrem ołownym {Plumbum aceticum s. Saccharum Saturni), stosowany także zewnętrznie w roztworach wodnych, słabych, zwłaszcza w okulistyce, przeciwko zapaleniom łącznicy (por. Oko), a także przeciw niektórym cierpieniom błon śluzowych narządów płciowych.—Więcej rozpowszechnione jest użycie zewnętrzne octanu ołowiowego zasadowego (Plumbum hydrico-ace-ticum solutum, mniej właściwie Extraction Saturni), który nieomal uważać można za lek ludowy; stosowany bywa jako okład na stłuczenia, stany zapalne skóry, odmrożenia, oparzenia i t. p., zawsze w rozcieńczeniu wodą prze-kroploną, w stosunku 1:49 {Aqua plumbi s. Saturni); woda gulardowa (ob.) różni się od poprzedzającej tem, że do jej sporządzania u-żywa się wody zwyczajnej, ale dodając do niej 4 części wyskoku. Maść ze związku tego, zwana ołowianą ( Unguentum plumbi s. nutritum

s. cerussae), jest mieszaniną 3 części octanu ołowiowego, 8 cz. wosku i 29 cz. tłuszczu wieprzowego. Lekarze ją przepisują dziś rzadko. Węglan ołowiowy {Plumbum carbonicum), czyli biel ołowiowa (Cerussa), służy tylko do otrzymywania maści i plastrów, stosowanych przeciwko zapaleniom skóry i owrzodzeniom. Wyroby z niego są następujące: a) Maśćoło-wiana ( Unguentum plumbi hydrico-carbonici s. Cerussae s. album simplex) składa się z 2 części tłuszczu wieprzowego i z 1-ej cz. bieli; odmianą jest maść taka sama, zawierająca na 100 cz. 5 cz. kamfory, b) t. zw. Plaster biały (Emplastrum Cerussae s. album coctum) z 10 cz. tlenku ołowiowego, 10 części bieli i 25 cz. oliwy; świeżo przyrządzony jest biały zupełnie, z czasem jednak żółknie; lepkość posiada niewielką. Biel ołowiowa domieszywana też bywa jako dodatek do pudru (ob.); ale używanie go szkodzi zdrowiu, więc Die powinno być dopuszczane. - Tlenek ołowiowy, czyli glejta {Plumbum oxydatum s lithargyrum) służy również do przyrządzania plastrów, odznaczających się przeważnie lepkością wielką; odróżniamy tu: a) Plaster ołowiany prosty {Emplastrum Plumbi simplex s. diachy-

Ion simplex) składa się z oliwy, tłuszczu wieprzowego i glejty w częściach równych, albo z 5 cz. glejty na 9 cz. oliwy; jest biały, nie tłusty, nie bardzo lepki, łatwo dający się roz-smarowywać. b) PI. ołowiawy złożony, czyli glejtowy albo di a chi 1, niegdyś też za-łastą lub załatwą nazywany (Empl. plumbi

s. Uthargyri s. diachylon compositum), na 24 cz. mieszaniny wymienionej powyżej dodaje się 3 cz. wosku żółtego i po 2 cz. lipożywicy amoniakalnej, galbanu i terpentyny. Plaster ten jest ciemno-żółty, ciągnący się, bardzo lepki, a nieco drażni skórę; należy do bardzo popularnych, chociaż bynajmniej nie zasługuje na to. ć) Plaster lepki [Empl. adhaesivum) składa się z 18 części surowego kwasu olejowego (Acidum oleaceum crudum), z 10 cz. glejty, 3 cz. koloforii, 1 cz. łoju 4 cz. plastru ołowianego prostego i z 1 cz. smoły burgundzkiej {Résinapids Burgundicae); przylega do ciała bardzo szczelnie i trzyma się go mocno; ze wszystkich plastrów najczęściej zalecany przez lekarzów, ale nie dla własności leczniczych, których nie posiada, jeno jako środek dogodny do przytwierdzania opatrunków mniejszych, albo w miejscach takich, gdzie nałożenie opaski jest zbyt trudne lub zgoła niemożliwe (por. Opatrunek). Ą PI, mydlany {Empl. saponatum) składa się z 75 części plastra ołowianego prostego, 26 części mydła hiszpańskiego sproszkowanego, z 12 cz. wosku żółtego i z 1 cz. kamfory; jest żółty, ciągnący się i znacznie mniej lepki od poprzedzającego, e) PI. ołowiany miękki {Empl. Uthargyri molles, matris album) składa się z 3 części plastru ołowianego prostego, do których dodano 2 cz. tłuszczu wieprzowego i po 1 cz. łoju i wosku żółtego. —

Ołówek. Nazwa powstała stąd, że w Wiekach Średnich malarze do rysowania używali ołowiu w pręcikach. W r. 1664 w Anglii w hr. Cumberland odkryto grafit; piłowano go na pręciki i używano jako O-a. W r. 1726 zaczęto sprowadzać do Niemiec pręciki grafitowe z Anglii i oprawiać je w drzewo, a w r. 1761 Gasper Faber założył pierwszą w Niemczech fabrykę O-ów. Grafit angielski jednak się wyczerpywał, a chociaż materyał był wyborny, gdyż O-i takie łatwo farbowały, dawały kreski z połyskiem i nie tępiły się prędko, jednak przedstawiały tę ujenlną stronę, że niepodobna im było nadać dowolnej twardości. ^ We Fran-cyi Conté w r. 1795 wpadł na praktyczny pomysł: sproszkował grafit, mieszając go z glinką plastyczną, a następnie w kształcie pręcików wypalał i tym sposobem dał początek fabryka-cyi dzisiejszej O-ów. Niebawem powstały fabryki O-ów Conte’go w Paryżu i Hartdmuth’a w Wiedniu, również Lotar Faber zaprowadził w swej fabryce system Conte’go i tym ugruntował przemysł ołówkowy w Niemczech. Obecnie co do wyrobu O-ów pierwsze miejsce zajmuje Ba wary a, po niej Ameryka, Francy a, Au-strya i Anglia. W samej Norymberdze wyrabiają tego towaru za 8¹/₂ miljonów marek rocznie; zatrudniając około 600 robotników. — Wyrób O-ów—to połączenie ceramiki ze stolarstwem z dodatkiem farbierstwa. Do tego celu używa się grafitu ceylońskiego, czeskiego i syberyjskiego. Ceyloński występuje w gniazdach w postaci krystalicznej w zbitych blaszkach, zawiera 82 — 93$ węgla, jest jednak bardzo drogi. Czeski napotyka się w proszku, przed robotą więc musi być dobrze oczyszczony. Syberyjski nie ustępuje ceylońskiemu, lecz eksploatacya

grafitu. Do rozdrabniania grafitu stosowane są młynki kulkowe (ob.), poczem miele się grafit na żarnach. Oczyszczenie grafitu i glinki po sproszkowaniu odbywa się zapomocą pławienia w kadziach, jednym szeregiem nad sobą umieszczonych. Wszystkie ciężkie domieszki opadają na dół, rozpuszczony zaś grafit przechodzi do drugiej kadzi, stąd do trzeciej itd. Pławienie glinki odbywa się w ten sam sposób, tylko dłużej. Chodzi o to, aby otrzymać

Nakoniec wspomnieć tu należy maść Hebry jego jest nieuregulowana, występuje w postaci (ob.). — Rzadko już dziś przepisywany bywa zbitej i niekrystalicznej. Do grafitu dodaje nadtlenek ołowiowy, czyli minia {Oxy- się glinki plastycznej niezawierającej wapna dum plumbicum s. Minium); przygotowuje się i żelaza, a udzielającej O-wi odpowiedniej twar-z niego: a) Plaster czerwony {Empl. Mi- dości, której stopień zależy od ilości domieszki; nii rubrum), składający się z wosku żółtego, ! glinki dodaje sigyw stosunku ⁴/₅ — ⁸/₅ do ilości łoju, minii oraz oliwy, każdego po 100 części, do których dodaje się 3 cz. kamfory; — b) PI. śniady {Empl. fuscum s. matris fuscum) złożony z 32 cz. minii oraz z 64 cz. oliwy i 16 Cz. wosku żółtego;— c) PI. śniady kamforowy, albo norymberski lub hamburski {Empl. fuscum camphoratum s. nigrum s. universale s. noricum s. Minii adustum) ze 100 części poprzedzającego z dodatkiem 1 cz. kamfory.

Wszystkie trzy te plastry są zgoła zbyteczne, przez lekarzy niezalecane, należące raczej do J pył bez grudek. Jeżeli zakradną się nieroztar-środków ludowych. — Przeciw odleżynom (ob.)    te lub obce ciała, to będą tkwiły następ-

zalecana bywa miazga z garbnikonu oło- nie i w O-u, o którym mówimy wtedy, że dra-wiowego {Plumbum tannicum pultiforme),    pie. W ostatniej kadzi otrzymuje się rodzaj

z której, przez dodanie 3 części    tłuszczu wie-    błota, które trudno oddzielić od wody. W tym

przowego, albo lepiej waseliny,    sporządza się    celu używa się prasfi Itrowych (błotniarek,

maść {Unguentum plumbi tannici    s. ad decubi-    ob. F i 11 er-p r as a), stąd zaś glinka idzie do

tum), mogąca w razie danym    oddać usługi    suszenia. Po wysuszeniu, grafit i gliukę pusz

l)x J. F.

pewne.

cza się na żarna w odpowiednich porcyach,

Ołowiana biel.

Ołowiana czerwień.

233

nicznych.

Ołowiana biel, ob. Biel i Ołów.

Ołowiana blacha. O-ę b-ę wyrabia się przez walcowanie płyt ołowianych, odlanych 6 — 30 mm. grubych, co odbywa się na zimno, tj. w zwykłej temperaturze, z powodu miękkości ołowiu i łatwej jego topliwości. Z początku każdy arkusz walcują z osobna, później zaś składają 12 i więcej arkuszy jeden na drugim i razem walcują. Ażeby zaś arkusze te nie zlepiały się ze sobą, należy je nasmarować o-liwą. — Wyrównywanie blachy następuje za pomocą silnego prasowania, poczem blachę obcina się nożycami i zwija w rolki. Blacha, mająca 1 metr Q powierzchni i 1 mm. grubości, waży około 11.3 kgr., a najcieńsza, 0.05 mm. grubości, około 0.5 kgr. Blachę O-ą cynowaną otrzymuje się przez walcowanie blach O-ych razem z blachą cynową albo cyn folią, przy-czem powierzchnie tych blach muszą być zupełnie czystemi. Czasami nalewa się na czystą płytę ołowianą cynę roztopioną i kalafo-nium, a potem walcuje. B-a O-a jest stosowana w budowie komór przy fabrykacyi kwasu siarczanego, w przyrządach służących do wytwarzania kwasu węglowego, w płytach na a-kumulatory w elektryczności, służy do izolacyi murów i ścian wilgotnych, opakowywania tabaki itp. B-ę O-ą zowią także blachą żelazną pokrytą warstwą ołowiu.

Ołowiana czerwień, ob. Ołów,

gdzie miele się je na mokro tak długo, aż u-tworzy się masa jednolita. Wszelkie grudki muszą uledz zemleniu, dlatego ta robota jest długa i żmudna. Dla wyższych gatunków masę tę miele się 3—4 miesięcy, dopóki się nie otrzyma zupełnie; dokładnie zmielonej. — Następnie po wysuszeniu odbywa się walcowanie, a potem prasowanie przez sito, później zaś przez odpowiednie matryce, skąd wychodzą pręciki podobne do makaronu. Do wyrobu pręcików używają pras śrubowych lub hydraulicznych, składających się z cylindra pustego, w którym tłok porusza się naprzód. Spód cylindra zamyka pokrywa, w której znajduje się otworek o takiem przecięciu, jakie ma mieć pręcik ołówka. Masę grafitową wkłada się do cylindra i wywiera na nią ciśnienie za pomocą tłoka, napędzonego przez prasę hydrauliczną. W ten sposób zmusza się masę tę przejść przez otworek w pokrywie wyżej wspomnianej, i stąd wychodzą pręciki, które prostuje się następnie na deskach ręcznie, a później zanosi do wypalania. Wypalanie odbywa się przy temperaturze około 1 500°C. w tyglach grafitowych, przykrytych pokrywą grafitową. Stosownie do ilości gliny, czasu trwania wypalania i natężenia ognia otrzymuje się O-i rozmaitej twardości. Z powyższego widać, że O. jest wprost rodzajem cegły. Wypalane pręciki dają rdzeń, który będzie oklejony drzewem. Zupełnie w ten sam sposób robi się O-i kolorowe, pastelowe z rozmaitych sproszkowanych farb mineralnych, z dodaniem kleju, gumy arabskiej lub karuku, tylko bez wypalania. Do oprawy O-ów używa się drzewa cedrowego, lipowego i olszowego. Tak zwane w handlu drzewo cedrowe nie jest właściwym cedrein, ale jałowcem amerykańskim, dosięgającym ogromnych rozmiarów. Drzewo to jest ścisłe i miękkie, lepszy gatunek rośnie we Florydzie, gorszy w Texasie, przybywa do nas w klockach. Do wysokich gatunków O-a wyługowuje się z niego żywicę i zapomocą nacycania pod ciśnieniem trzech atmosfer nadaje mu kolor ciemniejszy. Po nasyceniu deseczki idą do suszarni. Suszenie odgrywa doniosłą rolę przy fabrykacyi. Odbywa się w suszarni powietrznej, poczem następuje jeszcze suszenie parowe przy 50°C. W deseczce cienkiej, długości O-a. w ten sposób sporządzonej, wycina się kilka rowków na odpowiedniej heblarce na przyjęcie O-a i kilka rowków w celu późniejszego oddzielenia O-a. Poczem rowki smaruje się klejem i wkładasię w nie pręciki grafitowe; nastę >nie nakłada się na to drugą deseczkę i poddaje prasowaniu. Teraz odbywa się pbcinanie O-a do długości danej, co odbywa się zapomocą piły okrągłej. Wygładzanie obciętych deseczek uskutecznia się na szmerglowym bębnie. Później deseczki rozdziela się na pojedyńcze O-i także na heblarce specyal-nej. Wreszcie, aby zabezpieczyć O. od brudzenia, przepuszcza się go pizez rodzaj żelaz-

Wielk* fiac. Poirtz. Iluztr. Sar. £1. Zesz. 36b T. V.

ka, które ogrzane, rozpuszcza będące w drzewie części żywiczne i nadaje ołówkowi połysk. Je-żel; Ô. ma być malowanym, to musi byó najpierw oczyszczony, następnie nadaje mu się powierzchnię matową, aby farba lepiej przylegała. Wszystko to odbywa się zapomocą maszyn. Po tych przygotowaniach nadaje się grunt, a potem politurę. Politurowanie mechaniczne stosowane jest do gatunków pośledniejszych. Wszystkie wyższe gatunki muszą byó ręcznie politurowane. Wreszcie stempluje się, czyli cechuje, proszkiem albo też listkami srebra lub złota. Przy fabrykacyi O-ów zwykle znajduje się oddział do wyrobu obsadek. Co do fabrykacyi O-ów u nas, to około połowy XIX w. były robione próby celem ich wyrobu; zawsze jednak zakłady te nie przekraczały rozmiarów warsztatu rzemieślniczego; dopiero w r. 1889 założył w Waszawie fabrykę ołówków Szacman, pracującą maszynami. W tymże samym roku również założyli fabrykę ołówków St. Majewski, Zaborski i Starzeński. Obie te fabryki zlały się w r. 1898 i utworzono Towarzystwo akcyjne pod firmą: Majewski i S-ka. Fabryka ta znajduje się w Pruszkowie pod Warszawą, zatrudnia około 300 robotników i wyrabia dziennie 8000 ołówków. W obrębie państwa Rosyjskiego istnieją fabryki w Moskwie, Rydze i Wilnie. Pomimo to jednak trudną jest konku-rencya z zagranicą; dziś jeszcze nadchodzi do kraju rocznie za ¹/₂ miliona rubli O-ów zagra-

M. H.

M. H.

Ołowiana glejta. — Ołsufjew Aleksy.

234

M. H.

M. H.

M. ii.

P-r J-y B-r.

Ołowiana glejta, ob. Glejta.

Ołowiana kolka, ob. Morzysko oło-wn e.

Ołowiane drzewo, ob. Drzewo Dy any i

Oł ó w.

Ołowiane komory, oh. Siarczany kwas. Ołowiane sole, ob. Sole,

Ołowiane stopy. Najważniejszemi z nich są: ołów z cyną, antymonem, często zawierają one miedź, bizmut itp. O., tak zwany utwardzony, składa się z 80 — 95 części ołowiu i 20 — 5 części antymonu. Stop ten używany był dawniej tylko na posągi—dziś na drobne odlewy, jak świeczniki, i znany jest pod nazwą kom-pozycyi. Metal biały, zwany a n t y frykcyjnym, na panewki do osi składa się z 5Y2 części ołowiu, 4 cz. cyny i 1 cz. antymonu. Lut blacharski składa się z równych ilości ołowiu i cyny. Stopy miedziano-ołowiane używane bywają do wyrobu blach i lutu twardego. Ołów przy topieniu wchłania tern więcej miedzi, im jest gorętszy. Ołów tworzy także część składową stopów bizmutowych, łatwo topliwych. Metal na czcionki drukarskie składa się z 3 — 7 części ołowiu na jednę część antymonu, a przez dodanie cyny zwiększa się twardość czcionek i odporność przeciw działaniu utleniającemu. Przez dodanie arszeniku staje się ołów twardszym i ziarnistszem, ten stop znalazł zastosowanie w fabrykacyi śrutu.

Ołowiane rury otrzymuje się z rur odlanych z ołowiu przez następne wyciąganie ich do odpowiedniej grubości, albo przez prasowanie za pomocą pras hydraulicznych, przyczem ołów wtłacza się przez walce, zaopatrzone w trzpień, którego grubość tworzy średnicę wewnętrzną rury. Można także otrzymywać, rury przez wyciąganie ich z bloków ołowianych podobnie jak drut na wyciągarce. R-y O-ne wewnątrz ocynowane wyrabia się w ten sposób, że w formę cylindryczną, obracającą się około osi poziomej, wlewa się najpierw ołów, a potem cynę. Wskutek siły odśrodkowej ołów, jako gęstszy tworzy warstwę zewnętrzną, a cyna (»sadza się około osi; otrzymane stąd walce rozciąga się następnie na rury o ścianach cień kich. O-e rury zastosowane bywają w fabrykach chemicznych jako przewody do płynów działających niszcząco na inne metale, również na rury wodociągowe, dają się bowiem z łatwością wyginać w żądanym kierunku, ale nie wytrzymują wysokiego ciśnienia.

Ołowiane szkło, ob. Szkło.

Ołowianka czyli pion, kulka ołowiana zawieszona na cienkim sznurku. Jeżeli sznurek przytrzymywać, to przybiera on zawsze położenie prostopadłe. Za pomocą tego bardzo prostego przyrządu można się przekonać, czy krawędź jaka, albo też płaszczyzna jest prostopadłą. W tym celu zawiesza się ołowiankę w pewnej odległości od badanych przedmiotów i patrzy, czy sznur jest równoległy do krawę-

dzi. O-ą zowie się także masa ołowiu w postaci ostrokręgu, której używają do oznaczenia głębokości wody lub poznania natury dna morskiego ob. Bathymetr.

Ołowiany błyszcz, ob: Galena.

Ołowiany cukier, ob. o ł ó w.

Ołowiany papier, blacha ołowiana grubości papieru, ob. Staniol.

Ołowica (łac. morJms saturninus, niem. Bleikrankheit, fr. le saturnisme) jest to choroba wywołana przez przewlekłe zatrucie ołowiem lub jego połączeniami. O. jest najczęściej cierpieniem zawodowem i zdarza się nieraz u ludzi, mających do czynienia z ołowiem w najrozmaitszych postaciach, a więc u składaczy czcionek (zecerów), malarzy, lakierników, garncarzy, szklarzy, blacharzy i t. p.; prócz tego O. występuje niekiedy wskutek długotrwałego używania związków ołowiu w celach leczniczych, nakoniec wypadkowo, jako skutek spożywania potraw, przyrządzonych w nieodpowiednich naczyniach kuchennych, pobielanych, nie cyną czystą, lecz z przymieszką ołowiu; równie szkodliwy wpływ na zdrowie wywiera woda, jeżeli wodociągi rozprowadzają ją w rurach ołowianych. Objaw O-y wynikają przeważnie z wpływu trucizny na tkankę nerwową i mięsną, mianowicie na zwoje nerwowe kiszek, na mózg i rdzeń kręgowy, na nerwy obwodowe i mięśnie prążkowane. Równocześnie występują, jak wogóle we wszystkich otruciach przewlekłych, zaburzenia w odżywianiu, zwyrodnienie rozmaitych narządów, zmiany w ścianach naczyń krwionośnych i t. d. Bardzo często O. rozpoczyna się od t. z. kolki ołow-nej, czyli gwałtownych bólów napadowych brzucha, połączonych z silnem zaparciem stolca i znacznem zwolnieniem tętna. Stopniowo powstaje stałe zaparcie stolca, szare zabarwienie dziąseł, bóle w stawach, objawy porażenia (ob.) pewnych mięśni, przykurczenia mięśniowe, zaburzenia czucia i zmysłu wzroku, przewlekłe zapalenie nerek, nakoniec w cięższych przypadkach — ogólny upadek sił, charłactwo i śmierć.—Zapobieganie O-y polega na stosowaniu właściwycli przepisów hygieny zawodowej, na unikaniu wszystkiego, co może prowadzić do zatrucia, na porzuceniu zajęcia szkodliwego w chwili wystąpienia pierwszych objawów itd.— Leczenie najczęściej skierowane bywa przeciwko poszczególnym objawom choroby. Dobre usługi oddają nieraz jod i kąpiele siarcza-ne. — Por. C. Oppenheimer „Zur Kenntnis» der experimentellen Bleivergiftung“ (Berlin 1899); G. Me ill ère „Le saturnisme. Étude historique, physiol., clinique et prophylactique“ (Paryż 1903) iE. Vogelsanger „Gewerbliche Bleivergiftungen“ (Aarau 1903).

Ołsufjew Aleksy, generał i filolog rossyj-ski (* w r. 1831), członek i opiekun moskiewski komitetu opiekującego się rannymi, znawca literatury klasycznej. Napisał recenzyą z po-

r. 1890 J\l° 1—4 i osobno).

Ale jak kult przodków

wodu przekładu na język rossyjski dzieł J u-yenalisa przez poetę Feta (w „Mies, minist. Oświaty“ z r. 1886 w J\e 3 —8 i osobno), a także najobszerniejszy, jak dotychczas, w literaturze europejskiej życiorys Marcyana (tamże,

E. Chw.

Ołtarz (z łacin, altare): 1) Rodowody.

H. Spencer, a później J. Lippert usiłowali wyprowadzić O. z grobowca. „Pośród dzikich, przechowujących zwyczaj grzebania, oraz noszących zmarłym zapasy żywności, nasyp grobowy staje się tem samem nasypem ofiarnym. Składa się one tu z samej tylko ziemi lub darni, ówdzie częścią z kamieni, gdzieniegdzie zaś z kamieni całkowicie; pozostaje on w takim oraz miejskich, na cześć legendowych przod-ków-założycieli jest tylko jednym z czynników, kształtujących kult pierwotny, tak samo O-rze powstały z grobowców—niektóre, jeno nie wszysl lie, a wywody H. Spencera i J. Lipperta, upraszczając ich rodowód, zgoła nie odpowiadają już dzisiaj faktom nagromadzonym przez ekologię. Zwrot ten w poglądach nauki uwydatni się jaskrawo w pracy J. B. J evo nsa(„Introdu::Hon to the history of Religion“, Londyn 1896, rozd. XI: „the Altar“) który zaznacza powszechność i sta-rodawność obyczaju, iż krew zwierząt ofiarniczych spływa zawsze na gromadę kamieni lub na olbrzymi głaz i usiłuje dowieść, iż O-e i bałwany po

ES

et .

jjk ■•'i

ST";

P*

■ FW

III

Fig. 63. Ofiary przynoszone symbolowi chmur (sil wegetacyjno-deszczowych), narysowanemu naziemi(uTusajów).

ff

samym stosunku do ofiar dla zmarłych, jak O. względem ofiar, składanych bóstwu. Tam, gdzie ciała umieszczane bywają na pewnego rodzaju pomostach, na których również składa się zapasy pożywienia, tam pomosty owe stają się faktycznie 0-ami“.    (H. Spencer „Za

sady socyologii“ § 139). „Cliaityapo san-skrycku znaczy: ołtarz, świątynia, jak również wszelki monument, wzniesiony na miejscu mogilnego kopca... Wśród dawnych mieszkańców Wschodu pochodzenie O-y miało taki sam początek, a jakkolwiek Hebrajczycy w miarę oddalania się od najwcześniejszego swego stanu pasterskiego odbiegli trochę od pierwotnych swoich obrzędów pogrzebowych i ofiarnych, to jednak opisy ich O-y nasuwają myśl o takim samym początku“. Słowem, „O-em pierwotnym było to, co służyło do składania ofiar zmarłemu, stąd to rozmaite formy O-rzy: wyniosłość darniowa, stos kamieni, pomost wzniesiony lub trumna kamienna“ (tamże). I niewątpliwie ta-( kiem było pochodzenie ołtarzy domowych, na których składano ofiary ubożętom domowym, czątkowo zlewały się w jedno (Pogląd, poprzednio już wypowiedziany przez Robertsona Smitha w jego pięknym przyczynku do dziejów religij semickich). J. B. Jevons przytacza fakty z życia ludów pierwotnych, jak bałwan z biegiem czasu wyodrębnia się od O-a: u plemion brazylijskich bogów przedstawiały pnie wbite w ziemię, a ofiary składano u ich stóp, wyspiarze z w. Hurd w domach swoich mają tyki 4—5 stóp wysokie, które wyobrażają bogów domowych, na nie leją olej i kładą przed niemi kokosy i ryby. Natomiast na arch. Ellice „Foilape był głównym bogiem, w jego świątyni stał głaz, a nadto był O. na którym kładziono ofiary“; u Samojedów „z pośród stosów kości wznoszą się tyki, jedne mające stopę wysokości, inne aż 6 stóp“, a nadto pień drewniany do ofiar. U Semitów i Kannaańczy-ków, według poszukiwań Smitha Robertsona w świątyniach istniał O., a obok niego słup jakÏKnamacaliiy obraz boga. O. w tym razie, zlewając się pierwotnie z bałwanem, uchodził za siedlisko boga, któremu na nim składano

kamienia, albo jaskini, w której duch zmarłego ,j lub bóstwo przebywały; to znowu wytworzył się z bałwana, albo przedstawiał zbiór ofiar itd. Dopiero na wyższym szczeblu rozwoju przybiera on cechę jednolitości, przyczem głównie sposób przynoszenia ofiar wskazuje na jego początki: bóstwom chtonicznym (ziemia, wody) rzuca się ofiary początkowo do źródeł, jaskiń lub wprost na ziemię, a później oblewa się krwią zwierząt ofiarniczych O. lub kładzie się nań ofiary; w razie ofiar dla bóstw ura-nicznych rzuca się je, tj. ofiary w ogień, aby zaniósł on ich części niemateryalne ku niebu. Z tego punktu widzenia św. źródła, w które rzuca się ofiary, lub jaskinie są równoznaczni-dziatwa znosi ofiary. Fig. 38 przedstawia już J kami O-rzy późniejszych. Por. liczne prace J.

ofiary, a nawet za jego wcielenie. A więc ofiary w tym wypadku przynoszouo-by samemu O-i. Błąd J. B. Jevonsa polega na tern, iż zanadto zwężył zagadnienie. Prace etnologów amerykańskich nad osiadłymi Indyanami z Pueblów (ob.) (P u e b 1 o), zwłaszcza zaś J. W. Fewkesa, a nadto Washington Matthewsa nad Nawajami i in. wydobyły na jaw fakty, świadczące, iż ofiary przynoszono samemu O-wi, który tam występuje w swoim stanie zaczątkowym jako obraz siły nadprzyrodzonej. Podczas uroczystości malują u Na w aj ów (ob.) na piasku bogów. Fig.'37 odtwarza ten zwyczaj u Tusajów (ob.): na ziemi ny jest symbol święty deszczu (schematyczne chmury) — rodzaj O-a zaczątkowego, któremu

ufam

■A aż

:v.

mm

XÊM

y'f. K

CVO/.

//

XV

IM

lilii

z.

II

li

iii

fSSi

•aa#

K

W\\

4 >> •

iBI

lj,

2.

—c:.

<r

ÀM

__ i- fi

Fig. 64. Ołtarz u Tusajów (symbole na fraruudze=symbo]e£chmur).

W. Fewkesa w „American Anthropologist“ i w „Annual Reports of Bureau of American Ethnology“ (rysunki są wzięte z pracy jego „Tusayan Snake a. Flute ceremonies“, A. R. of A. E. za 1897 — 1898), oraz Washington 41aMiie,.w^ „The Mountain Chant of the Na-wjo“ (tamżh^za^Tók l&SÎp'oraz „The Night Chant“ („Memoirs of the Amer. Museum of Natural history“ VI, 1902). — W każdym razie O-rze tworzą składową część kultu u wszystkich ludów, które weszły w okres barbarzyństwa, a ich prawzory istnieją już u ludów dzikich,

rzeczywisty O. (u tyęh samych Tusajów), symbole deszczowe świadczą, iż jest on tylko dalszem ogniwem w rozwoju tylko co rozpatrzonego pierwowzoru. Ale rodowody O-a są jeszcze bardziej złożone. O. zaczątkowy nie tylko jest odtworzeniem bóstwa, któremu składa się ofiary, aż póki nie wyodrębni się miejsce ich składania od bałwanów, jak na fig. 38, ale w niektórych razach sam jest zarazem ofiarą i miejscem składania ofiary, jak uwydatnia fig. 39, zaczerpnięty z obrzędów tychże Tusajów. Te takty świadczą, iż rodowód O-a jest bardzo złożony: powstał on niekiedy z grobowca lub jak widać to z poszukiwań B. Spencera i F.

J. Gillena nad Australczykami („The Native | czasu nastąpiło zróżniczkowanie: . kamienie za-tribes of Central Australia“ Londyn 1899). Na- | mieniły się na właściwy O., a słup ukazał się

Ty

WMi

'W,

life

m-im

•i

i-i

mamm*

.X.

T5-

• ⁷ -

Y-

.r

~6~

Fig. 65. Ołtarz u Tusajów (przedmioty są jednocześnie ofiarami i wchodzą w skład ołtarza).

L. K

‘ \\ îlîiiî

li

tiiralnie, u ludów, będących na szczeblu cywi-lizaeyi, przybierają one kształty wykończone.

2) O. uEgipcy an. Fig. 40 odtwarza kształ-

k;

//'

// ■MP

Fig. 66. Ołtarz U‘Egipcyan.

ty zasadnicze O-a u Egipcyan: był on budowany z kamienia (granitu lub bazaltu), a rrawet z drzewa, zwykle pokryty napisami hierogli-ficznemi ; kładziono nań ofiary: bochenki Chleba, ciasta, naczynia z wodą, winem i mlekiem, kwiaty, owoce, mięsiwo. O-rze znajdujące się w świątyniach posiadały własną załogę i statki oraz personel, który winien był troszczyć się o posiadanie przedmiotów na o-- flary, a naczelnik tego zastępu nosił nazwę hag Khau („zarządzający O-rzem“). Na rysunkach bogowie i zmarli siedzą obok O-a w obliczu swoich czcicieli. O-e były różnej wielkości: niekiedy pobożni mieli w ręku małe O-rzyki i na nie kładli ofiary.

3)O. u Se mit ó w. Jak wykazały studya Robertsona Smitha, prawzorein O-a u ludów semickich był prosty słup albo stos kamieni, przed nim zabijano ofiarę, a krew wylewano na kamienie lub u ich podnóża. Z biegiem

obok niego jako przedmiot, w którym bóstwo przebywało, gdy skrapiano go, tj. słup, krwią. Ślady takiej budowy można odnaleźć w księgach Starego Testamentu. Wzmianki o ofiarach rozpoczynają się tam już w początkowych rozdziałach, a tam gdzie były ofiary, musiały istnieć także O-rze (np. w legendzie o Ablu i Kainie). Pierwsza wyraźna wiadomość o O-u wiąże się z ofiarą Noego (ks. Rodzajów VIII, 20). Abraham prawdopodobnie posiadał stały O., tam „kędy stał przed Panem“ (ib. XIX, 27), choć ofiara z Izaakiem świadczy, że prócz niego budował w potrzebie chwilowy. Kiedy Izraelici występują już jako federacya dwunastu plemion (do których dorobiono tyluż protopla-stów-braci), przy O-rzu całego zgromadzenia istnieje dwanaście słupów, tj. przedstawicieli szczątkowych tyluż bogów-opiekunów: Mojżesz „zbudował (fe pod górą i dwanaście słupów według dwńnaście" pokoleń Izraelskiego“ (ks. Wyjścia XXIV, 4). Taki sam O. symboliczny buduje Eliasz na górze Karmel: „wziął dwanaście kamieni (według liczby pokolenia synów Jakubowych) i zbudował z tego O., a uczynił około O-a szeroki rów, coby mógł dwie miary zboża wysiać, potem ułożył drwa i na sztuki porąbał cielca i składał go na drwa i rzekł: napełnijcie cztery wiadra wodą a wylijcie na całopalenie i na drwa. Rzekł nadto: powtórzcie, i powtórzyli; rzekł jeszcze, uczyńcie po trzecie i uczynili po trzecie, tak, że płynęły wody około O-a, aż i rów był napełniony wodą“ (ks. Królewskie I, XVIII, 31 i nast.). O-e te są przeżytkami okresu pierwotnego. Ustalenie się władzy Lewitów wywołało w obyczaju starodawnym poważne zmiany. Wprowadzono dwa różne O-e: jeden do kadzenia, drugi na całopaleń ie, oba noszono w okresie tułaczki na pustyni na drążkach. — O. do kadzenia był zrobiony z drzewa Sy-

łokieć wzdłuż i na łokieć wszerz Odróżnić można dwojakiego rodzaju O-e: jedne,

tym „na

czworograniasty będzie, a na 2 łokcie wzwyż; mniejsze, stały w świątyniach przed świę-z niego wychodzić będą rogi jego, a powleczesz tym posągiem—drugie'pod ot w arte m niebem, go szczerem złotem, wierzch jego i ściany jego w około, i rogi jego, uczynisz też koronę złotą około niego“ (ks. Wyjścia XXX 1—5).

O. na całopalenia, także z drzewa Sytym, „na pięć łokci wzdłuż i na pięć wszerz, czworograniasty, a na trzy łokcie wzwyż i uczynił mu rogi na czterech węgłach jego, a obił je miedzią“ (ib. XXXVIII 1-7). Z biegiem czasu te dwa pierwowzory obrządku lewickiego uległy przekształceuiu. ale same pozostały. O. do kadzenia w świątyni Salomona był zrobiony według prawzoru lewickiego, ale z cedru. O wiele wspanialsze rozmiary przybrał O. na całopalenie. (Por. I Mach. IV, 45—47 oraz widzenie Ezechiela, wreszcie opis u Józefa „de beli.

Jud.“ V, 5, 6). — Por. Robertson Smith „Lectures on the Religion ol the Semites“ (Londyn 1894).

4) O. u Greków i Rzymian. O-e w starożytności klasycznej w niektórych wypadkach powstały prawdopodobnie z grobowców: do nich należą lararium (ob. Lary), ołtarze posiadane przez plemiona oraz na cześć boga opie- a jeśli należały do świątyni, u jej wejścia, kuńczego miast. Ale nadto istniały inne, po- Pierwsze spełniały to samo zadanie, co wcze-święcone pojedynczym bogom — stosunki, zre- śniej podnóże posągu, i prawdopodobnie przed-sztą powtarzające się z pewnemi zmianami stawiały oddzieloną część jego, co zgadza się wszędzie. O. był zwykle poświęcony odrębne- z wywodami o rodowodach O-a. Natomiast O-e mu bogu, chyba, iż dwa lub więcej bóstw two pod otwartem niebem (zwane u Greków ßio[xoi,

u Rzymian altaria) powstały z nasypów ziemi, kamieni itd., [wznoszonych w miarę potrzeby

ffil.

m,

li¹,! ii

i'

ud

(SB)

fjpff

'I

Fig. 68. Ołtarz [rzymski marmurowy (dawna galerya Pouitalès).

SL

liii

/Ss

ifr

e:

mm

ił

S³*

Fig. 67. Ołtarz grecki.

tul-,

rzyło grupę wspólnie odbierającą hołdy (takich bogów zwano ao[j.ßwp.ot), jak w Olympii, gdzie Dyana i Alpheus posiadali wspólny O., lub jak Erechtheion w Atenach, przeznaczone dla czci Neptuna i Erechtheusa. Jak można wniosko-    dla złożenia ofiar, a później za podstawę    służyły

wać ze zwyczajów właściwych Amphiareum w    im niekiedy zgliszcza, które tworzyły się    z kości

Oropos (Pausanias I 34,2) każdy z takich bogów    i popiołów ofiar; na nich palono nowe    ofiary,

miał w O-u własną część. Bóstwa niższe, któ-    Czcią otaczano zwłaszcza takie ołtarze;    pomię-

re występowały wspólnie, np. bogowie wiatrów, dzy niemi warto wymienić ołtarze Hery posiadały także wspólny O., tak samo niezna-    w Samos i Olimpii (Pausanias V, 14,    5; 15,

ni bogowie (Pausanias I, 1, 4; V, 14, 5).    6); Apollina w Tebach (Pausanias, IX,    11, 5,

Fig. 69. Ołtarz rzymski, odnaleziony w Pompejach.

i Zeusa w Olimpii. O. Zeusa w Olimpii był otwartem niebem kościołach tytułowych albo kurhanem z popiołów ofiar-, obwód ogrodzenia j i domowych. Bez wątpienia w pierwszych miał pizeszło 125 stóp, a od niego szły schody , sam zaś O. miał 22 stopy wysokości. Ofiary doprowadzano do balustrady, tuje zabijano, a części ich niesiono na O.; do ogrodzenia dochodziło się po szczeblach z kamienia; dalej stopnie były w zcementowanym popiele ofiar, jedynie mężczyźni mieli dostęp do samego O-a, kobietom wolno było się zbliżać jedynie do balustrady. O. Apollina w Delfach (o xepdmvoç ßwjröc;) był zrobiony z rogów jeleni, zabitych przez Dyanę, a w Milecie cementem była krew ofiar. O. na cześć Dajdalosa na był zbudowany z dr/ewa i ulegał spaleniu wraz z ofiarami, tj. sam tworzył część O-rza.

trzech wiekach znajdowały się ołtarze drewniane, a zapewne nawet takich tylko przeważnie używano. Wprawdzie Liber Pontificalis mówi o Papieżu Ewaryście, że zaprowadził ołtarze kamienne; ale nie można tego tak rozumieć, by wyłącznie takich tylko używać rozkazał; zapewne przepis ten tyczył się tylko płyty kamiennej na ołtarzu. Zacząwszy od w. IV kształt ołtarza dokładniej się przedstawia. Prócz częstszych o nim wzmianek i szczegółów u Ojców Kościoła istnieją z tego czasu mo-zajkowe wyobrażenia ołtarzy, zdobiące kopułę kościoła ś. Jerzego w Tessalonice. Widać na nich budowę z kopułą, wspartą na czterech kolumnach. Między kolumnami z każdej strony jest zawieszona zasłona, zakrywająca stojącego za nią kapłana do wysokości ramion. Kolumny i z niemi cały ołtarz spoczywają na podniesieniu, wznoszącem się o dwa lub trzy • stopnie nad poziom presbiteryum. Dokoła tego podniesienia, na jednem z rzeczonych wyobrażeń widać przegrodę — cancelli, kratki — na jaki metr wysokie, a z pod kopuły, z każdej strony, zwiesza się sznur z przytwierdzonem u dołu naczyniem okrągłem. Między kolumnami, pod samym środkiem kopuły, stała, naturalnie, choć na wyobrażeniach tego nie widać, mensa ołtarzowa. Trzy główne części, z jakich się O. składał, mianowicie: confessio, mensa i ciborium, zasługują na bliższe objaśnienie. Męczenników nietylko chowano w kościołach, ale i ołtarze nad grobem ich stawiano. Na trumnie, w której spoczywały szczątki ś. Feliksa, położona była i mocno przytwierdzona płyta marmurowa, powleczona srebrem. W płycie tej były dwa otwory do zapuszczania oliwy na relikwie świętego, której następnie uży-

Ob. Ara. H. F. Hermann „Gottesdienste Alterthümerd. Griechen“; C. Bötticher „Tektonik der Hellenen“ (por. rys. 41, 42 i 43). R

5) Ołtarze podczasRewolucyi francuskiej w roku 1790—4. O-e ukazują się w obchodach patryotycznych we Francyi podczas Wielkiej Rewolucyi, a pojawienie się ich niewątpliwie pozostaje w związku z wpływami, wywieranemi przez wolnomularstwo. Podczas święta bratania się Francuzów (dn. 14 lipca 1790) na polu Marsowem Lafayette składa przysięgę na O-u, mającym kształty trójno-ga, a zwyczaj stawiania takich O-y podczas obchodów narodowych niebawem rozkrze-wił się wszędzie we Francyi. Uchwała zgromadzenia prawodawczego z lipca 1792 nakazuje, ażeby w każdem merowstwie wzniesiono taki O., l’autel de la patrie, na którym będą składane przysięgi. Na nim zapisywano do ksiąg ludności niemowlęta, w Paryżu pierw-szem dzieckiem, wniesionem w ten sposób na listę cywilną, był Horace Desmoulins, syn sławnego Kamilla. O-rze patryotyczne istniały jeszcze za czasów Cesarstwa i znikły dopiero o-    wano jako lekarstwa. Miejsce grobu obwie-

koło r. 1810.

K-    dzione było kratkami. Ołtarza nad tym gro-

Ołtarz u chrześcian. 1) Budowa oł-    bem nie było; ale łatwo się dorozumieć, w ja-

tarza. W katakumbach dość często były oł    ki sposób urządzona była podstawa ołtarza,

tarze wykute w ścianie tufowej ganków albo    gdy go nad takim grobem stawiano. Albo

trumna złożona była w krypcie, a nad nią wznosił się ołtarz, z boku zaś, otwarty był przystęp do krypty; albo też ołtarz stał nad sarkofagiem, jak zwyczajna trumna spuszczonym w ziemię. Stół ołtarzowy, czy li men sa i w tym wieku, podobnie jak w poprzednich, bywał często z drzewa, dzięki czemu dowolnie można było ustawiać go albo zwijać. Mianowicie ołtarze, które nieraz zdarzały się w domach mieszkalnych, zawsze były przenośne, a zatem nie z kamienia. Mensa ołtarzowa w środku była pusta, i często w niej składano relikwie, bo mnóstwo

całe murowane, z małem na przechowanie relikwii zagłębieniem, czyli t. zw. sepulchrum, w nowszych dopiero czasach powstały. Również pewną jest rzeczą, że podporę płyty ołtarzowej tworzyły kolumny z drzewa, z krusz-

świadectw istnieje na to, że mensy

izb. Wykuwano w ścianie zagłębienie, na sposób sarkofagu, z wierzchu tylko otwarte. Po złożeniu w niem ciała męczennika, otwór wierzchni nakrywano płytą, która służyła zarazem za mensę czy kamień ołtarza. Potem nad tym kamieniem wybijano tuf na kilka stóp wysokości, i tworzono tym sposobem wznoszącą się ponad grobem framugę łukowatą. Ściany boczne i ściana tylna tej framugi były po większej części przyozdobione malowidłami. Lecz gdy prześladowanie zmuszało chrześcian chronić się z nabożeństwem do katakumb, wtedy celebrujący odprawiał mszę nie na takim ołtarzu grobowym, ale na ustawionej przed tronem biskupim mensie drewnianej, spoczywającej na słupkach, albo też przedstawiającej kształt skrzyni próżnej. Taki bowiem był kształt i materyał ołtarza, używanego w stojących pod

men-

sposób przyozdobione, jak one frontalia dolne, czyli antependya, które wyżej opisaliśmy. Kształty i ozdoby relikwiarzy były najrozmaitsze, zacząwszy od kształtu prostej trumny, aż do kształtu gotyckiej o trzech nawach świątyni. Do najbogatszych i największych liczy się relikwiarz śś. Trzech Królów w katedrze kolońskiej. — Cyborya, z upływem czasu, bądź w dawnej formie zachowywano, bądź też zastępowano baldachimem, a w takim razie gołębicę zawieszano nad ołtarzem, na kolumnie w tym celu sporządzonej, u góry wygiętej naprzód, na podobieńswo pastorału, lub też w inny sposób podobny do tego użytku zastosowanej. Budowa samego ołtarza nie uległa zmianie. W w. XIV, frontał górny, pod nazwą predella na samej już mensie osadzony, złączył się w jedną całość z ołtarzem, i ten

re na

cu lub z kamienia; nieraz używano do nich kruszców i kamieni drogich. Na Wschodzie do tych kolumn szczególną wagę przywiązywano i ozdabiano je wielką okazałością bogactwa i sztuki; na Zachodzie przeciwnie, bogactwo ma-teryału i wytworność wyrobu obrai ano głównie na pokrycie ołtarza (vestes, vestimenta), t. j. na ściany, łączące do koła podpory, czyli kolumny płyty ołtarzowej; ściany te były bądź ze złota i srebra (laminae, petalae), bądź z marmuru (platoniae), bądź wreszcie z opon jedwabnych, złotem przetykanych (chrysoclams, stau-racium; nazwy te wzięte są od figur i przedmiotów, wyobrażonych na tych oponach). Zresztą stół ołtarzowy, choó często był z drzewa i wewnątiz pusty, musiał jednak bardzo być przestronny i mocno zbudowany, kiedy aryanie mogli na nim, katolikom na przekorę, tańce wyprawiać. Wzniesienie nad ołtarzem, w pośrodku, bez oparcia, na czterech kolumnach stojące i z wierzchu daszkiem czy kopułą przykryte, zwało się C y b o r i u m. Cztery kolumny oznaczały cztery strony świata, a nakrycie — niebo; jakoż i niebem je nazywano. Pod tern nakryciem zawieszone było naczynie kruszcowe, najczęściej wyobrażające gołębicę (peristerion), w którem przechowywano N. Sakrament. Między kolumnami zawieszone były opony (tetravela), zapewne na miejsce ścian ruchomych, pierwotnie do zasłonienia ołtarza używanych; widocznie bowiem służyły do tegoż samego użytku, co i one ściany, t. j. do do zachowania t. zw. disciplina arcani. Nakrycie, jak w ogólności i cała budowa cybo-ryum, różne w późniejszym czasie, wedle różnych stylów architektonicznych, kształty przybierało. W w. VIII zaczęto stawiać na ołtarzu relikwiarze; obyczaj ten został zatwierdzony przez Leona IV pap. Z początku jednak relikwiarze te nie spoczywały na samej mensie ołtarzowej, jeno na urządzonej za mensą podstawie. Podstawa ta, wzniesiona nad są, tworzyła tylną ścianę ołtarza, frdntale górne, z takichże samych materyałów uczynione i w takiż sam

był początek onych wysoko piętrzących się wierzchów ołtarzowych, któremi budownictwo kościelne tego czasu jako własną cechą swoją się odznacza. Dla dania należnej podstawy ogromnemu takich wierzchów ciężarowi, mensa dawna, na kolumnach oparta, zamieniła się w masywnie murowaną, z urządzonem w niej sepulchrum na schowanie relikwij, dla których frontał wierzchni, w tym nowym kształcie swoim, już nie przedstawiał odpowiedniego pomieszczenia. Sepulchrum czyli grób jest to wydrążenie pod płytą ołtarzową, osob.iym kamieniem (sigillum) zamknięte. Nazwano je grobem dla tego, że zastępuje miejsce dawnego grobu męczenników pod ołtarzem, czyli t. z w. confessio. Po nad predellci, przedstawiającą po większej części kształt stopni otwartych, wznosi się frontał górny, w postaci płaskiej powierzchni, ozdobionej dziełami sztuki, najczęściej malarskiej. Frontał ten, podzielony na trzy pola, w taki sposób, że dwa boczne zakładały się nakształt drzwi na środkowe, tworzył tak zwanj ołtarz z klapami, z którego następnie rozwinął się ołtarz o skrzydłach. Gdy bowiem świetnie rozkwitająca sztuka rzeźbiarska i snycerska, na płaskich ścianach bocznych i tylnych ołtarza z klapami, uie miała gdzie umieścić utworów swoich, poczęto nadawać tym klapom czyli skrzydłom kształt szafy albo framugi, umieszczając w nich figury świętych, nieraz wysokości naturalnej, polichromicznie malowane, któ-złoconem tle ściany tylnej pięknie odbijały. Podobnie jak relikwiarze, tak i gołębica na tych ołtarzach o klapach czy o skrzydłach nie miała już należnego pomieszczenia. Skutkiem tego, dla bezpiecznego zamknięcia Eucharystyi, poczęto w końcu w. XIV stawiać osobne t.zw. domki N. Sakramentu. Domki te zwykle zbudowane były w kształcie szafy; umieszczano je na presbiteryum, przy ścianie północnej; ale nieraz także wznosiły się oddzielnie, na środku Obyczaj ten nie długo się utrzymał. Poczęto stawiać na ołtarzu

t. z w. tabernacula, t. j. zamykane na sposób szafy schowania, w jedną całość ze strukturą ołtarza złączone. Pierwszy takie tabernacula miał zaprowadzić Giberti, biskup weroński (1524 —1548).    2) Konsekracya ołtarzy

już w wieku IV była obowiązująca, jak to się okazuje ze słów    św. Grzegorza nys-

seńskiego. Do konsekracyi należało złożenie relikwii pod ołtarzem. Oto jaki ceremoniał przepisuje po dziś dzień pontyfikat rzymski: „W wigilję dnia konsekracyi, z wieczora, biskup przygotowuje relikwie, przeznaczone do ołtarza, konsekrować się mającego, i składa je do odpowiedniego czystego naczynia, wraz z trzema ziarnami kadzidła. Przed relikwiami odprawiają się wigilje i odśpiewują się nokturny z laudesami na cześć świętych, do których relikwie one należą.“ Ziarna kadzidła mają przypominać wonności, z jakiemi w pierwszych

wiekach męczenników chowano. O wielokrot-nem namaszczeniu ołtarza, jakie dziś pontyfikat przepisuje, w literaturze kościelnej pierwszych pięciu wieków nigdzie nie masz wyraźnej wzmianki. Ale już synody agdeński roku 507 i epaoński r. 517 stanowią, że ołtarze, choć tylko te, które są z kamienia, mają być nietylko krzyżmem pomazane, ale i kapłań-skiem błogosławieństwem poświęcone. Ołtarz musi być konsekrowany, aby ofiara Mszy na nim sprawowaną być mogła. Może być konsekrowany oddzielnie, bez konsekracyi kościoła. Ale znieważenie czyli pollucya kościoła pociąga za sobą i pollucyę ołtarza. Zwyczajna, przeciwnie, ekssakracya kościoła, t. j. gdy kościół traci kształt i użytek (formant et usum suum), nie odbiera sakry ołtarzowi, jak i ekssakracya ołtarzowa nie odbiera sakry kościołowi. Ekssekracya zaś ołtarza następuje po oderwaniu wierzchniej płyty ołtarzowej od podstawy (co wszakże nie stosuje się do ołtarzy ruchomych); albo po bardzo znacznem uszkodzeniu i złamaniu tejże płyty, tak, iż pozostała część nieuszkodzona już nie starczy na pomieszczenie na niej kielicha i pateny, albo wreszcie po pogwałceniu ( spoliatio ) grobu¹, przez co rozumie się nietylko naruszenie sa-megoż grobu, ale i złamanie sigilli, t. j. bądź kamienia, przykrywającego otwór grobu, bądź też wyciśnionej na naczyniu z relikwiami pieczęci biskupiej. Kiedy więc relikwie, chociażby bez uszkodzenia kamienia ołtarzowego, zostaną z grobu wyjęte, albo kiedy pieczęć biskupia ulegnie złamaniu, wtedy ołtarz niewątpliwie potrzebuje nowej konsekracyi. 3) Rodzaje ołtarzy: Ołtarz stały (altare fixum), ruchomy czyli przenośny (alt. portatile) i uprzyw ilejowany (alt. privilégiât urn). Ołtarz główny (alt. majus, alt. summum) dziś już nie jest stawiany, jak pierwotnie, na środku pres-biteryum, ale przy ścianie wschodniej onegoż; ołtarze boczne zaś zajmują zwykle ściany południową i północną naw kościelnych. W ołtarzu stałym płyta ołtarzowa i podstawa, na której taż spoczywa, stanowią jedną całość nie-rozdzielną. Ołtarz przenośny jest to tylko kamień konsekrowany, który można wozić z sobą i na jakimbądź stole umieścić. Ołtarze tego rodzaju podobno już w w. XIII weszły w użycie powszechne. Przywilej e ołtarzom nadawane różnego są rodzaju. Tak np. papież Leon IX, do konsekrowanego przez siebie (3 paźdz. 1050) ołtarza ś. Szczepana w katedrze bezansońskiej (Besançon) przywiązał przywilej: że może na nim być tylko jedna Msza przez dzień odprawiana; że kapłani, do posługi tegoż ołtarza w liczbie siedmiu wyznaczeni, tytułować się będą kardynałami, odprawiać mają Mszę, ubrani, jak biskupi, w dalmatykę i w sandały, a w niektóre dni także i w infułę; że wreszcie innym kapłanom, bez pozwolenia arcybiskupa, nie wolno celebrować przy tymże

Wielk* Kuc. Powm. Uuttr. Ser. II. Zeii. 36b T. V.

ołtarzu. Innych ołtarzy przywilej na tem się zasadza, że wolno przy nich, chód jest festum duplex, odprawiać pewną Mszę wotywną, według rubryk ogólnych w taki dzień niedozwoloną, jak to ma miejsce w wielu kościołach pielgrzymkami słynących; albo na tem, że do powiedzenia ich przywiązane są pewne odpusty, jak np. siedm ołtarzy uprzywilejowanych u ś. Piotra na Watykanie. W zwyczaj-nem jednak znaczeniu, przez ołtarz uprzywilejowany rozumie się taki, który do każdej Mszy na nim odprawionej ma przywiązany odpust zupełny dla dusz w czyścu. Na-koniec, osobny jeszcze rodzaj stanowi ołtarz papieski. Takim jest ołtarz główny u św. Piotra w Rzymie, zbudowany w kształcie ołtarza z cyboryum. Ołtarz ten służy samemu tylko Papieżowi, i rzadko kiedy kardynał dostępuje przywileju odprawienia na nim Mszy. Takież ołtarze papieskie znajdują się jeszcze u ś. Jana Laterańskiego; u N. P. Maryi Większej, i u ś. Pawła za murami. Są to cztery bazyliki patryarchalne Rzymu, do których niekiedy jeszcze dolicza się piątą bazylikę ś. Wawrzyńca za murami. —Ob. Bin ter im „Denkwürdigkeiten“, IV 1, II 2, V 3; Bona „Rerum liturg.“, I, 14; Martène „De antiquis Eccle-siae ritibus“, w różnych miejscach; de Meléon (Lebrun des Marettes), „Voyages liturg.“ (Paris 1818); Voigt „Thysiasteriologia, sive de altaribus vett. christianor.“ (Hamburg 1709); Schönland „Histor. Nachricht, von Altären“ (Lipsk 1716); Laib u. Schwarz „Studien üb. d. Geschichte des christl. Altares“ (Stuttgart

1857); Thiers „Sur les principaux autels, la clôture du choeur et les jubés des églises“ (Paris 1688); J. Gatticus „De oratoriis do-mesticis et de usu altaris portatilis“ (Rzym. 1746); Schmid „Der christl. Altar u. sein Schmuck“ (Regensb. 1871); Stockbauer „Der christliche Kunstbau in den ersten 6 Jahrhdt.“ (Regensb. 1874); Heideloff „Der christliche Altar, archäologisch und artistisch dargestellt“ (Nürnberg 1838); Vio 11 et-1 e-D uc „Dictionnaire raisonné de l’architecture française du XI au XVI siècle“ (Paryż 1864—69, I 15, VIII 34); Vi ol lę t-1 e-D uc „Dictionnaire raisonné du mobilier franç. de l’époque Carlovingienne à la Renaissance“ (Paris 1855);

E. F.A. Münzenberger „Zur Kenntniss und Würdigung der mittelalterlichen Altäre Deutschlands“ (Frankf. n. M. 1885); K. Rosen „Der Altar und der Chorraum nach den liturgischen Vorschriften und den Anforderungen der Kunst“ (Münster 1885); Cahier „Nouv, mélanges d’Archéologie“ (Paris 1875); Wesbitt „Ar-chaeologia“ (1866); Heckner „Praktisches Handbuch der kirchlichen Baukunst“ (Freiburg 1886); Bütt er „Die |Pflanzenwelt als Schmuck des Heiligthums und Frohnleichnams-festes (Regensb. 1883); ks, W. Fudale wski „Kwiaty, ozdoba naszych kościołów“ (Warsza-

wa 1885) (oba ostatnie dziełka podają praktyczne zasady o przystrajaniu ołtarzy). — „Encyklo-pedya Kościelna.“

ozdabiane przez Cosmatich w Rzymie (S. Maria in ara coeli) zasługują na specyalną wzmiankę. W XV w. ornamentacya staje się bardziej ciężką i przeładowaną, następuje powrót do O-y drewnianych z daszkami i baldachimami. Pięknym zabytkiem z tej epoki jest O. Wita Stwosza w kościele P. Maryi w Krakowie. Wiek XVI porzuca stare tradycye; O. przestaje być stołem i przybiera kształty grobowca. Charakter ten pomimo przepychu, bogactwa, orna-mentacyj i materyału tworzy całość ciężką

Ołtarz papieski, ob. Ołtarz u chrzęści an.

Ołtarz uprzywilejowany, ob. Ołtarz u clirześcian.

Ołtarze (architektura) od zamierzchłych czasów były nieodzowne przy spełnianiu obrządków rytualnych, związanych z każdą religią.

ii

-j

«i

rii

ri

sj

tlij

O-e u Greków budowano z drzewa, kamienia, bronzu, drogocennych metalów i nadawano im najróżnorodniejsze kształty: okrągłe, kwadratowe, trójkątne itd. Ogólny ich charakter szedł za rozwojem architektury, trzon jednak, spoczywający na bazie z płytą na wierzchu, stanowił zawsze element zasadniczy O-a. Płyta zawijała się często na rogach w ślimacznicę, albo bywała zdobiona głowami baraniemi. Wieńce i girlandy, zawieszane dookoła tronu na czas składania ofiar, zastąpiono później ornamentami rzeźbionemi; napis wskazywał imię boga albo bohatera, któremu O. był poświęcony, imię osoby lub nazwę miasta, które go wzniosło i okoliczności towarzyszące temu.

IPt

iii

Pj

m,

Fig. 70. Ołtarz gotycki.

i przesadzoną i prócz, tego wobec dominującej nadstawy, która całkowicie zapełniała głębię absydy i stała się niezbędnem akcesoryum, schodzi na plan drugi.—Dziś O. jest przedmiotem wyrabianym na wielką skalę z drzewa, kamienia, nawet bywa lany i prócz wspomnienia nie pozostało śladu trądycyi dawnej jego prostoty, ale i świetności.. Części składowe O-a: stół czyli mensa, stojący na wzniesieniu (podium) o kilku stopniach; na stole szafka do przechowywania Sakramentu Ciała i Krwi — cyboryum, nad nią baldachim do stawiania monstrancyi — tabernaculum i najczęściej u wielkich lub bogatszych ołtarzy — n a d s t a-

H. G

Ołtarzewski Stefan lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Akademii inedyko-chirurgicznej wileńskiej, a pozyskawszy w r. 1836 dyplom lekarza klasy 1-ej, jako stypen-

O-e pierwszych chrześcian były zwykłymi stołami (mensa), na których na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy zgromadzeni łamali chłeb poświęcony? były one często z drzewa i miały czasem formę skrzyń. Używano też sarkofagów starożytnych, kładąc na nich krzyż lub jaki inny symbol chrześciański (O. San Celso w Medyo-lanie), a w katakumbach nawet, gdzie zgromadzali się wierni, O-e bywały urządzane albo na samych grobach męczenników, albo przyparte do nich.—W wieku V, gdy skończyła się era prześladowań, chrześciaństwo zawładnęło ołtarzami pogańskiemi i przystosowało je do nowej religii. Na O-u kładzioną tylko Ewangelię, kielich i chleb poświęcany i kapłan odprawiał nabożeństwo, zwrócony twarzą do wiernych, i nie spuszczano zasłon, zawieszonych przed cyboryum aż w chwili Podniesienia; to też w kościołach O. wielki stał oddzielnie i nie był przyparty do ściany presbyteryum. Sobór w Eaonie w r. 517, zabraniający budowania O-y z innego materyału niż z kamienia, przyśpieszył zdobnictwo takowych i dał szerokie pole rzeźbie. O-e prócz zasadniczej podpierającej nogi środkowej zrobione zostają kolumienkami (O. w Rawennie z VI w.), arkadkami lub też rzeźbami świętych. W wieku XIII kapłan, zamiast stać przodem do wiernych, zwracał się do O-a, co pociągnęło za sobą poważne zmiany w charakterze O-y i wytworzyło to, co w a. dziś zwane jest nadstawą, część pionową, stojącą po za prawdziwym O-em (dzisiejsza mensa), dawniej przeznaczoną do przechowywania relikwii, zawieszania wotów, dziś odgrywającą nieodzowną rolę dekoracyjną. Wieki XIII dysta rządowy musiał wstąpić do służby woj-i XIV dają może najpiękniejsze motywy O-ów; skowo-lekarskiej w pułku piechoty Muromskim. O. santa Maria Novella we Florencyi i O-e    Odsłużywszy lata obowiązkowe osiadł naprzód

D-r j. p.

w Mohylowie, gdzie zajmował się wykonawstwem lekarskiem, następnie przeniósł się do Tulczyna. Od r. 1845 należał do Towarzystwa lekarskiego w Wilnie, któremu przesłał wtedy rozprawę „Historia cariei maxillae inferioris natura superatae“, drukiem zaś ogłosił „Materyały do topografii lekarskiej i statystyki gub. Podolskiej. O chorobach włościan gub. Podolskiej, z okolic Tulczyna“ („Tygodnik lekarski“ roku 1865, nr. Ili 12).—Por. S. K ośmińskiego „Słown. lek. pols.“ (str. 367) i J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej“ (str. 687 i 809). n-r j. p.

Ołtuszewski Władysław (* w Lublinie d. 10 stycznia r. 1855), lekarz spółczesny warszawski, zajmujący się zboczeniami mowy. Po ukończeniu nauk gimuazyalnych w Warszawie, tamże w r. 1872 zapisał się do wydziału lekarskiego, a po złożeniu egzaminów opuścił go w r. 1878 i został niebawem asystentem kliniki terapeutycznej w szpitala św. Ducha w Warszawie; na stanowisku tem pozostawał do maja r. 1883, poczem- zajął się wykonawstwem lekarskiem w temże mieście. W r. 1880 założył prywatny dom zdrowia przy ulicy Długiej, z którym w r. 1892 połączył „Zakład leczniczy dla osób dotkniętnych zboczeniami mowy“; po sprzedaniu domu zdrowia pozostał tylko przy zakładzie rzeczonym i dotąd (r. 1905) nim kieruje. Z bardzo wielkiej liczby prac O-go, zajmujących się przeważnie mową ludzką i jej zboczeniami, wymieniamy tu tylko, jako najważniejsze: „Szkic fizyologii mowy ze szczegól-nem uwzględnieniem głosek alfabetu polskiego“ (Warszawa 1893); „Rozwój mowy u dziecka oraz stosunek tego rozwoju do jego inteligen-cyi“ (tamże 1896); „Psychologia oraz filozofia mowy“ (tamże 1899); „Niemota, bełkotanie, mowa nosowa, jąkanie oraz hygiena mowy“ (tamże, wyd. 2-e 1901); „Zadanie rodziców oraz społeczeństwa względem dzieci umysłowo upośledzonych“ (tamże 1900); „Zarys nauki o zboczeniach mowy“ (Kraków 1905; wchodzi w skład dzieła zbiorowego „Nauka o chorobach wewn. “ wyd. prof. Jaworskiego) i „ Szkic nauki o mowie i jej zboczeniach oraz hygiena mowy“ (Warszawa 1905; tworzy część „Biblioteki lekarskiej“). Z prac większych, ogłoszonych w pismach zawodowych polskich, wymieniamy: „Koordynacyjny skurcz głośni“ („Gazeta lek.‘ r. 1885); „Przyczynek do działania kwasu mlecznego w suchotach krtani“ („Medycyna“ r. 1887); „O jąkaniu i bełkotaniu“ (tamże r.

1892); „O stosunku porażeń mózgowych wieku dziecięcego, niedorozwoju psychicznego oraz zwyrodnienia psychicznego do różnych katego-ryj zboczeń mowy“ („Gazeta lek.“ r. 1898, 1899 i 1901); „Osiem przyczynków do nauki o zboczeniach mowy“ („Medycyna“ r. 1893 —

1902); „Kilka słów o etiologii zboczeń mowy“ („Przegląd lek.“ r. 1902) i „Obrazy patologii mowy w świetle nauki spółczesnej oraz zasady leczenia zboczeń mowy“ (,,Gazeta lek.“ r. 1905). Oprócz tego ogłosił szereg prac treści podobnej w „Nowinach lekarskich“, „Zdrowiu“, „Przeglądzie pedagogicznym“, w „Neurologisches Centralblatt“, „Therapeutische Monatshefte“, „Monatsschrift fül die gesammte Sprachheilkunde“, „Archives de neurologie“ i w En-cyklopedyi niniejszej, której jest spółpracowni-kiein. Pisywał także rzeczy treści społecznej, wydrukowane w tygodniach warszawskich: „Prawda“ i „Przegląd tygodniowy“.

OłtuszkÓW, ob. Jołtuszków.

Ołuczyckie starostwo niegrodowe leżało w wojew. Mścisławskiem. Podług metryk litewskich, już w r. 1591 posiadał je w zastawie kniaź Bohdan Sołomerecki za wypożyczoną sumę 3 000 kop groszy litewskich na potrzeby Rzplitej, co mu Zygmunt I przywilejem z d. 12 stycznia 1581 r. zapewnił. Jako obciążone długiem, st-wo nie opłacało kwarty i ciągle do r. 1781 było połączone ze starostwem Krzy-czewskiem (ob.). W d. 16 września 1770 r. przeszło razem z całem województwem pod panowanie rossyjskie.— „Enc. Org.“ mniejsza.

Ołyka, m-ko w gub Wołyńskiej, po w. Du-bieńskim, przy uściu Miłowiczki do Putyłówki, stacya kolei kijowsko-brzeskiej. Kościół katol., 2 cerkwie praw., 4 żydowskie domy modlitwy, szkoły: początkowa i cerkiewno-paraflalna; my-dlarnie i farbiarnia; 5 000 m-ców. W O. znajdują się ruiny ratusza i zamku z XVI w., obok m-ka 3 kurhany, zwane Turczynkami. O. złączona jest z trzema przedmieściami: Turczynem, Zalesoczem i Miłowicą i zdała, jadąc od strony Równego, wspaniały przedstawia widok. W dokumentach wymienione jest nadto przedmieście Zawrocie (Zaworotje). W okolicy znajdują się uroczyska Burakowszczyzna (Burja-kowszyzna) i Momotowszczyzna. Osada to starożytna, wspominana w kronikach Ławrentjew-skiej i Ipatjewskiej pod 1149 r.; była najpierw w posiadaniu Kiszków. Około r. 1513 Anna, córka Stanisława z Ciechanowca Kiszki, marsz, w. ks. lit., wychodząc za Jana Radziwiłła Brodatego, wniosła mu w posagu Nieśwież, Ołykę i Lachwę. Syn Jana Brodatego i Anny, Jan Radziwiłł, krajczy lit., pierwszy począł się pisać (1544) na Ołyce, brat zaś jego Mikołaj, Czarnym zwany, uzyskał od cesarza Karola V tytuł księcia na Nieświeżu, Ołyce i Kłecku (Sacri Romani Imperii Princeps), który to tytuł zatwierdzony został przez Zygmunta Augusta w 1549 r. za przyzwoleniem sejmujących w Brześciu. Mikołaj założył w O-e zamek o-bronny (1564). W zamku aż do 1792 r. była zawsze załoga książęca i działa. Mikołaj Czarny, będąc gorliwym zwolennikiem kalwinizmu, osadził predykantów kalwińskich w istniejącym od r. 1450 kościele św. Piotra, wzniesionym przez Piotra Białego, hetmana lit. Jego synowie na mocy tranzakcyi 1578 r; podzieliwszy majętności na linie, ubezpieczyli posiadanie

swych potomków męskich i uchwałą sejmu z r. 1589 otrzymali zatwierdzenie na fundacyę or-dynacyi w Nieświeżu, O-e i Kłecku. Pierwszym ordynatem ołyckim był Stanisław Radziwiłł, marsz. w. lit. Wyrzekłszy się nowinek, za namową Jezuitów, a mianowicie Piotra Skargi, wyrugował stąd kalwinów, a uznawszy potrzebę, pomnożył liczbę księży katolickich i na u-trzymanie ich stosowne przeznaczył fundusze. Syn jego, Albert Stanisław, kanclerz w. lit., wzniósł i upiększył O-ę, założył szpital, lombard dobroczynny (mons pietatis), we wrześniu 1635 położył kamień węgielny pod wspaniały kościół św. Trójcy, ukończony w r. 1640 a poświęcony przez biskupa łuckiego Andrzeja Gębickiego. Budowa gmachu odbyła się pod dozorem architekta Jana Meliverna, a rzeźby pod dozorem Melchiora Ampeli ze Lwowa. Kościół ten w r. 1641 wyniósł on na stopień kolegiaty i opatrzył znacznym funduszem. Tenże ks. Albert założył w r. 1638 przy kolegiacie O-kiej szkołę akademicką i seminaryum, z zapisu uczynionego przez ks. Franciszka Zajerskiego, który, u-mierając, testamentem z d. 29 listopada 1631 r. przeznaczył na ten cel 70 000 złp. W r. 1638 budynki, w których mieściły się szkoły i seminaryum, zawaliły się; ale seminaryum odbudowano kosztem księży, szkołę akademicką zaś kosztem mieszkańców, i ta istniała aż do r. 1846 pod nazwą szkółki parafialnej. Książę Stanisław, nie poprzestając na założeniu i u-piększeniu kolegiaty, uposażył ją dobrami. U-posażenie kościoła stanowiły wsie Dereń i Stawek, szpitala—część wsi Moszczanicy, seminaryum zaś część wsi Miłowicy, ogółem 2 020 djes. ziemi, z wysiewem 733 korcy zboża według wykazów w r. 1841. Nadto ofiarował do kolegiaty wiele srebrnych i złotych przedmiotów do obrzędów religijnych należących; upiększył miasto i obwiódł je ziemnym wałem, w którym zrobiono dwie murowane bramy z herbami Radziwiłłów i kilka w różnych jego miejscach strzelnic. Pomimo to, że miasto było dość na owe czasy obronne, złupili je i spalili Kozacy w r. 1648. Powtórnie w r. 1651 ciż Kozacy w liczbie 18 000 obiegli je, domagając się znacznego okupu. Dowodzący załogą Lasocki po trzechdniowem oblężeniu zmusił ich do odwrotu i puścił się za nimi w pogoń. Prócz tego w archiwach kościelnych jest wzmian- • ka o napadzie Tatarów, których często miesza- ! no z Turkami (stąd zapewne nazwa przedmieścia Turczyn i kurhanów Turczyńskich), i o napadzie Szwedów około 1702 r. Ks. Stanisław zmarł w r. 1656, pochowany w kościele kolegiackim, gdzie oprócz tego są groby: Maryi Myszczanki, córki Mikołaja Myszki, wojew. wołyńskiego, a żony Stanisława Badziwiłła (f 1660 r.); dalej Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, syna ks. Stanisława i Maryi Myszczanki (f 1614); braci małoletnich Mikołaja Stanisława i Jerzego; pierwszej żony Stanisława Alberta, Reginy von

Eisenreich, (f 1687) i drugiej jego żony Krystyny Anny ks. Lubomirskiej, córki Stanisława ks. Lubomirskiego. Prawo magdeburskie nadanem zostało O-e przez ks. Michała Radziwiłła w 1564 r. Przywilej ten, równie jak i przywilej na jarmarki, zyskał potwierdzenie przez Zygmunta Augusta, Zygmunta III i Władysława IV. Po śmierci ks. Alberta Radziwiłła O. spadła na ks. Michała Kazimierza, ordynata nieświeskiego, i do dziś dnia obie ordy-nacye są połączone. Ostatnim ordynatem w prostej linii na O-e i Nieświeżu był Dominik Radziwiłł (f 1803 r.). Po nim ordynacya O-cka i nieświezka przeszły na ks. Antoniego, syna ks Michała, wojew. wileńskiego, z linii ordynatów, kleckich. Ten ks. Antoni, mąż ks. Fryderyki Ludwiki, córki ks. Augusta Ferdynanda pruskiego, f w 1883 r., był wielkorządcą w. ks. poznańskiego. Po nim objął ordynacyę syn ich Fryderyk Wilhelm Paweł Mikołaj (* 1797—f 1870), a następnie syn jego Fryderyk Wilhelm Antoni (* 1833), generał pruski i ulubieniec cesarza Wilhelma, który na mocy układu zawartego w r. 1874 ze stryjem swoim, ks. Fryderykiem Wilhelmem Ludwikiem Bogusławem (* 1809), ordynatem kleckim, objął zarazem ordynacyę kiecką.—-Obecny stan samego m-czka jest nędzny, to też sprawiedliwie Kraszewski nazwał je ruiną Wołynia. Napady i pożary, osobliwie w latach 1753, 1805 i 1833, zupełnie wyniszczyły materyalnie miasto; handlu prawie żadnego niema, tylko jarmarki cokolwiek je ożywiają. Tu, jako na granicy Polesia, odbywa się targ na postoły, stąd przysłowie: O. na łyka, Dereźnia na garnki a Klewań na dziady. Klewań i Dereźnia leżą nieopodal w pow. Rówieńskim. O O-e znajdują się liczne wzmianki w dokumentach wydanych przez kijów. arch, komisyę, wymienione w „Skorowidzu“ Nowickiego. Opis wraz z widokiem miasta podał „Tyg. Illustr.“ z 1860 r. JM2 62. O szkołach i ich uposażeniu podana była obszerna wiadomość w „Dziejach Dobroczynności“, rok III, str. 818, przedrukowana i uzupełniona w Lukasiewicza „Historyi Szkół“, t. III, str. 472—481. W języku ross, opisali O-ę: Sendulskij w „Wołyń, eparch. Wiedom.“ z 1878 r. i Piedegowskij w „Woł. gub. Wied.“ z 1869 r. — „Słown. Geogr.“.

Ołym, rzeka rosyjska, dopływ Sosny, wpadającej do Donu, bierze początek w pow. Zem-lańskim 'gub. Woroneskiej, którą, podobnież jak i gub. Orłowską, zrasza na przestrzeni 120 w. Nie jest ani spławną, ani zdatną do żeglugi, płynie wolno, a ma dno błotniste i piaszczyste. Brzegi wogóle nizkie, z wyjątkiem biegu górnego, gdzie brzeg lewy jest bardzo wyniosły. Tutaj O. przerzyna pokłady kredowe piętra seno-mańskiego, a w biegu dolnym wapienie dewoń-skie niższego piętra. Rzekę przecina kolej Kursko - Woroneska. — Nieujarzmiona, wiosną

E. Chw.

M. S

Om mani hadme houm, inwokacya buddyjska, bardzo popularna w Tybecie. Składają się na nią dwa słowa sanskryckie „o m“ (ob.) i „houm“ między niemi zaś dwa wykrzykniki magiczne. O m oznacza klejnot w kwiecie lotosu. Houm! odnosi się do Buddy jako jednego z trzech najcenniejszych klejnotów buddyzmu; przedstawiają go zwykle w postaci siedzącej na kwiecie lotosu. Wygłaszanie formuły powyższej przy każdej sposobności i wypisywanie jej na każdem miejscu posiada w mnie- , żują na wpływ Peruwiański. Czaszkom dzieci O-e

nadawali kształty sztuczne przez odpowiednie bandażowanie. O-owie zleli się z innemi plemionami i rozpłynęli się w misyach. Br into n „American Race“ (str. 233 — 236); Wait z „Anthropologie der Naturvölker“ (III 438 — 448).

M. S.

W mieście Kaiósbu przecina

E. Chw.

S. Drz.

D-r J. P.

czyni zwykle straszne spustoszenia swemi wylewami.

Ołysta (bot.), ob. Heritier a.

Om, słowo inwokacyi uroczystej, także błogosławieństwa, zgody i uznania. W Bramanizmie używa się tego słowa na początku modlitw i przy rozpoczynaniu obrzędów religijnych. Znajduje się także zwykle wypisane na początku dzieł sanskryckich. Powstał ten wyraz z trzech liter a, u, ni, które oznaczają trzy Wedy. O. pojawia się po raz pierwszy w U p a-niszadach (ob.) już tam przypisują mu siłę szczególną, mistyczną, godne też jest rozmyślań jaknajgłębszych. W czasach późniejszych zaczęto używać wyrazu O. do oznaczenia trójcy Hindów: a oznacza bóstwo Wisznu, m S i wę wBrahmę. W literaturze teologicznej san-skryckiej O. nazywa się Udgitha.

maniu Tybetańczyków wielką siłę magiczną i chroni od złych duchów.

Om’, rzeka syberyjska, wypływa z t. zw. błot Wasjugańskich i po zrobieniu 615 — 625 wiorst w kierunku przeważnie zach.-płd.-zachodnim, wpada z prawej strony do Irtyszu. Szerokość w biegu górnym 4 — 20 sążni, w dolnym 20 — 30 sążni; głębokość od l/arsz. do 2 sążni. Dno piaszczysto-gliniaste, miejscami błotniste, a w nim liczne doły. Spadek rzeki nieznaczny, a więc bieg wolny. Brzegi prze ważnie nizkie. Dolina rzeczna posiada grunt piaszczysto-gliniasty, miejscami błotnisty lub czarnoziem, obfituje w łąki i gaje niewielkie. Na wiosnę O. szeroko rozlewa i podówczas poniżej miasta Kaińska jest spławna; latem zaś parowce mogą po niej kursować dopiero od uścia Tartasu. Z dopływów O-i zasługują na uwagę Icza (200 w.); Koma (130 w.), Tartas (300    w.).

rzekę wielki trakt pocztowy moskiewski.

Oma (H ar u ku), jedna z wysp Moluckich, należąca do rezydencyi holenderskiej Amboiny; 72 km. [[], m-ców około 9 000, którzy się zajmują głównie uprawą palm kokosowych. Główną osadą jest Haruku z fortem Zelandya. p-Omacnica grotówka, motyl, ob. N o c t u id a e.

Omadios, po grecku ’&jj,àôioç (= surowe mięso jedzący), po łacinie Omadius, przydomek bożka Bakchosa na wyspach Tenedos i Chios, gdzie mu okrutne ofiary z ludzi składano.—

Por. Orfickie hymny, 30, 5; Porphyrius, De abstin. 2, 55.

Omagh, miasto w Irlandyi, stolica hrabstwa Tyrone, nad rzeką Strule. Posiada trybunał, koszary, dom obłąkanych. M-ców 4 039 (1891)' którzy prowadzą znaczny handel płótnem. p-

Omagra (z gr. 6    = ramię i ^ àypa,

właściwie=łów, chwyt, zdobycz, przenośnie też: kleszcze i żelazo do chwytania, zwierząt drapieżnych, wreszcie nazw złożonych, dawanych chorobom) ma znaczenie=napad, po polsku ból dnawy w stawie ramiennym, który, aczkolwiek rzadko, bywa niekiedy objawem pierwszym, zwiastującym dnę, czyli zapalenie stawów dnawe, nazywane pospolicie z cudzoziemska artrytyzmem (ob.); albo nawet artretyzmem, co jest przekręceniem wyrazu greckiego arthritis (àp-■â-pîTtç).

Omagua, najbardziej na zachód wysunięte plemię szczepu tupijskiego (ob. Tupi), przebywające w granicach Equadoru dzisiejszego. Sąsiedztwo kultury peruwiańskiej oddziałało silnie na O-ów: znali oni użytek metali (złota, srebra i miedzi), mieszkali w stałych wioskach, połączonych dobremi drogami, uprawiali krzak bawełniany, kukurydzę i inne rośliny. Szczątki ozdób artystycznych i kult słońca również wska-

L K.

Omaha, plemię czerwonoskóre Ameryki północnej, należące do rodziny lingwistycznej Da-kockiej a siedzące ongi w porzeczu rz. Missu-ri. Już w w. XVI zwrócili uwagę przybyszów europejskich swoją odwagą, a w w. XVIII słynęli z liczebności swojej i zapału wojowniczego; najmowali wtedy brzeg prawy rz. Missuri z obu stron Nebraski. Ale w początkach w. XIX straszna epidemia ospy tak zdziesiątkowała Omahów, że liczba ich spadła do 60 głów według Lewisa i Clarka. Nawet sławny wódz Kos (Black-bird) umarł (1804). Rozbitki jęli się uprawy ziemi, a osadzeni na terytoryum Arizona liczyli 1 158 głów w r. 1890. Przybycie w r. 1885 dziewiętnastu O-ów do Paryża pozwoliło zbadać szczegółowiej ich typ fizyczny. Liczba pomiarów nad O-ami jest dość znaczna: wskaźnik główny dla 225 osobników dał w prze-ciętnem 81.8, dla 99 zaś czaszek 80.5, tj. O-wie należą do pośredniogłowców. Wzrostu są wysokiego: otrzymano dla 91 O-ów i Win-nebagów 1.732 metr. Prace źródłowe, poświęcone Omahom, należą do liczby najcenniejszych przyczynków w nauce etnologicznej. Pierwsze miejsce pomiędzy niemi zajmują prace J. Owena Dorseya i miss A. Fletcher; zwłaszcza J. O. Dorseya „Omaha Sociology“ (w trze-

L. K.

P.

dyjską.

1031. — Por.

Weil

„Geschichte

der Chalifen“ (tom I, 1846); Dozy „Histoire des Musulmans d’Espagne“ (1861); August

cim „Report of Bureau of Ethnology" Waszyngton 1884, jest niesłychanej wartości monografią, wtajemniczającą w zwyczaje społeczne tego plemienia, które rozwinęło niezmiernie drobiazgowo obyczaj totemistyczny (ob.T ot emizm). Także J. O. Dorsey „the Social organisation of the Siouan tribes“ („J. of. Ame. Folks.“ IV); tenże „Migrations of Siouan Tribes“ („Amer. Naturalist“ 1886). Fletcher w „Jour. of. Am. Folki.“ II podaje bardzo ciekawe rysunki czupryn malców, odtwarzających kształty zwierząt-totemów.

Omaha, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Douglas w stanie Nebraska, największe miasto w tym stanie; leży na brzegu zachodnim Missuri, przez którą prowadzą trzy mosty. Posiada piękny gmach poczty, szkołę wyższą, trybunał, hallę na wystawy, ratusz, warsztaty drogi żelaznej Union-Pacific, która się tu zaczyna. Mieszkańców liczy 102 555 (1900); w r. 1890 liczyła 140 482. O. jest ważnym węzłem dróg żelaznych. Zakłady przemysłowe w O. wyrobiły w r. 1890 towarów za 42 miliony dolarów. Znajdują się tu wielkie rzeźnie i fabryki konserwów; w r. 1893 zabito około 1 289 000 świń. Pod względem produkcyi mięsa O. stoi niżej tylko od Chicago i Kansas-City. Są w O. znaczne fabryki maszyn i cegielnie. Głównie przedmiotami handlu są: zboże (wielkie elewatory), narzędzia rolnicze, drzewo. Podczas wysokiego stanu wody parowce utrzymują komunikacyę pomiędzy O. a St. Louis. O. założoną została w r. 1854.

0’Mahoney, założyciel związku Fe n i a n (ob), należał do związku rewolucyjnego Młodej Ir-landyi, która tworzyła filię Młodej Europy. Skompromitowany politycznie wyemigrował z Irlandyi do Stanów Zjednoczonych r. 1848. 0’M. zorganizował Fenian w Ameryce, zwoławszy w Chicago wielki wiec r. 1863. Z jego pobudki powstały dzienniki związku: „Irish People“ w Dublinie i „Irish American“ w New-Yorku. Kiedy r. 1865 w N. Yorku odbył się sejm konstytucyjny przyszłej Irlandyi, 0’M-a obrano prezydentem przyszłej rzeczypospolitej irlandzkiej. Z uchwalonych na tym sejmie dwóch wypraw zbrojnych, do Kanady i Irlandyi, O’M-owi oddano dowództwo nad kana-

A. G.

Omajjadzi, arabska dynastya kalifów ma-hometańskich. Gdy po zamordowaniu trzeciego z kalifów, Osmana, zięcia Mahometa, w r. 644, wstąpił na tron Ali, również zięć Mahometa, naówczas wielu wyższych dostojników oskarżało umyślnie nowego kalifa o współudział w zamordowaniu poprzednika i pod pozorem zemszczenia się za krew niewinnie przelaną, odmówiło posłuszeństwa Aliemu. Najwybitniejszym z tych dostojników był Moawija, prawnuk Omajji, czyli Umajji (skąd nazwa dy-nastyi), który był namiestnikiem kalifa w Damaszku, a który wywodził swój ród od uprzy

wilejowanego szczepu mekańskiego Koreiszy-tów (ob.), do którego należał if sam prorok Mahomet. Wywiązała się długa wojna domowa, która się skończyła w r. 661 zamordowaniem Alego, a gdy syn jego, Hasan, sam dobrowolnie zrezygnował z kalifatu, naówczas Moawija, nie napotkawszy już ważniejszych przeszkód, ogłosił się w tym samym roku kalifem. Przeriósł on stolicę z Medyny do Damaszku, gdzie się czuł pewniejszym, i uczynił z tego miasta centrum życia arabskiego. Dynastya O-ów panowała aż do r. 750 (132 hedżry) i była usunięta przez dynastyę Abbasydów. Należy do niej 14 następujących kalifów: 1) Moawija, założyciel dynastyi (661—680); 2) Ja-zyd I, syn jego (680 — 683); 3) Moawija II, syn Jazyda (683; panował wszystkiego 40 dni i został prawdopodobnie zamordowany); 4) Mer-wan I, syn al-Hakama, inny prawnuk Omajji (683 — 685); 5) Abd-al-Malik, syn Merwana (685 — 705), 6) al-Walid, syn Abd-al-Malika (705 - 715); 7) Sulej man, brat al-Walida (715 — 717); 8) Omar, syn Abd-al-Azyza (717 — 720);

9)    Jazyd II, syn Abd-al-Malika (720 — 723);

10)    Hiszam, brat Jazyda II (724 — 743); 11) al-Walid II, syn Jazyda II (743 — 744); 12) Jazyd III, syn al-Walida II (744); 13) Ibrahim, brat Jazyda III (744); 14) Merwan TI, syn Mahometa i wnuk Merwana I, ostatni z O-ów (744 — 750). — Panowanie O-ów miało więcej charakter świecki aniżeli teologiczny: to też więcej kwitnie poezya, aniżeli teologia, rozwija się architektura, a wesołe życie dworskie gromadzi naokoło siebie poetów i zarzuca surowość i ponurość islamu. Jednakże pojawiają się już i za dynastyi O-ów, a mianowicie w drugiej połowie ich panowonia, szkoły teologiczne, wytwarzające rozmaite kierunki w dogmatyce islamskiej.—Inna gałąź O-ów panowała w Hiszpanii. Kraj ten był zawojowany przez Arabów w latach 710 — 712 i był rządzony przez namiestników omajjadzkich. Gdy w roku 750 dynastya O-ów została strąconą i zgładzoną przez Abbasydów, naówczas udało się kilku członkom strąconej dynastyi ujść ogólnej rzezi a między innemi i Abd-al-Rachmanowi, wnukowi Hiszama, 10-go z kalifów omajjadzkich. Po długich wędrówkach przybył on w końcu roku 755 do Hiszpanii, a już w następnym roku hołdowali mu mahometanie hiszpańscy i tym sposobem położyli kres wszelkim rozterkom wewnętrznym, pod którym kraj okropnie cierpiał. Abd-al-Rachman wypędził załogi Abbasydów i dał początek dynastyi O-ów, która rezydowała w Kor-dubie aż do roku 1031. Z początku nowi władcy mianowali się tylko emirami i sułtanami i dopiero Abd-al-Rachman III przyjął w roku 929 tytuł kalifa. Ostatnim z O-ów hiszpańskich był Hiszam II, który panował od roku 1027

D-r s. r.

L. K.

W. G.

Müller „Der Islam im Morgen-und Abendland“ (1885); Well hausen „Das arabische Reich und sein Sturz“ (1902).

Omalius d’Halloy J a n C h r z c i c i e 1 Julian, baron, mąż stanu belgijski, zajmujący się geologią i antropologią (* w Liège d. 16 lutego 1783 — f w Brukselli d. 15 stycznia 1875). Zacząwszy od stanowiska mera w Skeuvre (1807), doszedł do^godności gubernatora pro-wincyi namurskiej (1815) i senatora (1848). Wczasy poświęcał studyom geologicznym; w r. 1816 został członkiem Akademii nauk w Brukselli, a w r. 1850 jej prezydującym, Prócz mniejszych przyczynków napisał „Description géologique des Pays-Bas“ (Namur 1828); „Géologie de Belgique“ (Bruksella 1842), a nadto parę podręczników geologii. Jego dzieło „Des Races humaines“ (Paryż 1845, wyd. 4-te t-że 1859) cieszyło się dość znacznem powodzeniem i miało kilka wydań. Wydał także „Code administratif“ (Namur 1827; 2 tomy) i „Notions de statistique“ (Namur 1840).

O’Malley T ad eus z, publicysta angielski, (* 1796—f w Dublinie 1877). Zostawszy księdzem katolickim, wysłany był do Ameryki, następnie zawieszony czasowo z powodu krańcowej wolnomyślności swych idei. Po niejakim czasie powrócił do Dublina i otrzymał miejsce przy katedrze miejscowej. Oddał się wtedy z wielką żarliwością sprawom politycznym i społecznym. Domagał się reformy praw dotyczących ubogich oraz systemu oświaty publicznej w Irlandyi. Po ogłoszeniu pisma p. t. „A Sketch of the state of popular Education in Holland, Prussia, Belgium and France“ (wyd.

2-e, 1840) mianowany został rektorem uniwersytetu katolickiego na Malcie, ale wskutek swych zapędów reformatorskich stanowisko to niebawem utracił. W dalszym ciągu czynnie i namiętnie przez pisma swe i osobistą agitacyę zajmował się polityką, założył czasopisma: „The Social Economist“, później „The Federalist“, w których zwalczał przeważny naówczas wpływ 0’Connella.,W r. 1870 gorliwie popierał ruch ruch narodowy ku samorządowi, „Home-Rule“. Z pozostałych jego prac wymienić warto: „Harmony in Religion“ (1870), oraz „Home-Rule on the basis of Federalism“ (1873).

Omam zmysłowy, ob. Halucynacya.

Oman, ob. Basa Wojciech.

Oman. Kraj nadbrzeżny płd. Arabii, państwo muzułmańskie niezależne.—Położenie. Granice. Obszar. Właściwy O. tworzy wybrzeże t. n. ciągnące się na 700 km. od przylądka Ras el Hadd (22°23' szer. i/n.) do przylądka Musandam, w cieś. Hormuz (24û26' szer. pn). Kraj jednak mniej lub więcej politycznie zależny od O-u ciągnie się wzdłuż pd. wybrzeża do portu Merbat.(17° sn\ płn.), nad zatoką zaś Perską do zatoki Bahrein—na zach. półwyspu Katr.—Nadbrzeżny pas, pozostający rzeczywiście pod władzą sułtana nie prze-

wyższa nigdzie 240 km. szerokości. Granica od strony pustyni jest nieokreślona. — Budowa powierzchni. Od przylądka Ras el Radd, do przyl. Musandam ciągnie się łańcuch nadbrzeżny, zwany Dżebel Felluh. Łańcuch ten spada niezmiernie stromo bezpośrednio ku morzu, tak iż brak tu niziny nadbrzeżnej—Tiha-ma, opasującej inne wybrzeża Arabii; dopiero na pn. Maskatu góry pozostawiają nadmorski pas, Batineh, łagodnie pochylony ku morzu, na pn. od Maskatu łańcuch zwraca się ku zach. i tu leżą najwyższe szczyty: Dżebel Achitar — 3 020 metr.—Stąd góry zakreślają łuk otwarty ku pn., kończący się bazaltowym przylądkiem Musandam. Środkowa część przecięta jest licznemi, rozgałęzionemi dolinami, pokrytemi bujną roślinnością; stąd nazwa tej części: Dżebel Akdar —góry zielone; szczyty ich sięgają 2 000 m. i zimą bieleją śniegiem.Część pn. sięga 900 — 1 000 m., jest dzika i pozbawiona wszelkiej roślinności, zresztą mało zbadana. W przylądku Musandam bazalty i fanolity poprzecinane są głębokiemi rozpadlinami i sam przylądek 300 metr. głęboką rozpadliną rozszczepiony jest na dwoje. Skały całego pasma są tak nagie, że góry Sinai mogą uchodzić w porównaniu z niemi za rozkoszny ogród.—Nadbrzeżne pasmo dzieli O. na trzy odrębne krainy: 1) pas nadmorski, Batna 2) krainę leżącą na zach. od gór, pustynię usianą oazami, 3) górzystą wyżynę—Dżebel Akdar, o klimacie stosunkowo umiarkowanym, o dolinach pełnych zieleni, gęsto zaludnionych. Jest to najpiękniejsza część kraju. Batna posiada szerokość 30—65 kil., przecięta rzekami płynącemi podczas pory deszczów i w wielu miejscach sztucznie nawodniona, wydaje zboża i rośliny uprawne —300 kil. długi, a 6—8 szeroki pas pokryty jest palmą daktylową.—Na płd. zach. od południowego łańcucha leży kraina oaz, ciągnących się nieprzerwanym szeregiem od Ras el Hadd do gór Akdar. Mają one pospolicie kształt wydłużony w kierunku prostopadłym do dolin rzek czasowych

t. zw. nadi. —W wielu dolinach wprowadzono irrygacyę, kanały (feledż) są starannie utrzymywane a źródła, w okolicach podległych napadom plemion koczujących, ufortyfikowano.— W tej krainie bez wątpienia istnieją podziemne rzeki i strumienie. Po za krainą oaz ciągnie się już nieprzerwana piaszczysta pustynia. — Klimat. Zwrotnik raka przecina środek kraju, stąd klimat jest gorący. Wybrzeże podlega deszczom peryodycznym—przeważnie w grudniu i styczniu. Ku zach. od gór podczas pory chłodnej powietrze jest nadzwyczaj suche, podczas lata, kiedy słońce znajduje się w zenicie, nadzwyczaj gorące. W Batinah chłodniejsze lecz wilgotne, stąd szczególniej dla Europejczyków bardzo niezdrowe. W Mas kacie od końca maja do sierpnia panują upały, często dochodzące 40° C., tern przykrzejsze iż połączone z zupełną ciszą. Płody natury. Grunt

mało urodzajny, w miejscowościach jednak gdzie istnieje sztuczne lub naturalne nawodnienie, przynosi obfite plony. —Główne płody roślinne:? daktyle, kukurydza, pszenica, jęczmień, koniczyna, indygo i owoce podzwrotnikowe. Kawa i trzcina cukrowa miernego gatunku. Zbocza gór Akdar dostarczają doskonałych winogron, z których wytłaczają wino.

Z drzew dęby i platany. Górnictwo mało rozwinięte. Zdaje się, iż góry zawierają żelazo i ołów w obfitości, kopalnie siarki i soli. Morze wyrzuca bursztyn —ale pereł, tak obfitych u wysp Bahrein, niema.—Konie mniej są cenione niż w Nedżedżie.—Wielbłądy jednogarbo- • lowidłami, oraz wygodnie umeblowane. Go-we, najlepsze z całej Arabii. Przyległe morze obfituje w ryby, szczególniej sardynki, które nieraz literalnie wypełniają zatoki. Ilość ich jest tak znaczna, iż dają je bydłu na pokarm, a nawet używają na nawóz. Nie mało też solonych lub suszonych wysyłają do Indyj, wysp Maskareńskich a nawet Australii. Fauna zresztą taka jak w całej Arabii. — Podział geograficzny na prowincye ani jest należycie ustalony, ani dokładnie znany. Według mapy Palgrave’a i obliczeń ludności, dokonanych przez Ryszarda Brenera w 1872 r., jest on następujący:

Prowin- powierzch- mieszkań- na kil. kw.

ców

eye

Katar Chardżah Ras el Dżebel 3 579 Batineh Dż. Akdar i Maskat Dahîra Sour Dżailan

CD tO © bî

34 029 17 325 10 958 79 401

15

wojny.

szeików i kaddych każdej miejscowości. Sułtan nie posiada prawa zmieniania wysokości opłat i podatków. Palgrave szacował dochody sułtana na 27 mil. fr., zmniejszyły się jednak one znacznie od czasu, kiedy połów pereł u wysp Bachrein nie należy do Omanu. Obecnie sułtan znajduje się pod protektoratem Anglii, a przynajmniej ulega jej wpływom.

H i s t o r y a. Najdawniejszą wzmiankę o O-ie napotykamy u geografa perskiego, El Istakri. O. był krainą gęsto zaludnoną ze stolicą Sohar, o którem Istakri mówi jako o najludniej-szein mieście nad zatoką Perską. Kwitnął tu handel i żegluga. Mieszkańcy należeli do rozmaitych sekt, ale kalif Motadheh (902 naszej ery) opanował kraj, sekciarze zaś usunęli się

nia

500 000 30 000 70 000 90 000

Razem 210 452    1598 000

W r. 1880 utworzono jeszcze prowincyę Zafar opisaną u Palgrave’a pod nazwą południowego wybrzeża arabskiego; ciągnie się ona do zatoki i miasta Mirbat, które jest stolicą tej prowincyi. Ludność Zafaru wynosi zaledwo 10 000.—Miasta O-nu leżą przeważnie na wybrzeżu. Są to poczynając od przylądka Ras el Had: Sur, Maskat, Matrah, Sib, Barka, Sohar, Szinas. Na półwyspie Katr: el Beda i Sabara.—Na poł. Mirbat.—Wewnątrz kraju niema znaczniejszych punktów. Każda oaza posiada osadę, która często zaledwie zasługuje na nazwę wsi. — Ludność. — Podobnie jak w całej Arabii można wyróżnić ludność osiadłą po miastach i oazach i ludność koczowniczą, Beduinów. Według Wellsted’a, Beduini tworzą ludność pierwotną i posiadają wszystkie cechy Izmaelitów, cz. Beduinów północnych. Mieszkańcy osiedli mają cerę jaśniejszą i ciało mięsistsze; zresztą, wskutek częstego krzyżowania, różnica pomiędzy temi dwiema klasami w O-ie jest mniejsza niżeli w innych częściach Arabii. Tradycya dzieli mieszkańców na synów Chata-na i synów Izmaela — pierwsi zowią się tu Omamami (lud Omanu), drudzy Gafarami—U pisarzy Chatanidzi zowią się Arab-el-Aribagh—Ara-bi czyści; Izmaelici zaś—Musterib tj. mieszańcy. Według Palgrave’a O-i są zawsze przeciwstawiani Arabom, jak krajowcy cudzoziemcom. Istnieje powód do przypuszczenia, iż pierwotna ludność południa i płd. Arabii oddawna pod imieniem Kuszytów stanowiła oddzielną gałąź wielkiej rodziny arabsko-semickiej. O. uważany jest jako najwyżej ucywilizowana część Arabii. W miastach nadbrzeżnych napotyka się

3-i 4-piętrowe, domy, ozdobione rzeźbą i ma-ścinność, grzeczność, dobre obejście się, czystość i elegancya ubioru korzystnie wyróżniają mieszkańców miast O-u od reszty mieszkańców Arabii. —Około '/₄ części mieszkańców składa się z murzynów. Stanowią oni niższe klasy społeczeństwa, postępowanie z nimi jest ludzkie i po śmierci pana zwykle zyskują wolność.— Mieszkańcy O-u należą do sekty Kuaridżytów.— P r z e m ysł i h a n d el. Przemysł mało rozwinięty, w Sohar, Matrach i Szardżeh fabrykują broń, tkaniny wełniane, a szczególniej długie płaszcze, trochę wyrobów bawełnianych, dywanów i tkanin jedwabnych, któremi Beduini pokrywają głowy ; dowóz jednak przewyższa wywóz. Handel tranzytowy znacznie rozwinięty.—Rz ąd. O. tworzy zbiór wielkiej ilości drobnych dzielnic, pozostających pod władzą sułtana Maska-tu, który do niedawna nosił tytuł Imuna‘. Każde miasto, każda wioska żyje i rządzi się samodzielnie, posiada własne stowarzyszenia i zwyczaje. Feudalny władca ma władzę ograniczoną z jednej strony prawami ludu, z drugiej władzą sułtana, który ma prawo pozbawić takiego zwierzchnika władzy, ale nie może oddać jej w ręce innej rodziny. Do sułtana należą też dochody z ceł i portów a także pewne podatki, również przysługuje mu wyłącznie prawo posiadania floty i niewielkiej armii stałej złożonej z 600 — 1000 osób, oraz utrzymywania stosunków z państwami zagra-nicznemi zawieranie traktatów i prowadzenie Wymiar sprawiedliwości należy do

Wr.

S. Pr*

D.

Fig. 71. Omancow (herb).

str. 127).

Omar — imię dwóch kalifów arabskich: 1) O. I, drugi kalif, następca Abu Bekra, (* około r. 592 po Chr. w Mekce — f 3 listopada r. 644 w Medynie). W r. 618 otrzymał od krewnych swych, Korejszytów Mekkańskich, zlecenie zamordowania Mahometa. W drodze do

w głąb kraju. Islam szybko rozpowszechnił się w O-e; początkowo przeważała sekta Kuaredżitów, następnie Ibaditów, którzy zagarnęli najwyższą władzę, a władca przybrał tytuł imana, łączył on świecką i duchowną władzę w swem ręku. Spory religijne trwały do przybycia Portugalczyków pod wodzą Albuquerque’a za panowania Mohameda Ben Ismaila. Pokojowo usposobiona ludność Maskatu chciała się poddać, ale 2 000 najemników perskich stawiło opór, miasto było zdobyte i zrabowane. Półtora stulecia trwało panowanie Portugalczyków, w 1659 r. szeik Naseur-Ben-Murszed uwolnił od nich kraj i nietylko zdobył Maskat, ale przedsiębrał wyprawy do posiadłości portugalskich na wsch. wybrzeżu Afryki i zdobył Mombaz i Zanzibar. Wpływ Arabów sięgał wysp Komorskich i Madagaskaru. W r. 1749 wstąpił na tron Achmed Ben Said i panował do 1780 r. Był to okres pokoju i rozwoju. Said znacznie rozszerzył granice państwa. — deszcze dzielniejsze było panowanie Seida-Said, który zamordowawszy brata wstąpił na tron w 1806 r. Zbudował on flotę, złożoną z 30 fregat typu europejskiego, za pomocą której podbił Zanzibar, z wyspą tegoż im., kraj Suaheli i wyspę Sokotorę, w zatoce Perskiej wyspy: Hormuz, Bahrein i in., oraz pewne punkty na wybrzeżu Iranu.—Prowadził wojny z Wahabitami Nedżedu i uwolnił od nich O. Pod jego panowaniem kraj dosięgną! najwyższego rozwoju i stał się środowiskiem handlu pomiędzy Afryką, Persyą i Indyami. Liczne kolonie kupców z wymienionych krain osiadły w Sohar, Barkah, Maska-eie i in. miastach. — Seid-Said, umierając, rozdzielił państwo swoje pomiędzy trzech synów: Toweini otrzymał Oman od Barkah do gór Akdar, oraz wyspy w zatoce Perskiej, Medżid — posiadłości Afrykańskie; Anidżed, najmłodszy, Oman od Barkah do zatoki Kotar, ze stolicą Sohar. —Wynikiem tego podziału były wojny wewnętrzne i nowy najazd Wahabi-tów Nedżedu, którym O. musiał odtąd płacić daninę.—Nastąpił upadek i zubożenie, sułtan sprzedał całą prawie flotę. Obecnie pozostaje on pod opieką Anglii. W i. 1888 wstąpił na tron Seid Peysal ben Turki.—B ib 1 i o gr a f i a:

S. Nieb ujlrr „Beschreibung von Arabien“ (1765) (Kopenhaga 1772); Cap. W e 11 s t e d „Descriptive Sketch of the Island and Coast of the entrance of the Persian Gulf“ oraz „Travels in Arabia“ (1840); G. Palgrave „Journey through Central and Eastern Arabia“ (1863 tłom. franc.); Emil Alleman „Tour du Monde“ (1901). Wr-

Oman, zatoka albo morze arabskie, Bar-el-Oman, część oceanu Indyjskiego, pomiędzy krajem t. im. i Mekranem. Szerokość u wejścia pomiędzy przyległym Ras-el-Hadd a uściem rzeki Dacht, na granicy Persyi i Beludżystanu, wynosi 300 kil., długość dwa razy większa. Łączy się z zatoką Perską cieśniną Hcrmuz.

Oman, roślina, oh. Inula.

Wielk* Enc. Fowis.Uuttr. Ser. 11. Ze»x. 36b T. V.

Omana, grecku tàyO[Jiava, vO|X[xava: 1) miasto we wschodniej kończynie Karmanii, z ożywionym tranzytowanym handlem towarów, z In-dyj, Arabii i Persyi pochodzących. Por. Mar-cianus, 10, 22.-2) Miasto portowe i handlowe na wschodniem wybrzeżu Arabii Szczęśliwej (Felix), nad głęboką zatoką morską, równe noszącą miano, r'Op,ava %ó).7roę, przecięciowo 600 stadyów szeroką, na północ-zachód od przylądka Syagros, w obwodzie -Omanitów, ’Ofiavïtat, Omani, sąsiadów Sachalitów; dzisiaj zatoka na wybrzeżu Oman, na północo-zachód od Ras el Hadd.—Por. Ptolemaeus, Periplus 6, 7, 36.

Omancow (Omanzoffj. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu czer-wonem—dwie topole na zielonym wzgórku. Nad hełmem w koronie—skrzydło orle barkiem w prawo. Nadany wraz z tytułem baronowskim Piotrowi i Aleksandrowi braciom

( Imanzoff przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w d. 4 kwietnia 1773 r.—Źródła: ks. Kancl. 41, f. 211; Kosiński I, 228.

Omanowie, po grecku Aoo-ytot o i ’Ojiavoi albo ’Op-avtoi, po łacinie Omani, odnoga szczepu Ligyów, którą za zwyczaj, chociaż bez przekonywających dowodów, utożsamiają z Lygyami Manima-mi, o których Tacyt wspomina; mieszkali oni, według świadectwa Ptolemeusza, pomiędzy Odrą i Wisłą, na południe od Burgundyonów, a na północ od Lygii Diduni; Kętrzyński, dowodząc słowiańskiego pochodzenia Omanów, albo Manimów, zalicza ich do słowiańsko-le-chickiego szczepu Ligyów, zaznacza ich siedziby w porzeczu Warty, a źródłosłów miana ich odnajduje w nazwach miejscowości: Mano w pod Koszalinem, Manwitz w okolicy Stołupiau, Ma-niewo pod Obornikami (Manieczki pod Wrześnią), w Wielkiem Księstwie Poznańskiem. — Por. Ptolemaeus, 2, 11, 18; Tacitus, Germ. 43; Kętrzyński W. „Die Lygier“, Poznań 1868

S. Drz.

domu proroka nawrócił się i odtąd stał się jednym z najgorliwszych stronników i najwierniejszych jego przyjaciół. W r. 622 towarzyszył Mahometowi w ucieczce do Medyny (ob. Mahomet) wraz z córką swą, Hafsą, słynną z piękności, którą Mahomet wkrótce potem pojął za żonę. W r. *625 odznaczył się jako zdolny i waleczny wódz w bitwie pod Oszod z Ko-rejszytami. Przywiązanie O-a do Mahometa

M. Kr.

533).

było tak wielkie, że po śmierci proroka (632), O. wierzyć nie chciał swemu nieszczęściu, twierdząc, że wysłaniec bożj nie mógł umrzeć. Kiedy mieszkańcy Mekki na następcę Mahometa wybrali swego przywódzcę, Saad Ibu Ibadę, O. jął agitować na rzecz Abu Bekra (ob. Arabia, dzieje) i kandydaturę tego ostatniego przeprowadził. Na dworze Abu Bekra miał wpływ olbrzymi, jako główny doradzca i prawa ręka kalifa. Abu Bekr mianował go swoim następcą. Objął po nim O. kalifat d. 23 sierpnia 634 r. Mieszkał do końca życia w Medynie. Dbały o wzrost państwa muzułmańskiego, rozesłał w różne strony świata wodzów swoich, mających mieczem krzewić islam wśród niewiernych. Dwaj wodzowie, Chalid i Amru, podbili kolejno Persyę, Syryę i Egipt. W r. 638 O. odbył tryumfalny wjazd do podbitej Jerozolimy i kazał w miejsce świątyni Salomonowej zbudować meczet. O. pierwszy jął tytułować się „Księciem wiernych“, wprowadził erę Hedżry (ob. Arabia) *i wogóle odznaczył się wielką żarliwością religijną i dbałością o czystość islamu. U Arabów zasłynął O. jako wzór władcy muzułmańskiego. Był to mąż „olbrzymiej budowy, nadludzkiej niemal siły i nieustraszonej odwagi“. „Przenikliwe i groźne jego spojrzenie napełniało lękiem nawet odważnych, a kij pielgrzymi w jego ręku więcej budził w widzu strachu, niż w innych ręku miecz“. Odznaczał się wielką czystością obyczajów, prostotą w życiu domowem i wstrzemięźliwością. Stół kalifa był nader niewymyślny: chleb jęczmienny, daktyle lub oliwki, za napój używał jedynie wody, za pościel tylko poduszki pod głowę. Na całą jego odzież składały się dwa płaszcze: zimowy i letni. Oszczędny w życiu domowem, O. był niezwykle hojny w wynagradzaniu zasług, położonych zwłaszcza w walce za wiarę: obdarzał sowicie towarzyszy Mahometa i jego weteranów oraz wodzów i rycerzy, którzy się w bitwach odznaczyli, poległym wyprawiał wspaniałe pogrzeby. Nadzwyczaj surowy względem siebie samego w wykonywaniu obowiązków religijnych, karcił surowo wszelkie łamanie przepisów koranu: własnego syna zabił w meczecie za pijaństwo i niemoralne życie. Usiłował zapewnić państwu ład i spokój wewnętrzny: wszędzie wznosić kazał twierdze i więzienia warowne, objeżdżał sam kilkakrotnie wszystkie zakątki swego kraju, budując meczety i zakładając szkoły. Dbając o dobrobyt swych poddanych arabskich, opiekował się ze szczególną pieczołowitością skarbem państwowym; utworzył ministeryum finansów — tak z w. Dywan. Z krajów podbitych ściągał daniny i podatki bez miłosierdzia, co wywoływało niezadowolenie ze strony mieszkańców, Kiedy na prośbę pewnego Persa, Fi-ruza, rzemieślnika z Kufy i chrześcianina, o ulżenie mu ciężaru podatkowego odpowiedział odmownie, Firuz, przybywszy do Medyny i od

szukawszy O-a w meczecie, zadał kalifowi sztyletem obosiecznym sześć ran śmiertelnych (3 listop. 644 r.). — 2) O. II, 8-y kalif z dynastyi O m a j a d ó w (ob.), syn Abd-el-Aziza Ibu Merwana, który za rządów Abd-el-Malika był naiąiestni-kiem Egiptu, panował od r. 717 do r. 720 po bracie stryjecznym, Sulejmanie. Przed objęciem kalifatu rządził już w charakterze namiestnika w Medynie i pozyskał sobie sympa-tyę ludności. Ludzki i sprawiedliwy, usunął od rządów słynnego ze swej chciwości chora-zańskiego namiestnika, Jeży da, oraz polecił wszystkim pozostałym wielkorządcom bardziej ludzkie obchodzenie się z poddanymi i krzewienie islamu raczej dobrocią i łagodnością, niż mieczem i postrachem. Nie aprobując dążności zaborczych swego poprzednika i dbając jedynie o obronę granic i utrzymanie pokoju, odwołał z za Oksosu armię muzułmańską oraz powstrzymał nieszczęsną ekspedycyę M a s 1 a m y (ob ) do Byzancyum. Wrodzoną ludzkością powodowany, powrócił z wygnania Charydżytów i Alidów (potomków Kalifa Alego, ob. Ali), wrogów dynastyi, przez co ściągnął na kraj powstanie, które wybuchło już za rządów syna, Jezyda Ii. W trzecim roku swego panowania zapadł O. ciężko na zdrowiu; podejrzewano, że został przez syna, żądnego władzy, otruty. Zmarł w lutym r. 720. Pochowany w Deir Saman, w pobliżu Emezy. Lud długo nosił po nim żałobę.—Bibliografia: Marigny „Histoire des Arabes sous le gouvernement des Chalifes“ (Paryż 1750); Weil „Geschichte der Chalifen“ (Mannheim i Sztutgard 1846 —1869, 5 tomów); Kr einer „Kulturgeschichte des Orients unter den Chalifen“ (Wiedeń 1874—1877, 2 tomy); Muir „The Chaliphate, its rise, decline and fall“ (Londyn 1891); Georg Weber „Allgemeine Weltgeschichte“, t. V (Lipsk 1864).

Omar Alkyämi, matem, i filozof arabski, ob. Omar H aj j a m i.

Omar Ben Ali el-lÆusli (* w Mosulu, żył w wieku XI, lub na początku XII), znakomity lekarz chorób ocznych, zajmujący się wykonawstwem sztuki swej w Egipcie; według L e-clerca jest autorem dzieła o cierpieniach ocznych, złożonego z 7-u ksiąg, którego tylko cząstka, zajmująca się lekami ocznemi, wydrukowana została w przekładzie łacińskim, jako dodatek do chirurgii Gwidona de Chauliac (ob.) w wydaniach weneckich zbioru „Collectio chi-rurgica“ z lat 1497 i 1499, w których nazwisko autora przekręcono jakoby na Canomu-soli de Ba Idach; inni zowią go Alkan a-musoli, utrzymując, że był lekarzem i filozofem pochodzenia ormiańskiego, żyjącym w środku wieku XIII.—Por. Leclerc „Histoire de la médecine arabe“ (Paryż 1876; t. I, str.

D-r J. P.

Omar ibn Abi Babia, wybitny poeta arabski w pierwszym wieku ery mahometańskiej (hedżry). Pochodził ze sławnego plemienia inek-

1893),

da 1861).

S. I).

kańskiego, Koreiszytów (ob.), do którego należał i sam prorok Mahomet, a ojciec jego Abdallah był jednym z najbogatszych kupców w Mekce, a następnie namiestnikiem w jednej z prowincyj Arabii południowej. O. urodził się około r. 648 i żył przeważnie w Mekce, korzystając z swojej pozycyi, jako syn wybitnego dygnitarza i dając uście swoim uczuciom w pieśniach erotycznych, w których opiewał swoje miłostki z damami wysoko postawionemi, między innemi i z księżniczkami dworu Ornaj-jadów (ob.). Ściągnął on przeto na siebie gniew kalifów, tak że Omar II (717 — 720) kazał go uwięzić i obdarzył go dopiero wolnością, gdy O. złożył przysięgę, że zaniecha poezyi. Umarł on prawdopodobnie około roku 719.— Poezye O-a odznaczają się przede wszy stkiem tem, że odzwierciadlają motywy miłości subjektyw-nej, przez poetę przeżytej; a następnie przez swoją piękną formę i melodyjność rytmu, co wszystko razem spowodowało, że znalazły prędko rozpowszechnienie w całym świecie arabskim. Zbiór ich wyszedł w Kairze w r. 1311 hedżry (==1893/4), krytyczne zaś wydanie przedsięwziął Paweł Schwar z, który wydał dotychczas pierwszą ich połowę (1903).—Por. dyser-tacyę tegoż „Uniar ibn abi Rabia, ein arabischer Dichter der Umajjadenzeit“ (Lipsk

D-r S. P.

Omar ibn-al-Faridź, poeta arabski, ob. F a-r i d.

Omar Ibn Hassun, przywódzca partyi i rokoszanin w Hiszpanii w IX w. Za panowania Mohameda, syna Abd-er-Rahmana, niejaki 0. Ibn Hassun, człowiek z ciemną przeszłością, zbiegł z Rondy, gdzie trudnił się pracą ręczną, w góry i tam jął pędzić życie rozbójnicze. Odważny i przedsiębiorczy, szybko zgromadził wokoło siebie kupę bandytów, którzy uważali go za swojego wodza i naczelnika, a których liczba rosła w miarę powodzeń O-a (863). Wyparty z Andaluzyi, przeniósł się O. na wschód Hiszpanii i ufortyfikował się w niedostępnej skalnej twierdzy Rotal-Jehudzie. Stąd panował nad całą okolicą, izucając postrach na mieszkańców. Alkaldo miasta Leridy sam o-tworzył mu bramy i poddał miasto (864). Wreszcie kalif Mohamed zmuszony był osobiście na czele pospolitego ruszenia południowej Hiszpanii zmierzyć się z rokoszaninem. A-toli O. Ibn Hassun w liście do Mohameda o-świadczył o swojej uległości i oszukał tak zręcznie kalifa, że ten wysłał do O-a swego wnuka, Seida Ibn Kasima, w celu wspólnego działania przeciw niewiernym. O. podstępnie zabił Seida a całą armię jego kazał.wymordować nocą, w czasie snu (866). Druga wyprawa Mohameda, zorganizowana pod dowództwem syna, Almondhira, nie była dla O-a pomyślną: Almondhir zdobył Rotal-Jehud i zmusił O-a do ucieczki. O. ukrył się w skalnych grotach Arby. Wkrótce wypłynął znowu i jął wraz z księciem Garcyi, Juiguezem Nawarskim, pustoszyć brzegi Ebro. Zginął wreszcie po bitwie pod Aibarem (882): raniony śmiertelnie ratował się ucieczką z placu boju w góry i przepadł bez wieści. — Bibliografia: A schli ach rGeschichte der Ommaijaden in Spanien“ (2 części, Frankfurt n. M. 1829—1830); Lembke und Schäfer „Geschichte von Spanien“ (Hamburg 1831 — 1844); Dozy „Histoire des Musulmans d’Espagne“ 14 tomy, Ley-

M. Kr.

Omar benlbrahim al Hayyami (A 1 c h a i-jami, Alkhyami), matematyk i astronom arabski XI w. (* w Nichabur—f tamże 1123 r.), był nadwornym astronomem sułtana Meliksza-cha. Wsławił się reformą kalendarza i dziełem algebraicznem. Reforma kalendarza (z r. 1079) polegała rga zasadzie następującej: przywrócenie roku perskiego o 365 dniach i wprowadzenie 8 lat przestępnych po 366 dni w ciągu każdego okresu 33-łetnicgo; a mianowicie latami przestępnemi były rok 4-y, 8-y, 12-y, 16-y, ^O-y, 24-y, 28-y, 33-i. Długość jednego roku w tym układzie wynosiła 365 dni, 5 godz., 49 min., 5.45 sek., a więc była daleko dokładniejszą niż w innych kalendarzach. Dzieło algebraiczne Alchaijamigo zawierało rozwiązanie równań stopnia trzeciego za pomocą kon-strukcyi geometrycznej przez stosowanie przecinających się stożkowych; podaje też Al. sposoby wyciągania pierwiastków stopni wyższych, ze znanej nam metody rozwinięcia potęgi (całkowitej dodatniej) dwumianu. To dzieło Al. zostało p.rzetłómaczone i wydane przez Woepcke-go w Baryżu w r. 1811 („Mémoire sur le démonstration des problèmes d’Algèbre d’Omar Alkhayami publié et traduit par W.“).

Omar, a właściwie El-Hadż Omar (* 1797—f 1865). Urodzony w Futa nad Senegalem, został w Medynie wtajemniczony w obrzędy Tidżanija (1828—31); powróciwszy do Sudanu wschodniego, otoczony urokiem świętości, zaczął krzewić zapał religijny i poglądy zakonu Tidżanijskiego. Jego wystąpienia przysporzyły mu wrogów nieprzejednanych w członkach drugiego zakonu (koufraternii), Qadrija. Kolejno O. przebywał w Haussie, Marina (1838), Kankanie, Futa-Dzallonie (1844), a wszędzie szerzył ideę wojny świętej; jego zaś uczeń owładnął Uasulem, gdzie panował do śmierci (1856 ), sam zaś prorok podbił królestwo Firdu, na płd. od Gambii, które oddał innemu uczniowi, i wreszcie w r. 1846 powróciwszy do dzielnicy rodzinnej Podor (1846), umiał pozyskać zaufauie urzędników francuskich i zaczął gromadzić siły do dalszej wojny ś wię-

tej. W r. 1849 buduje warownię Dinguiray, i rozpoczyna długie pasmo wojen, które toczy z powodzeniem: podbija parę państewek, narzuca swoją władzę sławnemu Timbuktu. Potęga Tidżanijów i O-a dosięga najwyższego poziomu w r, 1862, ale Qadrija stają na czele

wrogów, podnoszą Berberów, Kuntaków i Bam- | Parnasie; jako bóstwo, zsyłające deszcz żyzny, barrów. Oblężony w Hamdallahi, O. zdołał się j zapładniający, nosił Zeus, czczony szczególnie

wymknąć. Ale Bekkaya, odłam Qadrijôw, udusili go dymem w kryjówce.

Sudańskie bractwa muzułmanów.

w Argos i w Lebadei beockiej, przydomek Ob. Sudan i    Tśuoę, po łacinie Jupiter Pluvius.— Por. Pausa-

Red.

Omarlice, rodzina owadów, ob. S i 1 p h i d a e.

Ombey (Omblay, Allor), jedna z mniejszych wysp Sundzkieh, oddzielona od Timoru przez cieśninę O. Długa na 110 km., szeroka na 20 km., zajmuje 2 570 km. kwadr.; wysokość jej dochodzi do 1 300 metrów. M-ców liczy do 200 000, Malajczyków, którzy zajmują się budową statków, rolnictwem i handlem ryżu, woskiem, orzechami areki i niewolnikami.

Ombla (kroac. Rjeka), rzeka w Dalmacyi; jak Timavo (ob.), zaraz po wyjściu z gór nadbrzeżnych obraca młyny i staje się żeglowną. O. ma 21 kim. dług., i do 140 m. szer. i płynie przez malowniczą dolinę, liczącą około 3 000 m-ców (Gmina O.). O. powstaje prawdo-podobie z rz. Trebinjcica, biorącej początek w Hercegowinie i ginącej w przepaści. * Hr-

S. I)rz.

nias, 1, 32, 2; —2) jedna z tak zwanych Wysp Szczęśliwych, tj. dzisiejszych wysp Kanaryjskich.—Por. Plinius, Nat. Hist. 32, 36, 37.

Omboi, po grecku vOp.ßoi, fałszywie ’'0|xßpot, po łacinie Ombi, Ombos, miasto w Górnym E-gipcie albo w Tebaidzie, sześć mil na północ od miasta Syene, na prawym brzegu Nilu położone, ciągłe walki z sąsiedniem miastem Ten-tyrą wiodące; od niego nosił też cały obwód miano Ombitcs Nomos, Ombites Praefectura; dzisiaj Kum Ombu (=pagórek Ombu), z roz-ległemi ruinami, pomiędzy któremi szczególnie dwie wspaniałe świątynie, poświęcone kultowi Horusa i Izydy, niemal wcale nienaruszone, aż do naszych czasów się przechowały. Główne wejście prowadzi do świątyni staro-żytniejszej, wzniesionej przez Tutmozesa III na cześć bożka Sevaka, opiekującego się miastem i wyobrażanego z głową krokodyla; druga, coś w rodzaju panteonu, ma portyk, wsparty na 15 kolumnach, z których 13 jeszcze się trzyma. Napis grecki opiewa, że świątynia była wzniesiona czy też odnowiona przez Ptolemeusza Philometra (180—145) i Kleopatrę, siostrę jego i małżonkę. W poblizkich katakumbach znaleziono mumie krokodylów, zwierząt czczonych przez ludność O-u. Zachowały się monety z czasów XVIII dynastyi z wizerunkiem krokodyla lub rycerza, dzierżącego kopią wje-dnem ręku i krokodyla w drugiem. — Porówn. Ptolemaeus, 4,    5,    73 : Juvenalis,

15, 35; Champ ollion „L'Egypte“, tom I, str. 167 i nast.; Legli „Narrative of a Journey in Eg.“ (Londyn 1817);Tôchon d’Annecy „Recherches historiques et géographiques sur les médailles des nomes ou préfectures de l’Égyp-

S. Drz.

te“ (Paryż 1822).

Ombrios, po grecku "ü^ßpioq: 1. przydomek Zeusa, któremu w tym charakterze jako bóstwu, odwracającemu szkody ulewne, cześć oddawano na górze Hymettos, w Attyce, i na

OmbrofLle, grupa biologiczna roślin, obejmująca gatuuki, znoszące bez szkody dla siebie deszcze długotrwałe. Właściwość tę, którą 0-3 wyróżniają się od ombrofobów (ob.), zawdzięczają one całemu mnóstwu przystosowań, zmierzających do tego, aby jaknajbardziej ułatwić spływanie wody deszczowej z blaszek liściowych oraz osłabić mechaniczne działanie kropel, spadających na te blaszki. Urządzenia tego rodzaju szczególnie wybitnie występują wśród roślinności pasa deszczów zwrotnikowych, choć nie brak ich i u przedstawicieli naszej flory. Oto główniejsze przystosowania ombro-filów: 1) Pionowe w z ni e s i en i e blaszek liściowych wprost do góry lub też opuszczenie ich ku dołowi. Ostatnie położenie posiadają bardzo często młode liście, później rozpościerają się poziomo. Przykłady: rozmaite obrazko-wate {Araceae, up. Philodendron per tus am ), a w naszej florze konwalia, majownik (Majan-themum bi folium). Strumienie deszczu, padając na liście tego rodzaju, ześlizgują się z nich. Przystosowanie to chroni również od nadmiernego ogrzewania i dlatego istnieje także u heliofi-lów. 2) Obfite sfałdowanie blaszki liściowej, wytwarzające przy bardzo silnym występowaniu liście kędzierzawe, np. u Malva crispa, u ostu (Cirsum arvense). 3) Podział blaszki za pomocą głębokich wcięć na liejz-n e działki. Tu należą dłoniasto i pierzasto-dzielne liście wielu jaskrowatych (jaskier, 'zawilec) i baldaszkowatych (liście marchwi, pietruszki). 4) Liście złożone potrójne lub pierzaste, właściwe bardzo wielu motylkowym (koniczyna, akacya, wyki). Osłabieniu uderzeń spadających kropli sprzyjają jeszcze bardziej ruchy, które mogą, pod wpływem podrażnień mechanicznych, wykonywać listeczki bardzo wielu tych roślin (stulanie listeczków—Mimosa pudica, akacyi, Oxalis Acetosella). Prócz tylko co wymienionych, typowe ombrofile posiadają urządzenia, zapobiegające jedynie nagromadzaniu się wody przez czas dłuższy na liściach. Należy tutaj: wydłużone zakończenia liści (t. zw. Fraiifelsaparat u Niemców), u-łatwiające spływanie wody z ich powierzchni. Urządzenie to istnieje np. u roślinności dżdżystych okolic strefy podzwrotnikowej (Kamerun). Przykłady: liście figowca (Ficus religiosa), krzewu kakaowego (Theobroma Cacao), l)ios-> corea. W naszej zaś florze podobne przystosowanie zdarza się u kaliny, Sambucus ra-cemosa, Spirea Aruncus, u dziewanny ( Verbos-cum Thapsoides). W czasie deszczu można łatwo widzieć, jak woda przez wierzchołkowe za-

J. Trz.

Ombrofilia ob. Ombrofile.

Oîïlbrofobia—wrażliwość rośliu na działanie deszczów długotrwałych. Ob. Ombrofoby.

Ombrofoby'- rośliny nie znoszące deszczów i tracące pod wpływem ich swe liście. Brak odporności na deszcze, którą się odznaczają rośliny okolic dżdżystych czyli tak zw. ombrofile ;ob.), pochodzi z braku przystosowań, u-łatwiających spływanie wody i jej szybkie wysychanie. Ciągłe’ zmaczanie wodą liści sprowadza u O-ów z jednej strony zakłócenie czynności fizyologicznych przyswajania i wydzielania, z drugiej zaś umożebnia 'osiedlanie się na ich liściach i pędach całego mnóstwa roztoczy i pasorzytów (mchy, porosty, wodorosty, grzyby). Już w naszym klimacie, w lata, wyjątkowo dżdżyste, wiele roślin cierpi od grzybków pasorzytniczych (np. jabłonie i grusze od Fusi-cladium), zboża—od rdzy i główni, w strefie zaś podzwrotnikowej gatunki z okolic suchych, przesiedlone w okolice dżdżyste, odrazu całkowicie opanowane zostają przez całą moc wodorostów, mchów, paproci i storczyków epifitów, które w krótkim czasie obsiadają ich gałęzie i pnie, sprowadzając prędzej czy później śmierć całej rośliny. Tak np. w górzystej krainie, Karne-    aby głowę miał nisko, przytem należy otwo-

runie, wyróżniającej się bardzo dżdżystym kii-    rzyć okno, aby powietrze świeże miało dostęp

matem, zupełnie nie udaje się hodowla O-ów— swobodny, i porozpinać ubranie na mdlejącym,

J. Trz.

S. Iirz.

kończenie liści tych roślin strumieniami szybko odpływa ku ziemi. Blaszki takich liści jednocześnie posiadają bardzo często powierzchnię aksamitną, wytworzoną przez brodawko-wate wyrostki skórki, na której woda, o ile nie zdążyła odpłynąć, rozpościera się równomiernie cienką, szybko wysychającą powłoką. Aksamitność liści bardzo wybitnie występuje u wielu roślin podzwrotnikowych, n. p. u Begonia rex, Cissus discolor, Bertolonia, u niektórych storczyków i obrazkowych (Ara-ceae). Dalej należą tutaj ry lienkowate zagłębienia w blaszkach liściowych oraz ry-nienkowate szypułki, np. u turzyc, niektórych traw, na blaszkach jasnoty (Lamium album), a także szeregi włosków na liściach, szy-pułkach, pędach u przełącznika łąkowego ( Ve~ 'rońica Chamedrys), u muchotrzewia (Stelaria media). Do liczby przystosowań, zapobiegających zmoczeniu całej blaszki liściowej, zaliczyć można> gładkie, lśniące liście, do których woda przylega, przynajmniej początkowo tylko kroplami. Jestto jednak przystosowanie mniej doskonałe niż poprzednio wymienione, dlatego też właściwe nietylko samym O-om, a nawet u typowych wśród nich nie napotykające się wcale. Do urządzeń mających na celu ochranianie szparek oddechowych od zatkania wodą, należy rozmiesz czenie ich nadolnej powierzchni liści a, — przystosowanie pospolite u wszystkich gatunków o liściach dwustronnych, nie wykazujących zresztą bardzo często innych w tym kierunku urządzeń.

cytryn i pomarańczy, natomiast rosną bardzo dobrze takie ombrifile, jak np. Cavica Papaya, Theobroma Cacao, Ficus religiosa, Sesamum indicum. Wogóle do O-ów zalicza się wszystkie rośliny, przystosowane do suchych, ubogich w deszcze okolic (ob. K serofit y), lub też wystawione przynajmniej przez czas dłuższy na wysychanie.

Ombrone (łac. Umbro): 1) Rzeka we Włoszech środkowych, wypływa ze wzgórz Chianti (w prow. Siena), przyjmuje dopływ Orcia i o 15 kim. na płd.-zach. od Grosseto wpada do morza Tyrreńskiego; O. ma 170 kim. dług. — 2) Prawy dopływ rz. Arno w prow. Florencyi, płynie w pobliżu m. Pistoja.    Hr-

Ombrones, po grecku ’'Op.ßp(üve<;, lud w Sar-macyi Europejskiej, w pobliżu źródeł Wisły (Vistula) zamieszkały, który, wbrew zdaniu niektórych uczonych, ściśle rozróżniać należy od bardziej znanego szczepu Ambro nów (ob.). Por. Ptolemaeus, 3, 5, 20.

Omdlenie albo Zemdlenie (łac. Deliquium animae [przyćmienie duszy], alboiz grecka Syncope aoYXOTT/j; z oóv=ze i xÓ7rra>=biję, uderzam, powalam], Lipothymia [z helirw — opuszczam, porzucam, pozbawiam i o iHijjlôç = duch, dusza, życie] i Lipopsychia [z Xsiîro i yj ÿwq— dusza, duch, dech]) jest to stan chorobliwy, powstający z przerwy chwilowej działalności mózgu prawidłowej, idący więc w parze z u-tratą przytomności, ustaniem wrażliwości zmysłów i z wypływającą stąd niemożliwością wykonywania ruchów dowolnych, więc z porażeniem mięśni przemijającym ale zupełnym: równocześnie oddech i działalność serca słabną do tego stopnia, iż zdaje się nieraz, że już ustały zupełnie. — Przyczyną bezpośrednią O-a bywa najczęściej zmniejszony dopływ krwi do mózgu, ale może nią też być i stan wręcz przeciwny,

t. j. przekrwienie (ob. Hyperaemia) narządu tego. W razie pierwszym omdlewający blednie, wargi mu bieleją, czoło pokrywa się potem zimnym i lepkim, ręce i stopy stają się zimne, jak u trupa; w drugim twarz miewa zaczerwienioną, czoło gorące, wargi ciemnoczerwone, sinawe, a na łącznicy oczu jego znać bardzo wyraźnie żyłki krwią przepełnione. — Odróżnić możemy trzy stopnie O-a, jak oto: 1) Mdlenie, czyli niezupełne zemdlenie; dotknięty nim odczuwa nagle niepokój, osłabienie, zawrót głowy, zamglenie zmysłów, ćmi mu się w oczach, szumi w uszach, słania się na nogach, jest oszołomiony: ogarnia go przestrach nieokreślony, ale nie traci jeszcze przytomności całkiem, lecz zdaje sobie sprawę z tego, że dzieje się z nim coś niedobrego. W stanie takim, przemijającym zwykle szybko, o ile powstał z przyczyny wymienionej naprzód, wystarcza zwykle ułożenie chorego na łóżku tak,

3) Rodzajem najcięższym O-a jest t.

w celu ułatwienia mu oddychania, nadto można mu dać do wypicia nieco wody zimnej, lub pokrzepić go filiżanką kawy czarnej, mocnej, lub kieliszkiem wina; dawanie do wąchania rozczynu amoniaku gryzącego, octu mocnego i t. p. tu zwykle bywa zbyteczne, chociaż nie wadzi. Jeżeli zaś powodem mdlenia była przyczyna druga, co rozpoznać łatwo, kłaść słabego nie należy, lecz posadzić wygodnie na fotelu, lub łóżku, podesławszy kilka poduszek, aby mógł siedzieć z głową wzniesioną, na którą nałożyć można okład zimny. Dawanie w tym razie kawy lub wina jest niedozwolone, gdyż tylko zaszkodzićby mogło; tak samo nie powinno się dawać do wąchania rzeczy drażniących.—2) O. właściwe, czyli zupełne, może wystąpić nagle i niespodzianie, ale najzwyklej zaczyna się od mdlenia, tylko że wtedy objawy wszystkie, zamiast maleć, potężnieją coraz bardziej i powstaje nakoniec stan wyżej już opisany. Omdlały pada na ziemię jak martwy, a w stanie tym pozostaje minut kilka, które wszakże czasem przedłużyć się mogą na godziny i dni całe nawet. Na omdlałym w razie tym, jeżeli jest blady i chłodny, a tak bywa najczęściej, należy przedewszystkiem rozpiąć ubranie, lub lepiej rozebrać go całkiem, aby mógł oddychać jak najswobodniej, następnie podnieść go z ziemi i przenieść w położeniu poziomem na łóżko, układając go tak, aby głowa leżała zawsze niżej od reszty ciała. W razach O-a bardzo głębokiego korzystne bywa niera- podniesienie chorego za nogi do góry tak, aby czubkiem głowy dotykał się podłogi lub posłania, jednakże nie opierając się na nim; trwać to powinno jeno chwilę krótką, po której zwykle przytomność wracać zwykła; ale zabiegu tego, gdy o dorosłego chodzi, użyć tylko można wtedy, jeżeli wykonaniem jego zająć się może osób kilka, przynajmniej 2 lub 3; do podniesienia w sposób taki dziecka lub wyrostka wystarczy jeden mężczyzna silny.—Jeżeliby samo ułożenie z głową niżej nie starczyło do •ocucenia, można omdlałemu prysnąć w twarz i na piersi wodą zimną, nacierać je ręcznikiem mokrym i podsunąć mu pod nos kawałek waty napojonej rozczynem amoniaku gryzącego, lub octem mocnym. Gdyby zemdlony oddychał zbyt słabo i nierówno, zastosować należy oddech sztuczny (ob.).—Przebudzenie się z O-a ujawnia się najzwyklej westchnieniem głębokiem, ziewaniem i przeciąganiem członków, którym możność ruchu powraca, równocześnie rozjaśnia się też pomału przytomność umysłu; ocucony w chwili tej czuje się wprawdzie osłabionym, ale nie doznaje dolegliwości żadnych. Po przebudzeniu się omdlały powinien być pozostawiony jeszcze na czas pewien w położeniu poziomem, z głową trzymaną nisko, aby wypocząć należycie; można mu też wtedy dać napić się wody zimnej, kawy czarnej lub wina; najlepiej jeżeli po napadzie O-a prześpi

się godzin kilka.—Jeżeli O. nastąpiło wskutek przekrwienia mózgu, postępowanie cucące musi być inne. Gdyby omdlały upadł na ziemię, przedewszystkiem należy go z niej podnieść i usadowić wygodnie na fotelu lub na łóżku, podsuwając mu pod głowę i grzbiet kilka poduszek tak, aby głowę miał wzniesioną do góry, jeżeliby mu opadała na piersi lub na bok, podtrzymywać ją wypada rękoma w położeniu prostem; równocześuie rozpina się na nim librairie, lub rozbiera się go do koszuli, którą na szyi rozpiąć trzeba. Na głowę nakłada się okład zimny- pomocna też może być kąpiel gorąca na nogi, które do kolan pogrążyć w niej należy. W razach takich bezwarunkowo nie powinno się dawać do wąchania amoniaku, octu, lub t. p., po ocuceniu również dawać nie wolno kawy, ani wina; jeżeli osłabiony pić zażąda podać mu tylko można nieco wody zimnej, albo, dla pokrzepienia go, filiżankę rosołu. W położeniu na pół siedzącem pozostać powinien również czas jeszcze pewien, jeżeliby siły na to pozwalały, to mógłby się też nieco przejść na świeżem powietrzu. Rozumie się samo przez się, że i w tych razach zastosowanie oddechu sztucznego może być wskazane.— Każdego omdlałego cucić należy natychmiast, gdyż O., pozostawione samo sobie, mogłoby skończyć się śmiercią. Jeżeli O-a, chociażby lekkie, powracają często po sobie, albo jeżeli środki takie, jak tu podane, nie skutkują szybko, to bezzwłocznie wezwać trzeba lekarza; wogó-le O-a żadnego lekceważyć nie powinnuo się nigdy.

zw. śmierć pozorna (ob.), o której mowa będzie gdzieindziej. — Dwie wskazane przyczyny bezpośrednie O-a, jako objawu chorobliwego, działają zawsze na tle wpływów cliorobnych różnych, lub też wrażeń dusznych, jak przerażenie nagłe, radość nadmierna a niespodziana i t. p., dalej sprowadzane bywają przez znużenie ostateczne, siły wyczerpujące, głód, ciepłotę zbyt wysoką lub za niską, a zwłaszcza przejście nagłe z jednej dó drugiej, ból fizyczny bardzo wielki, utratę obfitą krwi, wdychanie powietrza zanieczyszczonego gazami szko-dliweini, otrucie się wyskokiem, chloroformem, palenie tytoniu zbyt mocnego, wstrząśnięcie mózgu przez uderzenie lub upadek na nogi z wysokości wielkiej (por. Mózgu choroby), przepalenie głowy przez słońce, czyli t. zw. porażenie słoneczne (ob.), wstrząśnienie-nia wywołane przez huk wybuchów i t. p.— O. jest objawem dość częstym u osób dotkniętych chorobami serca i mózgu, a wtedy bywa nieraz niebezpieczne, u cierpiących na histeryę (ob.) nie jest rzadkie, towarzyszy też otruciom niektórym, albo nakoniec bywa poprzednikiem zbliżającej się śmierci, — O-iu łatwiej i częściej podlegają osoby wątłe i osłabione, niż silne i zdrowe, chociaż i te wielu wpływom tu wymienionym powyżej oprzeć się nie mogą

in-. .i. p.

I)-r J. P.

W. W. W.

U. G-e.

również; wogóle O. częściej napada pleć niewieścią niż męską. — Por. K. Łazaro wieża „Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach“ (Warszawa 1904, str. 99 i nast.).

Omdurman, miasto nad Bahr-el-Abiadem, o kilometr powyżej połączenia z Bahr-el-Azre-kiem. Do roku 1885 wioska, w lrtórej stały przednie straże wojsk broniących Kartumu. Po zdobyciu Kartumu, Mahdi założył w O-e swoją stolicę. Wzrost miasta był nadzwyczaj szybki, gdyż wojownicy proroka zgromadzili tu wszystkie łupy Sudanu, wszystkie niewolnice zabrane różnym plemionom. O. stał się ogniskiem muzułmańskiego Nilu. Posiadał on 8 kim. długości i 3 szerokości ą do 400 000 m-ców. Część miasta była otoczona inurami. Domy są zbudowane z gliny lub surowej cegły. W środku leży tata-fort, w którym znajduje się grobęwiec Mahdiego, a jego kopuła panuje nad całem miastem. Z gmachów: rezydeucya Kalifa Abulaha, wielki meczet, skarbiec, arsenał, więzienie i targ na niewolników —wszystko to jednak zrujnowane. Zdobyty powtórnie przez Serdara Kitchenera O. utracił znaczenie swoje. Anglicy mają zamiar, częściowo już uskuteczniony, zburzenia większej części O-u, ażeby przyśpieszyć wzrost Kartumu. W O-e pozostanie tylko targowisko dla plemion koczowniczych. Wr

O’Meara Barry Edward (* w Irlandyi w r. 1783—f w Londynie d. 10 czerwca r. 1836) lekarz Napoleona na wyspie św. Heleny oraz ulubieniec jego, wywzajemniający się mu przywiązaniem bez granic. — 0’M. w roku 19-ym życia wstąpił do służby wojskowej angielskiej, jako chirurg, następnie zaś przeszedł do marynarki, a w r. 1815, zajmując już wtedy stanowisko chirurga starszego, znajdował się na okręcie wojennym „Bellerophon“, na który schronił się ; Napoleon po upadku swym ostatecznym. Polubiwszy tam 0’M-ę, cesarz nakłonił go do towarzyszenia sobie na wyspę św. Heleny i do przyjęcia obowiązków lekarza przybocznego, na co się tenże zgodził chętnie i trzy lata pełniąc służbę swą gorliwie, przywiązał się bardzo do Napoleona i na wskróś przejął się czcią dla niego, poznawszy go dokładnie przez obcowanie z nim codzienne. Przez to ściągnął na siebie podejrzliwość i niechęć gubernatora wyspy, wstrętnej pamięci sir Hudsona Lowe, a wskutek oczer-nień jego musiał w dniu 25 lipca r. 1818 opuścić wyspę i powrócić do Anglii, gdzie się wprawdzie oczyścił zupełnie z zarzutów po-twarczych oskarżyciela swego, ale zgody na powrót swój na wyspę uzyskać od rządu nie mógł.—Zaraz po śmierci cesarza ogłosił książkę o jego chorobie i zgonie, która natychmiast przełożona na język francuski wyszła p. n. „Documents historiques suivis -de pièces justificatives sur la maladie et la mort de Napoléon Bonaparte“ (Paryż 1821); następnie wydał głośne na świat cały dzieło „Napoleon in exile, or a voice from St. Helena“ (Londyn 1822, 2 tomy—wydanie ostatnie tamże 1889; przekład fr. Paryż 1823; przekł. niem. Stuttgart 1822; w wydaniu poprawnem Lipsk 1902, 3 tomy).— Oprócz dwu wymienionych 0’M. był wydał już poprzednio trzy prace inne, również cesarza uwięzionego dotyczące, które natychmiast przełożono na język francuski i ogłoszono p. n. „Documents particuliers sur Napoléon...“ (Paryż 1819); „Relation des événements arrivés à Sainte-Helène postérieurement à la nomination de sir Hudson Lowe au gouvernement de cette île“ (tamże 1819); i „Lettre adressée à l’éditeur du Morning Chronicle“ (tamże 1822). O’M. był człowiekiem szlachetnym, którego do żywego oburzyło postępowanie nikczemne z wielkim wygnańcem, a poczucie sprawiedliwości skłoniło go do wypowiedzenia głośnego oburzenia swego, które umiał uzasadnić dowodami niezbitemi. Postąpił tak, chociaż łatwo mógł przewidzieć, że to ściągnie na niego prześladowanie rządu angielskiego, a też nie ominęło go rzeczywiście, gdyż wydalono go ze służby marynarskiej zaraz po ukazaniu się dzieła „Napoleon in exile“, piętnującego postępowanie Anglii z więźniem swym, a cenionego dotąd, jako źródło najpoważniejsze do dziejów Napoleona po r. 1815.—Por. De chambre „Diction, en-cyclopéd. des sciencens méd.“ (Serya 2-a, t. XV, str. 266) i C alii sen „Med. Schriftstel-ler-Lexicon“ (t. XXXI, str. 89).

Omega, ob. Alfa i Omega.

Omeis Marcin Henryk (* w Norymberdze w r. 1650—f 1703). Po ukończeniu wykształcenia techniczuego, pracował przy mennicy norymberskiej. August II wezwał go do mennicy drezdeńskiej, gdzie został rytownikiem stempli. Na stemplach swej roboty zamieszczał swe inieyały M. H. O. albo tylko samą literę O.

Omega Dr, pseudonim J. I. Kraszewskiego.

Omeliński Henryk, pisujący pod pseudonimem Henryk Odyniec,    ( * w Mabłon-

nie w r. 1852, wykształcenie pobierał w gim-nazyum siedleckiem i prywatnie; współpracownik „Gazety Polskiej“ i iu. Napisał szereg nowel, drukowanych w swoim czasie w „Głosie“, „Kuryerze Codziennym“, „Gazecie rzemieślniczej “ i in., poemat „Święto Umarłych“, wyjątek z niewydanej całości p. t. „Warszawa w pieśni“, pochlebnie przyjęty jprzez krytykę, tekst do Mszy św., nagrodzony w r. 1887 na konkursie Towarzystwa Muzycznego, przerobił na scenę powieść E. Orzeszkowej „Meir Ezofo-wicz“ itp.

Omeliańskie albo Omelskle starostwo nie-

grodowe mieściło się dawniejszych Inflantach. Podług ksiąg metrycznych i lustracyi z r. 173 2 obejmowało dobra lenne Andrepna i Musza z przyległościami, które w tym roku posiada t i był jego starostą Stanisław Sołtan. W tymże czasie z powodu licznych i długoletnich spo

A O.

wywołał nowy w ybuch, to też odwołano go. Odtąd zamieszkał w Konstantynopolu, obdarzony godnością feldmarszałka (s ir da r-ek rem). Od r. 1868 do śmierci prawie piastował urząd ministra wojny.

Omfake, po grecku ’Oficpax?], po łacinie Omphace, miasto na wyspie Sycylii, z którego Antiphemos, założyciel miasta Geli, uwiózł po sąg, rzeźbiony przez mitycznego Dajdalosa; później zwało się ono od owego posągu prawdopodobnie Daedalium, odległe przeszło trzy mile w północno-wschodnim kierunku od Agrigen-tum. Por. Pausauias, 8, 46; Itinerarium Anton., str. 25.

rów o granice tych posiadłości, wyznaczoną była przez króla Augusta II komisya dla ostatecznego ich załatwienia, czego i dokonała, jak dowodzi obszerne jej sprawozdanie w metrykach ks. 380 f. 261. („Enc. Orgelbr. mniejsza“).

Omer-Vrione, generał turecki (* w Albanii w r. 1789—f w r. 1836). W r. 1820 wstąpił na służbę do Alego, paszy Janiny, który powierzył mu obronę wąwozu Laryssy przeciwko Turkom; O. zdradził i przepuścił wrogów. W nagrodę za zdradę powierzono mu stłumienie, powstania greckiego. Pobity przez Greków pod Zeitunem, potem nad brzegami rzeki Sperchio w r. 1821, nie ustąpił z pola walki, lecz skierował swe kroki przeciw Atenom i zajął Etolię. Podczas oblężenia, Missolunghi (1822) był odparty przez Greków. W r. 1825 pomimo klęsk doznanych pod Mavrylle, został mianowany paszą Saloniki, następnie Negrepontu, który musiał porzucić w r. 1829, tj, w chwili, kiedy wyspa przeszła w posiadanie Grecyi. O. w rozmaitych okolicznościach, okazał wiele odwagi i zręczności. Zakończył swe burzliwe życie w zupełnem opuszczeniu.

Omer pasza, generał turecki (* d. 24 listopada 1806 — f 18 kwietnia 1871). Pochodził z rodziny kroackiej Latoszów, początkowo służył w wojsku austryackiem na pograniczu tureckiem. W r. 1828 uciekł do Turcyi, przyjął mahometanizm i wstąpił do wojska ture-H ckiego w randze kapitana. Podczas wyprawy syryjskiej otrzymał stopień generała, w r. 1840 ugruntował swoją sławę wojenną z powodu stłumienia powstania na Libanie. Kiedy w r. 1848 w księstwach naddunajskich wybuchło powstanie, O. szybko opanował Wołoszczyznę, a w r. 1850 stłumił powstanie w Bo-śnii. W r. 1852 rozpoczął kroki przeciw Czar-nogórzu, ale już w r. 1853 musiał na żądanie Austryi zaniechać dalszych działań wojennych. W październiku r. 1853 O. rozpoczął wojnę wschodnią; pierwszy przeszedł przez Dunaj. Odniósł zwycięstwo pod Oltenicą, zajął Sylistryę i Bukareszt, a potem udał się do Krymu na czele 30 000 Turków, aby współdziałać przy o-blężeniu Sewastopola. Wysłany na odsiecz Kar-su, oblężonego przez Rosyan, przybył zapóźno, już po poddaniu się fortecy. To zapewne było powodem, że po zawarciu pokoju — uwolniono go. W r. 1857 mianował go sułtan gubernatorem Bagdadu, ale dla samowoli w r. 1859 otrzymał dymisyę i był zesłany do Kutahii. Zaburzenia w zachodnich prowincyach słowiańskich zmusiły sułtana do powierzenia O-wi misyi uspokojenie tych krajów. W r. 1862 o-saczył księcia czarnogórskiego i zmusił go do zawarcia pokoju. W nagrodę został marszałkiem i dowódzcą trzeciego korpusu armii. W r. 1867 znów był wysłany na Kretę, by tam stłumić powstanie. Chociaż udało mu się opanować jeden okrąg, ale przez swoje okrucieństwo i barbarzyńskie traktowanie powstańców

A. G.

S Orz.

Omfale, po grecku ’OiuptxXrj, po łacinie Om-pJiale, córka lidyjskiego króla Jardanosa, małżonka Tmolosa, po którego śmierci sama rządy państwa sprawowała. Kiedy Herakles skutkiem mordu, popełnionego na Ifitosie, synu Eurytosa, króla Ojchalii, z rozkazu wyroczni Delfickiej musiał się na trzy lata w niewolę zaprzedać, poprowadził go Hermes na dwór królowej O. i sprzedał jako niewolnika. W jej służbie dokonał wielki bohater niejednego czynu walecznego, jak up. powiązał Kerkopów (ob.), zwy- w ' ciężył rozbójnika Syleusa (ob.), a przytem pokochał się w pięknej królowej tak bardzo, że zupełnie zniewieściał i, aby się tylko jej przypodobać, przywdział na siebie szaty niewieście, nosił złote pierścionki, złotem tkane trzewiki, włosy sobie misternie trefił, a nawet pomiędzy niewolnicami wełnę pilnie prządł, kiedy tymczasem urocza bogdanka jego, w lwią skórę przybrana i z maczugą w ręku, rolę bohatera odgrywała. Spłodził z nią synów Lamosa i A-gelaosa, których potomkowie pauowali w Łidyi aż do r. 720 przed Chr. W barwnej opowieści tej, stanowiącej wdzięczny zawsze temat : dla poetów i artystów greckich, kryją się azyatyc-kie legendy mityczne o lidyjskiej bogini księżyca i małżonku jej, bożku słońca, którzy, jak wierzono, zmieniali z sobą albo też łączyli w sobie właściwości i przymioty obydwóch płci. Ulrich v. Wilamowitz-Moellendorff, w wydaniu tragedyi Eurypidesa, noszącej tytuł „Herakles“, (Berlin J889), uważa jednakże O-ę za heroinę, którą tessalskiemu miastu Oinfalion (ob.) miano swe nadawszy, czci wielkiej tam zażywała. Według najnowszych badań wyrażać ma mityczna owa,v w barwną szatę ujęta opowieść myśl następującą: O., jako iune, czarujące przeobrażenie bogini Hery, uajzawziętszej nieprzyjaciół-ki Heraklesa, jest symbolem władczyni świata podziemnego, której rozkazom nawet sam Herakles musi być powolnym; skazanym będąc na służbę, na niewolę ’w krainie śmierci, gdzie chciwa władzy bogini panuje nad wszystkimi śmiertelnymi z nieograniczoną potęgą. Taka legeuda mityczna pojawić się mogła pierwotnie w wierzeniach szczepu eolskiego w Tessalii, u którego aż po wiek IV przed Chr. ginekokra-cya była rzeczą powszechną, a stąd dopiero ra-

zem z wędrówkami i wyprawami kolonizacyjne-mi Eolczyków na wybrzeża azyatyekie do Li-dyi się przeniosła, gdzie jej znowu formy zmysłowe późniejszej tradycyi nadano.—Por. Hyginus, Fab. 32; Ovidius, Fast. 2, 305; Apollo-dorus, 2, 6, 3, z komentarzem Heynego; S i e-v eking J. w Roschera „Lexikon der griechischen und römischen Mythologie“, zeszyt 42,

Lipsk 1900.    s-r,rz-

Omfalion, D po grecku ’Ofi/paXiwv, malarz grecki, uczeń sławnego Nicyasza, którego niewolnikiem był pierwotnie, żyjący około 123-ej. Olimpiady; przyozdobił on obrazami swemi świątynię Messeny, córki Triopasa, w Messene; por. Pausanias, 4,31, 12; — po grecka Op/pÄrov: 2) miejscowość na wyspie Krecie, w pobliżu miasta Knossos;-3) miasto w Chaonii, w krainie Epirockiej, które Stephanus Byz. (str. 517) w Tessalii mieści; dzisiaj prawdopodobnie Pre-medi nad rzeką Yiosa (starożytny Aoos).^ob. artykuł Omfale.

Omfalos, po grecku op/paXoç, dosłownie pę-łacinie utnbo, zwał się guz z ostrzem,

H.G-e.

Dr J. P.

pßk, po

s7roa<paXwv, sterczący w środku tarczy; służył ou nie tylko w tym celu, aby strzały, padające na środek tarczy, łatwiej się ześlizgiwały, lecz także aby nieprzyjaciela w potyczce można było nim ugodzić;—2) po łacinie umbilicus, guzik na czubku drążka, około którego obwija-no zapisane role pergaminowe; —3) u greckich poetów po łacinie umbilicus, zowią się tak Delfy jako „pępek“, środkowy punkt ziemi; Zeus otóż, jak legenda mityczna opiewa, miał dwom bóstwom w postaci orłów rozkazać równocześnie w dwie przeciwne strony wylecieć, jednemu ku wschodowi, a drugiemu ku zachodowi; obydwa spotkały się znowu w Delfach. Na pamiątkę tego zdarzenia wieczystą stały w Delfach, obok bloku marmurowego, w formie stożka, przedstawiającego pępek ziemi, dwa złote orły w świątyni Apollina, które dopiero Philo-melos, dowódzca Focejczyków, w drugiej wojnie świętej, w r. 355 przed Chr., miał zrabować; w późniejszych czasach uważano jeszcze inne święte miejsca za środkowy punkt ziemi, tak jnp. miasto Ennę w Sycylii, miasto Flius (Phlius) uchodziło znowu jako punkt środkowy półwyspu Peloponeskiego.— Por. Pindar, Pyth. 6, 3; 8, 62; 11, 10; Aeschylus, Choëph. 1029; Sophocles, Oed. tyr. 484; 491; Euripides, Orest. 330, 590; Phoeniss. 244, Pausanias, 10, 2, 2, 13, 7; Cicero, De divin. 2, 56, 115; Claa-dianus, Fl. Mall. Theod. Consul- 11    16.

Omiecińska Anna Rozalia, nowicyuszka zakonu Brygidek (* 5 grudnia 1709 r. we wsi Ponikowicy małej, w ziemi Lwowskiej). Rodzice jej trzymali tę wieś w dzierżawie; ojciec piastował godność skarbnika czerskiego. Anna, ochrzczona w Brodach, od dzieciństwa miała okazywać szczególniejszą pobożność: np. w środy, "piątki i soboty piersi ssać nie chciała. Podrósłszy, wiele czasu poświęcała modlitwie;

Wlei* Icc. rei»«. Iluttr. Ser. II. Ze»i. 27 a T. V.

w Podkamieniu uczyniła ślub czystości. Przymusem i biciem przez rodziców do stanu małżeńskiego przywiedziona, z mężem żyć nie chciała; zażądała przeto rozwodu; nie doczekała jednak końca procesu; umarła jako nowi-cyuszka Brygidek w Kokorowie f10 grudnia 1731. Ciało jej spoczywało w Krzemieńcu, w kościele Jezuitów; ks. Kajetan Omieciński, kanonik i profesor seminaryum łuckiego, .w r. 1835 przewiózł szczątki Anny O. z Krzemieńca do Łucka, do pp. Brygidek; wreszcie, w r. 1882 umieszczono je w kościele katedralnym, łuckim. Wskutek cudów, jakie miały się dziać przy jej grobie, sejm r. 1733 postanowił prosić Stolicę Ap. o kanonizacyę Anny; do procesu jednak beatyfikacyjnego nie przyszło. — ,Enc. Kościelna“.

Omieciński Ignacy, pisarz polski w. XVIII, żył za czasów Augusta III i Stanisława Augusta, był proboszczem wielidnickim, słynął z cnó-i pobożności. Przełożył na polski dzieło znakomitego filologa i krytyka XVI stuleciu, J u s t u-sa Lipsiusa (ob.) p. t. „De Constantia in publicis malis“ (1584), wydawszy je p. t. „Rozumna rada w nachylonej ojczyźnie do upadku, rozumnemu obywatelowi ku ratowaniu się podana“ (Berdyczów, 1783, w 8-e).

Omięsna (Perimysium) jesto nazwa pochewek, czyli powłoczek, napotykanych wewnątrz i zewnątrz mięśni. Włókna mięsne pierwotne, jak również wtórne i potrójne, pozlepiane są między sobą za pomocą tkanki łącznej (ob.), tworzącej dokoła nich pochewki bardzo cienkie noszące nazwę O-ej wewnętrz nej (Perimysium s. myolemma internum).—W sposób podobny zbiór wiązek mięsnych, tworzących razem mięsień dany, otoczony jest powłoką wspólną z tkanki łącznej ścięgnistej, nazywanej O-ą zewnętrzną (P. externum s. vagina cellula-ris musculi). — Por. Mięsie ń.

Omikron, pseudonim Jerzego Łask a rysa i Władysława Sabowskiego.

Omina, w liczbie pojedyńczej omen, po grecku répara, w liczbie poj. répaç, są to zabobonne wróżby, nie na wewnętrznej inspiro-cyi boskiej polegające, lecz albo uproszone, wyraźnie przez bogów na życzenie zesłane, albo też dobrowolnie, z łaski bogów udzielone znaki pewne i wskazówki przypadkowe, na których mocy sądzono o pomyślnej lub nieszczęśliwej przyszłości. Ludy starożytne Greków i Rzymian, wyznając wiarę taką, która nietylko w bóstwie uznawała istotę wyższą, chętnie wspierającą człowieka radą swą i ostrzeganiem, lecz także całą przyrodę w panteistycznym duchu pojmowała, logicznym rzeczy porządkiem upatrywały też w każdem zdarzeniu podpadaj ącem, niez wy kłem, od prawidłowego toku w naturze odmiennem ostrzegające lub przychylne znaki bogów, to jest ominą, répara. Wszakże były to tylko znaki, które człowieka przestrzedz i albo niepoko-

jem i strachem przejąć miały, albo też niekiedy nadzieję szczęścia i powodzenia w nim obudzić mogły, same przez się jednakże dla o-gółu nie były tyle jasnemi i zrozumiałemi, ażeby wytłumaczenie i objaśnienie ich w każdym razie było całkiem zbyteczne. Na zrozumienie ich stosowne, na odgadnienie znaczenia ich istotnego i przeniknienie owej tajemniczej woli boskiej wytężał duch ludzki wszystkie swe siły, a kto naj bystrzej trudne zagadnienie rozwiązać potrafił, ten także był najlepszym znaków boskich tłumaczem, wybranym wieszczem boskim. Zdanie to, które Eurypides poświadcza wyraźnie słowami: Mdvuç 8’oćpiatoę, Ósttę slxâ£et %aXwç, zastosować można do tak zwanej teratoskopii, auguria, w obszerniej-szem znaczeniu. Ruchliwość taka i przytomność umysłu, wielki dar kombinacyjnej bystrości, umiejący znak jaki nadzwyczajny trafnie i stosownie wyłożyć i objaśnić, uchodziły oczywiście za szczególny dar bogów. Takim sposobem wyrobiła się pewna tradycya, przechodząca z pokolenia na pokolenie, z jednego ludu na drugi, pojedyńcze rodzaje znaków nabrały stałego znaczenia, a wreszcie subtelna technika i wydoskonalona metoda nadały sztuce tej wieszczbiarskiej charakterystyczne dla Greków i Rzymian znaczenie, ważne nadzwyczaj nietylko w pożyciu prywatnem, w stosunkach socyalnych, lecz także w ich dziejach politycznych.—Przedewszystkiem przez ptaki, jak wierzono, raczyli bogowie ludziom wolę swą obwieszczać, ponieważ one; łatając wysoko w o-błokacli, w przestworzu niebieskiem, gdzie bogowie królować mieli, przed innemi kreaturami nadawały się na zwiastunów ich woli bezpośredniej. Pojawienie się ich po prawej ręce uchodziło za znak pomyślny, po lewej zaś za złą wróżbę. Na podstawie tej zrozumieć także snadno, że z czasem wymyślono szczegółowe przepisy, dotyczące nie tylko rodzaju ptaków i sposobu ich pojawiania się, lecz także i lotu ich i głosów. Wyszczególniono przytem ptaki najwyżej i nie w wielkiej liczbie, lecz pojedyń-czo, samotnie latające ptaki drapieżnej które właśnie dla tego nazwano oiwvot od wyrazu oloę (=sam, samotny, pojedyńczy), a wyrażenie to służyło na ogólne oznaczenie wszystkich ptaków wieszczych, a nawet, równie jak opviç (= ptak), oznaczało wszystkie inne, przeróżne wróżby znamienne, podobnie jak sztuka wróżenia wogóle zwała się oiiovtauxfj, ouovoaxoïria, auspieium. — Orzeł, król ptaków, jest samego Zeusa ulubionym posłańcem, zwiastującym losy śmiertelnym; a stąd zovOe go też Homer TeXstoxaro?, najdoskonalszym pomiędzy ptakami, najdokładniej ziszczającym wolę bożka wszechpotężnego; prócz niego wymieniają źródła jako wieszcze ptaki: jastrzębia, sokoła, sępa, czaplę. Wszystkie zaś przez samo pojawienie się po tej albo po owej stronie człowieka zwiastują mu szczęście lub niepomyślną | gólny fakt zwiastujące znaki. Kiedy we wło-

dolę, lecz znamiennemi są także przez szczególną sytuację, w jakiej się właśnie pojawiają śmiertelnemu; tak n. p. orzeł, walczący z wężem, który mu rany na karku i na piersi zadaje i zmusza go wreszcze zdobycz upragnioną ze szponów wypuścić, niepomyślną stanowi wróżbę dla Hektora, szturm do obozu Greków przypuszczającego. Oprócz ptaków uchodzą szczególnie niektóre zjawiska meteorologiczne za wyraźne znaki bogów, öiooYjpioa. Grzmot albo piorun po prawej albo lewej ręce przy rozpoczęciu jakiej czynności budzi w człowieku pewną nadzieję szczęścia albo lęk groźny o przyszłość niepomyślną. Ateńscy posłowie, wysyłani do wyroczni Delfickiej, czekali przy ołtarzu Zeusa, noszącego przydomek Astrapa-jos (— błyskawiczny), na błyskawicę nad szczytem Parnesu jako na znak, że z wolą boga mogą w drogę wyruszyć. Eforowie spartańscy uważali pilnie w pewnym czasie podczas jasnej, bezksiężycowej nocy na niebo, dojrzeli gwiazdę spadającą, uważali, to za znak gniewu bogów za jakie nieznane przestępstwo królów, których z tego powodu w u-rzędzie suspendowano, póki wyrocznia Delficka sprawy nie rozstrzygła stanowczo. Zaćmienia słońca i księżyca, komety, meteory budziły przerażenie ogólne, ponieważ liczono je pomiędzy znaki najniepomyślniejsze, zapowiadające wielkie nieszczęście. W czasach pohomerowych uważano oprócz powyższych jeszcze następujące znaki zazwyczaj jako złowrogie: kruki, wrony, sowy, jaskółki; natomiast szczęście zwiastowało stado rozmaitych ptaków; nieszczęście wróżyły jeszcze zające, knury, węże, ropuchy, pająki, pszczoły, szarańcze, dalej gwałtowne wiatry, trzęsienia ziemi, powodzie, dziwolągi, pocenie się posągów, kształt, w jakim się w górę wzbijał dym ofiarny, zapach jego i t. d. Rzymianom była większa część tych o m i n a z Grekami wspólna. Kilka przykładów, a mnóstwo ich z nadzwyczajną skrzętnością zapisują autorowie starożytni, objaśni dokładniej rzecz całą i wykaże wielką jej ważność. Kometa w kształcie ognistej belki zwiastowała Spar-tańczykom klęskę, jaką im Tebańczycy zadali.* Kamień meteoryczny, który w okolicy Aigospo-tamoi, krótko przed klęską Ateńczyków, spadł z nieba, uważano za wyraźną jej przepowiednię. Zaćmienie słońca budziło zawsze trwogę wielką przed wojną, rozruchami wewnętrz-nemi, nieurodzajem, suszą i zarazą morową. Zaćmienie księżyca skłoniło ateńskiego wodza Nicyasza do zwłoki w odwrocie z pod Syrakuz, przez co rozstrzygnął klęstę swego wojska. Trzęsienie ziemi, które przed wojną Pelopones-ką po raz pierwszy świętą wyspę Delos nawiedziło, obwieściło nieszczęsne dla całej Gre-cyi, zapasy dwóch bratnich szczepów. Również zdarzenia, wyłamujące ze zwykłego porządku rzeczy, uważano za osobliwe, ważne, szcze-

a gdy

sei Peryklesa baranowi jedyny róg w środku czoła wyrósł, wytłumaczył to wieszcz Lampon w taki sposób, jako Perykles sam obejmie ster rządu w swym ręku. Skoro kapłance Ateny w Pedasos, w sąsiedztwie miasta Halikarnasos twarz brodą porastała, oznaczało to dla miasta groźne nieszczęście w bliskiej przyszłości, a, jak Herodot osobno zaręcza, cudowny wypadek taki częściej się zdarzał, a nigdy nie zawiódł. Pot i krew, występujące na posągach bogów, oznaczały również wróżbę niepomyślną. Nieszczęście przepowiedziały też kruki, gdy pozłacany posąg bogini Pallas w Delfach podziobaly i o-woce spiżowej palmy, na którym był postawiony, na ziemię postrącały. Zabobonny człowiek, przez Teofrasta scharakteryzowany, uważa nawet za znak niepomyślny, kiedy myszy wygryzły mu dziurę w worze mąki. Podobnie nieszczęście bliskie wTróżyć miało, kiedy kogo opanował jaki nagły niepokój i przestrach, równie jak niespokojne bicie serca, drżączka oczu lub jakiego muskułu; dzwonienie zaś w prawem uchu, jako też drżenie prawego oka i kichnięcie uważano za znaki pomyślne. Prognostykiem szczęścia były też przeróżne zjawiska zewnętrzne, a więc niezwykła jasność, pojawiająca się w domu lub na innem miejscu, oznaczała zdarzenie pomyślne, uważano w niem bowiem pojawienie się jakiego bóstwa niebiańskiego. Jeżeli obcy pies czarny do domu wszedł, albo wąż z dachu na podwórze spadł, oznaczało to dzień feralny, w którym nie należało żadnej ważniejszej sprawy przedsiębrać. Nieszczęście zwiastowało także pękanie sprzętów, trzeszczenie belek w domu albo rozlanie w izbie oliwy, wina lub wody. Wszystkie podobne, w obrębie domu pojawiające się znaki tworzyły osobny rozdział sztuki wieszczbiarskiej, zwany ol%oa%o7TLX^; inny znowu jej rozdział dotyczył znaków, jakie się komu przy wyjściu z domu albo podczas podróży pojawiały, zwane aóp$oXoi svôôiot. Kiedy wódz Timoleon na czele oddziału zbrojnych razu pewnego kilka mułów, bluszczem obładowanych, napotkał, upadli zaraz na duchu żołnierze, uważając to za wróżbę niepomyślną, ponieważ bluszczowem liściem zwykle groby wieńczono; wszakże Timoleon okazał tyle przytomności i zręcznej rzutkości umysłu, że wróżbę ową natychmiast w inny sposób wytłumaczył, przypominając wojsku swemu, że bluszczem przecież wieńczą także zwycięzców na igrzyskach Istmijskich. Ażeby odwrócić niepomyślną wróżbę od siebie, rzucano kamieniem na przedmiot złowrogi, albo też zabijano zwierzę, które przykrą nowinę zwiastowało, aby takim sposobem wróżba niepomyślna, na nie właśnie spadając, dosłownie się ziściła. Na słowa złowróżbne odpowiadano zwrotem: się xs-<paAVjv aoi! (= na twoją głowę niech spadnie!).

przedsiębrał, zasięgał rady wróżbity i ślepo wierzył decyzyi jego, że, skoro tę lub ową osobę z takim lub owakim przedmiotem napotka, szczęście lub nieszczęście go spotka. Stosownie do takich głębokich przekonań dziwić się nie można, jeżeli n. p. kichnięcia, dzwonienia w uszach, mrużenia ócz i tym podobnych przypadłości drobnych nie uważano za znaki obojętne. Święcie w nie wierzył, co prawda, tylko lud pospolity, niewykształcony, rozsądniejsze zaś koła wykształconych z nich sobie wprost drwiły. Wspomnieć jeszcze należy tak zwane cpfjp.at albo xXrjôôvsç, to jest glosy, słowa ludzkie, niespodziane , które-mi iriejako przeznaczenie przemawiało, u-słyszane * albo przypadkowo w odpowiedniej chwili ważniejszej, albo też naumyślnie pożądane. Gdy Odysseusz, nosząc się z myślą wymordowania wstrętnych gachów, prosi Zeusa, aby mu dla utwierdzenia w zamysłach zesłał zachęcające znaki z nieba, rpYjfATj i zipaę, zsyła mu na życzenie Zeus huk pioruna, a w domu odzywa się właśnie głos niewolnicy, przeklinający gachów. Kiedy Samijczycy zachęcają wodza Leotychidesa do ataku na Persów, spytał się tenże mówcy o jego nazwisko; a skoro usłyszał, że Hegesistratos {'RyrpiGzpazoę = wiodący wojsko) się nazywa, wykrzyknął z zapałem: Przyjmuję tę wróżbę! (dśyo\xca zbv oicovóv), ruszył na wroga i pobił go na głowę. Także natenczas przeznaczenie' wyrok swój wydać miało, gdy pytya Aleksandrowi Wielkiemu, kiedy od uiej żądał, aby o niezwykłym czasie na trójnogu zasiadła i przepowiedziała mu przyszłe losy, odrzekła: „Tobie nikt się oprzeć nie zdoła!“. Również, według przekonania Rz y-mian, zsyłają bogowie człowiekowi, dbali o losy jego, wyraźne znaki swej woli i przyszłość mu przepowiadają; zobowiązani oni są także spełnić te znaki, jeżeli prawidłowo na nie u-ważano i stosownie je wytłumaczono, co więcej zaś, mogą być nawet zmuszeni do objawienia swej woli, jeżeli ich według wszelkich przepisów o to się zapyta. Właściwy Rzymianom zmysł jurystycznej formalistyki pokazuje się zwłaszcza w tej dziedzinie w nadzwyczaj rażącem świetle. Tm więcej zbywa reli-gii na treści metafizycznej, tym pedantyczniej-szą staje się jej forma. Najdokładniejsze więc we wszelkich szczegółach mieli Rzymianie przepisy, jak badać trzewy zwierząt ofiarnych, jak zważać należy na błyskawice, których ptaków śpiew (oscines), a których znowu lot (alites) jest ważny dla odgadnienia przyszłości. Jeżeli więc ptaki wzlatywały od lewej ręki wróżbity ku prawej, był to znak pomyślny; kruki musiały po prawej stronie, wrony zaś po lewej stronie augura zakrakać, jeżeli głos ich po-myśne zdarzenie zwiastował; jeżeli święte kurczęta osobno chowane w celach auguralnych, na żer im podany tak chciwie się rzucały,

oznaczało to wróż-

Zabobonny lud już przed rozpoczęciem jakiej ważniejszej czynności, przed podróżą, którą , że z dzioba im wypadał

bę jak najpomyślniejszą; jeżeli zaś przy badaniu przyszłych losów zapomniano choćby tylko jednej formułki przepisanej, gdy popełniono błąd przytem choćby najmniejszy, cały akt u-roczysty stawał się nieważnym; dla najdrobniejszej omyłki musiano w Rzymie ofiary niekiedy po trzydzieści razy powtórzyć. Jeżeli zaś augur wróżbę istotnie niepomyślną jako szczęśliwą obwieścił i lud już ją do wiadomości przyjął, w razie takim wartości swej ona nie traciła, lecz pozostała pomyślną, a bogowie zobowiązani byli ją ziścić, ukaranie augura za fatalną pomyłkę zależało wyłącznie od woli bogów. Stosownie do takiej przesadzonej, drobnostkowej skrupulatności, rozróżniali też Rzymianie rozmaite rodzaje zesłanych przez bogów znaków wieszczych, ominą, dzieląc je na: ostenta, portenta, monstra, prodigia (ob. odno- j czeniem przykrem, niemiłem, fatalnem, mogą-śne artykuły). A jednakże mimo takiej dowol- • ności w tłumaczeniu owych znaków byli Rzymianie względem nich nadzwyczaj lękliwi i ostrożni. Przy obrzędach uroczystych unikano jak najstaranniej wszystkiego, coby uchodzić mogło za niepomyślną wróżbę. — Składający ofiarę, ponieważ „ominą principals inesse soient“, zasłaniał sobie głowę, aby nie dojrzał ani nie usłyszał jakiego malum omen; huczna muzyka przygłuszyć miała wszelkie inne głosy; w tym samym celu nakazywano z rozpoczęciem aktu ofiarnego wszystkim uczestnikom milczenie (favete Unguis); na czele procesyi ofiarnej kroczyli heroldowie, którzy głośnem „Hoc age!“

natenczas fatum (od czasownika fari — mówić, powiedzieć), wypowiedzianym, wyraźnym, niezmiennym wyrokiem, przeznaczeniem, albo też w razie niepomyślnym jako omen malum odrzucić słowami: Ad me non pertinet ( = mnie się nie tyczy), a w razie takim nie miał znak ów dla dotyczącej osoby żadnego znaczenia; wszakże gdy potrafiono go szybko wytłomaczyć jako wróżbę pomyślną, omen bonum, zwiastował on wtedy niezawodnie szczęście. Gdy Cezar, wyskakując na wybrzeżu afrykańskiem z okrętu, nieszczęśliwym przypadkiem potknął się i upadł przemienił z wielką przytomnością umysłu wróżbę tę niepomyślną w omen bonum, mówiąc „Mam cię w ręku, o Afryko!“ — W życiu po-tocznem wystrzegano się też piluie z tych samych względów wszelkich wyrażeń i zwrotów z zna-

cych sprowadzić nieszczęście na osobę, która je wymawiała, ßXaa'fir]|j.s£v, ôoTfYjp-siv, male orni-nari (male ominatis parcite verbis, Horacyusz), a na pojmowaniu takiem polega w głównej części starożytna, wzięta bardzo u klasycznych narodów figura krasomówcza, zwana eufemiz-m e m, eórpY]ti.c^;j.óę; tak więc mówili Grecy oîxrj-jj.a (=domostwo) zamiast SsajJUötYjpiov (= więzienie), oćyoę (= smutek) zamiast jitaoę (= nienawiść, łotrostwo, łajdactwo), wystrzegali się Furye nazywać Erinj am i, ’Eptvoeę( = mściwe boginie), lecz nazywali je Eu meni darni, Eo;j.£-vîdsr ( = boginie życzliwe, łaskawe), równie jak Rzymianie zwali boginie śmierci Parcae ^łagodne, od czasownikayiarcere^oszczędzać), albo zamiast czasownika mor i (= umrzeć) używali zwrotów przez opisanie łagodniejszych, jak vita decedere, de vita migrare, diem supremum obire, exstingui, morbo naturae debitum redde-re. Por. Ciceron in Pis.: vixit, abiit, obiit, fuit (= umarł).' Dla pomyślnej wróżby zmieniano też starodawne nazwiska miejscowości, jakn. p. MaXosvrov naBenevèntum, Egesta, na wyspie Sycylii, przypominające rzeczownik egestas (=niedostatek), naSegesta (seges = siewy, urodzaje), RomulanaRoma; a jeszcze z tego samego względu nadaje cesarz Justynian jednej prowincyi, z dwóch złączonej, miano Heleuo-pontus; ponieważ miano drugiej, Polemoński Pontus, przypominało starodawnego znanego tyrana Polemona, natomiast pierwsze pięknej Heleny wspomnienie chowało.—Jako mala ominą wróżby niepomyślne, tak w religijnym akcie urzędowym jako i w życiu prywatnem uchodziły tak zwane auspicia ex quadrupedibus (— zwierzęta czworonożne), i auspicia ex diris (— okropne, przerażające, niepomyślne znaki i zjawiska); do nich liczono napotkanie, albo prze-bieżenie drogi przez wilka, lisa, szczenną sukę, węża, albo też potknięcie się, zerwanie rzemyka u sandałów i t. p. — U autorów starożytnych, a szczególnie w historyi Liwiusza, pełno jest rozdziałów, wyszczególniających różnorakie mała ominą, jak zaćmienie słońca i

(= baczność! uważajcie!) napominali ludzi na przyległych ulicach, aby pracę zwyczajną przerwali, póki procesya nie przejdzie, ponieważ kapłan mógłby jakie omen niepomyślne doszły-szeć; przy brance wojskowej, przy układaniu list podatkowych (census) wywoływano najprzód takich obywateli, których nazwiska pomyślne miały znaczenie, jak Salvius, Valerius,

Statarius; przy wydzierżawianiu ceł licytowano najprzód Lacus Lucrinus (lucrum = zysk). boni ominis gratia. — W ściślejszym jednakże sensie oznaczało omen znak przypadkowy, który można było uchem pochwycić, a szczególnie każdy wyraz, wymówiony przez osobę trzecią, o ile w nim wolę wyższą upatrywać chciano. Sens wyrazu w ustach osoby, która go wyrzekła, był rzeczą zupełnie obojętną; zależało głównie i jedynie na tern, jak pojmował ów wyraz ten, który go do siebie ściągał, do własnej sprawy odnosił. Tak też rozumieć należy przysłowiowe owo wyrażenie łacińskie, które po raz pierwszy u Plauta (Pers. 4,    4,    74) spotykamy:

Nomen atque omen. Klasyczną zaś definicyę znaczenia omen podaje Cyceron (De divin. 1,

45): Neque solum deorum voces Pythagorei observaverunt sed etiarn hominum, quae vocant ominą: Wielce charakterystycznym też dla nich sposobem mogli Rzymianie taki znak woli bogów do swej osoby odnieść i przyjąć słowami: Accipio omen, placet omen^ a zwał się on

S. Drz.

księżyca oraz inne zjawiska na słońcu i księżycu, tęcze podpadające ukształtowaniem i zabarwieniem, komety, meteory, deszcz niezwyczajny, kamieniami, krwią, kredą, mlekiem, popiołem padający, gwiazdy spadające, stellae cadentes, trzęsienia ziemi, rozpadliny nagle w ziemi powstałe, przeróżne dziwolągi i potwory, a prze-dewszystkiem znamienne błyskawice i pioruny, rażące ludzi, a zwłaszcza świątynie i place publiczne. I tak n. p. pisze Liwiusz w 31 księdze 12 rozdz.: „Z przeróżnych stron doniesiono do Rzymu o nadzwyczajnych zjawiskach złowrogich; w Lukanii stanęło niebo w płomieniach, w Privernum świeciło słońce przez cały dzień pogodny światłem czerwonem, w Lanu-vium, w świątyni Junony, zwanej Sospita, słyszano w nocy huk przeraźliwy, w Sabińskiej ziemi urodziło się dziecko, którego płci męskiej albo żeńskiej nie można było rozstrzygnąć; znaleziono także ludzką istotę, szesnaście lat liczącą, również o niepewnej płci; w Frusino ulęgło się jagnię z głową świni, w Sinuessie prosię z głową ludzką, w Lukanii zaś, na włości rządowej źrebię z pięciu nogami W 32 księdze 1 rozd. pisze także autor: „Z Suessy doniesiono, że piorun uderzył w dwie bramy i w mur, z niemi graniczący“; toż samo donieśli posłowie z miasta Formiae o świątyni Jowisza, również z Ostyi o świątyni Jowisza, z Velitrae o świątyniach Apollina i Sankusa, jako też że na świątyni Herkulesa włosy wyrosły; z Bruttii doniósł propretor Quintus Minucius, że źrebię się ulęgło z pięciu nogami i trzy kurczęta, każde z trzema nóżkami; prokonsul Publius Sulpicius zaś pisze pomiędzy innemi, że na tylnej jczęści galery wojennej wyrosło drzewo wawrzynowe; w 32 księdze 29 rozdz. czytamy: „Zanim konsulowie i pretorowie udali się na objęcie swych prowincyj, uchwalił senat przebłagać gniew bogów i zażegnać znaki straszliwe; piorun bowiem uderzył w świątynie Wul-kana i Summanusa, w Fregellae zaś w mur i w bramę miejską; w Frusino pojawiła się w nocy jasność wielka, w Aefulae ulęgło się jagnię z dwiema głowami i pięciu nogami; do miasta Formiae wpadły dwa wilki i pokąsały kilkunastu ludzi; w Rzymie zaś dostał się wilk jeden nie tylko do miasta, lecz nawet na sam Kapitol“; a wreszcie w 34 księdze 45 rozdz. pisze Liwiusz: „Na rynku, na placu zebrań i na Kapitolu widziano krople krwi; kilka razy z nieba spadała ziemia, a głowa Wulkana paliła się jasnym płomieniem“; doniesiono także, że rzeka N ar mlekiem płynęła, w Ariminum przyszły na świat z wolnych rodziców dzieci bez ócz i bez uszu; w Picenum zaś dziecko bez rąk i bez nóg; z rozporządzenia arcykapłanów zażegnano te znaki niepomyślne; urządzono także ofiary, przez dziesięć dni trwające, ponieważ mieszkańcy miasta Hadryi donieśli do Rzymu, że w ich okolicy kamienie z nieba spadły. —Por. Bul enger „Liber de sortibus, de auguriis,

ominibus, prodigiis“ (w Graeviusa „Thesaurus“, tom V, str. 362 i nast.); Brissonius „De formulis“ (księga I, Frankfurt 1592); Fallati

I. „Ueber Begriff und Wesen des römischen omen und über dessen Berichung zum römischen Privatrecht“ (Tubinga 1836); Bouché-Leclercq „Histoire de la divination“ (Paryż 1879); Hermann „Gottesdienstliche Altertümer“ (2 wyd., paragr. 37 — 42); Schoemann „Griechische Altertümer“ (3 wyd., str. 278 — 310); Voelcker „Wesen und Ursprung der griechischen Mantik“ (Lipsk 1831); Wach-smuth „Hellenische Altertumskunde“ (tom II, str. 584 i nast.); Schmidt L. „Die Ethik der Griechen“ (Berlin, 1882, tom II, str. 53 i nast.); Curtius E. „Altertum und Gegenwart“ (3 wyd., tom I, str. 170 i nast.); Preller „Römische Mythologie“ (2 wyd., Berlin 1889).

Ümimia (bot.), ob. Amyris.

Omladina: 1) tajny związek polityczny u Serbów, który miał na celu zjednoczenie i wyzwolenie wszystkich odłamów narodu serbskiego. W r. 1848 studenci serbscy założyli stowarzyszenie literackie w Preszburgu i pierwociny swej twórczości wydawali w zbiorkach pod nazwą O-ny. Stowarzyszenie stało się wkrótce ogniskiem, skupiającem młodzież serbską. W r. 1866 stowarzyszenie było zreorganizowane, a komitet zarządzający pizeniesiono do Nowego Sadu. Już wtedy O. posiadała liczne sekcye, rozrzucone po obu brzegach Dunaju i liczny zastęp członków nietylko z pośród młodzieży serbskiej, ale między inteligencyą, która miała jednakowe z nią cele: zjednoczenie narodowe, oświatę ludu, uświadomienie polityczne. Stowarzyszenie wydawało książki popularne i broszury, kalendarze itp. Kiedy r. 1867 na zjeździe członków w Werszowcu pozwolono przemawiać wychodźcom z Hercegowiny i przedstawicielom Czarnogórza, władze węgierskie zabroniły na wszelkie sekcye Stowarzyszenia na Węgrzech. Z rozkazu księcia Michała Obreno-wicza zabroniono zjazdu członków w Belgradzie i wogóle za Michała i za rządów ministrów Chrysticza i Garaszanina, z powodu wpływów węgierskich, odnoszono się do czynności związku z nieufnością i prześladowano go. W r. 1868 został zamordowany książę Michał, a Chrysticz oskarżył nienawistną mu, rewolucyjną O-ę. Władze węgierskie uwięziły niektórych członków O-y, ale z powodu wrzenia w Nowym Sadzie i ostrej interpelacyi Mileticzowa w sejmie, wypuściły ich na wolność. Pomimo prześladowania związek trwa dalej. W r. 1870 wydawał swoim nakładem „Politićni rjecnik“. Organem związku było czasopismo „Młoda Srbadija“. Później zwolennicy O-y nie mogąc występować jawnie, połączyli się z opozycyą narodową. Największy wpływ O-y w życiu Serbii przypada na czasy powstania w Hercegowinie i wojny serbsko-tureckiej r. 1876. Wtedy prezes gabinetu Risticz przystąpił do O-y i w swoim

A. G.

293 — 294, 651 — 655 i 721).

organie „Istok“ szerzył jej zasady. Dopiero wypadki r. 1878, stosunki Serbii z Austryą, nacisk Węgier, sprowadziły Serbię na drogę umiarkowanej polityki i odsunęły wpływ O-y na plan dalszy. — 2)0. czeska. Omladina znaczy po czesku młodzież. Tern mianem w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia nazywano w Czechach wszelkie nowe prądy w życiu narodowem, zarówno społecznej, politycznej jak i literackiej natury. Omladini-ści społeczni, przeważnie studenci i trochę robotników, pod pewnym względem zbliżyli się do dążności demokratów społecznych, z zachowaniem jednakże programu narodowo-polityczne-go o jedności korony św. Wacława. W polityce szli w kierunku demokratycznym dalej niż Młodoczesi i różnili się tern, że byli przeciwnikami antysemityzmu i panslawizmu, natomiast żywili sympatyę dla demokracyi rosyjskiej. Omladiniści literaccy byli zwolennikami modernizmu, pierwiastku uczuciowego i entuzya-zmu w przeciwstawieniu do panującej literatury realistycznej, opartej na racyonalizmie. — Nie tworzyli oni odrębnej partyi politycznej, choć zdobywali w społeczeństwie coraz więcej wpływu. Ich główne pisma: „Omladina“, „Rohledy“, „Nove Proudy“ wydawane były przez młodzież akademicką. „Öas“,pismo realistów czeskich, sympatyzowało z nowym ruchem. Na te czasy przypada również silniejsze wrzenie narodowe po nieudanej ugodzie Staroczechów; stosunki między Niemcami a Czechami zaostrzają się, co doprowadza do stanu oblężenia w Pradze. Jest to też okres zamachów anarchistycznych we Francyi. Na gruncie tego powszechnego podniecenia powstaje śród młodzieży uniwersyteckiej i robotoiczaj organizacya spiskowo-terrorystyczna z tenden-cyami socyalistycznemi i narodowemi pod nazwą O-y. Nie zostawała ona z żadnym związku z istniejącą partyą społeczno-demokratycz-ną. W r. 1893 O-nie wytoczono proces z powodu zamieszek ulicznych; zdrajca Rudolf Mrva był zabity przez dwóch stowarzyszonych. Proces odbywat się w Pradze r. 1894, podsądni oskarżeni byli o zdradę stanu i wielu z 76 o-skarżonych uległo ciężkim karom. Sąd, pomimo usiłowań prokuratora, nie udowodnił łączności pomiędzy 0-ą a partyą społeczne-demo-kratyczną, nie wykrył też roboty agentów prowokatorów, chociaż tak na całą sprawę patrzyło społeczeństwo czeskie, szczególnie jego odłam demokratyczny, obznajmiony z ruchami ludowemi. Proces ten głośny w Europie spopularyzował 0-ę spiskową, która niewiele, albo nic wspólnego nie miała z ruchem umysłowo-społecznym, zwanym O-ną —i który to ruch, jak wyżej zaznaczono, odegrał wielką rolę w rozwoju życia wewnętrznego Czechów w czasach ostatnich.

Omlet (Jajecznik smażony, fr. Omelette), potrawa z jaj we Francyi nadzwyczaj często i chętnie jadana, a po za jej granicami również dziś rozpowszechniona, chociaż tam nieraz psuta przez dodanie mąki. —O. smaży się na patelni bardzo płytkiej, która nigdy do u-żytku innego służyć nie powinna; bierze się nań 6, a najwyżej 12 jaj świeżych (z ilości większej nie udaje się), stłukłszy je wrzuca się białka i żółtka razem do miski i, aby je zmieszać należycie, posoliwszy i opieprzywszy nieco, ubija się je widelcem przez minutę (nigdy nie dłużej); rozpuściwszy przedtem na patelni sporą łyżkę masła, nie zarumieniając go jednak, wylewa się na nią jaja ubite, o ile tylko można równomiernie i, poruszając je widelcem, smaży się na ogniu ostrym; gdy się zaczną ścinać potrząsać należy patelnią obracając nią na wsze strony, po chwili dwa brzegi przeciwległe przegina się do środka, aby O-wi nadać postać owalną, wydłużoną i trzyma się go jeszcze nieco nad ogniem, aż się od spodu lekko przyrumienił, poczem wykłada się go na półmiseczek wydłużony spodem do góry. Do jaj rozbitych dodawać można, według upodobania, drobno posiekanej naci pietruszczanej, szczypiorku, kawałków słoniny przysmażonej, lub szynki gotowanej, pokrajanej drobno, albo też nakłada się w środek 0-u, przed zwinięciem go pieczarek, grzybów, smardzy, trufli, mlecza rybiego, główek szparagowych, szyjek rączych, sera szwajcarskiego, pokrajanego w kostkę drobną itp. rzeczy, aJe nie surowych, lecz przedtem już w sposób właściwy przygotowanych.. Również można do środka nałożyć konfitur przed zwinięciem 0-u, ale wtedy jaja solić trzeba skąpo, O. zaś na wydaniu posypać cukrem miałkim; nieraz podlewa się go też wtedy rumem, arakiem lub kirszem, które się zapala, przed podaniem na stół. — Rodzaj drugi 0-u, który nazwaćby można jajecznikiem wydętym (fr. Omelette souflée) sporządza się z 6 jaj; rozbiwszy je, oddziela się żółtka od białek; do żółtek dodaje się ćwierć funta cukru otartego o skórkę ¹/s cytryny, a następnie miałko utłuczonego, poczem ubija się je przez 5 minut, tymczasem należy ubić również osobno białka. na pianę sztywną, jedno z drugim miesza się ostrożnie, nakoniec masę całą wyrzuca się na talerz metalowy, wysmarowany masłem, a obrów-nawszy ją nożem na płask, wstawia się do pieca nienazbyt gorącego na minut 15; gdy się lekko przyrumieni, trzeba O. taki natychmiast podać na stół, gdyż inaczej opadnie. Zamiast skórki cytrynowej do zaprawienia cukru użyć też można wanilii. — Por. J. Gouffé „Le livre de Cuisine“ (Paryż 1874, str. 273—.276, 287,

Dr J. P.

Omłoda, roślina, ob. Chimonanthus.

Ommeganck Baltazar Paweł, malarz belgijski (* 1755 w Antwerpii—f 1826). Uczeń Henryka Authonissena, malował krajobrazy ze zwierzętami. W r. 1788 uczestniczył w utworzeniu w Antwerpii Towarz. Przyjaciół Sztuk Pięknych, z którego wyłoniło się królewskie

Towarzystwo zachęty sztuk pięknych. Zwie- | muje z prawej strony rzeki: Godjeb, Bilimo i rzęta jego odznaczają się wiernym rysunkiem Hr> inne, z lewej: odpływ jezior Dembel, Hogga i

Buturline.

Omoa, miasto portowe w Ameryce Środkowej, W rzeezypospolitej Honduras, nad morzem Karaibskim; m-ców liczy około 2 000. Port bezpieczny, lecz tylko dla drobnych statków przystępny. Handel z O. przenosi się coraz więcej do Puerto Cortez.

Omoczna (Allantois) ob. Embry olo gi a.

Omodei Karol Józef Hannibal (* w Cilavegna pod Vigevano [Sardynia] dnia 17 kwietnia r. 1779—f w Medjolanie d. 24 stycznia r. 1840) lekarz i pisarz zasłużony. Do nauk zawodowych przykładał się w uniwersytecie pawijskim, który mu też w r. 1800 przyznał dyplom doktorski; zaraz po otrzymaniu go O. wyjechał na dłużej do Niemiec. Dwa lata przebył w Wiedniu, gdzie się kształcił dalej; wtedy też zawiązał stosunki bliższe z Piotrem Frankiem (ob.), który wywarł wpływ niemały na kierunek obrany później przez O-go.— Powróciwszy do Włoch osiadł w Medyolanie i zajął się wykonawstwem sztuki lekarskiej; w r. 1804 wziął na siebie obowiązki lekarza wojskowego, które pełnił w więzieniu i w domu sierót po wojskowych; posunięty następnie do stopnia lekarza sztabowego, otrzymał zarząd szpitala wojskowego i stanowisko to zajmował do r. 1814, w którym ustąpił, gdy Lombardya przeszła pod panowanie austryackie. W okresie tym działalności swej wydał dwa dzieła ważne: p. n. „Polizia economi-co-medica“ (Medyolan 1806); i „Sistema di polizia medico-militare“ (tamże 1807), w których zajmuje się hygieną; jej też przeważnie służył do końca życia swego.—W r. 1821 rząd austryacki mianował go naczelnikiem służby zdrowia w Lombardyi, nadto był członkiem wszystkich komisyj¹ urzędowych, wybieranych w sprawach zdrowotności publicznej. Od r. 1817 do śmierci stał na czele wydawnictwa „Annali universali di medici-na“, wychodzącego dotąd, w którem sam ogłosił prac wiele; wyliczać ich tu nie będziemy, spis ich zualeźć można w Cal lis en a „Med. Schriftsteller-Lexicon“ (T. XIV, str. 142 i XXXI, str. 89). Zasługą główną O-go, obok krzewienia gorliwego zasad hygieny, było staranie u-stawiczne o zapoznanie ziomków swych z postępem nauk lekarskich za granicą, zwłaszcza w Niemczech i we Francyi.—Por. Życiorys O-go ogłoszony przez Calderiniego w „Annali univ. di med.“ (r. 1840, t. XCIII, str. 1) i D e-ch ambre „Dictionn. encyclop. des sciences méd.“ (Serya 2-a, t. XV, str. 267).

O’Monroy Ryszard, powieścio-pisarz francuski (* 1849 r. w Paryżu). Jest-to pseudonim literacki margrabiego Jana Edmunda de LTsle de Falcon de Saint-Geniès. O’M. nim

Ommatophora, oh. Okonośne czuł ki.

Ommen, nazwa dwu miasteczek w prow, holenderskiej Oberyssel, nad rz. Veehtą: Ambt->0.(4 000 m-ców) i Stad-O. (2 000 m-ców).

p.

W pobliżu tych miasteczek, na północ, leży kolonia dla żebraków—O mm er schau s Hr-- Omnia in omnibus (navra lv îiàvri=wszystko tkwi we wszystkiem). Tak wyrażał i streszczał swój pogląd na przyrodę Anaksagoras (ob.). — Według Hermogenesa posiadają wszystkie cząstki materyi: omnia simul ex omnibus. Według Skota Erigeny (ob.) Bóg jest omnia in omnibus. Według Mikołaja Kurańczyka jest każda rzecz jakoby sklepieniem wszechświata: omnis res actu existens contrahU universa ut sint actu id quod est.

M. s.

Sławny przyrodnik włoski Malpighi (ob.) dowodził że cała przyroda tkwi w małościach nieskończonych: Tota in minimis natura.

hr.

Omnibonus, kanonista (f 1185). Był profesorem w Bolonii, poczem (1157) biskupem Yerony. W r. 1159 uczestniczył w zgromadzeniu w Roncaglia, gdzie Fryderyk II polecił przejrzeć swoje prawa, jakie posiadał w Lom-bardyi jako cesarz, i gdzie wydał prawo na korzyść szkoły w Bolonii, pierwsze prawo jakoby, które przyznało przywileje uczącej się młodzieży. O. był prawdopodobnie jednym z pierwszych“uczniów Gracy an a (ob.). Kroniki przypisują mu „Abbreviatio Decreti“. Przypuszczają, że to „Abbrieviatio“ dzieło Gracya-na, zredagowane w r. 1156, jest tern samem, którego kopię zawiera rękopis w bibliotece frankfurckiej.—Por. Schulte „Geschichte der Quellen und Litteratur des canon. Rechts von Gratian bis auf die Gegenwart“ (Stuttgart 1875 — 83, 3 tomy).

Omnibus (z łacińskiego ,,dla wszystkich“), powóz obszerny, kryty, urządzony na kilka lub kilkanaście osób, często jeszcze z otwartemi siedzeniami na wierzchu, służy w miastach większych do przewozu osób za tanie pieniądze. Pierwszą komunikacyę omnibusową zaprowadzono w Paryżu około r. 1662, jednakowoż przedsiębiorstwo to nie miało wówczas powodzenia, a dopiero w r. 1823 O-sy weszły tam w użycie. Około tego czasu również zaprowadzono O-sy w Londynie i Berlinie.

U. H.

W Warszawie pierwszą myśl O-ów takich powziął P iotr Steinkeller (oh.) i wprowadził w u-życie. O-sein nazywają także w Warszawie łazienki letnie na Wiśle.

Pr J. P.

Omnłpotencja ob. Wszechmoc.

Omniscientia ob. Wszechwiedza.

rozpoczął zawód literacki służył w wojsku i doszedł do stopnia kapitana 10-go pułku ki-rasyerów. W literaturze wystąpił jako humorysta, pełen galijskiej werwy. Został stałym

Cz. st.

Omnivora, zwierzęta wszystkożerne, t. j. takie, które żywią się pokarmem roślinnym i zwierzęcym, jak np. świnie, kaczki, wrony i w. in. Człowiek, co do pokarmu, jest także wszystkożerny.

Omo (lub Urno), rzeka w płd.-abissyńskiej krainie Kaffa, wpada do jeziora Rudolfa; przyj-

współpracownikiem czasopism: „Gil Blas“ i „Vie j wróżbiarstwa zabobonnego, polegający na wy-Parisienne“ i ogłosił drukiem cały szereg ro- ciąganiu wniosków pewnych z wyglądu kości mansów i zbiorów nowel. Najważniejsze z nich są następujące: „Monsieur Mars et Madame Vénus“ (1878); „Les Femmes des autres“

(1879); „A la Hussarde“ (1884); „A grandes guides“ (1885); „Un peu, baucoup, passion-

A. G.

du ms. de Corbie“ (1886).

Omophorium w kościele greckim ubiór kościelny, noszony przez metropolitów a nawet i biskupów, jako oznaka ich godności. W dawniejszych czasach był to płaszcz, który zwykle cesarze konstantynopolscy przesyłali poje-dyńczym biskupom, jako oznakę godności i symbol, że biskupi w rzeczach duchownych tę samą posiadają władzę, co cesarze w sprawach świeckich. Później przesyłali ten ubiór paryarchowie metropolitom i biskupom, ale zawsze w porozumieniu z cesarzem, i odtąd otrzymywali go wszyscy wschodni biskupi, co i dziś ma miejsce przy święceniu biskupiem. Nazywają go zaś w|j.o<pópiov, ponieważ na obu ramionach bywa noszony; sięga aż do kolan i ozdobiony jest krzyżami.—King „Gebrauche d. russ. Kirche“. W zachodnim kościele używa się, zamiast omophorim publiusa.— „Ene. Kościelna“.

Omoplatoskopia (z gr. fj wp.o7rXaTY] = kość łopatczana, łopatka i rj axorcta = przyglądanie się, badanie wzrokiem), jest to odrębny rodzaj | Co się z nim później stało niewiadomo.

D-f j. r.

A. G

nément“ (1888).

Omont Henryk, filolog francuski, (* 15 wrześ. 1757 w Evreux, w departam. Eure); kształcił się w École des Chartes flo r. 1881, dalsze studja w zakresie palęografji i bibljo-grafji prowadził w bibljotekach niemieckich, belgijskich, holenderskich, szwajcarskich i angielskich. Jest konserwatorem oddziału rękopisów bibljoteki narodowej w Paryżu, przytym członkiem Instytutu francuskiego (Akademji napisów). Położył niezaprzeczone zasługi naukowe ogłoszeniem katalogów skarbów rękopiśmiennych, przechowywanych w bibljotekach francuskich i innych, szczególnie zaś w bibljotece narodowej, jako też wydaniem podobizn rękopisów drogocennych tej bibljoteki. Główne jego prace są: „Inventaire sommaire des manuscrits grecs de la Bibliothèque Nationale“ (Paryż 1886 — 98, 4 tomy); „Catalogus codicum hagiographi corum graecorum Bibliothecae Nationals Parisiensis“ (1896): „Catalogue des manuscrits grecs de la Bibliothèque royale de Bruxelles et des autres bibliothèques publiques de Belgique, des Pays-Bas, de Suisse et des villes Hanséatiques“ (1884—1890); „Demosthe-nis orationum codex £. Facsimile du ms. grec 2937 de la Bibliothèque Nationale“ (1892—93); „La poétique d’Aristote, ms. 1741 de la Bibl. Nationale“ (fotolitografja, 1891); „Vêtus Testa-mentum graece. Codicis Sarraviani quae su-persunt“ (fototypja, 1891); „Athènes au XVII-e siècle. Dessins des sculptures du Parthenon attribuées à J. Carrey“ (1897); „Grégoire de Tours, Histoire des Francs, livres I—VI, texte

A. A. K.

płaskich, zwłaszcza łopatek zwierząt czworonoż -nych, zabijanych na ofiarę. Zwracano przytem uwagę na postać ogólną kości samej, jej barwę, większe lub mniejsze przepuszczanie światła, co zależało od jej grubości i t. p.; z tych oznak tworzono sobie przepowiednie, stosując przytem zasady pewne, przez zwyczaj przesądny uświęcone. U Greków, a nawet u Rzymian nadzwyczaj zabobonnych, O. miała tylko znaczenie podrzędne wobec innych sposobów wróżbiarstwa (gr. pum sta, łac. dioinatio), urzę-downie uznawanych; prawdopodobnie pochodzi z Etruryi, znanej ojczyzny guseł podobnych. — Za przeżytek O-i, pochodzący z czasów pogańskich, uchodzić może dotąd znany u nas zwyczaj wróżenia o zimie przyszłej z piersi gęsi upieczonej w dzień św. Marcina. Jeżeli kość gęsia z piersi wyjęta (mostek) jest równomiernie biała* to ma to przepowiadać zimę mroźną i suchą, jeżeli zaś jest plamista, lub zgoła ciemna, słotną. Najprawdopodobniej sposób ten wróżenia o zimie, jak i sam zwyczaj jadania gęsi pieczonej na św. Marcin, przybył do nas z Niemiec, gdzie również od czasów niepamiętnych jest rozpowszechniony. Bardzo być może, iż Niemcy zwyczaj przyjęli od Rzymian.

0’More Hory, agitator irlandzki z XVI w. (f w czerwcu 1578 r.). Syn wodza irlandzkiego, znany był ze swej gwałtowności i pozostawał w ciągłej walce z rządem angielskiem. W r. 1571 pobił księcia Ormonde i wojska królowej; w r. 1574 połączył zię ze spiskowcami Kildara; r. 1577 wchodzi w stosunki z Hiszpanią, zawiera sojusz z 0’Connorem i tworzy armię. Niszczy, pali i trzyma w postrachu cały kraj; wpadłszy w ręce żołnierzy Fitzpatricka, był stracony a głowa jego wystawiona na widok publiczny w zamku dublińskim.

0’More Rory, agitator irlandzki z XVII w. Pochodził z tej samej rodziny co i poprzedni i jak wszyscy jego krewni występuje w charakterze gwałtownego i nieprzejednanego wroga jarzma angielskiego. Kiedy w r. 1640, Anglicy opanowywali Szkocyę, 0’More zakrząt-nął się, by zgrupować wszystkich niezadowolonych wodzów, i zapewnił sobie współdziałanie sławnego Shane O’Neilla i Ryszarda Plunkett. O’M. przygotowywał powstanie w Ulsterze, Richelieu przyrzekł broń i pieniądze, wtedy postanowiono napaść na zamek dubliński d. 23 października 1641 r. Zamiar się nie udał, ale powstanie w Ulsterze wybuchło i 0’M. stanął na czele znacznych zastępów. Odniósł zwycięstwo pod Julianstown (29 listopada). Wkrótce jednak Irlandczyków pokonał pod Kiliush (15 kwietnia) Ormonde; to odebrało wiarę w powodzenie sprawy i 0’M. zawarł pokój z rządem. Znów jednak chwycił za broń w r. 1650, wpadł w ręce Anglików i był zesłany na wyspę Bafin r. 1652.

A. (i.

St. Min.

St. Min.

St. M.

St. Min.

S. P

A. O

Omouża, rzeka w Inflantach, ob. Embach

Omphale, królowa lidyjska, ob. Om fale.

Omphalea-Obłusknia. Rodzaj roślin z rodziny Wilczomleczowatych (Ostromle-czowatych, Euphorbiaceae); należy do niego kilka gatunków drzew niewielkich (wiciowatych), spotykanych w krajach podzwrotnikowych Ameryki; istnieją również i na Madagaskarze. Kwiaty jednopłciowe, ułożone w kwiatostany—typu odśrodkowego na wspólnej osi głównej, poje-dyńczej lub rozgałęzionej, poszczególne kwiaty posiadają długie osie (szypułki); są regularne wolnopłatkowe; kielich u rozmaitych gatunków prawidłowy z 4—6 dachówkowatych działek pręcików z poszczególnych pręcików w kształcie grzybów z 2 — 4 pylnikami dwu-workowemi na brzegu kapelusika i kwiaty żeńskie o słupku trzykomorowym z pojedyńcze-mi zalążkami. Owoce mięsiste, o ściance nie-otwierającej się, albo podzielnej na 2 — 3 elastyczne -łupiny; nasiona o dużych liścieniach, oleiste. Z gatunków ważniejsze 0. triemdrai 0. diandra, na Antylach, używane do łagodzenia jątrzących się ran. Owoce tych gatunków znaue jako orzechy św. Dominika, lub O. amerykańskie—jadalne. Gatunki ma-dagaskarskie dostarczają trucizny.

Omphalia, grzyb z rodziny # Agaricacei — (Bedłkowate) z rzędu Hymenomycetes — (Obło-czaki). Trzon cienki rurkowaty, galaretowaty, zakończony stożkowatym kapeluszem ze śladami obłóczni (velum); blaszki owocni zbiegające; zarodniki po dojrzeniu białe, formy owalnej; grzyby bardzo rozpowszechnione na całej kuli ziemskiej; rosną na gruncie wilgotnym lub na butwiejących drzewach; pewne gatunki na korzeniach drzew.

Omphalobinm-Oblibób. Rodzaj roślin z rzędu Terpentyńco watycli {Terebinth i me), rodziny Connaraceae z dwuliściennych wolno-płatkowych (Dicotylédones Choripetalae). Należą tutaj krzewy i niewielkie rośliny drzewiaste, rozpowszechnione prawie jedynie w krajach podzwrotnikowych Azyi, Afiyki i Ameryki. Cechy morfologiczne są nastąpujące: liście złożone naprzemianległe—każdy z trzech cało-brzegich nitkowatych listków; przylistków brak, kwiaty drobne w kwiatostanach (bocznych lub wierzchołkowych gronach); kielich pięciodzielny, pięciopłatkowa korona; pręcików 10 (jedno lub wielowiązkowych u spodu zrośniętych); słupek o 5-iu szyjkach; owoce pękające na dwie łupiny torebki z 2-ma bezbielmowemi nasionami, nasiona oleiste; u pewnych gatunków torebki owocowe jednonasienne. Do gatunków najwięcej rozpowszechnionych należą O. pinnatum — w Indyach; roślina drzewiasta (niewielka) tobołki owocowe długości 4 cm. o pojedyńczym czarnym podłużnym nasieniu; owoców, oleju, liści tybylcy używają jako środka leczniczego.

Omphalodes-Ułudka. Rodzaj roślin z rodziny Asperifoliaceae—S zorstkolistnych:

Wiek« Enc. Powh. Iluetr. Ser. II. Zesx. 37 a T. V.

należą tu rośliny zielne jedno- lub wieloletnie, o liściach lancetowatych, owalnych; liście dolne (przykorzeniowe) niekiedy sercowate, górne—przeważnie dzielne; powierzchnia gładka, lnb słabo uwłosiona; kwiaty w kwiatostanach— skrętkach na wiotkich szypułkach; należy do rodzaju O. do 24 gatunków, rosnących w krajach przyśródziemnomorskich, również w Europie środkowej i Azyi.—Z gatunków pospolitsze: 0. verna w Europie środkowej, hodowana w o-grodach; również w stanie dzikim; używana dawniej w medycynie. O. scorpioides — w gąszczach leśnych miejscowości górzystych i pagórkowych, na pulchnej glebie. Obadwa gatunki mają niewielkie błękitne kwiaty.

Omphalomancya—jest-to słowo pochodzenia greckiego i oznacza wróżenie na podstawie budowy pępka. Ten rodzaj wróżenia jest bardzo rozpowszechniony śród akuszerek całego świata. We Francyi i niektórych okręgach Bawa-ryi akuszerki wróżą na zasadzie pępowiny, ile jeszcze dzieci kobieta urodzi. Niektóre ludy, jak np. Igorroci, zabijają dzieci, które przychodzą na świat okręcone sznurkiem pępkowym, przypuszczając, że takie dzieci będą nieszczęściem dla rodziców. Tnne znów ludy zakopują sznurek pępkowy w ziemię i sadzą w tern miejscu drzewko, jako symbol losów dziecka. G-A

Ompteda Henryk Ludwik von, prawnik niemiecki (* 5 maja 1746 w Welmsdorf, 1767, asesor w Hanowerze, 1783 poseł w Regensburgu, f 1808). Prace: „Literatur des gesammten natürlichen und positiven Völkerrehts (1785); „Geschichte der Reichskammergerichts-Visitatio-uen“ (1802). Ob. Bulmeriucg Praxis, Theorie u. Kodifikation des Völkerrechts (1874, str. 91) Mohl „Literatur des Staatswissensch.“ I, 230.

Ompteda Jerzy, baron, pisarz niemiecki (* 29 marca 1868 w Hanowerze); był oficerem; w r. 1892 spadł z konia, z tego powodu podał się do dymisyi i od tej pory zamieszkał w Dreźnie. Pisał poczęści pod własnym nazwiskiem, poczęści zaś pod pseudonimem Jerzy Egestorff. Ogłosił zbiory nowel: „Frei-lichtbilder„ (Lipsk 1890), „Die Sünde“ (tamże,

1891), „Vom Tode“ (Berlin, 1893), „Unter uns Junggesellen“ (tamże, 1894), „Unser Regiment“ (tamże, 1895); dłuższy utwór, romans modernistyczny, p. n. „Drohnen“ (Berlin 1893, III wydanie 1896). Prócz tego wydał dwie sztuki teatralne: „Die Wiedertäufer“ (1893) i „Nach dem Mauöwer“ (1894) i tomik poezyj p. n. „Von der Lebensstrasse (Lipsk 1890).

Omri, król izraelski, ob. Ainri.

Omsk, miasto syberyjskie, siedlisko główne generał-gubernatora Stepowego, od r. 1895 stolica eparchii O-skiej, stacya kolei syberyjskiej, leży pod 54°59' szer. płn. i 91°5' dł. wseh. od Fr., o 2 664 w. od Moskwy, na prawym brzegu Irtysza, przez który przerzucono wspaniały most kolejowy, i na obydwu brzegach rz. Omi (ob.) 261 stóp nad poz. morza. Miasto składa

]£. Cliw.

wanym, powietrzu czy stem, choć suchem. Właściwie owa warownia, założona w r. 1708 w celu zabezpieczenia kolonistów rossyjskich przed odwetem ze strony Kirgizów, dała początek miastu. Przebudowana w r. 1759 przez inżeniera generała Ludwiga według zasad V a u b a n a, zachowała dotychczas wiele pamiątek starodawnej świetności, pomiędzy któ-remi kazamaty forteczne, później przerobione na forteczne dla zesłańców i przezwane przez głośnego pisarza rosyjskiego, Dostojewskiego, „martwym domem“, i dziś jeszcze ściągają ciekawych i entuzyastów. W r. 1782 O. otrzymał statut miejski; w r. 1804 został miastem okręgowem; w r. 1822 —miastem głównem świeżo utworzonej prowincyi O-skiej, w r. 1838, po jej zniesieniu, stolicą gub. Tobelskiej, wreszcie w roku następnym siedzibą generał-guberna-tora. Obecnie (raczej w r. 1902) miasto liczy 42 593 m-ców i ma 13 cerkwi, pełne pamiątek po wielu bawiących tu Polakach, kościół katolicki, pocztę, telegraf, 3 banki: miejski, państwowy i syberyjski, lombard miejski, korpus kadetów, seminaryum nauczycielskie, gim-nazyum męzkie i żeńskie, 2 szkoły techniczne i kilkanaście szkół elementarnych. Kilka ogrodów wewnątrz miasta i liczne gaje brzozowe dokoła niego grają rolę płuc miejskich. Ludność (Polaków liczą tu około 500, pracujących na kolei i trudniących się rzemiosłami) zajmuje śię po części handlem, głównie zaś rolnictwem i hodowlą bydła. Pomimo kilkunastu istniejących tu instytucyi społecznych jak Towarzystwa Dobroczynności, Dramatycznego, Muzycznego, Geograficznego, Lekarskiego i t. d., życie towarzyskie nie tryska ożywieniem. Przemysł miejscowy jest słabo rozwinięty i opiera się głównie na przetwarzaniu płodów rolnictwa. Handel z Królestwem Pol-skiem bardzo znaczny, dowodem budowa własnego pasażu w Omsku przez grupę przemysłowców polskich zł. Poznańskim z Łodzi na czele. Polacy zamieszkują miasto bardzo dawno. Zapewne, jako jeńcy wojenni, widziani tu byli i w w. XVIII dopiero wszakże wojny napoleońskie sprowadziły do Omska znaczniejszy ich zastęp. Musiało im się nawet dziać tu nieźle, skoro wielu z nich nie skorzystało z zezwolenia monarszego w r. 1815 i nie wróciło do kraju. Niejaki Kwiatkowski zakłada tu szkołę trębaczów wojskowych. Inny znów Polak Wolicki, b. oficer wojsk polskich, zostaje dyrektorem orkiestry omskiej i, dobrawszy sobie do kompletu rodaków Rad-bolskiego, Gideńskiego, Gołąbetskie-go, FJecka i H ahn a, święci tryumfy i zbiera złoto. W miarę rozwoju wypadków w Kongresówce przybywało do O-a coraz więcej Polaków i w kilka lat po wypadkach listopadowych nagromadziło się ich w mieście i w jego okolicy około 2 000. Tęsknota do kraju nasunęła im zamiar ucieczki przez step Kir-

giski, Bucharę, Persyę, Indye do Francyi. W r. 1834 za namową ks. S ier o c i ń s ki e g o, który, będąc zesłany do wojska do O-a, dosłużył się tu stopnia nauczyciela wojskowego, i dr. Szokalskiego postanowili zorganizować u-cieczkę zbiorową. Zdrada rodaków-żołnierzy Knaka oraz dwóch braci G a j e w -s k i c h — udaremniła ich zamiar. Większość została schwytana i ukarana. D. 19 marca 1837 odbyła się za miastem egzekucya; S i e r o c i ń s k i pod batogami wyzionął ducha, S zo k a 1 s k i, przetrzymawszy karę, wysłany został do Nerczyń-ska. Wielu również rodaków znalazło się w O-u po wypadkach z przed laty 40. Większość z nich zasłużyła się dobrze imieniu polskiemu i cywilizacyi na Syberyi. — Omski powiat leży w północno-wschodniej części prowincyi Akmolińskiej i zajmuje 41 048,₉ w. kwadr, powierzchni równej, nizinnej. Rz. Irtysz dzieli powiat na dwie części: płn-zachodnią i płd.-wschodnią. Pierwsza jest ciągiem dalszym stepu Iszymskiego, usiana licznemi brzeźniakami i nadają się bardzo pod rolę. Druga natomiast posiada bardziej właściwości stepowe i jest odpowiednią raczej do hodowli bydła. Rzeki główne, Irtysz i Om’. Mnóstwo jezior skupia się w zakątku płd.-wschodnim kraju. Błota największe znajdują się w okolicy dwóch jezior: Sałtaimu i Czany. Lasy liściaste (borów iglastych tu wcale niema) przeważają w części północno-zachodniej powiatu. Klimat kontynentalny, wiatry suche, zmiany ciepłoty nagłe. Przeciętna roczna dla Omska wynosi -f-0,₃ R. Zima trwa pół roku. Mrozy 20-stopniowe trzymają przez dwa miesiące. Zamieci śnieżne są na porządku dzien-nem. Latem upały 30-stopniowe i częste posuchy. Najpiękniejszą porą roku jest jesień. Obfitość kurhanów i wielu innych zabytków kultury starodawnej tubylców. Ludności w r. 1897 liczono 99 548, w tej liczbie część największa przypada na Kirgizów koczujących, najmniejsza na Polaków. Ludność w stronie płn.-zach. powiatu trudni się rolnictwem, siejąc pszenicę, żyto jare, owies, jęczmień i t. d., w płd-wschodniej zaś hodowlą bydła. Ogrodnictwo, zwłaszcza w okolicach O-a, dość rozwinięte: plantacye tytuniu i arbuzów. System rolny ugorowy. Przemysł fabryczny ześrodko-wywa się w Omsku. Handel niewielki, przeważnie zamienny z Kirgizami. Rybołówstwo racyonalne w zawiązku. W Irtyszu dość często znajdują wyrzucone przez wodę kości mamutowe. Wielka kolej syberyjska przerzyna powiat z zachodu na wschód.

Omulew, w dok. z r. 1335 Ma li en, rzeka, wypływa z jeziora tejże nazwy, przyjmuje w borze Napiwodzkim w pow. Niborskim z lewego brzegu rzekę Czarną, z jez. Dłużek wypływającą, a w pow. Szczycieńskiem, pod Wielbarkiem, Samicę, pochodzącą z jez. Duży Sa-sek, dalej Wałpusz z jez. tejże nazwy; weko

Dr. j. p

dzi w pow. Przasnyszki na płn. wsi Zaręby, poczem płynie w kieiunku płd.-wschodnim, odgraniczając ten powiat od Ostrołęckiego, a następnie Ostroł. od Makowskiego, wreszcie wszedłszy w pow. Ostrołęcki, wpada z praw. brzegu do Narwi, pomiędzy wsią Olszówką a Ostrołęką. Na całej swojej długości w Królestwie, 50 wiorst, tworzy płd.-zachodnią granicę puszczy Myszynieckiej. Bieg ma leniwy, brzegi bagniste. Przyjmuje z lewego brzegu rzeczki: Tryp i Piasecznicę, z prawego pod Zimnąwodą, Płodownicę. Ogólna długość wynosi około 99 wiorst, w tern około 40 w. na Mazurach pruskich. W obrębie puszczy Myszynieckiej ciągną się brzegami tej "rzeki błota Makoszonki i łączące się z niemi błota Gułocha aż do szerokiego Bielu, z drugiej zaś strony błota Wielkie Karaska w pow. Ostrołęskim. „Sł. Geogr.“

Omułek, ob. My til u s.

Omura, miasto nadmorskie na wyspie Kiu-siu w Japonii, 20 klin. na północ od Nagasaki, 10 000 m-ców. Połów pereł obfity; olbrzymie drzewa kamforowe obwodu do 17 metr. Zatoka z wąskiem wyściem dług. 10 kl., jest bardzo piękna.

Omylnik, roślina, ob. Cytinus.

Onacewicz Antoni Hilary (* w Białymstoku w r. 1811 — f na Syberyi zachodniej w lutym r. 1869) lekarz wojskowy, krewny bliski Że go ty O-a (ob.j. Nauki zawodowe rozpoczął O. jeszcze w uniwersytecie wileńskim, do r. zaś 1833, w którym wraz z medalem złotym otrzymał dyplom lekarza klasy pierwszej, kształcił się dalej w akademii medyko-chirur-gicznej wileńskiej. Będąc stypendystą rządowym musiał wstąpić do służby wojskowej, jako lekarz batalionowy w pułku piechoty newskim; w r. 1837 przeniesiono go na posadę ordynatora w szpitalu trzeciego okręgu kawaleryjskiego kolonij wojskowych na Ukrainie; w grudniu tegoż roku, po obronieniu rozprawy „De scro-phula“, osiągnął w Wilnie dyplom doktora medycyny. W r. 1839 mianowano go lekarzem starszym pułku Czugujewskiego. Opuściwszy to stanowisko przeniósł się do Petersburga w r. 1841, gdzie został lekarzem policyjnym, oraz ordynatorem szpitala dla robotników; w r. 1845 otrzymał uwolnienie od obowiązków wymienionych. Wkrótce potem wstąpił ponownie do służby wojskowej i został zrazu ordynatorem szpitala w Teodozyi, stamtąd przeniesiono go w r. 1847 na posadę ordynatora starszego do Kijowa, w roku następnym zaś do Petersburga, gdzie stanowisko takie samo otrzymał w pierwszym szpitalu lądowym. W r. 1850 ministeryum powołało go na sekretarza departamentu lekarskiego. Zostawszy w r. 1853 lekarzem naczelnym szpitala wojskowego w Wilnie, pozostawał na stanowisku tem do r. 1857, w którym takież samo objął w Smoleńsku i zajmował je do r. 1865; wtedy mianowano go pomocnikiem inspektora wojskowo-lekarskie-go okręgu zachodnio-syberyjskiego; w roku czwartym urzędowania zmarł tam na zapalenie ropne wątroby. Oprócz rozprawy doktorskiej ogłosił kilka j prac drobniejszych w języku rosyjskim.—Por. S. Koś mińskiego „Słown. lek. pola.“ (str. 368 i 617); J. Bielińskiego „Doktorowie med. promowani w Wilnie“ (Warszawa 1886, str 72) i tegoż „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej“ (tamże 1889, str. 237 i 688).

Onacewicz Żegota Ignacy historyk, jeden z najwybitniejszych profesorów uniwersytetu wileńskiego, był synem parocha unickiego z Brzostowicy mniejszej, w Grodzieńskiem (* 1780 r.—f 18 lutego 1845). Szkoły początkowe odbył w Wołkowysku i Białymstoku, skąd przeszedł do seminaryum nauczycielskiego w Ełku. Stamtąd bez środków, pieszo udaje się (1803) do uniwersytetu w Królewcu i zyskuje sobie poparcie profesorów, którzy mu wyjednują sty-pendyum u króla pruskiego. W uniw. O. stanął na czele burszostwa, przyczyniając się wiele do rozwoju Tugendbund u; nie przeszkadzało to mu jednak z zamiłowaniem uprawiać hi-storyę i statystykę. Po chlubnem ukończeniu studyów O. jakiś czas był profesorem w uniw. królewieckim, a w r. 1811 przybył do Wilna i tu otrzymał stopień naukowy; rada uniwersytetu wileńskiego poleciła mu wykład historyi na kursach publicznych dla osób cywilnych. Następnie był O. profesorem w gimnazyum białostockiem, a w r. 1817 prefektem tegoż zakładu. Po ustąpieniu Lelewela z Wilna wszechnica tameczna powołała O-cza na zastępcę profesora historyi d. 20 września 1818 r. Gruntowna wiedza, swada i zapał zjednały mu licznych słuchaczy. Nadto zasługą O-cza była jedna innowacya: dzieje Rzeczypospolitej polskiej stanowiły część historyi powszechnej i w ogromie tym nie mogły być traktowane wyczerpująco ; O. z gorliwości własnej o-tworzył odrębny kurs historyi ojczystej; był to pierwszy uniwersytecki kurs specyalnie poświęcony przeszłości narodu polskiego. Te wykłady O-cza cieszyły się popularnością, były dokładnie i ściśle opracowane; O. profesor podawał słuchaczom obfitą literaturę przedmiotu, notaty jego uczniów świadczą, że liczne dzieła, monografie, a nawet drobne przyozynki nie były mu obce; wyłuszczając jakąś kwestyę, odsyłał słuchaczów po szczegóły do źródeł. Liczne rzesza filarecka słuchała wykładów O-cza, między nimi i Adam Mickiewicz w ostatnim roku pobytu swego w uniwersytecie wileńskim; przed O-czem nasz wieszcz składał egzamin ostateczny. Tymczasem uniw. wileń. ogłosił konkurs na katedryę historyi, ubiegali się o profesurę zwyczajną O. i Lelewel, ostatni został obrany, a O. zawsze w charakterze zastępcy otrzymał katedrę statystyki i dyplomacyi. Lata po r. 1820 należą do najświetniejszych w dziejach uniw. wileń.; teraz dopiero w osobach Lelewe-la, O-a, Daniłowicza i Gołuchowskiego nauki filozoficzne i społeczne pozyskały siły pierwszorzędne; młodzi ci uczeni wytworzyli ten harmonijny rozwój wszystkich wydziałów wszechnicy, na której poprzednio kwitła tylko matematyka i biologia; była to, jak słusznie zauważył Mochnacki, rewolucya, na korzyść ducha z uszczerbkiem materyi. Nietylko nauczanie było zadaniem młodych prefesorów; Lelewel swemi pracami zapoczątkował olbrzymi ruch historyczny, prof. O. poświęcił się całkowicie poszukiwaniom nad dziejami Litwy; niwa ta od czasów Kojałowicza leżała odłogiem w Wilnie; gdyż trudno zaliczać do badań historycznych baśnie Naramowskiego i Poszakowskiego. O. zamierzył opracować obszerną historyę Litwy; pojmował on cały ogrom trudów i pracy, a słusznie pragnął oprzeć dzieje owe na olbrzymiej podstawie źródłowej i w tym celu gromadził materyały z całej Litwy, w czasie waka-cyi przedsiębrał liczne wycieczki do bibliotek i archiwów klasztornych, zachęcał do zbierania rękopisów, jak również zagrzewał do badań samodzielnych. Stosunki z uczonymi w Królewcu dały mu możność korzystania z księgozbiorów zagranicznych. Praca O-cza nie była odosobnioną, ożywienie poszukiwań na polu li-tewszczyzny było powszechnem w Wilnie: prof. Daniłowicz liczuemi pracami wyjaśniał genezę i historyę prawodawstwa litewskiego, pomagał mu dzielny paleograf prof. Bobrowski, wspierał radami Lelewel, krzątali się czynnie Baliński, Marcinowski, Sosnowski i wielu innych. Wszyscy dążyli do jednego celu —pomagali jeden drugiemu; napływało coraz więcej mate-ryałów, zwiększała się liczba pracowników; ale rychło nastały bolesne chwile dla uniw. wileń. i rozproszenie prawie wszystkich tych uczonych. Nie mamy dostatecznych wiadomości, jaką była rola O-cza w sprawie filomatów i filaretów; stosunki z nimi, kurs historyi ojczystej, wygłaszany w czasie rozwoju tych stowarzyszeń i niektóre inne dane mogą naprowadzić na domysł, że O., jako były gorliwy członek Tugendbund u, mógł odegrać pewną, może jeno pośrednią, rolę w historyi filaretów. Wiemy, że Nowosilcow, przybywszy na śledz-twó do Wilna, szukał sprężyny wśród ciała nauczycielskiego i z początku jak najfataluiej mniemał o Lelewelu i O-czu; szkodził O-czowi jego radykalizm w wykładach. W czasie zmian zaszłych w uniwersytecie, gdy usunięto profesorów Lelewela, Daniłowicza, Bobrowskiego i Gołuchowskiego, O. jakoby za pośrednictwem księżny Zubow, kochanki Nowosilcowa, wyszedł obronną ręką i z dawnych sław wydziału prawnego został się on jeden, po dwóch latach dopiero przybył z Krzemieńca głośny Jaroszewicz. Zdaje się, że O. ze zdwojoną energią prowadził dalej swój zawód profesorski, a wykłady jego cieszyły się stale ogromnem powodzeniem. Uczniowie O-cza z onych czasów zapewniają, iż prelekcye jego były zawsze interesujące, gdyż nie trzymał się on ciasnych szranków statystyki i wkraczał chętnie w dziedziny pokrewnych nauk. Od r. 1825 uczniem O-cza był Juliusz Słowacki. Pomimo, że nad uniw. wileń. zawisła ciężka ręka Nowosilcowa, O. zawsze stał na stanowisku nauki i postępu i często powtarzał, że ma stale na oku maksymę: „prawda, sama prawda i nie więcej jak prawda“. Za jedno zuchwałe odezwanie się na wykładzie omal nie pozbawiono go katedry. Później jakiś czas dano mu spokój, a nawet w r. 1826 obrano go profesorem nadzwyczajnym, gdyż dotąd był tylko adjunktem. Od r. 1827 wszczęły się znowu niesnaski: O. nie mógł bez bólu patrzeć na gospodarkę Nowosilcowa i jego poplecżnika rektora Pelikana; widząc liczne nadużycia w zarządzie uniwersytetu, tak drogiego sercu jego, powstawał przeciw bezprawiom, głośno to na lekcyach wygłaszając. Szlachetna i bez zmazy postać prof. O-cza była solą w oku takim ciemnym osobistościom, jak Pelikan, Mierzejewski, Kukolnik, namówili oni studenta Zacha, aby denuucyował profesora, lecz sprawa się nie udała, niewinność O-cza była zbyt widoczną. Wtedy Pelikan poruszył wszystkie sprężyny, aby go zgubić i na podstawie listu, O-cz został aresztowany (1828 r.) i odwieziony do Grodna. Sąd grodzieński uniewinnił O-cza, lecz wyrok skasowano i sprawa ciągnęła się do 1835 r. i dopiero w tym roku odzyskał wolność i wyjechał do Petersburga, gdzie pozostał do śmierci. Ostatnie lata jego życia mało są znane, pracował dalej nad hi-storyą Litwy, brał czynny udział w wydawnictwach komisyi archeograficznej, a] następnie był pomocnikiem bibliotekarza w muzeum Ru-miancowa. Przed zgonem rozesłał O. rzadkie księgi i niektóre rękopisy rozmaitym uczonym, których nawet nie znał, a wiele cennych rzeczy miało się znajdować w Petersburgu u jego krewnych. Jako pisarz historyczny O. zajmuje miejsce poczesne; wprawdzie nie zostawił on nam tego, co niewątpliwie mógł zrobić przy swoich zdolnościach i pracy, wiele się zmarnowało przez nieszczęśliwe życie, a spuścizna po nim jest tylko fragmentem olbrzymiej całości. Pierwszy O. dał krótki, lecz treściwy i prawdziwie naukowy zarys dziejów Litwy, lecz i ta praca utonęła w mało znanych czasopismach i nie wyszła w osobnej książce. Wszystkie rozprawy O-cza cechuje głęboka wiedza, a zarazem piękna polszczyzna, w jaką o a swoje prace przyoblekał. Z dzieł O-cza zaledwie drobna część dostała się do druku, a reszta rozproszyła się po świecie. Ogłoszono drukiem: „O bibliotekach zakonnych na Litwie“ („Archiwum północne“, 1822 IV); „Uwagi nad historyą powszechną“ („Magazyn powszechny“ 1840 No lii 12); „Rzut oka na pierwotne dzieje Litwy“ („Rocznik literacki“ 1846); „Rzut oka dzieje W. Ks. litewskiego“ (,,Pa_

„Powstanie

L. i.

miętnik naukowo - literacki“ 1845 — 1850). Za czasów jeszcze profesury w Wilnie wydał O. z rękopisu Albertrandiego (ob.) hi-storyę Kazimierza, Jana i Aleksandra Jagiellończyków, Henryka Walezego i Stefana Batorego w czterech tomach (Warszawa 1823 — 1827); wydanie to uskutecznił bardzo starannie, przedrukował sporo ważnych dokumentów, zaopatrzył przypiskami i sprostowaniami, a nadto we wstępie podał krótki zarys dziejów litewskich. Tłómaczony przez O-cza ciekawy dziennik Ky-burga, posła do Wilna 1347 r., umieścił N a r-butt w pomniejszych pismach historycznych (1856 str. 133—165). W manuskrypcie pozostaje: „Kurs statystyki litewsko-polskiej, wykładany w Wilnie“ (ob. ręk. Bibl. uniw. ja-gieloń. .N» 2921), z dzieła tego korzystał Michał Baliński w opracowaniu „Starożytnej Polski“. Dotąd nieznanym jest los najkapitalniej-szego dzieła O-cza—jego „Historyi Litwy“, o-woc pracy całego życia, jakoby testamentem ofiarowany Kraszewskiemu. Wielka szkoda tego dzieła, które mogło wiele rzeczy zagmatwanych w przeszłości Litwy wyjaśnić i stać się wogóle ozdobą naszej historyografii (por. „Księga jubileuszowa Kraszewskiemu“ 1880, 337). Przepadła również praca O-cza bez porównania mniejszego znaczenia p. t. „Panowanie Zygmunta Starego“. Należy wspomnieć, iż O. spieszył najchętniej z pomocą drugim uczonym, nie szczędził rad i wskazówek, a zawsze udzielał bogatych swych zbiorów do użytku innym, dał np. wiele wiadomości i źródeł Balińskiemu do historyi Wilna, Lachowiczowi do wydania listów Zygmunta Augusta, Narbuttowi do jego prac o dziejach Litwy,. Jocherowi do „Obrazu bibliograficznego“. Praca jego ucznia wileńskiego Hlebowicza o Witoldzie (Wilno 1821) jest na poły pióra O-cza i w owe czasy była doskonałą monografią. Całą spuściznę po O-czu należałoby zebrać i głosić, wiele w jego pismach straciło na aktualności, ale sporo jest ważnych rzeczy i obecnie dla nauki, a przytem uczciłoby się pamięć człowieka, który nauką i cnotami zasłużył na nią, a obecnie został niemal zapomniany. O. spisywał od r. 1810 pamiętnik, który powinien posiadać wartość niepowszednią, gdyż O. jako człowiek rozumny, pojmował głęboko wypadki dziejowe i np. już w r. 1823 trafnie zauważył „że pochód Nowosilcowa na Wilno, to jedynie na to, aby z Litwy zrobić drugą Irlandyę“. Najdonioślejszym okresem w życiu O-cza było dziesięciolecie jego profesury w Wilnie (1818 — 1828), wywierał on bowiem wpływ niemały na młodzież, która i na wykładach i w rozmowach prywatnych znajdowała w O-czu niewyczerpane skarby nauki. Odyniec opowiada o zebraniach u Lelewela i toczonych tam zawzięcie dysputach O-cza, a u-czestnikiem tych zebrań bywał i Adam Mickiewicz, który w 29 przypisku do Grażyny, sam poświadcza o powadze, jakiej zażywał O.

Sławny ten profesor nie cieszył się sympityą zwierzchników i miał wiele wrogów: ks. kurator Czartoryski zarzucał mu popędliwość, rektor Twardowski pragnął usunąć O-cza, dla którego był usposobiony niechętnie i proponował znieść katedrę statystyki i dyplomacyi, pod błahym pozorem braku funduszów (O. pobierał zaledwie 792 rub.). O. zrażał do siebie ludzi złośliwym językiem, często był nieubłagany w szyderstwie, a z dowcipu słynął powszechnie. Nie szczędził on docinków nawet serdecznemu druhowi Lelewelowi, któremu miał do zarzucenia ciężki i zawiły styl; chwaląc Lelewela na wykładach, jako znakomitość, wyraził się, że dotąd dzieła jego nie przetłumaczono na język polski. Najgorsze stosunki łączyły O-cza były z wpływowym dziekanem medycyny Mikołajem Mianowskim, który mu szkodził niezmiernie. Inni za to koledzy—profesorowie oddają O-czowi należyte pochwały, nawet zjadliwy Jundziłł, współczując niesprawiedliwemu usunięciu go, mówi o tern, jako o stracie pierwszorzędnej siły dla uniwersytetu. Prot. Dani-łowicz jaknajlepiej się wyraża o O-u i wspomina o wpływie jego co do badań litewskich. Lecz najlepsze świadectwo charakterowi i nauce O-cza wystawia Lelewel. Lelewel poświęca O-czowi piękny ustęp, gdzie jędrnie kreśli jego charakter bez skazy, najserdeczniej wspo-miua o zażyłości wzajemnej, o wspólności ideałów kończy tym wymownym ustępem: „w powodzeniu i niedoli, nic nie zdołało wzajemnego zaufania zachwiać, ani zachmurzyć stosunków pomiędzy nami. Dążąc w zawodzie powszechnej sprawy, zostaliśmy w jednostajnem, wzajemnem uczuciu: O. do zgonu, ja po zgonie jego“. Z r ó d ł a: Wiadomość biograficzna (suchai pobieżna) ręk. w Ossolineum JNs 2585; Lelewel „Przedmowa do hist. Wagi“ (1818); tenże „Nowosilcow w Wilnie“ (1831); „Listy do rodziny“ (1878, I); „Przygody w poszukiwaniu“ (1858); Z da no wicz-S o wiń ski „Rys dziejów liter, polsk.“ (IV 524); „Encykl. powsz. Orgelbr.“ (XIX, 915); J und z iłł „Pismo zbiorowe“ (Wilno 1859,11); Sobarri „Obrazki litewskie“ (1874); Baj ko w „Z kartek pamiętnika“ (1893); Odyniec „Wspomnienia“ (1884); Krasiński „Wspomnienia“ (1900); Niewiaro wic z „Ze wspomnień“ (1880); Jankowski „Wspomnienia“ (1884) (kłosy); Tur „Uaiw. wileński“ (1803); Mochnacki nar. Polsk.“ (t. I).

Onager, po grecku ovaYpoę, 1) maszyna wojenna, dawniej także scorpio zwana, służąca za czasów cesarstwa rzymskiego przy obleganiu miejsc warownych, lecz i w walkach polowych do wyrzucania w linii łukowej ciężkich pocisków, a mianowicie wielkich kamieni; każdy legion miał ich dziesięć, ciągnionych na wozach przez woły. Por. Ammianus Marcellinus, 23, 4 i nast.; Schambach „Geschützverwendung bei den Römern, besonders zur Zeit Caesars“,

Dr*.

O. za-

C*. St.

krańcowo różnych od swych rodziców {Oe. nanella W. karłowaty) Oe. lata—W. szerokolistny; Oe. gi-gas—W. olbrzymi i wiele innych); ważniejsze jednak, iż cechy tych odmian były odziedziczane przez potomstwo, tak, iż uważane były za poczynające się jak gdyby „nowe gatunki“. Na podstawie tego materyału doświadczalnego de-Vries zbudował nową teoryę o powstawaniu gatunków (teorya mutacyjna); która staje w sprzeczności z dotychczasową teoryą Darwinowską (ob. Mutacyjna teorya). 2) pod-drodzina Jussieueae

Futak.

D-r i. p.

S. Dr*.

1883;—2) zwierzę, wspominane przez autorów starożytnych, dżigetai, eąuus hcmionus, albo dziki osieł, eąuus onager Schreb., lecz nie zebra, jak niektórzy mniemają; w starożytnym Rzymie znali je z cyrków albo amfiteatrów, w których polowanie na przeróżne dzikie zwierzęta, venationes, na wielką skalę urządzano.— Por. „Cio Cassius“, 76, 1.

Onager {Eąuus onager), gatunek zwierząt ssących {Mammalia), z rzędu kopytnych {Un-gulata,) podrzędu nieparzystokopytnych {Pe-rissodactyla), rodziny koni {Eąuiclae), z rodzaju konia (Eąuus). Gatunek ten jest blizko spokrewniony z osłem {Eąuus asinus) i, o ile się zdaje, niczem nie różni się od osła dzikiego, spotykanego w pustyniach Indyj mieszkuje Syryę, Indye, Arabię, Persyę i Be-ludżystan. Sierść O-a gładka błyszcząca w lecie, w zimie zaś staje się dłuższa i przypomina wielbłądzią. Strona grzbietowa płowa dość jasna, dolua biała; na łopatkach, na bokach i na lędźwiach po jednym białym pasie. Grzywa podniesiona do góry, najeżona bruna-tno-czarnawa; ogon biały, średniej długości, zakończony kitą włosów ezarnawych. Uszy średnie, krótsze, niż u osła. Trzyma się w stadach, liczących 100 — 150 sztuk, zostających pod dowództwem starego samca. Przebywa w pustyniach; żywi się roślinami słonemi i za-wierającemi gorzki sok mleczny. Mieszkańcy okolic, w których żyje O., polują na niego ze względu na mięso. Skóry O-u używają do wyrobu skór szagrenowych.

Onagraceae - Wiesiołkowate. Rodzina roślin z rzędu Mirtowych—Myrtiflorae, podgro-mady Dwuliścieniowych—Dicotylédones. Należą tu przeważnie rośliny zielne (byliny); gatunków krzaczastych niewiele, są jedno-lub wieloletnie; o liściach bez przylistków, całobrze-gich (kilka gatunków ma liście pierzasto-wrębne); liście na łodygach zielnych ułożone naprzeciwległe (krzyżowo) u innnych' gatunków— naprzeinianlegle; kwiaty regularne, szypułko-we pojedyńcze lub skupione w kwiatostany; grona, kłosy i wiechy; budowa kwiatu cztero-członkowa: kielich 4-rodziałkowy w pąku o u-kładzie blaszkowatym, korona 4-ropłatkowa skręcona w pąku (na prawo); poszczególne kwiaty duże kielichowe, jaskrawo zabarwione; płatki niekiedy podwójnie wycięte; częściej całe. Pręcików przeważnie 8, ułożonych w dwa lub jeden okółki; pyłek zlepiony; u rozmaitych gatunków liczba pręcików waha się od 2 — 8; słupek dolny, złożony przeważnie z 4-ch, rzadziej 5 lub 2 owocolistków i 2, 4 lub 5-ko-rnorowy, o wielu zalążkach w każdej komorze; szyjka słupka pojedyńcza ze znamieniem główkowatym lub postrzępionym (na odpowiadającą owocolistkom liczbę części). Owoc, torebka pękająca w przegródkach komór; nasiona bielmowe z prostym zarodkiem.- Rodzinę W-tych obejmuje do 300 gatunków roślin kosmopolitycznych,

w przeważnej jednak liczbie spotykanych w klimacie umarkowanym (wiele w Ameryce); kilka gatunków jest roślin ozdobnych (jak np. Fuchsje); dla celów praktycznych O. używane w b. niewielkiej ilości (np. korzenie Nocnej ś wi e c y ob.). Rodzinę dzielą w systematyce na kilka podrodzin: 1) Onagreae—z kielichowatym osadnikiem kwiatowym; rodzaje: Epilobium (Wesołek, v. Wierzbówka v. Jednołup i inne nazwy), Oenothera—Wiesiołek z mnóstwem gatunków i odmian (ob. Nocna świeca), z których gatunek O. Lamarckiana nader ważny ze stano-ska ogólno biologicznego; de-Vries, botanik holenderski, hodując w Amsterdamskim ogrodzie botanicznym ten gatunek Wiesiołka, otrzymał w przeciągu kilku lat szereg nader ciekawych jego odmian; osobniki tego gatunku wydawały w kulturach de-Vries’a corocznie kilka odmian

(pręciki przyrośnięte do słupka; owoce—torebki; gat. Isnardia Siłotka; Jussieueae—’Zielisława. 3) Fuchsieae z kielichem barwnym; owoce — jagoda; znane rośliny ozdobne. 4) Circaceae;—owoce —orzeszki; gat. Circaea—Czarnokwit v. Czarownica — ‘nik. 5) Trapeae z gatunkiem Trapanataus — Kotewka v. Orzech wodny.

Onagrinum, warownia rzymska w Pannonia Inferior, nad Dunajem, wszakże na lewym jego brzegu, a więc już w krainie barbarzyńskiej, naprzeciw miasta Bononii, na prawym brzegu leżącego, z załogą piątego legionu; dzisiaj No-wy-Sącz albo, według zdania innych geografów,

S. Dr*.

Onanizm (łac. Onanismus, franc, i niem. Onanie) nazwa błędnie nadawana samogwałtowi (ob.) od imienia O na na, syna patryar-chy Judy, ponieważ grzech Onanów polegał na czem innym zupełnie (por. „Księga I Mojżeszowa“ rozd. XXXVIII, w. 8 —10).

Onaros, po grecku f,Ovapoę, po łacinie Ona-rus, kapłan Dyonizosa na wyspie Naksos, który poślubił Aryadnę, kiedy ją Tezeusz tutaj porzucił.—Por. Plutarehus, Thes. 20.

Onatas, także Onetes, po grecku ’Ovdraç, ’Ovarâç, ’Ov^tYjç, rodem z wyspy Eginy, syn głośnego rzeźbiarza Mikona, spółczesny Fidya-sza, najsławniejszy w sztuce odlewania posągów ze śpiżu, mistrz szkoły egiuetyckiej, często przez Pausauiasza jako artysta wielbiony, szczycił się wraz z ojcem z odkrycia osobnego aliażu śpiżu, na mocy którego dzieła ich na-

bierały większej giętkości i piękniejszej barwy.

Onchismus, w późniejszych wiekach A n-c hi as mo s, ’A    An chi as mus, mia

sto portowe w krainie Chaonii, w Epirze, naprzeciw zachodniej kończyny wyspy Korcyry, trzy mile na wschód od miasta Panormos, którego miano wywodzono od Anchizesa (ob.), ojca Eneasza, stąd też pewnie przez Dyonizyu-sza z Halikarnasu (1, 32) ’Ay^ioov Xi|j.y]V (=port Eneasza) zwane; dzisiaj Orchido albo Petit-Pa-lermo, a może też ruiny Hagii Saranta; według tego miasta zowie Cicero (Epist. ad Att. 7, 2) wiatr dla podróżnych, przeprawiających się z Epiru do Italii, pomyślny Onchesmites, Por. Strabon, 7, 324.

Onehestos, po grecku ’OY/Yjatóę, po łacinie Onehestus, 1) syn Pozejdona, który nadać miał miastu Onehestos (ob. niżej) swą nazwę; — 2) syn Agryosa, który przed Dyomedesem schronił się do Peloponezu. — 3) Starodawne, już przez Homera (II. 2, 506) wspomniane miasto w Beocyi, w pobliżu Haliartos, nad południowo-wschodnią kończyną jeziora Kopais, z sławną Pozejdona świątynią, stojącą w świętym gaju, na południowo-zachodnim skłonie pagórka, w wiekach starożytnych Sfinks, dzisiaj Faga zwanego; zbierali się tutaj na posiedzenia Am-fiktyonowie beoccy, a na cześć Pozejdona, zwanego Onchestios, ’OY^yjarcoę, odbywały się wspaniałe igrzyska, noszące miano Onchesta, ’Of^/jouot, pomiędzy któremi szczególnie wyścigi wozami słynęły. Por. Homer, Hymn. in. Apoll. 52 i nast.; Strabon, 9, 410, 412; Pausanias; 9, 26, 3.—4) Rzeka w tessalskiej krainie Phthio-tis, która obok miasta Eretryi i pobojowiska pod Kynoskephalae przepływa jezioro Boebeis i wpada pod miastem Demetrias do zatoki Pa-gazejskiej; Herodot zowie ją, jak się zdaje, Onochonos, ’Ov6)(wvoę, oznaczając źródła jej w sąsiedztwie miasta Skotussy (dzisiaj Supli). Por. Herodot, 7, 129, Livius, 33, 6; Pol>bius,

S. Drz.

S. Drz

18, 3, 5.

Oncholaimus, rodzaj robaków okrągłych (Nematodes), zaliczony do rodziny Enoplidae. Głowa robaków tych uzbrojona w 10 kolców; delikatne igiełki ułożone szeregami; wzdłuż samego ciała; dokoła samego otworu ustnego istnieje 6 delikatnych brodawek; istnieją gruczoły brzuszny i ogonowy. Rodzaj ten obejmuje liczne, występujące w morzach gatunki. Najpospolitsze z nich 0. papillosus — w morzn Śródziemnem i 0. vulgaris — 2 cm. w morzu Niemieckiem, trzyma się głębokości

K. K-Ö.

S. Drz.

Przezwyciężywszy twardą sztywność staro-egi-netyckiego stylu, tak miał go wydoskonalić, że posągi jego wyrobu mierzyć się mogły z staro-atyckiemi skulpturami. Bezpośredni też może brał on udział w wykonaniu przesławnej szczytowej grupy eginetyckiej, zdobiącej dzisiaj Glip-totekę w Monachium; w każdym razie uważać go należy za znakomitego artystę, ujawniającego ogromny postęp w sztuce rzeźbiarskiej; dopiero bowiem na podstawie, przez niego założonej, mógł Fidyasz, łącząc obydwa wydoskonalone style szkoły staroatyckiej i eginetyckiej, stworzyć majestatyczne ideały najprzedniejszych bóstw greckich. Szczególnie umiał O. także wielkiemi figurami, w treściwą całość historyczną zestawionemi, zdobić świątynie i portyki. Do najprzedniejszych dzieł jego, które pomiędzy r. 476—456 przed Chr. powstały, liczyły się: J) Herakles, ze śpiżu ulany, 10 łokci wysoki, w prawym ręku maczugę, a w lewym łuk dzierżący, dar Taryjczyków, do Olimpii przeznaczony; 2) Apollo, również ze śpiżu, zdobiący świątynię bożka w Pergamon, w starożytnych wiekach dla wielkości i sztuki znakomitej bardzo podziwiany; 3) Hermes, niosący barana pod ręką, również do Olimpii przeznaczony, wykonany z pomocą ucznia jego, Kalli-telesa, 4) Demeter, ze śpiżu ulana dla Figalej-czyków, podobno z głową i grzywą końską, na wzór starego bożyszcza drewnianego, które w pożarze spłonęło, przed inueini dziełami przez Pausaniasza (8, 42, 4) sławiona; 5) rydwan zwycięski Hierona, władzcy Syrakuz, w cztery rumaki zaprzężony, również ze śpiżu, przeznaczony na ozdobę świętego gaju Olimpijskiego, ja-, ko i 6) grupa bohaterów greckich pod murami Troi, losujących o zaszczytną walkę z Hektorem; 7) liczniejsza jeszcze grupa posągów, na koniach i pieszo, wykonana razem z Kalyntho-sem, którą Tarentyńczycy ślubowali w świątyni Delfickiej postawić.

Onate, miasto w Hiszpanii, w prowincyi Guipuzcoa, dawniej stolica hrabstwa i siedziba uniwersytetu. M-ców około 6 000 (r.    1887).

r.

Przemysł dosyć rozwinięty obejmuje wyroby z żelaza, miedzi i Skóry.

3 mm.

1—10 stóp.

Oncła, nazwa srebrnej monety maltańskiej,

w. w. w.

S. Drz.

Onazyas, po grecku ’Ovaaîaç, po łacinie Onasias, także OnataS, chociaż mylnie, zwany, malarz grecki, który w Plateach, w przedsionku świątyni Ateny Arei, na obrazie pierwszą wyprawę Argiwów przeciw Tebańczyków przedstawił; jak spółczesny sławnego Polignota żył około r. 460 przed Chr.

wartości cokolwiek wyższej od talara.

Oncia, nazwa złotej monety sycylijskiej, wartości 4 rub. 65 kop. Oncye bywają: poje-dyńcze, podwójne, popiętne i podziesiętue.

Oncidium—M o t y 1 n i k, albo Wardżyca rodzaj z rzędu S t o r c z y k o w a ty c li— (OrcM-daceae) zawierający około 200 gatunków prze-

Onca, oh. Jaguar.

w .w. w

Once, U ki a, Der cli ein, nazwa srebnej monety marokańskiej, wartości około 1272

kop.

W. W- w.

w. w. w.

Oncetto, nazwa złotej monety neapolitań-skiej, wartości 4 rub, 50 kop.

Onchesmos, także O nchismos, po grecku ’OYXW^ç> ’Oyx^oç, po łacinie On dies mus, ważnie amerykańskich, rosnących jako epifity;

S. M.

„Das Zeitalter der

M. Kr.

St. A K.

S M.

St. Min.

rybę rozpowszechnić w europejskich

Cz. St.

kwiatostany jednoosiowe lub obficie rozgałęzione; kwiaty koloru białego lub różowego; warga (płatek wewnętrznego okółka) ścieśniona u podstawy—dalej rozpostarta; płatki u b. wielu gatunków plamiste. Storczyki tego rodzaju hodowane są jako rośliny ozdobne na drzewach lub w wiszących koszach; do hodowli używa się ziemi mieszanej ze szczątków roślinnych (mchów) i piasku.

Oncken Wilhelm, historyk niemiecki, (* d. 19 grudnia r. 1838 w Heidelbergu). Kształcił się w uniwersytetach: w Heidelbergu, Getyndze i Berlinie. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich przez cztery lata (1862 — 1866) był prywat-decentem filologii i bistoryi przy uniwersytecie Heidelberskim. W r. 1866 otrzymał katedrę nadzwyczajną historyi w Giessen, a w r. 1870 tamże stanowisko zwyczajnego profesora historyi. Od r. 1873 pełnił obowiązki deputowanego od m. Giessen do sejmu heskiego; od r. zaś 1874 do 1876 —obowiązki członka sejmu cesarstwa niemieckiego (Reichstag). Pisał dużo, przeważnie rzeczy ściśle i specyal-nie naukowych. Najważniejszemi z jego rno-nografij] historycznych są: 1) „Athen und Hellas“ (Lipsk 1855—1866, 2 części); 2) „Stadt, Schloss und Hofschule Heidelberg“ (Heidelberg,

3-ie wydanie 1885); 3) „Die Staatslehre des Aristoteles“ (Lipsk 1870—1875, 2 części); 4) „Oesterreich und Preussen im Befreiungskrieg“ (Berlin 1876—1879, 2 tomy). W r. 1877 przedsięwziął Oncken wielkie wydawnictwo zbiorowe p. n. „Allgemeine Geschichte in Einzeldarstellungen“ ukończone w r. 1894. W skład pomnikowego tego wydawnictwa weszły nader sumiennie naogół opracowane dzieje nie samej tylko Europy, lecz całego cywilizowanego świata, zawarte w 32-ch dziełach pióra 25 najsławniejszych historyków niemieckich, z których każde liczy po kilka tomów. Do wydawnictwa, podzielonego na IV serye (I-a — starożytność, Il-a —wieki średnie, Ill-a —czasy nowożytne, IV—dzieje najnowsze), O. sam opracował monografie następujące: „Das Zeitalter Friedrichs des Grossen“, włączoną do seryi III (1881 —1895, 2 tomy);

Revolution, des Kaiserreiches und der Befreiungskriege“ (1884—1886 ,    2 tomy); „Das

Zeitalter des Kaisers Wilhelm“ (1890 — 1891, 2 tomy), zaliczone do ser>i IV-ej.

Oncken August (* 1844 w Heidelbergu), wybitny niemiecki ekonomista. Studya odbywał w Monachium, Heidelbergu i Berlinie. W r. 1872 został docentem prywatnym ekonomii politycznej w szkole wyższej agronomii w Wiedniu, w r. 1877 profesorem wyższej szkoły technicznej w Akwizgranie, a w rok później profesorem zwyczajnym w uniwersytecie w Bernie. Od r. 1886 prowadzi tamże przy wydziale prawnym „Seminaryum ekonomii i spraw konsularnych“. Zajmował się historyą ekonomii i statystyką. Z ważniejszych prac ogłosił: „Untersuchung über den Begriff der Statistik“. (Lipsk 1870), „Adam Smith und die Kulturgeschichte“ (Wiedeń 1874); Die Maxime: „Laissez faire et laissez passer“, „ihr Ursprung, ihr Werden“, (Bern 1887), „Oevres économiques et philosophiques de F. Quesnay“ (Paryż 1888). Ogłosił nadto szereg rozpraw.

Oncoba, rodzaj roślin z rodziny Bixacae— (Arnotowatych); tworzą go drzewa i krzewy, wyrastające w Afryce podzwrotnikowej, częstokroć pokryte kolcami, o liściach naprzeciwległych i najróżnorodniejszym układzie kwiatów. Poszczególne kwiaty dwupłciowe. Owoce mięsiste gładkie lub pomarszczone. Najpospolitszy gatunek— 0. spinosa Forsk. o jadalnych owocach, ochładzających, O. monacauthai in. Oncodes, owad, ob. Henops.

Oncopteris. Rodzaj drzewiastych paproci kapalnych, znalezionych w pokładach kredowych Czech (w piaskowcach tego okresu) szczególniej w okolicy Ujezda Kamenného. Spotykane są nawet pnie skamieniałe tego rodzaju paproci; liście okrągłe, ułożone gęsto w pionowe szeregi; blizny po opadłych liściach w kształcie podwójnego znaku V—z odwróconemi ku sobie stronami otwartemi, są to miejsca wiązek naczyniowych, które w tych miejscach wchodziły do ogonków liści. Opisano dotychczas dwa gatunki tego rodzaju paproci: O. Nct-twalli i O. kauniciana.

Oncorhynchus—rodzaj ryb kościstych (Teleo-stei), z podrzędu otwartopęcherzowych (Physo-storni), z rodziny łososiowatych (Salmonidae), bardzo blisko spokrewniony z rodzajem Salino-, różni się od tego ostatniego głównie tem, że płetwa odbytowa posiada zawsze więcej niż 14 promieni. Znanych jest około 10 gatunków rodzaju Oncorhynchus, zamieszkujących brzegowy pas oceanu Spokojnego w jego północnej i środkowej części. Najpospolitszy gatunek Oncorhynchus ąuinnat (Salmo ąuinnat), który pod postacią konserw w blaszankach w ogromnej ilości spotyka się na rynkach europejskich. W ostatnich czasach starają się wspomnianą rzekach.

Ondatra, ob. Piżm o szczur,

Qndava, Ondova, rze^a na Węgrzech, wypływa z Karpat, w połn. części komitatu Saro-skiego, przerzyna kom. Zempliński w kierunku południowym, przybiera dopływ Topli (Ta-polyw) i wraz z nim formuje górny, bieg rz. Bodrog (ob.). Długość O-y wvnosi 134 kim.

Ondereet Karol, literat belgijski, (* w Gan-dlawie r. 1804—f r. 1868 tamże). Był z początku robotnikiem introligatorskim, później został profesorem deklamacyi w konserwatoryum gandawskiem. Jest autorem wielu komedyj i dramatów; pisał wyłącznie w języku flamandzkim. Utwory jego wykazują głęboką znajomość sztuki dramatycznej i cieszyły się ogrom-nem powodzeniem w Belgii i Hollandyi. Naj-

(Amsterdam, 1892, 2 tomy).

Onderrabia, miasto w Hiszpanii, ob. Fuen-terrabi a.

Ondricek Franciszek (* 29 kwietnia 1879 w Pradze), skrzypek czeski. Początkowo gry na skrzypcach udzielał mu ojciec, członek orkiestry teatralnej. W czternastym roku życia O. wstąpił do konserwatoryum praskiego, z którego po trzech latach pobytu, przeniósł się do konserwatoryum paryskiego, gdzie w ciągu dwóch lat pracował pod kierunkiem Mas-sarta, a na egzaminie ostatecznym zdobył pierwszą nagrodę. Odtąd grywał we wszystkich większych miastach Europy i Ameryki, doznając wszędzie powodzenia zupełnego. Z jego zalet wirtuozowskich, krytyka wszechświatowa podnosiła zwłaszcza ton piękny, oraz dużą

A. Pol.

zeszytów 8).

Onega, miasto pow. gub. Archangielskiej, nad rz. Onegą (ob.), o 5 w. od jej uścia do zatoki Oneski ej (ob.). Posiada szpital, dom dla ubogich ze schroniskiem dla dzieci, kilka szkół; 3 000 m-ców, trudniących się rolnictwem, hodowlą bydła, rybołówstwem i handlem.—Uście rz. Onegi było zamieszkane prawdopodobnie już w w. XV („Ustjenskaja“ lub „Ustjanskaja“

Hr.

Hr.

z. w.

ważniejsze z nich są: „Baudouin à la hache“, dramat liryczny w czterech aktach i „Lionne des Flandres“, komedya w trzech aktach. Szczegółowy wykaz jego utworów znaleźć można w pracy Frederiksa i Van den Branden „Biographie des littérateurs néerlandais

A. G.

sprawność techniczną.

Ondyny albo U ndyny (łr. ondine, od łac. unda—woda), mniemane boginie wodne pogańskich Litwinów, mające w postaci dziewic zamieszkiwać wody rzek i wielkich jezior. Według podań ludu miały one w noc jasną, księżycową wypływać na powierzchnię wody i wdziękami uroczemi, pląsami i śpiewem zwabiać młodych chłopców, pozbawiać ich rozumu i topić (porów. Meluzyna; Świtezianka-, Niksy). Wyobrażenia jednak o O-ach litewskich, czysto fantastyczne, nie znadują potwierdzenia i nie spotykają się w żadnym źródle mitologji litewskiej. Uważać je należy za zmyślone w nowszych wiekach rozszerzenie systemu Paracelsa (f 1541) duchów żywiołowych rodzaju męskiego i żeńskiego, które on poumieszczał w wodzie, ogniu itd. Podania o boginiach wodnych służyły poetom i muzykom za przedmiot do ich utworów; tak np. między innemi Fryd. de la Motte Fouqué, romantyk niemiecki, napisał głośną i pełną wdzięku baśń poetycką p. n. „Undine“, o nimfie wodnej, zakochanej w rycerzu (Beri. 1811, wyd. 26-e 1887). Zaznaczymy też, że w związku z podaniem o O-ach nazwy tej u-żył Ksaw. Wolfgang, lekarz druskienicki, za nagłówek pisma, wydawanego w piątym dziesiątku zeszłego stulecia, mianowicie „Ondyna Druskienickich źródeł, pismo zbiorowe dla zdrowych i chorych“ (Grodno 1844 — 46,

A A. K.

wołost’); w końcu w. XVI istniała tutaj wieś z cerkwią, zamieniona w r. 1780 na miasto powiatowe obwodu (obłast’) Archangielskiego.— Oneski powiat gub. Archangielskiej przytyka do płd. i wschód, brzegu zat. Oneskiej, od płd. graniczy z gub. Ołoniecką. Powierzchnia p-tu—25 402₉ w. p (wedł. Strjelbickie-go), w tern pod jeziorami—286,7 w. Grunt przeważnie błotnisty, w płd. części p-tu miejscami piaszczysty lub gliniasty. Pow. O-ski posiada do 100 rzek, z których największa Onega, tudzież około 500 jezior, z których największe jez. Koże (Koże-oziero) na granicy gub. Ółonieckiej. Pow. O-ski liczy 40 000 m-ców (przeważnie prawosławnych), trudniących się rolnictwem, hodowlą bydła, rybołówstwem, leśnictwem, polowaniem, handlem i in. Powiat posiada około 270 różnych zakładów przemysłowych (garbarnie, młyny, tartaki leśne, cegielnie i in.).

Onega, rzeka, należąca do gub. Ółonieckiej i Archangielskiej, bierze początek w pow. Kar-gopolskim gub. Ółonieckiej; za źródło O-gi u-ważają zwykle jez. Łącze — wtedy długość jej wynosi 401 w. (wedł. Strjelbic.). Rezerwoar O-gi zajmuje 52 146 w. Q (wedł. tegoż). Szerokość O-gi w górnym biegu 100 — 125 sąż., w dolnym 150 — 200 sąż., koło miasta O-gi 450 sąż., w uściu do 1 ¹/₃ w. W pięciu miejscach rzeki znajdują się katarakty, które utrudniają żeglugę, atoli spławna jest O. na całej długości. O. posiada dość obszerną deltę (5—6 w. szerok.), pośrodku której leży wyspa Kio. Główne dopływy O-gi: Wołoksa, Kena, Mosza i Koża. O. wpada do zatoki Oneskiej.

Onegdajski, pseudonim Edwarda Żeli g o-w s k i.

Onegit minerał. Nazwa ta ściąga się do szczególnego występowania minerału getytu; są to mianowicie wiązki lub igły pojedyńcze getytu tkwiące w kwarcu na wyspie Wilczej jeziora Oneskiego.

Oneglia, miasto we Włoszech, w prowincyi Porto Maurizio, przy uściu rzeki Impero do zatoki Genueńskiej i drodze żelaznej z Genui do Ventimilii. — Przez rzekę Impero prowadzą dwa mosty żelazne, po 100 metrów długości. Znajduje się tu trybunał, więzienie, gimnazyum, seminaryum nauczycielskie, instytut głuchoniemych, teatr, kąpiele morskie, kilka fabryk. Z O-i wywożą dosyć znaczną ilość wina, oliwy i owoców; port w O-i odwiedziło w r. 1894: 297 statków o pojemności 42 305 tonn. Mieszkańców 7 286 (1881). O. jest miejscem urodzenia Andrzeja Dorii.

Oneia, One j śkie góry, grecku V0veta opTj (= góry Ośle), po łacinie Onei montes, pasmo górskie, ciągnące się w południowej części wązkiego wybrzeża od ziemi Korynckiej w głąb krainy Megaryjskiej, wysokie około 600 metrów; dzisiaj zwane Heksamilia; rozróżniać od niego należy grzbiet górski, Oneion,

Hellen. 7, 1, 15.

K. B.

A. G.

A. G.

no ”Oveiov, Oneum zwany, wznoszący się na wschód od Koryntu, z kilku przełęczami, broniący przystępu do półwyspu Peloponeskiego, a stąd wielkie znaczenie mający dla ludów greckich, które tutaj nieraz krwawe walki toczyły.—Por. Thucydides, 4, 42—44; Xenophon,

S. I)rz.

Oneida, jezioro w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., w stanie Nowojorskim, zajmuje przestrzeli 199 kim. □ i przepływa przez rz. O., która, połączywszy się z Seneca, tworzy rz. Oswego, bardzo rybną. W miejscu połączenia się kanału Erie z jeziorem O. leży miasto tejże nazwy, liczące do 7 000 m-ców (1890 r.) słynne z handlu chmielem. Nazwa jeziora i miasta pochodzi od plemienia indyjskiego O., odłamu I r o k ó w (ob.), którego resztki, w liczbie 1 716 osób, zamieszkują okrąg Green Bay w stanie Wisconsin.

OVeil Henryk, malarz angielski (* w r. 1817 w Petersburgu), w wieku dziecinnym przybył do Anglii i kształcił się w akademii londyńskiej. Wykonał śród innych następujące dzieła: Ostatnie chwile Mozarta, Sen królowej Katarzyny, Powrót wędrowca, Rut i Noemi, Wymarsz do Krymu, Powrót z Krymu, Wyjazd Maryi Stuart z Francyi, Potęga muzyki, Ostatnie chwile Rafaela, Epizod z życia Lutra w Erfurcie, Tintoretto malujący swoją córkę na łożu śmiertelnem.

O’Neill sir Turlough, lord irlandzki Tyrone (* około r. 1530—f we wrześniu r. 1595). Pomimo bardzo bliskich stosunków z kuzynem swoim sławnym Shane O’N-em, skorzystał z tego, że Shane więziony był przez Anglików i zamierzał wziąć nad nim górę jako naczelnik klanu (1562). To wywołało niezadowolenie ze stronyShane’a i pociągnęło oziębienie stosunków między krewnemi, co przedewszystkiem wyzyskał rząd angielski. Niebawam Turlough pogodził się z kuzynem, zawarł przymierze z 0’Donnel-lem i zdobywał coraz więcej -wpływów w klanach Mac-Donnellów i Mac-Qulinów. Zaniepokojeni Anglicy chcieli go uwięzić, ale on zniweczył ich plany (1568). W r. 1572 sprzeciwił się planom hr. Essex, który zmyślił wyprawę przeciwko Szkocyi, ażeby opanować Antrim. Elżbieta rozkazała wtargnąć do Tyrone. Turlough poniósł z tego powodu wielkie straty, przy tern jednak użył tyle zręczności dyplomatycznej, by paraliżować kroki Anglików, że cała wyprawa uchodzić może na chybioną. Pokój został zawarty d. 27 czerwca r. 1575. W r. 1579 0’N. zwów chwycił za broń, gdyż uważał się za pokrzywdzonego i żądał od Anglików nowych ustępstw. Anglicy, bardzo zajęci gdzieindziej, skłonni byli do pertraktacyi z nim, co też miało miejsce w Benburb we wrześniu r. 1580. W r. 1563 Turlough wtargnął do Tyrconnelu, ponieważ nie otrzymał przyrzeczonego zadośćuczynienia. Wtedy był pobity pod Drumleen przez O’Donnell a. Rząd angielski, nie mogąc go całkowicie pokonać przy pomocy oręża, przez intrygi zdziałał to, że wywołał zatarg, między nim a hr. Tyrone, z powodu tytułów i posiadłości; przeciwnicy stoczyli z sobą cały szereg bitw, które obydwóch ogromnie osłabiły. Ostatecznie Tyrone pokonał go, wtedy Turlough otrzymał pomoc ze strony Anglii; ale w r. 1594, pomimo podeszłego wieku, instynkty wojownika znów wzięły w nim górę; po wielu walkach Tyrone zrównał z ziemią jego zamek Srabanć; wtedy Turlough zmuszony był schronić się do ruin sąsiednich, gdzie też wkrótce umarł.

O’Neill sir Phelim, patryota irlandzki Wokoło r. 1604—f 1653 r.). Syn poprzedniego, wszedł do irlandzkiej Izby gmin r. 1941. W tymże roku przystąpił do spisku lir. Antrima, który pragnął działać w Irlandyi na korzyść Karola I. Phelim opanował zamek Charlemont (22 paźdz.), wydał proklamacyę do ludu i był wyznaczony naczelnym dowódzcą armii północnej. W Newry d. 4 listopada odczytał deklaracyę, która zalecała stać przy królu; ułożył ją wspólnie z Rory Maguireem. Król upoważniał w niej Irlandczyków, aby powstali przeciwko parlamentowi dla obrony własnych swobód. Manifest ten wywołał wielkie wzburzę nie. Dn. 15 listopada 0’N. opanował Lurgan ale już d. 22 tamże poniósł klęskę. Wtedy posunął się dalej w kierunku półn.-wschodnim i zajął miasto Strabane, gdzie ufortyfikował się. W styczniu roku 1642 próbował oblegać Droghedę, ale był zmuszony po kilkunastu daremnych wysiłkach cofnąć się do Armagh. Przyczyniło się do tego zjawienie Ormonde’a z wojskiem. 0’N. cofa się dalej do Charlemont; pomimo energicznego oporu był rozbity pod Glenmaquin, bronił rozpaczliwie szczególnie wąwozu Blackwater. Po tej porażce cofnął się do fortecy Montoy, a po jej zdobyciu (26 czerwaca) znów wrócił do Charlemont. Nie posiadał teraz ani środków, ani amunicyi, a wojska jego zaczęły się buntować. Owen Roe O’Neil pośpieszył mu z pomocą, ale pozbawił go dowództwa naczelnego. To wywołało oziębienie stosunków między krewnymi, co wyszło szczególnie na korzyść rządowi angielskiemu. D. 6 września 1650 po walecznęj obronie Charlęmont forteca musiała się poddać. 0’N-wi udało się umknąć i ukryć na wysepce w hrabstwie Tyrone. Zdradzony przez jednego ze swych krewnych, Filipa Roe Mac Hugl O’Neill’a, był schwytany przez Anglików w lutym 1653 r.; najwyższy sąd w Dublinie skazał go jako zdrajcę na śmierć; wyrok wykonano 10 marca.

Oneiromancya, sztuka wróżenia ze snów (z greckiego ovsipoç — sen i [lavteta—wróżenie), najbardziej rozpowszechniona w starożytności i dziś jeszcze między ludem dość używana. Wróżenie ze snów opierało się na rozpowszechnionym ogólnie poglądzie, że sen jest natural

Zeusa, ukazującego się śpiącemu Agamemnono-wi, by mu zwiastować wolę bóstwa

Oneizah, miasto w Arabii, w prow. Kasim, na północ od Nedżedu, nad rzekami: Uadi i Rumem; według Hubera liczyło w r. 1880 20 000 m-ców. Przez szereg lat O. był najwięcej handlowym punktem Arabii środkowej, obecnie jeszcze posiada podwójne mury okalające. Przez zatokę Perską wywożą z O. głównie konie arabskie i daktyle.

Onelik nazwa złotej monety tureckiej, równej 12 piastrom, a przedstawiającej war-

w. w. w.

Onecnta, miasto w Ameryce Północnej, w stanie New-York, nad rzeką Susquehanna; warsztaty kolejowe, handel chmielem. Mieszkańców 6 272 (1890).

Onezander, oh. Ono zander.

Oneska zatoka znajduje się w płd.-zach. części morza Białego. Największa długość zatoki 100 w., największa szerokość 70 w. Od pin. zatokę zamyka grupa wysp Sołowieckich, położonych w samym środku zatoki. Do zatoki O skiej wpada sporo rzek i rzeczek, z których największe: Ljetnjaja Załotica, Puszłachta, Ni-menga, Koleźma, Suma, Wirma, Kuz, Soroka, Szuja, Kem’. Głębokość zatoki rozmaita (od 4 — 45 sążni). Wszystkie prawie wyspy położone są wzdłuż płd.-zach. pobrzeża zatoki, gdzie tworzą zapory (t. zw. Oneżskija szchery); największe z tych wysp: Mjagostrow, Kondostrow, Bolszoj Szużmuj, Małyj Szużmuj, Sumostrow, Kedostrow, Manikostrow, Sedostrow, Boi. Sosnowiec i Perchłuda. Żegluga pomiędzy temi „szcherami“ niezmiernie utrudniona wskutek mnóstwa mielizn i kamieni. Przez ³/₄ roku nad zat. O-ską wieją wiatry od płd.-zachodu, i tylko latem prawie ustają, zmieniając się u wschodu wejścia do zatoki wr wiatry wschodnie. Hr-

Oneskie jezioro, położone w gub. donieckiej, po jez. Ladoga największe w Europie, powierzchnia jez. O-go, łącznie z wyspami, wynosi (wedł. Strjelbic.) 8568.9 w. □ (9751.1 kim. □); jest ono półtora raza większe od najrozleglej-szego jez. zachód.-europ. Wener i 18 razy większe od jez. Genewskiego. Największa długość jez. O-go 210 w., największa szerokość 85 w. Pod względem budowy jezioro O. można rozdzielić na dwie części za pomocą linii, przeprowadzonej od m. Pietrozawodzka do u-ścia rz. Wodły. Cała połudn. część jeziora tworzy jeden obszerny zbiornik z dosyć równą linią brzegową, północna zaś część przedstawia mnóstwo wąskich i długich zatok. Taki charakter brzegów znacznie wydłuża linię brzegową, dochodzącą do 1 200 w. Brzegi, przeważnie wzniesione, w połn. i zach. części jeziora pokryte są lasem, w połudn. zaś części nizinne i bagniste. Jez. O. przyjmuje cały szereg dopływów, z których najznaczniejsze: Wodła, Andoma i Wytiegra. Przyjniując, prócz tego, jeszcze mnóstwo rzek i rzeczek, wypływają-

nym środkiem porozumiewania się ze światem nadzwyslowym i że wędrująca dusza śpiącego obcuje z bogami i zmarłymi przodkami i od nich otrzymuje rady, nakazy i wskazówki na przyszłość pod postacią obrazów. To pociągnęło za sobą usiłowanie wytłómaczenia obrazów sennych. Jednocześnie starano się celowo wywołać takie objawienia senne. U większości ludów pierwotnych znachor lub szaman za wynagrodzeniem podejmuje się sam zapaść w sen i przy pomocy wypróbowanych środków zniewolić bogów lub przodków do objawienia losów przyszłych danej osoby. Ten sposób wróżenia tość 6 rubli, istniał jeszcze u Greków i Rzymian. Kapłani peruańscy używali roślin silnie narkotycznych, jak np.,. Datura sanguinea, w celu otrzymania objawienia od bogów lub przodków. Józef i Daniel zdobyli wpływ i stanowisko jako tłómacze snów. W Assyryi na platformie piramidy było specyalne pomieszczenie dla assyryjskiej Sybil-li, którą w czasie snów nocnych nawiedzał bożek wyroczni. Z urzędem, jaki zajmował Daniel przy boku Nabuchodonozora, spotykamy się już w starobabilońskim wierszu o Jzduba-rze, któremu zawsze towarzyszył jego tłóinacz snów, Cabani. Egipcyanie dla tych celów u-ciekali się do hypnotyzowania przez wpatrywanie się w błyszczące przedmioty. U Greków i Rzymian Wyrocznie Snów, prócz specyalnych WyroczniSmierci, znajdowały się zwykle w świątyniach Eskulapa; chorzy albo zamiast nich kapłani kładli się w skórach baranów, świeżo przyniesionych w ofierze bogom; stosownie do rodzaju snu były stosowane odpowiednie środki lecznicze. Dla szerokich warstw ludowych istniały specyalne senniki, w których wytłómaczone było rzekome znaczenie poszczególnych snów. Najstarszy sennik w ułamku na cegiełce znaleziono w bibliotece w Ni-niwie. W starożytności klasycznej cieszył się szczególną powagą, jako najdokładniejszy i o-party na głębszych zasadach, sennik Ar te miel or os a p. t. „Oneirokritika“. Wkrótce po wynalezieniu sztuki drukarskiej ukazała się ta książka w tłómaczeniu łacińskiem i niemiec-kiem. Sennik mahometański po francusku, podług tekstu arabskiego, wydał Vattierp. t.

„L’oneirocrite musulmane“ (Paryż 1664). W nowszych czasach filozofowie natury, jak G. H.

Shubert („Die Symbolik des Traums“ —Symbolika snów, Lipsk 1862; i P f a f f („Das Traumleben und seine Deutung“ — Życie w czasie snu i jego znaczenie, Poczdam 1873) pragnęli uratować wiarę w sny, ale to nie na wiele się przydało, senniki znajdują posłuch tylko u ludu i bywają sprzedawane najwyżej na jarmarkach. Źródła: Büchsenschütz „Traum und T. im Altertum“ (Berlin 1868); Lenor-mant „Die Magie und Wahrsagekunst der Chaldäer (poniemiecku, Jena 1878).

Oneiros, U Greków bożek snu, upostaciowany przez Homera w osobie Nestora posła

r.

a. o.

Hr.

rodot, 7, 214.

Onetor po grecku ’OvfjTiap: 1) kapłan Zeusa Idajskiego w Troi, który takiego zażywał w mieście znaczenia, że czczono go niemal jako boga; syna jego Laogenesa zabił Meriones.—Por. Homer, II. 16, 603 i nast.; — 2) syn Frontisa, sternika Menelaosa. Por. Pausanias, 10, 25, 2; —3) syn Filonidasa, rodem z attyckiego obwodu Melite, w porozumieniu z dziewierzem swym Afobosem, opiekunem Demostenesa, podstępnym sposobem wydarł majątek wielkiemu mówcy; prawdopodobnie synami jego byli trye-rarchowie Onetor i Filonidas. Por. Demosthe-

S. Drz.

Commodi“ 1.

4, 9.

w. w. w.

cych z całej masy jezior, otaczających jeż. O., ostatnie tworzy rozległy zbiornik wody, zajmujący do 58 328 w. Q (wedł. Strjeblic.). Jedyną rzeką, wypływającą z jez. O-go, jest rz. Świr’, wpadająca do jez. Ladoga. Najznaczniejsze zatoki jez. O-go: Pietrozawodzka (17 w. dług.); Kondopożska (30 w. dł.), do której w zach. części wpada rz. Suną z wodospadem Kiwacz; Liżemska (35 w. dł.); Unicka (45 w. dł.); Wielka (guba Wielikaja [20 w. dł.]); Powieniecka (najw. szerok. 20 w.). Największa z wysp jez. O-go — Klimieckij ostro w (24 w. dług. i 7 w. szerok.)—dosyć gęsto zaludniona. Największa głębokość jeziora do 68 sąż. (124 m.). Główne przystanie jeziora: Brusno, Szoksza, Pietro-zawodzk, Sołomino, Sujsari, zat. Kondopożska, Wat-Nawałok, Liżma, zat. Unicka i Powieniec. Na jeziorze znajduje się 17 latarni i 7 sygnałów.

Onesto da Bologua, poeta liryczny włoski z XIII i XIV w. Wiadomo o nim to tylko, że żył jeszcze w r. 1301 i był cokolwiek młodszym od G u it ton a d’Arezzo (ob.) i Cino do Pistoia, z którymi utrzymywał korespondencyę. O. zaliczany bywa do szkoły metafizycznej Guido Guinicellego; poezye jego dochowały się w stanie ułamkowym, z czego wynika nadzwyczajna zawiłość. Pozostawił: dwie piosenki, jedną „Callata“ i 11 sonetów. —Por. Nannucci „Manuale della lett. ital. del primo secolo“ (I, 53); Gaspary „Storia della lett. ital.“ (I, 92). R-Onetes, po grecku ’Ovïjnjç, Grek, rodem z miasta Karystyi, który perskiemu królowi Kserksesowi drogę miał wskazać przez góry Oetejskie do wąwozu Termopylskiego.—Por. He-

S. Drz.

nes, or. in Aphob. 1, str. 831.

Onezykritos, także Onezykretos i One-z y k r a t e s, po grecku ’OvY]oixpitoę, ’Ovïjaîxpy]-toç, ’OvTjatxpaToç, po łacinie Onesicritus, One-sicretus, Onesicratus: 1) Rodem z wyspy Eginy, albo, według innego źródła, z Astypalei, wysepki, w pobliżu Krety położonej, uczeń Dyo-genesa Cynika, towarzyszył Aleksandrowi Wielkiemu w wyprawie, do Azyi podjętej, i zażywał u niego, dzięki rzutkości umysłu swego i pochlebstwom, wielkiego miru, tak że król ów wysłał go nietylko w poselstwie do indyjskich gymnosofistów (ob.), lecz mianował także pierwszym sternikiem, ap^ixoßepv/jr7]<;, floty, jaka pod wodzą Nearchosa nieznane naonczas południowo-zachodnie wybrzeża Azyi zwiedzić miała, a po dokonaniu niebezpiecznego zadania, którego zasługi wprawdzie głównie Nearchowi przypisać należy, w Suzie nawet złotym wieńcem odznaczył. Skreślił też O. obszernie dzieje Aleksandra, w których także kraje zwiedzane, a mianowicie Indye z wszystkiemi ich cudami] opisał. Diogenes Laërtius (6, 84) porównywa go wprawdzie z Ksenofontem, biografem Cyrusa, lecz późniejsi pisarze, jak Gellius, a szczególnie Strabon, bardzo nizko cenią wartość historycznego dzieła O-a, ponieważ zbyt przesadnym jest w pochwałach Aleksandra, a z tego powodu i nieścisłym w przedstawianiu poszczególnych faktów; w dziele swem też podawał często ku rozrywce czytelnika wierutne bajki. Plutarch i Plinius powołują się nieraz na wieści, z niego zaczerpnięte. Drobne szczątki tego dzieła, jakie się dochowały, wydali: Geier ,:Alex. histor. script.“, str. 74—108; Miiller ,.Script, histor. Alex. M.“, str. 47 i nast., w Duebnera wydaniu „Historyi Arryana“. Por. Voss. J. G., De hist. Graec., tom I, str. 94 i nast.; St. Croix „Examen critique des hist. d’Alex.“, str. 38, 755 i nast. — 2) Nauczyciel rzymskiego cesarza Kommodusa, który mu grecką literaturę wykładał.—Por. Łanipridius „Vita

S. Drz.

Onezymos, po grecku ’Ovfpqioç, po łacinie Onesimus: 1) Spółczesny biograf rzymskiego cesarza Probusa i następców jego; z dzieła jego pilnie korzystał historyk Vopiscus. Por. Vo-piscus, Prob. 5.-2) Niewolnik Filemona w mieście Kolossai, opuścił służbę u pana swego i uciekł do św. Pawła, który go nawrócił i, ochrzciwszy, z listem znowu do pana odesłał.—Por. Listy św. Pawła do Filip. 10, 11; do Koloss.

S. Drz.

Ongaro Franciszek, ob. DalPOngaro Franciszek.

Ongcor, ruiny grodu starożytnego w Kambodży, ob. Angkor.

Ongul, miedziana moneta bucharska, stanowiąca jedną sześćdziesiątą część tolerdaka, a przedstawiająca wartość 3 kopiejek.

Onia albo Onium, po greckuV0via, yOviov, miasto i obwód w Dolnym Egipcie, w prowin-cyi Heliopolis, nad Bubastyjskiem ramieniem Nilu, 80 stadyów od Memphis odległe; schronił się tutaj żydowski arcykapłan Onias IV, i wybudował wspaniałą świątynię żydowską, na wzór Jerozolimskiej, która, za panowania cesarza We-spazyana zamknięta, odtąd w gruzach runęła. Por. Josephus, Antiquit. 13, 35; 20, 10. s- Drz-

Oniada, Oinaia, miasto w Akarnanii, ob. ob. Oeniadae.

Oniasz imię kilku arcykapłanów świątyni jerozolimskiej po powrocie z niewoli babilońskiej, których istnienie i chronologia są znane wyłącznie prawie z Józefa Flawiusza. Są to: 1) O. I, syn wspomnianego jeszcze w Bi-

D-r S. Y.

J. F. G.

nym.

blii (Nehem. XII, 11) arcykapłana Jadduasza. Wedle Józefa był on współczesnym z Aleksandrem Macedońskim, według księgi zaś Makka-benszów (I 12, 7, 8, 20), funkeyonował za czasów króla spartańskiego, Areusza (panował 309—265 przed Chr.), z którym jakoby prowadził korespondencyę polityczną. 2) O. II, syn Szymona przezwanego Sprawiedliwym, funkeyonował według Józefa za czasów Ptolemu-sza III (panował 246—221 przed Chr.), wedle innej zaś daty tegoż historyka umarł za panowania Seleukusa Sotera, a więc około r, 181 przed Chr. 3) O. III, syn Szymona II, wnuk poprzedniego, funkeyonował za panowania An-tyocha IV-go, króla syryjskiego (175 —164 prz. Chr.). Za jego czasów zaczął się wzmagać w Jerozolimie wpływ partyi Helenistów (zwolenników kultury i obyczajów greckich), do której należał własny brat O-a, Jazon. Ten też skłonił Antiocha przez obietnicę składania mu wielkiej sumy i popierania dążeń helenistów do zdetronizowania O-a z godności arcy-kapłańskiej i wyniesienia na nią jego, Jazona.

4) O. IV, syn poprzedniego, przeniósł się do Egiptu i zbudował tu, za pozwoleniem panującego wówczas Ptolemeusza VI-go, około r. 154 przed Chr. w mieście Leontopolis świątynię, na wzór jerozolimskiej: Świątynia ta istniała aż do jej zamknięcia w r. 73 po Chr. przez Rzymian.

Oniasz Paweł, minister Braci Czeskich w Wielkopolsce, następnie kaznodzieja w Par-eicach, skąd po zniszczeniu tamtejszego zboru (1686 r.), przeniósł się do Kłajpedy (Memla), gdzie umarł (5 października 1697 r.j. Zbierał akty i dokumenty do panowania Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III Sobieskiego. Zbiór jego pod nazwą akt Oniasz a, zawiera 5 tomów i przechowuje się w księgozbiorze zboru Reformownego w Lesznie. Kilkanaście tych dokumentów ogłosił prof. Plebański w pracy swojej: „Jan Kazimierz Waza i Marya Ludwika Gonzaga“ (Warszawa, 1862), „Encykl. powszechna t. XIX.

Onichimowski Bogusław, dominikanin {* 1797 w gubernii mińskiej — f 1836 w Car-skiem Siole). Wyświęcony r. 1814 i wysłany do Petersburga, przeznaczony został do zrazą-du kościołem w Carskiem Siole. Był spowiednikiem księżny Łowickiej, Joanny Grudzińskiej. Kościół w Carskiem Siole jemu zawdzięcza dokończenie budowy i ozdoby swoje. W rękopi-śmie zostawił przekład Katechizmu soboru Trydenckiego i Homilie. Obszerniejszy jego życiorys ob. „Pamiętnik rei. mor.“ (r. 1856 t. 31). „Enc. Kościelna“.

Onicza, miasto w Afryce wschodniej, blisko lewego wybrzeża dolnego Nigru i dopływu jego Amambary. Dzięki położeniu swemu na połowie drogi między Benue i uściem Nigru, O. jest głównym rynkiem wywozu oleju palmowego i orzechów Kola (ob.), prowadzi również ożywiony handel z ludami ościennemi.

Oniks—zwany też sardoniksem albo sardo-nikiem, materyał mineralny używany na kamee. Jest to chalcedon warstwowy czyli agat sztucznie zabarwiony przez wchłanianie roztworów barwnych w ten sposób, aby jedna warstwa była zabarwiona na czarno lub czerwono, a bezpośrednio do niej przylegająca pozostawiona w pierwotnym stanie białawo-męt-

z. w

Olliksztańskie starostwo niegrodowe, ob. Ni k sz t y.

Onikszty, po żmudzku A iks zez ej, miasteczko rząd. nad rz. Świętą, w pow. Wiłkomier-skim, w 5 okr. poi. oniksztyńskim, gm. Onikszty, o 35 w. od Wilkomierza, 101 w. od Kowna a 4¹/j, mile od st. dr. żel. libawo-romeńskiej Kupiszki. Około 3 000 m-ców w ²/₃ żydów, cerkiew par., kościół kat. paraf., dom modlitwy żydowski, sąd pokoju, st. pocztowa i telegr., szkoła gminna, apteka, targi tygodniowe niedzielne. Kościół par. katol. pod. w, św. Macieja, wzniesiony z inuru w 1514 r. kosztem króla Zygmunta I. Jestto wielka i wspaniała budowla, stojąca na szczycie stożkowatego i dość wyniosłego wzgórza. Położenie O. jest bardzo ładne w dolinie, którą z jednej strony zamyka pasmo wzgórz, a z drugiej strony rz. Święta. — Środek doliny przerzyna wąwóz zwany Szałtapis, w którym płynie strumień. W miasteczku jest kilka ładnych i starannie utrzymanych ogrodów prywatnych. Jest to starożytna osada litewska, oddawna słynąca z handlu lnem i siemieniem. Podług spisów podskarbińskich z r. 1569 zaliczały się O. do dóbr stołowych królewskich, następnie przemienione na s-stwo, które obejmowało w sobie miasto O., z obszernemi dobrami przyległemi. W r. 1766 posiadał je Zyberk, opłacając zeń kwarty złp. 6 001 gr. 12, a hyberny złp. 3 708. Do r. 1775 była w O. repartycya sądów ziemskich pow. Wiłkomirskiego, którą następnie przeniesiono do Wiłkomierza. W r. 1784 O. były m-stem głównem powiatu, utworzonego z części pow. Wiłkomierskiego, jedynym marszałkiem którego był Adam Plater. W latach 1871, 74 i 76 m-steczko całkowicie było zniszczone przez pożary. O 8 w. od O., przy trakcie do Wiłkomierza, znajduje się wielki głaz granitowy, w obwodzie 40 stóp mający, a 10 stóp wysoki. Na nim za czasów bałwochwalstwa kapłani litewcy ofiary czynili. Jest między ludem podanie że bajor (t. j. bojar) Pan-tukis, przełożony nad tymi kapłanami, dopuścił się świętokradztwa jakiegoś, za które na tym samym kamieniu gardłem ukarany został. Odtąd głaz ów zowie się Pantukie. Paraf, prawosławna O., dekanatu (błahoczynia) Wiłkomirskiego, ma 2 cerkwie i 431 wiernych (220 męż. i 211 kob.). Par. katol., dekanatu uciańskiego, ma 12 403 wiernych i oprócz kość. par. w O.,

str. 425).

Öniscus, ob. Stonoga.

Oniskiejtstarostwo niegrodowe leżało w województwie i powiecie Trockim, podług metryk lit. około r. 1532, i w tym roku posiadał je Jan Zabrzeziński, wojewoda trocki, marszałek w. ks. Litewskiego. W r. 1766 obejmowało dobra Oniszki i wieś Szakie z przy-ległościami; które dzierżył Bernard Szwykow-ski, opłacając z niego kwarty złp. 1010 gr. 15, a hyberny złp. 150. — „Encykl. Orgelbr.“ mniejsza.

Onka, po grecku ”Oyxa, także ’’Oyya, po łacinie Onca, przydomek Ateny, pod którym

czczono ją w miejscowości Onkai, w pobliżu beockich Teb; prastare miano owo uważali Grecy, przypisując zaprowadzenie kultu tej bogini w Beocyi Kadmosowi z Fenicyi, jako z fenic-kiego, albo też z egipskiego języka pochodzące; najbliższa brama tebańska zwała się też: TiôXai ’'Oyxaç ’Aôàvaç, ai ’OyxaiSsç rctSXai, albo Ogygijską (—odwieczną). — Por. Apollodorus,. 3, 6, 6; Aeschylus, Sept. 168, z komentarzem Stanley a.

Onkaim, jedna z warownych niegdyś twierdz drewnianych na Żmudzi, leżącą nad rzeką Du-bissą, od r. 1283 w historyi znana, którą do-wódzea litewskiej załogi, Swirtyłło, zdradziecko wydał Krzyżakom w r. 1304, poczem spalona została; po odbudowaniu jej komtur ragnecki zdobył szturmem w r. 1328 podzamcze i z ziemią zrównał. Pod O. miała zajść w 1345 r. wielka bitwa między wielkim mistrzem Henrykiem Dusemer a Olgierdem, w której litwini wielką klęskę ponieśli. „Enc. Org.“ większa.

Onkeion, po grecku ’'Oyxeiov, po łacinie Onceum, miejscowość albo okolica w Arkadyi,. nad rzeką Ladon, z świątyniami bóstw Demeter Erinnys, Asklepiosa i Apollina; syn Apol-lina, czczonego tutaj pod wezwaniem ’Oyxaiotrjç, 'Oyxaîoç, Oncaeo tes, Oncaeus, zwany On-k o s, ’Ovxoç, O nous, który w tych stronach miał ongi pauować, nadał podobno miastu albo-okolicy całej swe miano. Por. Pausanias, 8,. 25, 3.

ur s. F.

filię w Androniszkach, kapl. w Peliszach i na cment. grzebalnym w O. oraz oratoryum w Bur-biszkach. Gmina O. składa się z 24 starostw wiejskich, 131 wsi i ma 3 627 włościan płci obojej. W skład okręgu policyjnego O. wchodzi m-ko O., 264 wsi, 258 zaśc., z ogólną ludnością 17 098 dusz. O., zaśc. wł., pow. trocki, w 2 okr. poi., gm. Szumiszki, okr. wiejski Kie-towiszki, o 11 w. od gminy. „Sł. Geograficzny“ Onimus Ernest Mikołaj Józef (* pod Mulhousą [Alzacya] d. 6 grudnia r. 1840), lekarz paryski. Do nauk zawodowych przykładał się naprzód w Strasburgu, następnie w Paryżu, gdzie mu też w r. 1866, po obronieniu rozprawy „De le théorie dynamique de la chaleur dans les sciences biologiques“, przyznano dyplom doktorski; rozprawę wymienioną wyróżniło nagrodą paryskie towarzystwo biologiczne.— Po ukończeniu nauk osiadł O. w Paryżu, a chociaż zajął się wykonawstwem le-karskiem, pracował jednak wciąż naukowo i ogłosił wiele prac większych i mniejszych, z których zwłaszcza na wyszczególnienie zasługują zajmujące się stosowaniem elektryczności w lecznictwie, jak „Guide pratique d’électrothérapie“ (Paryż 1871 ; wyd. 3 tamże 1888) i wspólnie z Karolem Legros wydany „Traité d’électricité médicale“ (tamże 1871, wyd. 2-e

1887), za prace te w r. 1876 O. otrzymał nagrodę wielką od Akademii francuskiej, również Akademia medyczna wynagrodziła medalem złotym jego rozprawę „Les mouvements choréiques“; na wymienienie zasługuje też jego „L’hiver dans les Alpes-Maritimes et dans la principauté de Monaco. Climatologie et hygiène“ (Paryż 1894, wyd. 2-e). Wiele prac z zakresu fizyologii ogłosił w wydawanym przez K a-rola Robina „Journal d’anatomie et de physiologie“ i w innych wydawnictwach lekarskich; był także współpracownikiem paryskiej „Revue des Deux Mondes“, w której ogłosił w r. 1876 rozprawę bardzo ciekawą p. n. „La psychologie dans les drames de Shakespeare“. W r. 1873 wybrano go na członka sądu [Jurij) podczas wystawy wszechświatowej w Wiedniu. — Por. Va pereau „Dictionn. univers, des contemporains“ (wyd. 5-e str. 1385) i „Biograph. Lexicon der hervorrag. Aerzte“ (T. IV,

D-r J p.

Powstało po

S. Drz.

S. I)rz

Onkel Tom., pseudonim publicysty Ludwika H é e v e s i.

Onkelos imię uczonego prozelity żydowskiego z końca I-go wieku po Chr. Uchodzi on za autora arainejskiego tłumaczenia Pięcioksięgu,, znanego pod nazwą „Targum Onkelos“ i cieszącego się dziś jeszcze wielką popularnością śród Żydów, tak, że bywa ono drukowane przeważnie obok hebrajskiego tekstu Pięcioksięgu (krytyczne wydanie Berlinera, Berlin 1884).. Zdaje się jednak, że zaszła ta pomyłka z osobą Aquili, który również był prozelitą, a który sporządził na początku wieku Ii-go greckie-tłumaczenie Pięcioksięgu. Co się zaś tyczy o-wego tłumaczenia aramejskiego, to nie ulega-wątpliwości, że sięga ono czasów starych i że musiało powstać w Palestynie z powodu, że naród żydowski zaczął stopniowo utracać dokładną znajomość hebrajskiego, a mówił językiem aramejskim, ostateczną zaś swoją redakcyę o-trzymało ono prawdopodobnie dopiero w wieku III-ym, lub w IV-ym, i to w szkołach babilońskich. Czy zaś O. wogóle istniał, czy też nie,, to zdania uczonych są pod tym względem podzielone, ale przeważa opinia tych, którzy u-trzymują że Onkelos jest to tylko zaramaizo-wana forma wyżej wspomnianego greckiego imienia Aquili (’AxuXaç).

Onkoit, nazwa wprowadzona przez Breit-haupta na oznaczenie minerałów pro chlor y-

z. w.

D-r s. P.

D-r J. p.

z. w.

w. w. w.

Anton.

Onobalas, po greckę ’OvoßaXa?, rzeka na wschodniem wybrzeżu wyspy Sycylii, w pobliżu miasta Tauromenium, prawdopodobnie ta sama, którą Thucydides (4, 25) ’AxeoîvYjç, Plinius (Nat. Hist. 3, 8, 14) As i nés, a Vibius Sequester (4) A s i n i u s zowią; dzisiaj Alcantara.

t ó w (ob.) w żelazo bogatszych. Uboższe w żelazo prochloryty tenże autor nazywa lofoitem.

Onkologia (z gr. 6 ofXoę=guz, bolączka, ropień i ó À070Ç = słowo, nauka), nazwa dawna części chirurgii zajmującej się szczegółowo wszelkiego rodzaju guzami, obrzękami, nowotworami, ropniami i t. p., gdyż wszystko to oznaczać może wyraz grecki onlcos. Dzisiaj nazwa O. wyszła już nieomal zupełnie z użycia, stawszy się dwuznaczną, odkąd miano onkos w nauce wyłącznie dawać zaczęto tylko ropniom (po.).

Onkolomia (z gr. 0 Ó7Xoę=ropień i tś|xvw>= kraję, nacinam, przecinam) po łac. Incisio abscessus, po polsku nacięcie albo przecięcie ropnia (ob.), dziś wykonywane wyłącznie nożem; dawniej otwierano też często ropnie za pomocą żegadeł (ob.), leków żrących (por. Korozywy) lub z a w ł o k {ob.), czego się dziś już nie czyni. Celem O-i jest danie odpływu swobodnego ropie nagromadzonej w miejscu danem, cięcie więc powinno być dostatecznie wielkie i położone tak, ażeby ropa ciężarem swym własnym ku niemu spływała. Jeżeli ropień jest rozmiarów bardzo znacznych, korzystniej jest zamiast cięcia jednego, które w tym razie byćby musiało nazbyt wielkie, zrobić kilka mniejszych. Gdy ropień nie znajduje się blisko powierzchni ciała, lecz w głębi, przecięcie proste zastosować się nie da, przystąpić więc trzeba do operacyi trudniejszej, i dobierać się, robiąc cięcia warstwami, aż do zbiornika ropy ostrożnie, bacząc na to, aby nie uszkodzić części ważniejszych, sąsiednich. Po szczegóły dokładniejsze odesłać musimy do podręczników chirurgii, dodając tu jeszcze tylko, że lancet albo nóż służący do przecinania ropni, używany być nie powinien do żadnych innych operacyj chirurgicznych.

Onkozyn minerał, jestto skupienie zbite jaknajdrobniej szych osobników minerału niosko w it u (ob.).

Onlik, Onpara, Rubh, nazwa złotej monety tureckiej, równej 10 piastrom, wartości 6 rubli.

Onnaing, miasto we franc, departamencie du Nord, okręgu (arrondissement) de Valenciennes, 4 500 m-ców, stacya dr. żel. Kopalnie węgla kamiennego, wielkie zakłady metalurgiczne z odlewniami metalu, fabryki przyrządów górniczych, kadzi z blachy galwanizowanej, naczyń gospodarczych, warsztaty kolejowe, garbarnie, cegielnie, cukrownia, fabryki cyko-ryi, fajansu, musztardy, pasmanteryj. Kościół z dzwonnicą z w. XVI.

Onoba, po grecku "Ovoßa: 1) nadmorskie miasto ludu Turdetanów, noszące także przydomek Aestuaria, Aiaxooâpia w Hispania Bae-tika, pomiędzy uściami rzek Baetis (dzisiaj Guadalquivir) i Anas (Guadiana), nad moczarami rzeki Luxia, naprzeciw Insula Herculis {dzisiaj Saltes), przy głównym trakcie, w wiel-

kim łuku ku wschodowi od uścia rzeki Anas do miasta Augusta Emerita wiodącym, położone; dzisiaj Huelva z rozległemi ruinami, w których mnóstwo monet starożytnych znaleziono. — Por. Plinius, Nat. Hist. 3, 1, 3; Mela, 3, 1, 5; Strabon, 3, 143;    170. — 2) Miasto w głębi

Hispania Baetica, w pobliżu Korduby, zwane także C o no b a; dzisiaj ruiny w sąsiedztwie Villa del Carpia. — Por. Plinius, 1. c.; Itiner.

S. Drz.

S. Drz.

Onobrychis'-Esparceta. (Inny termin naukowy jHedy s arum), rodzą) roślin z rodziny Motylkowatych (Papilionaceae), rzędu Heguminosa (Strąkowych). Gatunki, do rodzaju należące, w liczbie około 80, są w większości roślinami zielonemi, rzadziej półkrzewami i krzewami kolczastemi — liście na roślinach nieparzy-sto-pierzaste, u kilku gatunkach trwałe (pozostają na roślinie w ciągu całego roku); na pewnych gatunkach ogonki liści przekształcone w kolce (ciernie). Kwiaty zazwyczaj w kwiatostanach: gronach (kątowe, boczne) albo kłosach, koloru różowego—rzadziej żółtego (budowa kwiatów jak u motylkowatych (ob. Motylkowate lub art. Kwiat); owoc — strąk półokrągły lub okrągły, nieczłonkowany, niepęka-jący, zawiera 1—2 nerkawate nasiona. — Rodzaj Esparceta rozpowszechniony w środkowej i Południowej Europie, Ameryce Północnej i A-zyi (miejscowościach nie bardzo nad poziomem morza wzniesionych). Z najpospolitszych i najważniejszych gatunków wymienić należy Onobrychis vicinefolia rosnąca dziko i uprawna Onobrychis saliva — Esparceta uprawna; ta 0-statnia jest rośliną zielną o nieparzystopierza-stych liściach (wysok. łodygi 30 —- 60 cm.); kwiatostany — kłosy dł. 5 cm.; poszczególne kwiaty blado - różowe o ciemno-karminowych nerwach na płatkach; owoce — strąki grubsze i proste w ozęści górnej, u dołu cienkie, zakręcone z grzebykowatemi zazębieniami. Dziką odmianę spotyka się w środk. i półn. Europie, Azyi Mniejszej, Syryi. Od XVIII w. E-a wprowadzono do hodowli w wielu miejscowościach Europy jako roślinę pastewną; w hodowli znana jest w kilku odmianach (z liśćmi podwójnie i potrójnie pierzastemi, gdy odmiana pospolita posiada liście pojedyńczo-pierzaste). Esparceta wymaga gruntu o podglebiu wapiennym; częstokroć wysiewają ją na suchych łąkach wraz trawą, niekiedy wraz z lucerną. Na gruncie wytrzymuje od 3 — 6 lat i daje obfity plon; u-żywa się często w stanie świeżym, jako pasza dla koni i pod tym względem przewyższa ko-' niczynę i inne rośliny pastewne; karmią E-ą

wszystkie roślinożerne gatunki zwierząt domowych. Nasiona zbiera się zwykle ze starych łodyg, obłamując je.—Po zbiorze z pola, grunt na którym rosła E-a wzmacnia się znacznie, jak to przeważnie bywa w uprawie roślin strąkowych. Używa się niekiedy E-y jako körnst. M.

Br. O

Onofryt—minerał, podwójny związek selen-ku i siarczku rtęci Hg(S, Se). Minerał ten zupełnie jest podobny z pozoru i własności do minerału metacynnabarytu (ob.)j

unoldinum, nazwa łacińska Ansbachu (ob.). Onolzbach. ob. Ansbach.

Onomakles, po grecku ’OvopiaxXvjç, po łacinie Onomad.es. 1) dowódzca Ateńczyków w wojnie peloponeskiej, wdał się w Spareie jako poseł razem z Antyfontem i Archeptolemosem w niebezpieczne dla państwa intrygi, a kiedy proces mu o to wytoczono, uszedł z kraju przed wydaniem wyroku, w obronie córki jego napisał znany mówca Lyrias mowę; — 2) Jeden z trzydziestu tyranów.

Onomakritos, po grecku ’Ovoiacfocpnroę, po łacinie Onomcicritus, poeta grecki, który w VI w. przed Chr. w Atenach przepowiednie, albo tak zwane wyrocznie, przypisywane Muzajoso-

S. L)rz.

po stu do umierzwiania.

Ónod, wielka wieś na Węgrzech, w komit. B orszodzkim (węg. Borsod varmegye), pow. Miszkowieckim (węg. M i s k ó 1 c zi j a r ń s), z o-sadą młyńską Erdödimalomtelep (6 mk.) i z trzema wólkami Erdödilta ny a, Er do di II tanya iKongaivârârok, (2 mk.) na pr. brz. rzeki Słonej (węg. Sajó), dopływu poblizkiego Hornadu, z zwaliskami wspaniałego niegdyś zamku rodziny hr. Törökow. Par. rzym.-kat.

1    ewan.-reform, w miejscu; par. gr.-kat. w Sa-jópetri. Synagoga, sąd pow. i urz. podatk, w Miszkoweu (węg. Miskólcz); ost. poczta w Nyék. W r. 1900 było dm. 415, m-ów

2    092 naród, węgierskiej. Obszar gminy 3 173 kwadr, morgów katastr. Zamek tutejszy był w r. 1 707 widownią krwawego zajścia. Franciszek Rakoczy II zwołał do zamku tego ogólne zgromadzenie stanów węgierskich (16 maja— 22 czerwca 1707); lecz niektórym z sprzysię-żonych uprzykrzyły się już długoletnie spory z cesarzem i królem Józefem I; wskutek tego komitat Turczański wezwał inne komitety do pogodzenia się z królem. Gdy więc turczańscy delegaci Krzysztof Okolicsńnyi i Melchior Ra-korsky przybyli na owo zgromadzenie, książę Rakoczy czynił im srogie wyrzuty i zażądał natychmiastowego zadośćuczynienia, a gdy ci posłowie milczeli, dobyto miecza i porąbano Rakowskiego, a ciężko rannego Okolicsńnyego ścięto nazajutrz; turczański komitat rozdzielono między sąsiednie komitaty, pieczęć komitatową złamano, a chorągiew potargano.—Na płd. rozpościera się pusta Mohi, albo Mu hi, gdzie w r. 1241 Mongołowie znieśli do szczętu 85 000 wojska węgierskiego, a króla Belę IV zmusili do ucieczki.

Z. W.

S. Drz,

wi, a zapewne i Orfeuszowi, zebrał, ład wprowadził i po większej części przerobił, zupełnie dowolnie je uzupełniając, albo wręcz fałszując. On też pierwszy wprowadził w dziedzinę greckiej literatury osobny jej rodzaj mistyczno-poetycki, który z biegiem wieków coraz obszerniejsze przybierał rozmiary, przypadłszy publiczności do smaku; stąd to Herodot zowie go wprost Xpyja|j.oXÓYoę=zbieracz i autor przepowiedni i wyroczni. Sam tworzył też pieśni, £7CY], treści epicznej, które, według drobnych fragmentów ocalonych, teogonii dotyczyły. W Atenach na dworze tyrana Pizystrata, wielkiego mecenasa literatury, i jego synów, był O. w wielkich łaskach i wysługiwał im się też na polu literackiem gorliwie. I tak Pizystrates powołał go razem z Zopyrusem z Heraklei i Orfeuszem z Krotonu, aby pieśniom Homera, porozrzucanym i zeszpeconym licznemi wtrętami, przywrócił tekst pierwotny; z zadania tego wywiązał się O. wszakże niezbyt sumiennie, samowolnie dopuszczając się nieraz interpelacyi. Lecz bezpodstawnem zdaje się być przypuszczeniem, że on podobne przeniewierstwa w redagowaniu pieśni Hezyo-da popełnił. Kiedy mu jednakże Lasos (ob.) z Hermiony dowiódł, że sfałszował wyraźnie jedną przepowiednią Muzajosa, zwiastującą blizką zagładę wysp, leżących w pobliżu Lemnos, wygnał go z kraju Hipparchus, syn Pizystrata, z którym podobno w zażyłych zostawał stosunkach i później przejednał się znowu z Pizystratydami, a pewnie syn Hippiasa zabrał go z sobą na dwór perskiego króla Kserksesa do Suzy, aby go wróżącemi szczęście przepowiedniami swemi nakłonił do wojny przeciw Grecyi (Herodot, 7, 61).—Fragmenta utworów O-a i wszelkie szczegóły, jego życia dotyczące, zebrał Kinkel w „Epicorum Graeeorum fragmenta“, tom I, Lipsk 1877. Por. Eichhof „De Onomacrito Atheniensi comm. I“, (Eiber-feld 1840); Rit sc hl „Onomakritos von Athen“, (w „Opuscula“, t.I, str. 234 in., Lipsk 1867).

Onomarchos, po grecku ’Ovop/xp/oç, po łacinie Onomarchus, syn Teotymosa (Theotimos) albo, jak Arystoteles podaje, Eutykratesa, rodem z ziemi Focyjskiej, mąż energiczny, lecz chciwy władzy i rozpustny, objął po śmierci brata swego, dzielnego Filomelosa, w r. 354 przed Chr., naczelne dowództw'0 nad rozpro-szonemi wojskami Foryjczyków i ich sprzymierzeńców, toczących tak zwaną trzecią wojnę świętą przeciw Beotczykom, Doryjczykom i Filipowi II, królowi macedońskiemu. Zebrawszy wszystkie siły sprzymierzonych, walczył z początku szczęśliwie; z bogatych łupów, zrabowanych w skarbcach Delfickich, kazał bić dużo monety; zwerbował liczne wojsko zaciężne i okupił drogo dla swej sprawy nowych sprzymierzeńców, a szczególnie Tessalczyków. Ziomków swych, znękanych długiemi walkami, którzy po części skłaniali się do zaprzestania kro

8. I)rz.

8. I>vz.

8. Drz.

A. Q

ków wojennych, powrzucał do więzienia i stracić kazał, a dobra ich na rzecz swoją i skarbu publicznego zabrał. Wtargnąwszy do ziemi Lokryjskiej i Doryjskiej, zdobył tutaj kilka miast, wyruszył nawet do Tessalii z pomocą sprzymierzonemu swemu, Lykofronowi, tyranowi w Ferach (Pherai), i zadał dwa razy klęskę Filipowi. Zwyciężył także Beotczyków i zajął w dwukrotnej wyprawie ich miasta główne, Orchomenos i Koroneę. Wszakże kiedy po raz drugi do Tessalii wyruszył, odniósł Filip, który teraz wszystkich Tessalczyków dla swej sprawy pozyskawszy, niebawem nowe znaczne wojska, razem przeszło 20 000 piechoty i 3000 konnicy wynoszące, zebrał, stanowczo zwycięstwo nad O-em, który razem z 2 500 Foryj czy kami padł na placu boju w r. 352 przed Chr. Zwycięzca kazał trupa jego na krzyż przybić. Według świadectwa Pausania-sza (10, 2, 5), zabił go jeden z własnych żołnierzy, ponieważ niezręcznie sprawował dowództwo i przed nieprzyjacielem sromotnie uciekał; albo też, jak inne źródło podaje, utonął O., u-ciekając z pola bitwy nieszczęśliwej. Po śmierci jego objął dowództwo brat jego, Fayllos (Phayllos), który syna O-a, Falajkosa (Phalaj-kos) na następcę przeznaczył.—Por. Diodorus Siculus, 16, 31. i nast.

Onomastikon, po grecku ’Ovo|j.a<Tcooóv (dom. ßißXiov = księga), po łacinie Onomasticum, zowie się rodzaj dzieł leksykograflcznych, najwięcej zbliżony do tak zwanych glossary ów, YXwcoat, i słowników, Xś£etę, lexica. Jak bowiem onomastyka (óvo[i.aarcx7j réyvyj) jest sztuką oznaczania każdego pojęcia i przedmiotu przynależnem mu według jego istoty mianem, tak O-u zadaniem jest zestawić w tym celu spis wyrazów, ovó|iaTa, aby poznać istotne i prawdziwe ich znaczenie, w jakiem się ich u-żywa, szczególnie w odróżnieniu ich od innych, pokrewne i analogiczne pojęcia i przedmioty oznaczających wyrazów. Tym sposobem odgrywa w O-e synonymika najprzedniejszą rolę, z szczególnem żywej mowy uwzględnieniem. Ze względów takich wynika też koniecznie, że w dziełach tych zamiast zwyczajnego w słówkach alfabetycznego porządku wyrazów przyjętym był układ przedmiotów w pokrewnych grupach według materyi; w pojedynczych więc rozdziałach, obejmujących pewien szczególny zakres przedmiotów, zestawiano przynależne do niego wyrazy i wyrażenia z krótkiem objaśnieniem, w jaki sposób one od siebie się różnią. Starożytni gramatycy i sofiści skrzętnie pracowali na tern polu lingwistycznem. Jedy-nem kompletnem dziełem tego rodzaju, jakie się do naszych czasów dochowało, jest O. J u-liusza Polluksa (ob.). Od O-nów ściśle rozróżniać należy starożytnych gramatyków dzieła, zowiące się Onoinatika, ’Ovo|xaxixa albo 7cepi ovofrartov, które, 6vó[xata, wyrazy, jako części mowy traktując, do gramatyczno-ety-

Wielt* Eac. Powił Iluttr. Ser. II. Zeai. 37a T. V.

mologicznego działu należą, podczas gdy Ono-mastika zawsze leksykograficzno-ekzegetyczne noszą znamię.

Onomastos, po grecku ’Ovô^aatoç, po łacinie Onomastus, 1) rodem z Sycyonu, pierwszy zwycięzca w walce na pięście w igrzyskach Olimpijskich, w 23 Olimpiadzie. Por. Pausa-nias, 5, 8, 7:—2) Wyzwoleniec Othona, którego, przez pochlebstwa i przeróżne obietnice silne stronnictwo pozyskawszy, po strąceniu rzymskiego cesarza Galby na tron wyniósł.— Por. Tacitus, Hist. 1, 25; 27.

Onomatologia (z greckiego ovojia — imię i Xoyoç — słowo, nauka), jest nauką o sposobie kształtowania się i wewnętrznym znaczeniu imion własnych; ta gałąź wiedzy powstała dopiero w czasach nowszych jako skutek historycznych i porównawczych studyów nad językami.

Onomatopeja albo dźwiękonaśladownictwo (grec. ovojJiaroTroita, z ovojxa = imię, wyraz, i 7cotśco=tworzę; właściwie: tworzenie wyrazów), wyrażenie gramatyczne, oznaczające: 1) wyrazy, brzemieniem swoim podobne do głosów lub szmerów przyrody, które przedstawiają, jak np. pisk, świst, ryk, syczenie, tętent, turkot, grzmot, huk, trzask i t. d. Wyrazy dźwiękonaśladow-cze posiada każdy język; Grecy nazywali je onomatopoetycznemi (ouomatopoietikń). W języku polskim do takich wyrazów należą: wykrzykniki : buch, bum, bęc, brzdęk, dyń-dyń, fru, sza itp.; rzeczowniki, brzęk, szczęk, świst, syk, szum, bek. ryk, grom, grzmot, chrzęst, zgrzyt i t. p.; słowa: beczyć, miauczeć, kukać, gwizdać, skowyczeć, wyć, szeptać, szumieć, huczeć itp. Niektóre z tych wyrazów należą do najdawniejszych zjawisk językowych. Wo-góle onomatopeja, jako naśladownictwo dźwięków, miała ważne znaczenie w najwcześniejszej dobie powstawania mowy ludzkiej: człowiek, spostrzegając zjawiska głosowe u innych istot lub w martwej przyrodzie, wskutek zdolności wrodzonej odtwarzał je w formie naśladowanej, osiągając przez to bądź zadowolenie, bądź estetyczną przyjemność, bądź też zaspokojenie potrzeby wzajemnego porozumiewania się. Naśladownictwo takie nie jest bynajmniej instynktowe i nie może też być uważane za główne źródło mowy ludzkiej, jak to opiewała teorja onomatopoetyczna początku języka, usiłująca sprowadzić liczne zasoby wyrazów istniejących języków do pierwotnych dźwięków naśladowczych. Językoznawstwo porównawcze wykazało, żo tłumaczenie to właściwe jest tylko bardzo ograniczonej liczbie wypadków. 2) O. jako postać krasomówcza, używana w poezji, jest szerszym obrazowym zastosowaniem naśladownictwa dźwięków przyrody i polega na tym, że pewne zjawisko, zwłaszcza z jego ruchami nagłemi, szybko powtarzanemi odtworzone jest za pomocą takiego układu wyrazów, takiego połączenia dźwięków, że wrażenie, wy-

wołane w umyśle słuchacza lub czytelnika ich s ce 13872 pud. metalu. Na prawym brzegu O-u wypowiedzeniem, odtwarza lub w znacznym    Delun-Bołdok, miejsce rodzinne Czyngis-hana,

stopniu przypomina zjawisko opisywane. Tak    mnóstwo niezbadanych pamiątek historycznych,

np. obraz konia cwałującego maluje Wergiljusz    Skutkiem ubóstwa krainy i słabego zaludnienia

następującemi wyrazami, ułożonemi w formę    spławność rzeki niewyzyskana. Hodowla bydła

wiersza daktylicznego: Quadrupedante putrem stanowi główne zajęcie mieszkańców. R sonitu quatit unguia campum (En. VIII, 596), Ononina C₃₀ H₃₄ Oj₃ glukozyd wyosobniony w r. co Jędrzej Kochanowski w swoim przekładzie    1855 przez Hlasiweta z korzeni rośliny Ono-

Enejdy (1690 r.) wyraził słowami: „Więc zgro- | nis spinosa. Otrzymywanie O-y polega na tern, madzone roty kopyty końskiemi tęten czynią    że suche korzenie wyżej wskazanej rośliny łu-

niemały po oranej ziemi“. Mickiewicz swój o-    guje się gorącym alkoholem. Ponieważ w tych

opis świstu i ryku wichrów tak rozpoczyna:    warunkach oprócz O-y w roztwór alkoholowy

Nagle wichry zwarły się, porwały się w poły,    przechodzą jeszcze inne ciała, przeto, korzysta-

Borykają się, kręcą, świszczącemi koły    jąc Z tego Że O-a nie rozpuszsza się W WO-

Krążą, po stawach, mącą do dna wody i t. d.    dzie, ekstrakt, pozostały z wyciągu alkoholicz-

Podobnie w obrazie Konopnickiej; „Zawyła    nego, ługuje się wodą. Część nierozpuszczona

puszcza. Huk poszedł po kniei, jakby sto gro-    w wodzie tworzy O-ę, którą w dalszym ciągu

mów trzasło. Już świst dziki leci przez wzdę-    oczyszcza się za pomocą krystalizacyi z rozczy-

te struny tej zawiei, jak przez syczące, węzo-    nu alkoholowego. Otrzymana w ten spo-

we języki, już zgrzyt, szum, łoskot, nie patrząc    sób O. jest ciałem stałem krystaliezncm o top.

kolei, buchnęły w jeden gwałt! i t. d. Dźwięk    235"; w wodzie zimnej i w eterze etylowym

K. Sł.

dzwonu kościelnego przypominają wiersze i jest nierozpuszczalna, rozpuszcza się w rozczy-Tetmajera: Na Anioł Pański biją dzwony, Niech    nach ługów, bądź potasowego, bądź borowego,

Ononis-wilżyna. Rodzaj roślin, należący do rodziny Motylkowatych (Papilionaceae) rzędu Strąkowych Hegwninosa; stanowią go jak gatunki zielne, tak i krzewy i półkrzewy, częstokroć zaopatrzone w kolce, owłosione lub kutnerowate; liście pierzaste złożone, przeważnie potrójnie pierzaste z przylistkami z kształtu zbli-żonemi do liści, większemi jednak z wymiarów; kwiaty koloru ciemno-różowego lub żółtego skupione w kłosowate grona (pó 2 — 3 kwiatki w każdem) lub pojedyńcze w kątach liści umieszczone; owoc—strąk o różnych lub owalnych brzegach. Istnieje do 70-u gatunków roślin rodzaj ten stanowiących; rosną w większej ilości w krajach Przyśródziemnomorskich; niewiele gat. w północnej i środkowej Europie. Z gatunków pospolitsze u nas spotykane są Wilżyna koląca O. spinosa o łodydze — do 30 cm. wysokiej, z ciernistemi pędami; liście w górnych częściach łodygi podwójnie pierzaste, u dołu podwójnie; kwiaty różowe pojedyńcze; rośnie w całej prawie Europie na polach, brzegach dróg. Korzeń wilżyny kolącej gorzkawy w smaku zawiera w sobie związek ononinę (C₃₀ H₃₄ 0₁₃) w stanie krystalicznym, u-żywany w medycynie, jako środek powodujący przyśpieszone i obfite wydzielanie moczu. Drugi gat. krajowy stanowi Wilżyna polna — O. Nircina o liściach z przylistkami, kwiatach różowych, umieszczonych po 2 w kątach liści, pędach bez kolców. Roślina posiada nieprzyjemną woń.    st> M-

Onopordon-Popłoch. Rodzaj roślin z rodziny Złożonych— Compositae, plemienia Rurkowych— Tubulosai, zawiera do 20 gatunków rosnących dziko w Europie, Afryce Północnej i Zachodniej Azyi. Rośliny bezłodygowe lub

będzie Marja pozdrowiona, niech będzie Chry-    również w alkoholu,

stus pozdrowiony... Aloizy Feliński, zalecając poecie, aby w wierszach swoich stosował się do rzeczy, którą opisuje, tak między innemi się wyraża:

Gdy zaś rzeka, z gór pędząc, o brzeg się roztrąca,

Niech grzmi twój wiersz burzliwy, jak jej lala

[grzmiąca;..

Lecz gdy w lekkich poskokach raźna leci łania,

Niech szybki, jak błysk niebios, twój rym ją do-

[gania. a.a. k.

Onon, rzeka w prow. Zabajkalskiej, jedna z dwóch gałęzi, tworzących S z i ł k ę, a zatem jedna z głównych odnóg górnego biegu Amu-ru; wypływa z gór Kentejchańskich w Chinach i, przebiegłszy wiorst 60, sięga granic Rosyi;

20 w. płynie wzdłuż granicy, poczem znów wkracza w obszar ces. Chińskiego, wreszcie przebywszy 200 w. wchodzi ostatecznie w prow.

Zabajkalską. Płynie głównie w kierunku wschodnim i północno-wschodn. i dopiero powyżej uścia rz. Agi zmienia go na półn.-zachodni.

Długość O-u wynosi 700 w., z których 400 w granicach Rosyi, przybierając na tej przestrzeni 3 większe dopływy: 11 ę i A g ę z lewej i Berzę z prawej strony. Szerokość z początku 40—50 sążni, w najszerszem miejscu dochodzi do 100 sąż., przeciętna głębokość—10 stóp. O. w górnym biegu płynie wolno po błotnistej nizinie, poniżej Akszy prąd staje się bystrzejszym, brzegi urwistsze, jeszcze dalej dolina rzeczna znów się rozszerza, zlewając się miejscami z rozległym słonym stepem. Góry otaczające O. składają się z granitu i porfiru, prawy brzeg pokryty bujnemi lasami. Wybrzeża wogóle malownicze, flora i fauna urozmaicone, obfitość ryb i raków, nie spotykanych w całej Syberyi od Uralu do Za-bajkalia. Na brzegach O-u jedyne prawie w R*- ' syi pokłady ołowiu, odkryte w r. 1812 i dają- j o prosto wzniesionych łodygach, dużych, zbiegających liściach pierzasto-wrębnych z klapka- ) ki ej, równej 15 para, a przedstawiającej war-mi ciernistemi na końcach; kwiatostanu głów- tość 20 kop. ki pojedyńcze lub gęsto skupione (u gatunków bezłodygowyeh), z kwiatuszkami rurkowemi koloru czerwonego, fioletowego i białego. Z najpospolitszych gatunków wymienić należy Popłoch—Buopordon aeantium, roślinę o wzniesionej łodydze kutnerowatej, liściach eliptycznie wydłużonych wrębnych, ciernistych; przy kwiatku pokrywy kwiatostanu bezkolczastego ostrza; kwiaty różowe; puch owoców prosty, włosisty; rośnie dziko na polach, śmietniskach, przy drogach.—Europa i Azya—do Persyi.

w. w. w.

Onsenoord Antoni Gerard van f wU-trechcie w r. 1782 — + tamże w grudniu r. 1841) lekarz wojskowy, ceniony jako okulista. Wychowany w przytułku dla sierot w Utrechcie, oddany był do stolarza i wyuczył się rzemiosła, jednakże porzucił je niebawem i wstąpił na naukę do cyrulika. Poduczywszy się chirurgii, dostał się do szpitala wojskowego w Hadze, gdzie go w r. 1804 mianowano lekarzem wojskowym pomocniczym. W r. 1806 przeznaczono O-a na lekarza przybocznego gubernatora generalnego kolonij hollenderskich w Indyach wschodnich; z okrętem na którym tam płynął dwukrotnie dostał się do niewoli angielskiej i, nie dojechawszy do Indyj, w r. 1809 stanął z powrotem w Hollandyi, gdzie otrzymał posadę lekarza wojskowego. W r. 1811 wstąpił do służby lekarskiej w wojsku francuskim i był wysłany naprzód do Portugalii, następnie do Hiszpanii, gdzie uczestniczył w kilku bitwach znaczniejszych. Gdy po u-padku Napoleona w r. 1814 zaczęto wydalać cudzoziemców ze służby francuskiej, O. powrócił do Hollandyi, a w roku następnym odznaczył się w szpitalu wojskowym w Louvain po bitwie pod Waterloo, niosąc pomoc licznym ranionym. Gdy w r. 1817 w mieście tern założono szpital rządowy O. w nim otrzymał posadę lekarską i miał sobie powierzony wykład chirurgii teoretycznej i praktycznej dla lekarzy wojskowych, oraz okulistyki, którą również, jako docent, wykładał w uniwersytecie tamtejszym. Gdy w r. 1822 szpital rządowy z Louvain przeniesiono do Utrechtu i zlano go z tamtejszym, O. otrzymał stanowisko lekarza naczelnego; ze stanowiska tego ustąpił dobrowolnie, porzucając równocześnie służbę wojskową i nadal z powodzeniem zajmował się wykonawstwem lekarskim w Utrechcie; słynąc zwłaszcza jako biegły okulista.—Pisywał tylko po hollendersku i pozostawił szereg pokaźny prac cenionych z dziedziny chirurgii oraz okulistyki, między niemi dzieje okulistyki (Utrecht 1838; przekł. niem. Wutzera, Bonn 1839). Odr. 1832 do 1842 wydawał pismo chirurgiczno-okulistyczne p. n. „Het Nederlandsch Lancet, tydschrift aan de practische chirurgie en oo-genheelkunde gewist“ (4 roczniki).—Por. F. Cu ni er „Notice Sur A. G. van 0.“ (Bruksel-la i Utrecht 1842); „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (T. III, str. 425) i J. P a g e 1 „Gesch. der Medic.“ (Berlin 1898, Cz. 1 str.

D-r. J F.

St. M.

Onowodek, (bot.), ob. Apo nogę ton.

Onozander, także Onezander, po grecku ’Ovôoavôpoç, ’OvyjaavSpoç, po łacinie Onosander,

Onesander, żył około r. 40 po Chr., zwolennik filozoficznego systemu Platona, napisał, prócz komentarza do „Republiki“ Platona, dzieło o taktyce albo o sztuce wojennej, poświęcone Weraniusowi, który godność konsula w r.

49 po Chr. piastował, a w r. 59 zmarł. Z dzieła tego jedna tylko część się dochowała, dotycząca wykształcenia wodza p. n. Etpa-ojyyjttx&ç Xôyoç, skreślona w 42 rozdziałach widocznie według wzoru Ksenofonta, którego ujmującej prostocie stylu wszakże nie dorównuje.

Z utworu tego pilnie korzystali późniejsi pisarze, traktujący sztukę wojenną, mianowicie cesarze Mauritius i Leo; elektor zaś saski Maurycy zaręczał, że ze studyum tego pisarza, znanego mu z tłumaczenia francuskiego Blaise’a de Vigenère (Paryż 1605) pod niejednym względem skorzystał. Drukiem pierwszy raz pojawiło się owo dzieło razem z taktyczną rozprawą Wegecyusza w tłumaczeniu ła-cińskiem Mikołaja Saguntinusa w Rzymie r.

473).

Onslow Jerzy (* 21 lipca 1784 w Cler-

1494, ponownie w r. 1504, a potem w Bazylei w latach 1541, 1558 i 1570; na łaciński język przełożył je Joachim Camerarius (Norymberga 1595); tekst grecki z łacińskiem tłumaczeniem wydał Mikołaj Rigaltius (Paryż 1599); z fran-cuskiem tłumaczeniem Zurlaubena, które pierwszy raz w Paryżu r. 1757 się ukazało, wydali je jeszcze Mikołaj Schwebel (Norymberga 1761) z miedziorytami; Adam Coraës (Paryż 1822); sam tekst z komentarzem wydał J. Gru-terus (Heidelberg 1600); przedrukował to wydanie J. a Chokier (Rzym 1611); później pojawiło się ono jeszcze wjMoguncyi 1613 i we Frankfurcie 1619; na francuski przetłumaczył je jeszcze Ch. Guichard albo Quintus Zoilius, (Haga 1757); tekst grecki z niemieckim przekładem i komentarzem krytycznym wydali Koechly i Riistow w „Griechische Kriegsschriftsteller“

(Lipsk 1853 i 1860); na niemiecki język prze- I , _    ,. .

łożył to dzieło Albin Henryk Baumgaertner, ¹ mond-Ferrand - f tamże 3 października r.

(Mannheim 1777 i 1786). Por. Wescher „Po-liorcétique des Grecs“ (Paryż 1867).

Onpara, ob. Onlik.

Onsbeszlik, nazwa srebrnej monety turec-

S. Drz.

1752), kompozytor francuski pochodzenia angielskiego. Jako kompozytor, O. uprawiał głównie muzykę pokojową (kameralną). Napisał 34 kwintetów smyczkowych, 36 kwartetów smyczkowych, 10 triów fortepianowych, 3 sonaty na

roi.

K.

glugi.

•Onteniente, miasto w Hiszpanii, na południu prowincyi Valencia, leży u uścia Albaidy, w urodzajnej równinie; w r. 1887 liczyło 11 165 mieszkańców. W mieście są fabryki papieru, przędzalnie wełny, gorzelnie, tłocznie oliwy i huta miedziana. O. jest siedzibą władz o-

A. G.

wiolonczelę, sekstet na fortepian, flet, klarnet, waltornię, fagot i kontrabas; septet, nonet, 4 symfonie, oraz opery: „L'alcade de la Véga“ (1824), „Le colporteur“ (1827) i „La duc de Guise“ (1827). Był to muzyk z talentem nie-głębokim, a przytem zbywało mu na gruntownem wykształceniu teoretycznem, Mimo to jego dzieła z zakresu muzyki pokojowej, ogromną przed kilkudziesięciu laty, aczkolwiek krótką, cieszyły się wziętością w kołach kwartecistów. Ą-Ontario, dawniej Górna czyli Zachodnia Ka nad a [Upper or West Canada), jedna z prowincyj kanadyjskich w Ameryce Półn., leży między 42°9’—52° szerok. półn. i 76°44'— 97°20' dług. wsch., na północ od rz. św. Wawrzyńca i Wielkich jezior, ograniczona prowin-cyą Quebec na. półn.-zachodzie, zatoką Hud-sońską, Teryteryum Północnem i prow. Keewa-tin na północy oraz Manitoba na wschodzie. Wraz z obszarem wodnym (Wielkich jezior i basenu św. Laurentego) zajmuje O. przestrzeń 581515 klm. Q; w r. 1891 liczyła 2 114 321 m-ców (w tern 358 300 katolików, 654 033 metodystów, 453147 prezbiteryan i t. d.), w r. ludność wzrosła do 2199 402, co wynosi 3.8 m-ców na 1 kim. □ (przyrost naturalny za dziesięciolecie 9.5°/₀). Powierzchnia O. przedstawia równinę lesistą, miejscami bardzo żyzną; część najurodzajniejsza najbogatsza jest półwyspem zawartym między jeziorami: Huron, Erie i Ontario, część północna i wschodnia pokryta jeszcze lasami dziewiczemi i mało zaludniona. Klimat suchy, latem średnia temperatura w Toronto wynosi w mieś. lipcu -j- 19, zimą w mieś. lutym—3°, 5°, średnia tamperatura roczna -j- 6.8°. Na północy większe chłody i obfitsze opady atmosferyczne. Z wielkich zbiorowisk wodnych, prócz licznych jezior, zasługują na wzmiankę rzeki: Albany (z zatoki Hudsońskiej), oddzielająca O. od terytoryum północnego, Ottawa granicy prowincyj: Quebec i O., Abitibli i Moose-river. Główne bogactwo kraju rolnictwo usunęło na plan drugi przemysł leśny; uprawiają: pszenicę, jęczmień, owies, konopie, warzywa; z owoców: jabłka i brzoskwinie, tytoń, trochę wina. Na północ od jezior: Huron i Wyższego kopią: żelazo, cynk, ołów, miedź, nikiel, srebro, złoto, kobalt, as-best, marmur, wapień, naftę, sół i in. Lasy dostarczają sporo budulca, łąki nadbrzeżne sprzyjają rozwojowi gospodarstw mlecznych (wiele masła i serów wywożą do Anglii). W r. 1891 liczono w O. 761 700 koni, 1895 800 wołów, 994 700 owiec i 1 112 000 sztuk nierogacizny. Z wyrobów przemysłowych słyną: meble, powozy, machiny i narzędzia rolnicze, zegarki, wyroby lniane, wogóle w r 1891 wyprodukowano towarów za 1280 milionów frank. Handel o-granicza się na stosunkach ze Stanami Zjedno-czonemi (w r. 1891 sprzedano towarów za 260 mil. frank., nabyto zaś za 180). Głównem miastem w O. jest Toronto (w r. 1801 181220

m-ców). Zarządza prowincyą wice-gubernator, mianowany przez gubernatora Kanady, wraz z radą 8 ministrów i zgromadzeniem prawo-dawczem prowincyonalnem z 91 członków, wybieranych na 4 lata, przyczem do wyboru nie jest wymagalny cenzus majątkowy. W r. 1893 było w O. 6156 szkół, w których wykładało 9 208 nauczycieli i uczęszczało 505 457 uczniów, wydatkowano na nie 4 051460 dolarów. Dla katolików szkoły oddzielne. W ogólnej liczbie szkół było: 120 wyższych, 10 kollegiów męskich (najlepsze w całej Kanadzie kollegium rolnicze w Gwelfie i wzorowa ferma doświadczalna w Ottawie) i żeńskich oraz 4 uniwersytety (Toronto, Koburg, Etta w a, Kingston). W r. 1892 budżet prowincyi obliczony był na 24 mil. fr. dochodu i 21 mil. wydatków, długi wynosiły 78 miljonów.

Ontario, jezioro w Ameryce Północnej, na granicy między Stanami Zjednoczonemi i Kanadą, ostatnie ku wschodowi i najmniejsze z wielkich jezior źródłowych systematu rzeki św. Wawrzyńca. Długość jego wynosi przeszło 300 km., szerokość największa przeszło 80 km., głębokość 225    m., przy wysokości

72 m. nad poz. morza. Obwód 870 km., obszar według jednych 17 000 kim., według innych— blisko 20 000 kim.; obszar zlewiska wynosi 78 000 km. Wybrzeża jeziora są niskie, lesiste, posiadają dogodne przystanie szczególniej po stronie Kanadyjskiej (np. Toronto). Jezioro O. przyjmuje po zachodniej stronie rzekę Niagarę, odpływ jeziora Erie a ze wschodniego krańca pod Kingstonem wypływa rzeka św. Wawrzyńca, dzieląca się tu na niezliczone ramiona pełne prądowin, między niezliczonemi wyspami (archipelag „Tysiąca wysp“). Jeziora O. połączone zostało kanałem Oswego z rzeką Hudson, kanałem Rideau z rzeką Ottawa i kanałem Welland z jeziorem Erie, gdyż słynny wodospad na Niagarze czyni naturalne połączenie tych jezior uiemożliwem dla że-

W.

kręgowych.

Ontophagus, zatrawiec, rodzaj owadów tę-gopokrywych (Coleopter a), zaliczony do rodzi--ny blaszkorogich ’(Lamellicornia) do podrodzi-ny łajniarzy (Coprophaga); różki na końcach okrągławe, zgrubiałe, oczy podzielone niecałkowicie, tarczka nie widoczna; golenie przednich nóg zzewnątrz uzbrojone w 3 — 4 mocne zęby; ciało nieznacznie sklepione. Zamieszkują świeży nawóz. Samice mają zwyczaj lepić z nawozu pigułkę w kształcie żołędzia i umieszczając w niej swe jajko chować je w różnych kryjówkach. Poznano przeszło 332 gatunki

K. K-c.

tych owadów, zamieszkująch wszystkie części świata; z 30 gatunków europejskich 13 należy do Europy środkowej. Najpospolitsze z nich: O. taurus L. (7 — 8 mm.), O. fracticornis Freyssl. (7 — 9 mm.), O. nucJdcornis L. (5 — 8 mm.), i O ovatus (2—2.5 mm.).

Ontogeneza albo embryologia w ści-słem słowa znaczeniu nazywa się nauka o o-sobnikowym rozwoju istot żyjących od jajka (komórki rozrodczej żeńskiej) aż do dojrzałości; z charakteru swej treści O-a jest częścią morfologii czyli nauki o kształtach istot organicznych; zadaniem jej jest poznanie tych rozmaitych form, jakie otrzymuje organizm zwierzęcy lub roślinny podczas swojego rozwoju; przez rozwój organizmów należy rozumieć cały szereg zmian, jakim podlega zapłodnione jaje od stadyum najprostszego aż do powstania zeń dojrzałego organizmu. Ponieważ zjawiska, zachodzące w przyrodzie uorganizowanej (również jak i wszystkie zjawiska wszechświata) zachodzą w pewnym ustosunkowaniu wzajemnym (t. z w. przyczynowość w zjawiskach przyrody), podlegają, jak to mówi się zwykle, stałym a niezmiennym prawom, przeto i w O-e chodzi nie o to jedynie, aby poznać i opisać dane doświadczalnie formy rozwojowe, lecz w równej mierze i o to, aby, porównywając ze sobą przebieg rozwoju u najrozmaitszych grup zwierzęcych, wykryć pewne stałe typy kształtów i zbadać możliwie uwarunkowania, jakim te kształty podlegają, inaczej mówiąc, chodzi o wykrycie t. zw. praw rozwoju, gdyż tylko wtedy dana gałąź wiedzy ma prawo stać się nauką. Dzieje O-y, jak i każdej innej nauki , przechodziły też najrozmaitsze koleje; zagadnienia o tak doniosłej i wielkiej sprawie, jaką jest rozwój z drobnej komórki jajowej istoty żyjącej, poglądy na powstanie z czegoś, względnie prostego, pewnego układu o całym szeregu różnorodnych i zawikłanych częstokroć organów i funkcyj, obfitują w mnóstwo teoryj, wśród których spotykamy wiele dość fantastycznych, szczególniej do czasu, gdy dzięki użyciu mikroskopu udało się poznać budowę elementów rozrodczych, zjawiska zapłodnienia, podziału komórek itd. I choć w czasach nowszych rozwój nauk przyrodniczych dosięgnął zadziwiających wyników, jednakże w kwestyach rozwoju organizmów istnieje wiele zagadnień nierozwiązanych, nie dających się wytłómaczyć pewną zależnością przyczynową, tajemniczych poniekąd, gdy chodzi o cel (oczywiście nie w pojęciu teleologicznem), do jakiego pozornie tylko zmierzają. — Już w starożytności Grecy próbowali zdać sobie sprawę z zagadnień, dotyczących płodzenia się i rozwoju zwierząt. Demokryt z Abdery (ur. między 470—460 prz. Chr.), twierdził, że nasienie pochodzi ze wszystkich części ciała. Alkmeon, uczeń Pitagorasa, zauważył, że głowa u zwierząt wykształca się wcześniej, niż inne części ciała; twierdził on, iż zarodek, pozostający w łonie matki, karmi się przez skórę. Najwięcej jednak spostrzeżeń w danej kwestyi spotyka się w pracach wybitnego przyrodnika starożytności, Arystotelesa; zajmował się on budową jaj wielu zwierząt (błony jaj mięczaków), poznał rozwój posteinbryonalny owadów, skonstatował tak trudne do zbadania przy ówczesnym stanie nauk przyrodniczych zjawisko, że pszczoły niezapłodnione mogą również wydawać potomstwo (dzieworództwo u pszczół stanowczo zostało zbadanym dopiero za naszych czasów przez Siebolda) i wiele innych. Jednak w pracach A. widnieje bardzo ważna sprzeczność w wypowiadanych poglądach: jest nią twierdzenie, że organizmy zwierzęce mogą rozwijać się również i drogą samorództwa z rozmaitych substancyj (iłu rzecznego i inn., np. ryby, owady); dziwnie brzmi podobny pogląd przy jednocześnie wypowiadanym o rozwoju organizmów z jaja; A. opisał stopniowy rozwój jaja kurzego, przedstawiając dzień po dniu zmiany, zachodzące w nim przy wysiadywaniu. Takie oto były zaczątki nauki O-zy. — W ciągu Wieków Średnich nie posunięto naprzód i tych nielicznych bardzo zdobyczy. Dopiero w wiekach XVI i XVII spotykamy się z szeregiem przyroduików, którzy pracami swemi starają się wyświetlić sprawę rozwoju istot żyjących. Pierwszemi wybitnemi w tym względzie są prace Fabrycyusza „ab Aquapendente“, ucznia anatoma Fallopiusza, prof, uni w. w Padwie: „De formato foetu“ (1600) i „De forma-tione foetus“ (1604). W pracach tych podaje Fabrycyusz szereg rysunków, wyobrażających rozwój kurczęcia od chwili, gdy w jaju trudno dopatrzyć jakichkolwiek bądź zmian powierzchownych, aż do wykłucia się pisklęcia. Wtedy mniej więcej anglik. Wilhelm Harwey (ur. w r. 1577), wypowiada znany aforyzm „omne vivum ex ovo“, i odtąd uznanym staje się fakt, że jajo jest tym elementem najprostszym, z którego bierze początek wszelki organizm; choć już powszechnie wiedziano o potrzebie zapłodnienia, jednak co do istoty tego zjawiska, jak również i elementów, w zapłodnieniu udział biorących, nie wiedziano jeszcze zupełnie. Panuje więc mnóstwo fantastycznych teoryj w kwestyi znaczenia zapłodnienia i udziału w rozwoju osobników płci męskiej. Harwey np. uznaje teoryę t. zw. „atmosfery nasiennej“ (aura seminalis) (zapoczątkowaną przez Arystotelesa), podług której nasienie działa na jaje nie materyalnie, lecz z odległości, przez „promieniowanie“, powołując jego rozwój. Podobną teoryę wyznawał i Fabrycusz. Prace uczonego holenderskiego Swammerdama (* w r. 1637) stają się punktem wyjścia nowych i nader ciekawych teoryj 0-nycli, które panowały w nauce tej aż do końca wieku XVIII. Bada-

nia nad przeobrażaniem się owadów nasunęły Swammerdamowi myśl, że wszystkie narządy dojrzałego owadu znajdują się już w jaju w stanie zaczątkowym i ukrytym (poczwarka zawiera wewnątrz siebie motyla dojrzałego; w gą-siennicy w chwili przepoczwarzania znajduje się gotowa poczwarka); spostrzeżenia te, krańcowo mylne z powodu braku ścisłych ob-serwacyj, powołały do życia nader ważną historycznie "teoryę — t.^ zw. teoryę ewolucyi albo praeformacyi (przedistnienia); teorya ta głosi, iż podczas rozwoju każdej istoty żyjącej niema żadnego nowotworzenia się części składowych zarodka z niezróżnicowanego pierwotnie jaja, lecz przeciwnie, w jaju danego organizmu znajdują się już ukształtowane (gotowe) wszystkie narządy przyszłej istoty dojrzałej wymiarów miniaturowych, ułożone obok siebie lub zwinięte i przezroczyste; rozwój zarodka przeto jest rozwijaniem się (ewolucyą) tych części i ich rozrastaniem; tak np. w jaju kurzem, na podstawie poglądów ewolucyonistów, ma się znajdować gotowy organizm ze wszystkiemi właściwemi mu narządami, a więc organami trawienia, mięśniami, mózgiem, organami krążenia, skieletem, kończynami itd., tylko organy te są tak drobne i przezroczyste, iż ujrzeć ich nie podobna; stają się one widoczne dopiero w miarę rozwoju organizmu. Teorya ewolucyi doprowadziła konsekwentnie ówczesnych embryo-logów do nader fantastycznych i śmiesznych poniekąd poglądów; istotnie, skoro w jaju znaj-znajdują się gotowe wszystkie organy danego zwierzęcia, muszą więc istnieć w niem i organy rozrodcze z komórkami płciowemi (jajkami i plemnikami); w jajkach tych organów tkwią naturalnie gotowe istoty następnego pokolenia, a w ich komórkach rozrodczych takież organizmy pokoleń coraz to dalszych itd.; trzeba jednem słowem przypuścić z konieczności, iż w jajkach każdego gatunku zwierząt znajduje się cał> szereg przyszłych pokoleń, jakie tylko kiedyś narodzić się mają; posunięto się w tym względzie do tego, iż Albrecht Haller obliczył ilość ludzi, jaką Bóg stworzył na początku świata i zawarł w jajnikach pra-matki Ewy. Mówiąc o Swammerdamie, należy dodać, iż on to pierwszy, obserwując rozwój jaj żabich, poznał i opisał zjawisko t. zw. przewężania się jaja—tj. podziału na poszczególne kule (komórki). — Rok 1677 jest nader ważnym w historyi O-y, gdyż wtedy stud. Ludwik Hamm dokonał wykrycia ciałek nasiennych (plemników, v. spermatozoidów); jednocześnie dzięki temu odkryciu w obozie ewolucyonistów powstały dwie odmienne szkoły. Ewolucyoniści bez wyjątku przypuszczali (do odkrycia Ham-ma), że powstanie nowego osobnika zależy jedynie od jajka. Lecz od czasu Hamma i Le-euwenhoeck’a, który wykrył s p e r m at o z o i d y bardzo wielu organizmów zwierzęcych, nastąpił ozłam w pojmowaniu pewnych spraw rozwo-jowych; zjawiły się dwa kierunki: animalkuli-ś c i (od animalculum — żyjątko, spermatozoid), zwolennicy jednego z nich, nauczali, że przyszłe pokolenia danego zwierzęcia przedistnieją w plemniku, tak, iż samce takiej pary, pierwotnie stworzonej, zawierały w swoich gruczołach nasiennych wszystkie przyszłe pokolenia swego gatunku; jajko, zdaniem animalkulistów, służy w rozwoju jedynie jako pożywienie i schronienie dla rozwijających się w organizmie plemników; do liczby animalkulistów należeli Leeu-wenhoeck, Mikołaj Andry i inni. O w u 1 i ś c i (Albrecht Haller, Malpighi, Malebranche, Leibnitz i inni) stali na wprost przeciwnem stanowisku: według teoryi ich przyszłe pokolenia każdego gatunku zwierząt zawarte są w jajku (komórce rozrodczej żeńskiej); plemniki służą jedynie dla pobudzenia jajek do rozwoju. Teoryę o-wulistów poparły pozornie poznane przez Bon-net’a zjawiska dzieworodnego rozwoju mszyc (Aphidae). Pierwszymi przyrodnikami, którzy próbowali obalić rozpowszechnioną i tak fantastyczną teoryę rozwojową, byli Piotr Ludwik Maupertius (1698) i Buffon; poglądy ich (w szczegóły trudno dla braku miejsca się wdawać) tem są odmienne i mają wielką wagę, gdyż zawierają pojęcie o stopniowym i kolejnym rozwoju rozmaitych organów ciała, wyłączają więc wszelkie przedistnienie. Stanowczy jednak cios zadały poglądom ewolucyonistycznym prace i ob-serwacye Kacpra Fryder. W olffa; w r. 1759 wydał W. epokowe swe dzieło pod tyt. „Theo-ria generationis“, w którem dowiódł ostatecznie, że jajko jest istotą względnie prosto zorganizowaną i nie zawiera w sobie przedistnie-jących organów zarodka, lecz że te powstają stopniowo przez ] nowotworzenie się. W pracach swych Wolf, wprawdzie dość mglisto jeszcze, szkicuje teoryę listków zarodkowych t. j. pierwszych organów zarodka, z których powstają wszystkie narządy danego zwierzęcia. „Po kolei występują w rozwoju różne „syste-mata“, z których wytwarza się całkowite zwierzę. System, występujący naprzód i prze-dewszystkiem przyjmujący określoną postać— jest to układ nerwowy. Następnie powstaje masa mięśniowa. Później system trzeci, naczyniowy, a wreszcie, czwarty — kanał pokarmowy, utworzony według takiego samego typu i jako skończona, zamknięta w sobie całość, podobny do trzech pierwszych systematów“. Następcami Wolfa byli Pander iKarol v. Baer, których właściwie nazwać należy twórcami teoryi listków zarodkowych. Pander wyróżnia w zarodku na wczesnych stadyach rozwoju 3 listki: śluzowy, naczyniowy i surowiczny, nie stara się jednak wskazać, jakie narządy powstają z każdego z tych trzech listków. Baer, można powiedzieć, najdokładniej (z wymienionych dotychczas w tym nowym okresie rozwoju em-bryologii), opracował naukę o listkach zarodkowych, tak iż następcom jego w tym wzglę-dzie nie wiele już pozostało do zaznaczenia. „Odróżnianie warstw zarodkowych (czyli listków)“, mówi Baer, „nadało nowy zwrot badaniom embryologicznym.Przedcwszystkiem zarodek dzieli się na część zwierzęcą i plastyczną. Gdy następuje rozdział, każdy pokład składa się z dwu warstw. W dolnym pokładzie, plastycznym, czyli roślinnym, powstają: listek śluzowy i naczyniowy, każdy o organizacyi swoistej. W górnym, zwierzęcym lub surowicznym pokładzie odróżnić można listek mięśniowy i skórny". Z listków tych powstają wszystkie organy zwierzęcia, przytem większość z nich powstaje przez tworzenie się fałdów (w listkach zarodka), które następnie zrastają się brzegami w zamknięte rurki (układ nerwowy, przewód pokarmowy, serce). Późniejsze odkrycia, dokonane przez: P urkinie’go w r. 1825 (odkr. pęcherzyka zarodkowego v. jądra komórki jajowej), R. Wagnera (odkr. jąderek jajowych

v. plamek zarodkowych), a szczególnie odkr. Prć-vost’a i Dumas’aw r. 1824 również i Rusk o-n i’ego, którzy dostrzegli, iż jaje żabie, podczas rozwoju rozpada się na szereg kul mniejszych rozmiarów (komórek przewężnych), połączone z dokonanym w roku 1838—9 odkryciem przez Schwa na komórki zwierzęcej, stworzyły nowy ostatni okres w badaniach dotyczących rozwoju organizmów. Pierwszemi wybitnymi badaczami tego okresu byli: C. Th. Siebold, Bi-schoff, Reichert, Robert Remak i in. B i s c h o ff i Reichert poznali pierwsze stadya w rozwoju kręgowców; spostrzegli oni, iż rozwijające się jajko ulega podziałowi na wiele kul przewężnych,, które są właśnie pierwszemi komórkami rozwijającego się zarodka; uznano więc ostatecznie, iż jaje jest zwyczajną komórką, która drogą podziału wytwarza szereg komórek potomnych różnicujących się w miarę powstawania w pewne układy (warstwy v. listki za-radkowe), z których następnie rozwijają się poszczególne narządy organizmu. Remak zuany jest przedewszystkiem z tego, iż zastosował w całej pełni teoryę komórkową do 0-zy i postawił naukę fjO listkach zarodkowych na takiem stadyum, na jakiem widzimy ją obecnie; R. odróżnia w zarodku trzy listki: 1) powstający nasamprzód listek zewnętrzny, z którego rozwija się skóra, układ nerwowy i organy zmysłów; 2) wewnętrzny, z którego wytwarza się nabłonek kanału pokarmowego i pewne gruczoły (jak: wątroba, trzustka), dalej nabł. płuc i 3) powstający między dwoma pierwszemi — listek środkowy, który wytwarza muskulaturę, kości, serce, naczynia krwionośne i inne organy Najnowsze badania z zakresu O-zy dotyczą w większej mierze poszczególnych zagadnień z zakresu rozwoju organizmów, jako to: kwestyi budowy i rozwoju komórek rozrodczych, znaczenia zapłodnienia, dojrzewania elementów płciowych, kwestyi dziedziczności i zmienności i t. p. (ob. Zapłodnienie, Rozwój). Wybitne w tym względzie spostrzeżenia i teorye wypowiedziane zostały przez takich badaczy, jak: His, Haeckel, Kölliker, Oskar i Richard Hertwigowie, Kowalewski, V. Beneden, Boveri, Driesch, Weismann i wielu innych. Po tym szkicu historycznym przedstawić należy choćby ogólnikowo przebieg rozwoju zwierząt wogóle i pewne teorye rozwojowe. — Jeżeli pozostawić na uboczu istoty jednokomórkowe, u których rozwój polega na zwyczajnym podziale ich komórkowego ciała [bez czynników, ów podział uzależniających (jak to widzimy u ameb i wielu sarkodników) lub z poprzedzającym podział procesem konjugacyi i kopulacyi],to sprawy rozwoju istot wielokomórkowych przebiegają przeważnie b. jednolicie. Tak więc, każdy organizm wielokomórkowy rozwija się z pojedynczej komórki, zwanej jajem; czynnikiem w większości wypadków dla tego rozwoju niezbędnym jest zapłodnienie komórki jajowej przez plemnik, komórkę rozrodczą męską (szczegóły o zapłodnieniu ob. art. Zapłodnienie). Sam rozwój polega na zwiększaniu się (nagromadzaniu czyli aggregacyi) części zarodka pierwotnie jednakowych i na na-stępnem różnicowaniu się tych części, ściślej mówiąc, zapłodnione jaje dzieli się kolejno na szereg komórek czyli t. zw. blastomeronów (przewęża się, brózdkuje); blastomerony te u-kładają się jedne obok drugich, tworząc skupiony kulisty kompleks komórek, i w takim wypadku mówi się o stadyum zarodkowem — zwanem morulą; albo też między nowopowstające mi i rozstępującemi się blastomerona-mi powstaje jama środkowa lub nieco ekscentrycznie położona (t. zw. jama segmenta-cyjna), i wtedy nazywa się dane stadyum zarodka— bias to sferą v. blastulą; ścianka tej jamy nosi nazwę blastoder my. Stadyum to jest nader ważne w 0-e, gdyż przechodzą je wszystkie istoty wielokomórkowe; powszechność tego stadyum w całym świecie zwierzęcym ma również olbrzymie znaczenie dla nauki o rodowym rozwoju organizmów — czyli filogenezy (ob., również Blastulai Morula; o rozmaitych typach podziału, czyli brózdko wania jaj ob. Komórka zwierzęca). Blast u la na skutek coraz to dalszego podziału jej blastomeronów i ich rozrostu przekształca się w następne stadyum rozwojowe — ga-strulę; proces ten, zwany ogólnie gastrul a-cyą, przejawia się nader rozmaicie: albo przez wchodzenie do wnętrza jamy segment a-cyjnej (pierwotnej jamy ciała albo blastocoelu) poszczególnych komórek bla-stuli (t. zw. sposób iminigr ac y i); albo przez podział każdej komórki blastuli na dwie części: zewnętrzną i wewnętrzną (d e 1 a rn i n a c y a), lub wreszcie (co jest zjawiskiem przeważają-cem) przez wpuklenie się części blastodermy do wnętrza jamy pierwotnej; wszystkie te sposoby rozwoju prowadzą do powstania zarodka dwuwarstwowego (o dwu listkach czyli bla-

S

rząt kręgowych zawiązek skieletu, t. zw. (chorda dorsalis) struna grzbietowa, tworzy się z entodermy jednocześnie z powstaniem mesodermy; zaś kości i inne elementy tkanki łącznej, jak ścięgna, więzy, dalej naczynia krwionośne powstają (podług Hertwiga) z parablastu (oh. mesoderm a), (O rozwoju tych poszczególnych organów i tkanek organizmu ob. Or-ganogenia, Porównawcza embryologia i poszczególne organy i tkanki w ich rozwoju). Opisany tu szereg form kolejnych, czyli typów początkowych przez jakie przechodzi organizm każdego zwierzęcia podczas swego rozwoju, nie poruszał jednak rozwoju organów u zarodków najrozmaitszych grup zwierzęcych, gdyż to stanowi część t. zw. O r g a n o g e ne z y (ob.). Zestawiając poszczególne typy rozwoju organizmów, przekonano się, że tylko pewne cechy organizacyi ich są mniej więcej podobne; natomiast u poszczególnych grup zwierząt występują w rozwoju cechy nowe, właściwe danym grupom; dzięki temu prawo biogenetyczne, które głosi, iż rozwój osobnikowy jest w ogólnych zarysach krótkiem powtórzeniem, streszczeniem poniekąd rozwoju rodowego (ob. Filogeneza), należy brać z pewnym ograniczeniem, gdyż równoległość ta jest maskowaną przez rozmaite przystosowanie jak zarodka, tak i przodków rodowych do warunków rozwoju i otaczającego świata. Nowopowstałe w rozwoju zarodka cechy organizacyi nazwano ceo-genetyczuemi; te zaś, które są powtórzeniem i streszczeniem rozwoju — palingenetycznemi; tak więc cenogeneza maskuje polingenezę i utrudnia przeprowadzenie paralelizmu między rozwojem osobnikowym i rodowym. - Organizm, przeszedłszy pewne właściwe mu studya zarodkowe, zaczyna prowadzić w wielu wypadkach życie samodzielne; wszakże nie zawsze jest już w tym okresie podobny do form rodzicielskich; dochodzi do tego podobieństwa przez szereg dalszych zmian, które ogólnie zo-wieiny rozwojem postembryoualnym (pozarodko-wym); gdy zarodek przechodzi wszystkie zmiany prowadzące go do stanu dojrzałego wewnątrz błon jajowych, odżywiając się nagromadzonym w jaju żółtkiem lub jak u ssących, krwią matki, wtedy mówimy o rozwoju em-bryonalnym, zarodkowym. Pierwszy spotyka się u wielu grup zwierzęcych, jak robaki, mięczaki, (ob. Larwy), owady (ob. Przeobrażanie owadów) i ma doniosłe znaczenie ze stanowiska teoryi ewolucyi istot zwierzęcych; larwy rozmaitych grup zwierzęcych mają podobną organizacyę, tak, iż można przypuścić, że larwa taka jest powtórzeniem w rozwoju osobnikowym postaci, stanowiącej jakoby przodka tych grup zwierzęcych. — Mówiąc wyżej o prawach rozwoju, zaznaczyliśmy, że istnieją pewne czynniki, warunkujące ostatni. Jednym

k zkach) o listku zewnętrznym, zwanym ekto-dermą, i wewnętrznym—e n t o d e r m ą; ga-strula posiada jamę, utworzoną przez owe wpu-klenie—t. zw. jamę gastralną, która komunikuje się ze środowiskiem zewnętrznem przez otwór, zwany bl a s t o p o r ’e m; jama gastralna jest zaczątkiem przyszłego kanału pokarmowego zarodka. Stadyum gastruli jest również powszecłmem w całym świecie zwierzęcym; opierając się na tym fakcie, jak również i na nader ciekawem zjawisku, że stadyum gastruli jest stałą formą pewnych istot żyjących, Haeckel stworzył słynną swoją „Ga-straeateoryę“, tak ważną w badaniach o rodowym rodzaju organizmów zwierzęcych. Ze stadyum dwuwarstwowego zarodek kolejno przechodzi w trzywarstwowe, przez powstanie trzeciego listka zarodkowego—t. zw. mesoder-m y, która układa się między dwoma pierwsze-mi; listek środkowy odróżniają jako meso-dermę właściwą it. zw. mesenchymę, gdyż sposoby powstawania obydwu są nieco odmienne; mesoderma tworzy się odrazu jako zwarty listek zarodkowy z pierwotnej entodermy albo drogą uwypuklenia się pewnych części entodermy lub też z tak zwanych telobl a stów (komórek twórczych mesodermy), drogą ich podziału i układania się w jamie segmentacyjnej między dwoma pierwszemi listkami zarodkowemi; mezenchyma nie występuje odrazu jako warstwa, lecz powstaje z oddzielnych komórek, które wyosabniają się z pośród entodermy i wchodzą między tę ostatnią, a ektodermę (ob. mesoderma, mesenchyma i rysunki); mesoderma, tworząc się z entodermy drogą wypukleń wa-łeczkowatych, zawiera między dwoma ściankami owych woreczków jamy, które stanowią pierwotne bezpośrednie przedłużenie jamy ga-stralnej; dwuścienue te woreczki mezodermy po pewnym czasie oddzielają się zupełnie od listka wewnętrznego, spotykają się ze sobą podczas rozrostu, a jamy ich zlewają się w jedną nieprzerwaną; mezoderma więc tworzy listek podwójny: jeden z nich przylega do ektodermy tworząc t. zw. listek ścienny, z którego rozwija się muskulatura ciała, drugi—do entodermy—listek trzewiowy; jama między niemi nosi nazwę wtórnej jamy ciała niekiedy prosto jamy ciała [poszczególne odmiany w rozwoju mesodermy ob.]. W dalszym różnicowaniu rozwijającego się zarodka każdy z powstałych listków wytwarza szereg organów danego zwierzęcia; w rozwoju tym również uwydatnia się prawidłowość i stałość u najrozmaitszych grup zwierząt. Z ektodermy powstają zawsze: skóra (jej nabłonek) i u-twory skórne (jak u pewnych grup włosy, pióra, paznokcie, gruczoły skórne), cały układ nerwowy; z entodermy—nabłonek kanału pokarmowego, jego gruczoły, nabłonek płuc i inne; z mesodermy: mięśnie, nabłonek jamy cia- z niezbędnych dla większości zwierząt czynni-ła, organy płciowe wewnętrzne, nerki; u zwie- kiem—jest zapłodnienie (ob.) dojrzałych komó-

„ Mechanika rozwoju“ (ob.).

rek jajowych; istnieją wprawdzie wypadki, gdy mogą rozwijać się i niezapłodnione jaja; zjawisko tego rodzaju nazywano rozwojem dzie-worodnym; biologowie odróżniają kilka form rozwoju dzieworodnego: 1) dzieworództwo v. parte-nogeneza stała u zwierząt, posiadających tylko jedną płeć ^kwestya ta niedokładnie jeszcze została zbadaną, gdyż w wielu wypadkach domniemanego stałego dzieworództwa udało się wykryć samców, jak np. w rodzaju Cheruus z grapy mszyc—Aphidae); jako przykład przytoczyć można skorupiaki: Cypris reptaus, Limna-dia Hermani i gat. Cypris reptaus, jak to u-wydatniły doświadczenia A. Weismann’a, rozmnażał się dzieworodnie w ciągu kilku lat; gatunek mrówek\Tomognatlms suhlaevis, pasorzy-tujący w mrowiskach innych gatunków, posiada (podług obserwacyi Adlertza) tylko osobniki samicze ^brak samców i robotnic), bezskrzy-dłe, rozwijające się dzieworodnie. Nader ciekawe są doświadczenia w kwestyi rozwoju dzieworodnego sztucznego, dokonane w ostatnich latach przez zoologa francuskiego Delage’a nad rozwojem jaj jeży morskich, które przy pewnych warunkach sztucznych (obecności C02 w wodzie morskiej, w której się rozwijały) rozwinęły się dzieworodnie do stadyum larwy — Pluteus (ob. Zapłodnienie i jego znaczenie). 2) drugą odmianę stanowi dzieworództwo sezonowe (peryodyczne), gdy za szeregiem pokoleń dzieworodnych następują pokolenia powstałe z jaj zapłodnionych — jako przykład tej odmiany przytoczyć można mszyce (Aphidae), wrotki (Rotatozia z gromady Robaków); szybkość okresów zależy od warunków odżywiania; mszyce w ciągu lata rozwijają się dzieworodnie, na jesieni zaś z jaj niezapło-dnionych rozwijają się samce, a samice składają na jesień jaja zapłodnione. 3) t. zw. dzieworództwo jednostronne, gdy z jaj niezapłodnio-nych rozwijają się osobniki tylko jednej płci, jak np. u pszczół, os i in. z niezapłodnionych jaj powstają tylko samce; u Łuskoskrzydłych (Lepidoptera) w rodź. Psychidae z niezapłodnionych jaj powstają samice, z zapłodnionych zaś samce. 4) Dzieworództwo (fakultatywne) przypadkowe, gdy jajka, rozwijające się zazwyczaj pod wpływem zapłodnienia, mogą rozwinąć się w drodze bezpłciowej; np. u jedwabnika (z motyli) i wreszcie 5-tą odmianę stanowią wypadki, gdy na skutek podrażnień niezapłodnioue jaje może jakiś czas rozwijać się dzieworodnie (zjawisko to obserwowano u zwierząt tak wysoko uorganizowanych, jak ptaki; obs. Barfurtha 1895 r.).—Z ciekawych form rozwoju wymienić należy nazwaną przez Kolmann’a n e o-tenią, gdy pewne zwierzę już w okresie dojrzałości płciowej zachowuje cechy embryonal-ne, jak np. u trytonów (Molye alpe.stris, er i-stata i palmata), dalej, pedogenezę, gdy zwierzę jeszcze w stanie larwy (niedojrzałego osobnika), otrzymuje narządy płciowe zupełnie

Wielka Encykl. Powie, llustr. Zesz. 37*. Ser. ii Tom V.

wykształcone i może się rozmnażać, jak np. aksolot— Sideron pisciformis, larwa gat. Ampli-stoma i wreszcie t. zwaną dissogonię, gdy płciowo dojrzały osobnik istnieje w dwu (formach) postaciach, z których jedna drogą metamorfozy może przeistoczyć się w drugą. Z innych czynników rozwoju należy wymienić takie, jak wpływ warunków cieplnych, chemicznych, wpływ ciśnie aia i wiele innych. Sprawy te jednak lepiej zrozumieć można, gdy są traktowane ze stanowiska eksperymentalnego, z czem szczegółowo zaznajomić może

St. M.

Ontologia oznacza tę część metafizyki, która za przedmiot swój ma sam byt, bądź cielesny, bądź duchowy. Nazwą tą posługuje się już Platon dla określenia tej części swojej nauki o ideałach, gdzie przedstawia idee jako to, co prawdziwie bytuje. U Arystotelesa znów O. czyli nauka o zasadach bytu występuje jako nauka o bycie jako takim w jego philosophai prima. Z tern pojmowaniem łączy się ściśle pojmowanie stoikow, nowoplatoników i wszystkich prawie scholastyków. Filozofowie XVII i XVIII w. zupełnie prawie wyrzekli się O-ii. Dopiero Ch. Wolf (1679 —1754) uczeń Leibnitza znów ją przyjął, i dzieląc metafizykę: na O-ę, psychologię racyonalną, kosmologię i teologię racyonalną. O., zajmując się własnościami i rodzajami bytu, roztrząsa istotę i mo-dyfikacye rzeczy, pojęcia czasu i przestrzeni, rozciągłości substancyi, sił i agregatów.— U Hume’a i Kanta (ob.) zamiast O-i spotyka się teoryę poznania i filozofię transcendentalną. Pierwszy w swoich „Badaniach dotyczących rozumu ludzkiego“ usiłuje dowieść, że zasada przyczynowości, która służy za podstawę wszelkiej wiedzy, nie jest objektywnie pewną, że idea o przyczynowym związku rzeczy powstaje jedynie wskutek nałogu ludzkiego do uogólniania spostrzeżeń pojedyńczych o-raz że tym sposobem poznanie istoty bytu jest dla umysłu ludzkiego niedostępne , a wiedza ograniczyć się musi na doświadczeniu. Kant znów w swojej „Krytyce czystego rozumu“ dowodzi, że w zmysłowości, która jedynie dostarcza ludziom oglądów (Anschauungen) i przez którą bezpośrednio wszystko poznaje się, przedmioty przedstawiają się nie tak, jak one istnieją w sobie, i każdy bez wyjątku o<-gląd uwarunkowany jest przez specyficzną organizacyę tej władzy poznawczej człowieka, że wszystkie pojęcia, które rozsądek tworzy dla określenia rzeczy, mogą się odnosić tylko do tego, co dane jest lub może być dane w zmysłowości, i żadne zgoła pojęcie ludzkie nie może określać i odnosić się do przedmiotu tak, jak ou istnieje w sobie, oraz że tyin sposobem poznanie rzeczy uwarunkowane jest przez specyficzną organizacyę władz poznawczych w człowieku i, jakkolwiek nie wypływa całkiem z do-świadczenia, ograniczać się musi jednak

J’ L-cz

J. L-cz.

J. L-cz.

Ontonopols, wieś w Inflantach, ob. Antonopol.

Onuczka albo Onuce (nazwa pierwotna brzmiała prawdopodobnie „ouożki“), płaty tkaniny lnianej lub wełnianej, służące do owijania stopy w bucie lub w chodaku, zastępujące więc skarpetki dzisiejsze, które u nas dopiero zaczęły się rozpowszechniać w połowie pierwszej wieku XVIII i to bardzo pomału (por. O-buwie: 11). W wojsku polskiem do r. 1831 nietylko żołnierze, ale również oficerowie,

Ha doświadczeniu, a poznanie rzeczy w sobie jest dla ludzi zupełnie niedostępne. Z filozofów pokantowskich Fichte, Schelling, Hegel, Herbart, Schopenhauer i Hartmann znów O-ę przyjęli i każdy z nich na swój sposób ją o-pracował. Uznawali ją również Treudelenburg, Ubrici i Lotze. Z najnowszych filozofów, którzy O-ę odrzucają wymienió należy Wundta i Avenariusa.

Ontologiczny dowód istnienia Boga polega na tem, że z idei najwyższej i najdoskonalszej istoty wnioskuje się o jej istnieniu, t. j. że na podstawie samej istoty Boga wykazuje się związek pomiędzy jego istnieniem w nas a jego istnieniem w sobie. Dowód ten ujawnia się u św. Augustyna i Anzelma z Canterbury. Brzmi on w następujący sposób: kto chce pomyśleć sobie Boga, ten musi Go sobie pomyśleć jako istotę najdoskonalszą; ta znów musi posiadać wszystkie dające się pomyśleć własności; jedną z nich jest samo istnienie; a więc Bóg musi być nie tylko pomyślany, lecz musi również istnieć. Kartezyuszjzmodyfikował dowód ten w następujący sposób: Idee wszystkich rzeczy zawierają w sobie tylko możliwość bytu, gdy tymczasem z pojęciem istoty najdoskonalszej połączony jest nierozerwalnie byt konieczny; Bóg nie może być pomyślany bez atrybutu istnienia, zawiera On podstawę swojego istnienia w sobie samym i jest przyczyną samego siebie (causa sui). Potem Spinoza znów sformułował go jak następuje: Ponieważ módz istnieć jest zdolnością, wynika stąd, że im więcej realności rzecz z natury swojej posiada, tem więcej siły do istnienia ma ona w sobie: z tego zaś wniosek, że absolutnie nieskończona istota czyli Bóg musi mieć w sobie absolutnie nieskończoną zdolność do istnienia i musi przeto absolutnie istnieć. Leibniz zwraca uwagę na to, że dowód O-ny wymaga uzupełnienia, a mianowicie należy wykazać, że pojęcie Boga nie zawiera w sobie żadnej sprzeczności. Niedostateczność tego dowodu usiłowali wykazać już Paunilo, Roscellin; wyczerpującej krytyce jednak poddał go dopiero Emanuel Kant. Wykazuje on przedewszystkiem, że sąd o tem, iż Bóg nie i s t n i e j e, nie zawiera w sobie żadnej sprzeczności. Dowodzi tego w następujący sposób. Utrzymywać, że z samego pojęcia Boga można już wniokować o Jego istnieniu, znaczy już stwierdzić, że sąd o tem, iż Bóg istnieje, jest analityczny. Otóż w takich sądach sprzeczność powstaje tylko wtedy, gdy odrzuca się samo orzeczenie, nigdy zaś gdy się odrzuca również podmiot. Tak np. jeżeli odrzucić w sądzie: „każdy trójkąt ma trzy kąty“ orzeczenie i o-graniczyć się powiedzeniem: trójkąt nie ma trzech kątów“ to będzie bezsens; jeżeli jednak odrzucić w sądzie tym również podmiot, t. j. istnienie trójkąta, to żadnej sprzeczności nie będzie. Tak samo rzecz się ma z naszemi sądami o Bogu. Jeżeli w sądzie: „Bóg jest wszechmocny“ odrzucić samo orzeczenie i powiedzieć że Bóg nie jest wszechmocny, to otrzyma się bezsens, ponieważ Bóg może być pomyślany tylko jako wszechmocny; jeżeli natomiast odrzucić także przedmiot t. j. istnienie Boga, to żadnej sprzeczności nie będzie. Tak samo w sądzie: „Bóg posiada nieskończoną zdolność do istnienia“ powstanie sprzeczność wtedy tylko, gdy odrzucić samo orzeczenie i wyrazić się, że Bóg nie posiada nieskończonej zdolności do i-stnienia, albowiem Bóg może być pomyślany tylko jako istota o nieskończonej zdolności do istnienia, czyli inaczej mówiąc, Bóg, jeżeli jest, musi zatem posiadać nieskończoną zdolność do istnienia; natomiast jeżeli odrzucić również podmiot t. j. samo to, że Bóg jest, to żadnej sprzeczności w tein jnie będzie. Jeżeli jednak sąd o tem, że Bóg nie istnie-j e, nie zawiera w sobie żadnej sprzeczności, to oczy wistem jest stąd, że sąd o tem, iż Bóg istnieje, nie jest analitycznym, a więc z samego pojęcia Boga nie można wnioskować o Jego istnieniu. Z drugiej strony znów Kant, analizując pojęcie bytu, zwraca uwagę na to, że oznacza ono tylko to, że pewna rzecz jest dana i nie może oznaczać jednej z własności rzeczy zawartych w jej pojęciu, inaczej bowiem nigdy pojęcie nie mogłoby być wiernem odbiciem rzeczy: stąd wynika, że w żadnem zgoła pojęciu rzeczy nie może być już zawarty jej byt, a więc również w pojęciu Boga nie jest Jego byt zawarty.

Ontologizm oznacza to stanowisko, gdy za punk wyjścia filozofii obiera się nie fakty doświadczenia wewnętrznego, jak np. zdanie Kar-tezyusza: „ Cogito, ergo sum“, lecz zasady metafizyczne, a zwłaszcza myśl o bycie absolutnym. Z przedstawicieli O-u wymienić należy przedewszystkiem Benedykta Spinozę (1632 — 1677), który uważając za pewnik nieomylność ludzkiego rozumu, rozpoczyna główne dzieło swoje („Etykę“) od definicyi tego, co jest przyczyną samego siebie (causa sui), czyli bytu absolutnego; z filozofów późniejszych wymienić należy Gioberti’ego (1801 —52), którego poglądy zestawiano często z poglądami Spinozy i który mniemał, że jedynie O. jest w stanie pogodzić wiedzę z wiarą katolicką, oraz Lamennais’a (1782 — 1854), który po zerwaniu z kościołem w ,.Zarysie filozofii“ (1841) rozwinął systemat swój według wzorów włoskich i niemieckich.

sa, gdzie oglądają świętych i napawają się niebieskiem światłem i weselem! Nazajutrz, wyjawiwszy, jakie wyjednał łaski dla tych, którzy o jego wstawiennictwo modlić się będą, O. oddał ducha Bogu. Aniołowie śpiewali pieśni chwalebne, a Pafnucy pogrzebał zwłoki świętego męża i wrócił do klasztoru. Taką relacyę podają akta św. O-go u Bollandystów, którzy żwracają uwagę, że nawet nie wiadomo kiedy żył św. O. Przypuszczenie jest, że um. w IV Onufls, po grecku ’'Ovoocpiç, po łacinie Onu- lub V w. Pomimo tego, używa św. O. wiel-phis. 1) miasto w dolnym Egipcie, stolica obwo- kiej czci, zarówno u greków, jak i u łacinni-du, zwanego vôjjloç ’Ovoocßfru;, później siedziba ków. W Rzymie, w kościele św. O-go na Mon-chrześciańskiego biskupa; względem położenia te Gianicolo, znajdują się relikwie świętego jego nie zgadzają się nowocześni geografowie; męża. Z tego powodu usiłowano dowiedzieć jedni odnajdują je w dzisiejszein Banoub, nad się czegoś o jego żywocie, a nigdzie nie zna-zachoduiem brzegiem Sebennytyjskiego ramie- lazłszy wiadomości o nim, ułożono przytoczoną nia Nilu, inni znowu w dzisiejszem Nouf, wyżej legendę. Książę Henryk Lew miał o-wśród delty Nilu, albo też na południe od mia- trzymać na Wschodzie czaszkę i wizerunek sta Mansury. Por. Herodot, 2, 166; Be lie y św. O-go i obrał go sobie za patrona; odtąd „Observations géographique et historiques sur miała się też ustalić w Monachium cześć tego les^ med. Imp. de plusieurs villes ou nomes świętego.—Por. Stadler Heiligen-Lex., IV; d’Égypte“ (w „Mémoires de l’Acad. des Bolland. Aota SS. 12 Jun. II 527... Żywot św. lnscr.“, tom 28 str. 543); Tochon d’ Anne- O., po włosku przez C u r a’t a 1 o (Palermo, 1779); cy „Recherches historiques et géographiques po francuzku bezimiennie: „Vie du glorieux S. sur les ined. des Nomes“ (str. 199 i nast.); Onuphre“ (Bruksella 1661); Vita di S. Onofrio“ Champokion „L’Égypte“ (tom II, str. 175). (Anagni 1705); Ks. J. Siedlecki, „Żywot św.

2) nazwa świętego byka, czczonego w Egipcie; Onufryusza“’(Kraków 1885). („Enc. kość.“) był on czarnej maści, a sierść jego jeżyła się, Onufry od Najświętszego Sakra-odmiennie od innych bydląt, podobno pod włos; m e nt u, trynitarz, historyk zakonu i sławny ka-miał on też, według pobożnej legendy, co go- znodzieja, był lektorem św. teologii, ministrem dzinę barwę swą zmieniać. Por. Aelianus, Hist, kolegium sapieżyńskiego na Antokolu, później anim. 12, 11.    s-Drz- po dwakroć sprawował urząd definitora pro-

zwłaszcza podczas pochodu, posługiwali się powszechnie O-ami zamiast skarpetek, jako utrzymuj ącemi lepiej ciepło, mniej ulegaj ącemi podarciu, łatwiej szemi do wyprania i daj ącemi się wszędzie snadniej zastąpić nowemi, ponieważ na prędce można je było przekrajać z każdego kawała płótna. Lud nasz używa O-ek przeważnie dotąd jeszcze, latem z płótna, zimą z sukna, lub innej tkaniny wełnianej.—Por. Z. Glogera „Enc. staropol.“ (t III, str.288).

D-r j. p.

Onufry, św., pustelnik! (12 czerw.). O O-ym | wincyi, umarł we Lwowie w końcu XVIII-ego przechowała się legenda, całkiem niewiarogo- wieku. Są w druku następne jego dzieła: „No-dna. Autorem czy też opowiadaczem legendy wy Aaron Nazareński Jezus wtrynitarskich ba-miał być niejaki Pafnucy, opat egipski, osobi- zylikach prowincyi polskiej i wielkiego księ-stość nieznana zupełnie. Ów legendziarz św. stwa Litewskiego słynący łaskami“ (Wilno O-go opowiada o świętym mężu rzeczy, któ- 1730, w 4-ce); „Różczka Aaronowa, Najjaśniej-rym trudno dać wiarę. Bardzo być może, sza Nieba i ziemi królowa Mary a Panna, ka-dość nieudolny legendziarz, nazwany Pafnucym, zaniami wysławiona“ (tamże, 1732, w 4-ce); celem religijnego zbudowania mnichów i pu- „Facies chronologica Ordinis SS. Trinitatis Re-stelników, przy braku pewnych wiadomości, demptionis captivorum eius utpote prodigiosam przeniósł na Ó-go wiele rysów, zaczerpniętych originem apostolicam reformationem represen-z dawnych Ojców, jak przypuszczają Bollan-    tans“ (Lwów, 1750, w 4-ce). („Enc. Org. więk.“).

S. Drz.

dyści. Oto jak wygląda opowiadanie autora Onugnathos, po grecku ’'Ovoo yvcLdcx; (=ośla legendy: Od 60 lat przebywa O. na puszczy szczęka), po łacinie Onugnathus, półwysep i przy-błąka się jak zwierz dziki po górach, żywi się lądek wraz z portem w Lakonii, 150 stadyów tylko ziołami i owocami dzikiemi i przez ten od przylądka Malei, a 520 stadyów od przy-czas nie widział twarzy ludzkiej; w młodości lądka Taenarum odległy, naprzeciw północnej był mnichem w jednym z klasztorów tebaidz- kończyny wyspy Kythery; dzisiaj wysepka kich, lecz, zachęcouy przykładem Eliasza i Ja-    Elaphonisi. Por. Pausanias, 3, 22, 10.

na Chrzciciela, a także wyższością życia pustel- Onuris, bożek egipski, ob. Anhur. niczego nad życiem klasztornem, udał się na    Onus probandi, ob. Proces cywilny,

pustynię; tu, przebywszy mnóstwo walk i ucią-    Omit, rzeczka graniczna między Bukowiną

żliwości, codziennie otrzymuje pożywienie od a Rosyą, powstaje z połączenia dwóch poto-anioła, jak również co niedzielę przyjmuje Eu- ków: zach. Czarnego i wsch. Białego. Czarny charystyę z’rąk anielskich* O. miał opowiedzieć potok jest wypływem stawów w Pohorołow-Pafnucemu, że łaski tej dostępują ci pustelni- each, w pow. Kocmańskim, płynie ną płn cy, którzy z miłości do Boga stronią od towa- wsch. dolinką międzyzgórzystą przez obszar rzystwa ludzkiego, i że, j eżeli pragną widzieć Pohorołowiec, następnie płd. granicą wsi Okna, ludzi,!jbywają przez anioła unoszeni na niebio- wreszcie przez obszar wsi Czarnego Potoku.

wilgotnych, na brzegu rzek.

s. B.

Tutaj od praw. brzegu przyjmuje Biały potok, j zwykle, jako cierpienie zawodowe epilatorów Ten potok powstaje ze źródeł leśnych w płd. J zwykle w paznogciach palca wielkiego i wska-stronie wsi Dobronowiec, w pow. Czerniowiec-kim, płynie na północ przez Dobronowce, a przyjąwszy z pr. brz. pot. Chrynową, płynie wschodnią granicą Bukowiny na płn., aż do wsi Czarnego Potoku. Z lewego brzegu wpada doń Horoszowiecki potok, a od prawego znaczny strumień nadpływający z Rosyi i uchodzący poniżej Batamołówki. Z połączenia tych potoków powstaje Onut, płynie na płn.-wsch. i pod wsią Onutem uchodzi do Dniestru z praw. brzegu. Długość biegu Czarnego potoku wynosi 6 kim., a Białego 14 kim., Onutu zaś 3 kim.

O. zowią także Czarnym potokiem.—(„Słów.

Geograficzny“).

Onychia (z gr. ó Óvo£—’óvi>x°ę— paznogieć), albo paronychia (z gr. 7tapa=przy, obok i Óvo£), co w łacinie lekarskiej przekręcono na panaritium (fr. panaris, niem. Wurm am Finger,

Fingerwurm, Nagelgeschwür), po polsku Z a-strzał albo Zanogcina (ob.).

Onychodactylus, rodzaj zwierząt kręgowych {Vertebrata), z gromady płazów {Amphibia), rzędu ogoniastych {Urodela). Język duży, zaokrąglony, nierozdwojony, wolny tylko po brzegach; na podniebieniu znajdują się zęby, u-łożone w kształcie dużej lit. M. Jedyny znany gatunek Onychodactylus Japonicus na stronie grzbietowej koloru brunatno-szarawego z szerokimi żółto-czerwonym pasem, ciągnącym się wzdłuż całego grzbietu. Pas ten, otoczony po brzegach plamkami brunatnemi, rozdwaja się na głowie, ozdobionej kropkami czarnemi; strona brzuszna jasno-brunatna z brunatnemi kropkami.

tego zniknięcia ich bez śladu.

On

D-r J. r

Gatunek ten spotyka się wyłącznie w środkowej i północnej Japonii; żywi się dro-bnemi mięczakami i robakami; trzyma się miejsc

Cz. St

Onychokrytia lub Onychomantia(z greckiego ovo£, ^oę=paznokieć) przepowiadanie przyszłości i określanie charakteru na podstawie znaków na paznogciach—i dziś jeszcze z powodu białych plam na paznokciach wnioskują o szczęściu lub nieszczęściu.

Onychomycosis (z gr. ó Óvo£ — foo/oę = paznogieć i o {lôxYjç = grzyb), po polsku grzyb i-c a*paznogciowa, jest to choroba paznogci, wywołana przez pasorzyty świata roślinnego, głównie grzybki strupienia woszczy-liowatego (ob.), inaczej parchem zwanego i liszaj a złuszczającego (ob.). Strupień paznogci — (0. favosa) spotyka się dosyć rzadko. Występuje podczas trwania strupienia skóry uwłosionej na głowie i powstaje drogą przeszczepienia, a mianowicie wskutek drapania się. Przy tej czynności zarodniki i nitki grzybka mogą się dostać pod paznogcie i przy sprzyjających okolicznościach (nieczy-stęm utrzymywaniu paznogci) zaczynają się tam rozwijać. Strupień pierwotny paznogci należy do wielkich rzadkości. Spostrzegano go żującego ręki prawej. Paznogcie nogi ulegają cierpieniu temu daleko rzadziej. Przebieg choroby. Zaczyna się blisko brzegu wolnego paznogcia, około jednej z brózd bocznych jego. Powstaje kropka szaro-brunatna, przez istotę rogową paznogcia przeświecająca, która stopniowo się powiększa i nabiera barwy żółtawej lub biało-żółtawej. Sam paznogieć grubieje przytem i staje się mniej przezroczystym. Z biegiem czasu plamek takich powstaje coraz więcej, powiększają się one, zlewają ze sobą, aż w końcu rozprzestrzeniają się na cały paznogieć. Wówczas zmiany są dosyć znamienne. Paznogieć barwy szaro- lub biało-żółtej z odcieniem słabozielonawym, znacznie zgrubiony, szczególnie na brzegu wolnym, składającym się jakby z całego szeregu listków, nié przylega do swego łożyska, lecz jest od niego oddzielony warstwą masy serowatej, szaro-żółtej, suchej i łatwo kruszącej się. Traci przytem swój połysk, jest matowy, nieprzezroczysty i dosyć łamliwy, a ha powierzchni jego widać już to drobne dołeczki, jakby wskutek ukłucia szpilką, już to brózdy, biegnące wzdłuż, już też wzniesienia, kształtu nieprawidłowego. Sprawa może doprowadzić do zniszczenia zupełnego paznogcia. Ani objawów zapalnych, ani żadnych bólów choroba ta nie wywołuje. Trwanie jej jest bardzo uporczywe—nieraz lat 20 i więcej, po wygaśnięcin choroby na skórze owłosionej. Z paznogcia na paznogieć strupień przenosi się bardzo rzadko i dosyć wolno.—L i s z aj z ł u-szczający paznogci {Try chomy co sis try-chophytina — lub tonsurans) jest następstwem przeniknięcia do istoty paznogciowej palców rąk pasorzytów grzybka trychophyton. Paznogcie stają się wtedy nieprzezroczystymi, mętne-mi, białawemi, lub słabo żółtawemi i łatwo się łamią, wskutek czego odpadają nieraz całe kawałki z nich. Jest to sprawa bardzo uporczywa i łatwo przenosi się na inne paznogcie. Zwykle występuje jako następstwo przeniesienia z miejsc zarażonych skóry, lecz może występować również pierwotnie. Zapobieganie obu grzybicom polega na starannem pielęgnowaniu paznogci, bezwarunkowej czystości i leczeniu objawów strupienia i liszaja strzygącego, jeśli zjawia się na skórze aż do całkowi-

L. W.

ychophora, ob. Pjerip ati d a e.

Onychotenthis, rodzaj mięczaków głowono-gich {Cephalopoda), z rzędu dwukrzelnych {Di-branchiata), podrzędu dziesięcionogów {Deca-pada), z rodziny gołookich {Oigopsidae). Mięczaki należące do tego rodzaju posiadają ciało długie, walcowate, z tyłu zwężone z dwiema trójkątnemi płetwami na tylnym końcu; ramiona z grzebieniem i dwoma rzędimi przysawek których rogowy pierścień jest nieząbkowany; ramiona chwytne grube, długie na końcu z dwo-

Cz. St.

D.

1885).

ma rzędami mocnych haczyków; a u nasady z kolistą grupą przysawek; lejek bardzo krótki z pokrywką; muszla lancetowata. Rodzaj ten liczy 6 gatunków, rozpowszechnionych we wszystkich cieplejszych morzach. Najpospolitszy gatunek Onychotenthis Lichtensteinii — na każdym ramieniu chwytnem posiada 12 haczyków w każdym rzędzie; długość ciała wynosi 18 cm., ramion 10 cm., a chwytnych 24 cm., spotyka się w morzu Śródziemnem.

Onygena—rodzaj drobnych grzybków, z klasy workowców (Ascomycetes), rzędu Plectrasci-neae, rodziny Onygenaceae. Odnoszą się tu gatunki, rosnące wyłącznie na rogach, kopytach, piórach, włosach i wogóle substancyach rogowych. Posiadają ciała owocowe długości koło 1 centymetra, kuliste osadzone na trzoneczku, otwierające się ząbkami lub też w ten sposób, że zewnętrzna warstwa czyli t. zw. pe-ridya odpada całkowicie, przez wytworzenie dokoła niej szpary. Wnętrze ciała owocowego wypełniają okrągławe, b. liczne woreczki, po-przegradzane strzępkami. W każdym worku mieści się 8 jednokomórkowych zarodników, które w dojrzałych egzemplarzach grzyba wypełniają całkowicie jego wnętrze, jako brunatny proszek, poprzegradzany włoskami strzępów wewnętrznych stanowiących włośnię (capillituw) Rodzaj O. obejmuje 6 gatunków, zamieszkujących całą Europę i Amerykę północną. Do pospolitszych należą: equina Pers. o brunatnych ciałach owocowych, napotyka się na gnijących kopytach końskich, krowich, kozich. O. corvt-na Alb. et Schiv. Ciało owocowe razem z trzonkiem dosięga 2 centm. długości. Na gnijących włosach zwierząt, piórach i pierzu, wyrzuca-nem podczas trawienia pokarmów przez ptaki drapieżne. O. caqrina Puck. o ciele owoco-wem, trzoneczka pozbawionem—nałogach ^bara-nich.    J-*Trz

Onyszkiewicz. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem srebrna podkowa ocelami na dół, a w pośrodku j niej strzała

Fig. 72. Onyszkiewicz (herb).

srebrna żeleźcem do góry i takiż podwójny krzyż. Nad tarczą dwa łmlmy ukoronowane: nad pierwszym trzy pióra strusie białe, nad drugim — dwie trąby do połowy naprzemian czerwone i srebrne. Nadany w d. 11 lutego 1848 r. Ferdynandowi i Henrykowi, urzędnikom namiestnictwa w Galicyi, Rudolfowi Maksymilianowi, adwokatowi lwowskiemu, i Fortunatowi, obywatelowi wiejskiemu, braciom Onyszkiewiczom—z wyniesieniem ich 17 marca 1853 r. do stanu rycerskiego (Ritter von). — Źródła: Poczet szl. galicyjskiej; Borkowski; Ostrowski; Hefner.

Onyszkiewicz Zdzisław, współczesny pisarz polski, sekretarz ekonomiczny zakładu Ossolińskich we Lwowie. Jest autorem następujących prac poetyckich o charakterze bardziej społeczno-publicystycznym, niż czysto artystycznym: „Rusofilom!“ (Lwów, nakł. i druk.

M. F. Poremby, 1866, w 8-ce); „Pieśń o szkole“ (Lwów, „Biblioteka dla młodzieży, tomik III, 1881, w 16-ce), na wzór „Pieśń o ziemi“ i „Pieśni o domu“ Pola; „Poezye z motywów ludowych“ (Lwów, 1884); „Poezye“ (Lwów.

H. G.

Onyks, po grecku ovo£, — o/oę, po łacinie onyx w 2 przyp. onyehis, wysoko przez starożytnych ceniony drogi kamień, zwany tak po grecku, ponieważ barwa jego podobną była do koloru paznogcia (=Óvo£, unguis). Kamień ów, sprowadzony do Gsecyi i do Italii niezawodnie z krain Wschodnich, zwał się jeszcze chalcedon, )(aXxYjócóv, kiedy ciemne, żółte, brunatne albo czerwone tło regularne białe żyłki przecinały, albo też w koncentrycznych kołach się wiły, natomiast sardonyks, oapôovuê, sard-onyx, kiedy wykazywał białe i czerwone paski na przemian. W wiekach starożytnych wybierali rytownicy do wykonywania swej sztuki z szczególnem upod baniem kamienie o białej i czerwonej barwie, albo wogóle o dwóch całkiem odmiennych barwach, z których jedna i to ciemniejsza, główne tło stanowiła, podczas gdy na drugiej, jaśniejszej, napół wypukłe ry-towaną była figura. Na takich kamieniach, które ponad jasnym paskiem jeszcze trzecią, nieco ciemniejszą żyłkę wykazywały, korzystał z niej niekiedy artysta, aby pewne części na pół wypukłej figury, jak np. włosy, szaty, w odmiennej barwie przedstawić. Do dzisiaj dochowały się z starożytnych wieków pierścienie i kamee onyksowe, które pięknością i misterną dokładnością wykonania w zdumienie widza wprawiają. Wyrabiano zO-u także małe puszki, służące do przechowywania wonnych maści drogich; stąd też wyraz O. niekiedy samą taką puszkę oznacza. Sławy wielkiej zażywa podziś dzień tak zwana Mantuańska czarka, z O-u przepysznie wykonana, którą z Brun-świku w r. 1830 książę Karol na wygnanie zabrał, lecz obecnie znowu w książęcym skarbcu Brunświckirn się znajduje; sławy rozgłośnej zażywa także tak zwana Tazza Farnese, przechowywana w muzedm Neapolitańskiem; pię-

kną tackę onyksową, 15.5 cm. wysoką, a 9.5 czony koleją (145 kim.) z Port Nolloth (nad cm. szeroką, którą król polski August II nabył, Atlantykiem), a Dinglinger artystycznie oprawił, zdobiącą dzisiaj, „Grünes Gewölbe“ w Dreźnie, ceniono dawniej na około 50 000 talar.—Por. Koeh-

und Sardonyx der Alten“, (Getynga 1801); Mi Hin „Introduction à P étude de spiesses gravées“, str. 16 i nast.;

Gurlitt „Archaeologische Schriften“, wydane przez K. Muellera, (Altona 1831, str. 79

S. Du.

1er,

M. H.

Hr

Po zapłodnieniu jajka przez plemnik

Ad Cz.

Ookiep, miejscowość w ijZiemi Kapskiej, okręgu Namaqualand; 3 000 m-ców (Hottentotów, Herrerów, Anglików i Niemców); kopalnie miedzi (produkcya roczna 20 000 tonn). O. połą-

„Über den Onyx

i nast.)

Onza (mrega) używana dawniej w Hiszpanii, a poczęści jeszcze w hiszpańskiej Ameryce jako: a) miara do oleju =0.0314 litra b) waga= 28.76 gram. c) złota moneta, wagi 28.756 grama do r. 1848, wartości około 68 marek niemieckich. Także w Sycylii O-a była używana jako moneta, z początku posiadała wartość 73.88 marek, później zaś 10.324 marek.

Onzain (Oz an urn), gmina w depart. Loir-et-Cher, okręg Blois, kanton Herbault, na prawym brzegu Loary, stacya kolei Paryż—Tours — Orlean; 3 000m-ców.—Z dawnych pamiątek pozostał tylko zamek warowny z XIII w., przerobiony w XV w., który w Średnich Wiekach należał do możnowładcy de Bury’ego i gdzie Ludwik XI więził przez lat 10 kardynała Balue. Książę Kondeusz, wzięty do niewoli w bitwie pod Dreux (1562), był także tutaj więziony. W zamku tym Voltaire napisał swoją „Pucelle“.

Oogonium—lęgnia—organ żeński rozmnażania u wodorostów i grzybów, w którym tworzą komórki jajowe czyli jaja (po grecku wóv—stąd O-um). Z wodorostów spotyka się u zielenic (Chlorophyceae, rodzin Sphaeroplea-ceae, Oedogoniaceae, Cylindrocapsaceae, Co-leochaetaceae, Vancheriaceae i Characeae) oraz brxm&tmc(Fucoideae—rodziny Fucaceae). U grzybów właściwy jest tylko pleśniakom (Phy-comycetes). Tworzy się lęgnia zwykle z jednej komórki, przyczem bogata jej protoplazmaty-czna zawartość rozpada się wewnątrz na jedno (np. z wodorostów, u Oedogonium, Coleochate pulvinata, Vaucheria sessilis, Chara frag ills-, z grzybów—u Phythium gracile, Peronospora Aelsinearum) lub kilka (8 u Fucus vesiculosus, 4 u Aścophyllum nodosum, 2 u pleśniaka Achlya polyandra) okrągłych jaj. Lęgnia wodorostów (np. Vaucheria, Oedogonium) miewa często plamkę, przez którą mogą przenikać tylko plemniki; niekiedy —jak u Facus vesiculosus—jaja opuszczają O-um przed zapłodnieniem; następuje ono wtedy w wodzie. U grzybów plemniki przenikają do jaj przy pomocy rurki plemni—przebijającej błonki lęgni (ob. Grzyby)-

tworzy się z niego oospora.

Hr.

Oolity, ob. I k r o w c e.

Oologia (z gr. TÖ wóv=jaje i à X6yoę=sło-wo, nauka). Jest to nauka o jajach ptasich, zajmująca się wszakże tylko ich skorupą, tj. wyglądem zewnętrznym, postacią, wagą i wymiarami, budową skorupy, zwłaszcza jej powierzchni zewnętrznej i zabarwieniem jej, zwracając także uwagę i na ilość jaj składanych zwykle podczas jednego lęgu każdego rodzaju lub gatunku ptaków. Badanie jaj gadów, płazów, ryb i t. d. w zakres O-ii nie wchodzi, jest to więc gałąź ornitologii ^ob.), która zwłaszcza od czasu stosunkowo niedawnego nabrała znaczenia większego, mianowicie odkąd zaczęto przystosowywać wyniki badań jej do kla-syfikacyi systematycznej ptaków; albowiem przekonano się, że wspólność cech znamiennych jaj dowodzi niezbicie pokrewieństwa rozmaitych gatunków, skądinąd różniących się bardzo między sobą. Pośrednio O. zajmuje się też gniazdami ptasiemi (ob. Gniazdo).—Postać jaj ptasich u gatunków różnych bywa bardzo rozmaita, a nawet u jednego i tego samego nie jest bezwarunkowo stała, podlega bowiem często wahaniom pewnym, nie nazbyt wielkim wprawdzie, ale widocznym jednak wyraźnie. Dostrzegać się to daje nieraz, badając jaja podczas lęgu w gnieździe jednym napotykane. Takim samym różnicom podlega też wielkość i zabarwienie jaj, jako też grubość ich skorupek; w sposób ten powstaje mnóstwo odinia-nek, nie posiadających atoli znaczenia poważniejszego. Pomimo to wszystko znamiona główne bywają zwykle tak wyraźne, że znawca zawsze prawie łatwo rozpoznać umie jaja gatunku każdego.—Postać jaja ptasiego najpierwotniejsza była niewątpliwie kulista, dziś zdarzająca się tylko jeszcze u niewielu ptaków, jak np. sowy, żołny (Meropidae) i zimorodki. Liczba przeważająca jaj bywa wydłużona, a te znów spowadzić można do dwu postaci zasadniczych, t. j. od środka ku obu końcom równych zupełnie, bądź więcej zaokrąglonych? bądź też raczej do pewnego stopnia kończystych. U wszystkich jaj tego rodzaju oś poprzeczna przecina podłużną w samym jej środku. Jeżeli oś poprzeczna jest o więcej niż o 7₃ krótsza od podłużnej, to jaje takie nazywamy podługo-watem, jeżeli zaś różnica ta nie dochodzi) do */₃, okrągławem lub pękatem. Jaja takie, osobliwie podługowate, o połowach zupełnie równych, umiernych są nieomal tak samo rzadkie, jak kuliste. —Gdy oś poprzeczna jaja przecina podłużną nie w środku, lecz w większej lub mniejszej od niego odległości, powstaje postać jaja najpospolitsza, nierówna, poniżej miejsca przecięcia zwykle mniej lub więcej kulista, powyżej wydłużona. I tego rodzaju jaja, zależnie od stosunku długości przecinających się osi swych, mogą być wydłużone, lub pękate.

Najpowszechniej napotykamy jaja na końcu grubszym zbliżające się do postaci kulistej, na cieńszym zaś do eliptycznej; przecięcie ich wzdłuż osi większej daje owal (ob.), wzdłuż poprzecznej, koło (ob.).—Jaja o połowach umier-nych, wydłużone eliptycznie składają: lelki czyli kozodoje, salangany kolibry, pustynniki; równomierne, ostrzej zakończone: kazuary i strusie amerykańskie (Nandu)-, nierównomierne, na obu końcach eliptyczne: jerzyki; nierównomierne, na końcu cieńszym bardzo wydłużone (gru-szkowate): słonki; nierównomierne pękate: ptaki śpiewające (Oscines), grzebiące i wogóle większość wszystkich ptaków. Postaci te zasadnicze, nawet w obrębie tego samego gatunku, podlegają odmianom.— Bardzo rozpowszechnione jest też mniemanie, że z jaj tego samego gatunku, widocznie szczuplejszych na jednym końcu, wylęgają się bez wyjątku samce, jako też, iż z lęgu pierwszego w roku także jeno samce się wykluwają, z następnych zaś dopiero samice; mniemanie to jest jednak błędne i zgoła nieuzasadnione. — Wymiary jaj, aczkolwiek oczywiście zależne być muszą od wielkości ptaków znoszących je, nie zawsze są z nią w stosunku prostym, owszem nieraz ptaki drobne znoszą jajka daleko większe od przewyższających je nawet znacznie wymiarami ciała. Zależy to od budowy narządów płciowych samic, zwłaszcza od obszer-ności jajowodu (ob.), odbytnicy i odbytu, przez które jaje wydostaje się na zewnątrz, przyczem koniec szczuplejszy jego wychodzi zawsze naprzód. Odmiany lub wady rozwojowe narządów tych wywierać zwykły włpyw przemożny na postać jaj, zmieniając ją nieraz w sposób potworny. Wpływ na wielkość jaj wywiera też wiek ptaka; starsze składają zwykle większe od młodszych; często zdarza się także, iż w jednym gnieździe, z tego samego lęgu, obok siebie leżą jaja większe i mniejsze.—Jajka najmniejsze znoszą kolibry, największe strusie afrykańskie. U nas najmniejsze są jajka strzyżyków, mysikrólików, pełzaczy, i sikorek; stosunkowo niewielkie miewają: sowy, sokoły niektóre i czaple; największe: łabędzie, gęsi i bociany. Jaja dropia, pomimo wielkości jego pokaźnej, są mniejsze od gęsich. — Nadzwyczaj małe, bo nie większe od wróblich, są jaja kukułki naszej; bardzo wielkie w stosunku do wymiarów ciała swego znoszą: siewki, czajki, biegusy; jajami wielkiemi odznacza się również wszelkie ptactwo wodne. Ciekawą jest rzeczą, iż niektóre gatunki kukułek, wysiadujących swe jaja, nie znoszą tak drobnych, jak te, które je składać zwykły do gniazd ptasząt małych, lecz owszem odpowiadające zupełnie wymiarom ich ciała.—Wymiary jaja wyrażają się za pomocą,długości osi podłużnej i poprzecznej, odległością miejsca ich przecięcia od biegunów osi dłuższej, iloczynem z pomnożenia długości obu osi, nakoniec wagą jaja pełnego i pustej jego skorupy. Największe z jaj znanych nam znosił niegdyś zaginiony już dziś ptak Aepyor-nis maximus, pojemnością swą przewyższało 6 razy jaje strusie, a 50 tysięcy razy kolibro-we. Jaja strusie, pełne ważą 1400 — 1500 gramów, wymiary ich zaś dochodzą niekiedy do 169 mm. długości a 130 mm. szerokości. Z ptaków europejkich jaja największe i najcięższe składa łabędź głuchy, czyli nadobny (Cygnus olor), oś ich podłużna dosięga 128 min., poprzeczna 70 mm., waga zaś pełnych wynosi 414 gr., skorupy samej 53 gr. Jajka najmniejsze strzyżyków naszych (Ee-gulus crisłatus i E. ignicapillus), długie są tylko 12, szerokie 9 mm, ważąc pełne 31 cg., puste 4 cg. —Budowa skorupy wapiennej jaja, tak samo jak postać jego, podlega różnicom niemałym, o ile to dotyczy jej grubości, dziurkowatości, gładkości lub chropowatości powierzchni zewnętrznej. Różnice te bywają tak wyraźne, że wystarczają do odróżniania pewnego jaj do siebie skądinąd zupełnie podobnych, lub nawet nieomal równych. Zwykle jaja większe miewają też skorupy grubsze, chociaż nie zawsze. — Skorupa wytwarza się w jajowodzie, a póki się jaje w nim znajduje, jest zawsze mniej lub więcej miękka; twardnieje zaś dopiero po złożeniu,gdy się zetknie z powietrzem, odbywa się to bardzo prędko.—Rozmieszczenie, gęstość, i głębokość dziurek (pori) i zagłębień na powierzchni skorupy nadają jej wygląd bardzo różny, wielce znamienny, i zmysłem dotyku dający się odróżnić. Skorupa jaj ptaków niektórych, np. dzięciołów, odznacza się gładkością i połyskiem niez wy kłem, jaja innych bywają znów bez połysku wszelkiego, jakby na-kredowane, zdarzają się nieraz i chropowate. Wiele skorup jajecznych posiada na sobie jeszcze powłokę wapienną, gębczastą, szczególnie częstą u wielu ptaków wodnych, jak np. pelikany, czerwonaki, kormorany, nury i t. p. Powłokę taką mają też zawsze jaja ptaków kukułkowatych wysiadujących swe jaja, gdy tymczasem jajka kukułek podrzucających je w gniazdach cudzych, powłoki takiej nie posiadają nigdy. Szczególnie piękne są jaja kukułki południowo-amerykańskiej, zwanej Guira, posiadające skorupę niebiesko-zieloną, pokrytą siatkowatą powłoką wapienną, białą.— Powierzchnia wewnętrzna skorupy bywa.gład-ka i najczęściej biała; na nią zresztą O. uwagi nie zwraca.—Z abarwienietła większości skorup jaJ jest białe, lub bladożółtawe, czyli według sposobu wyrażania się w O-i przyjętego, są bezbarwne. Obok białego, dość częste jest zabarwienie zielonawo-niebieskawe, jaśniejsze lub ciemniejsze, czysto zielone również napotyka się dość często i tu natężenie barwy bywa rozmaite. Rzadkie jest zabarwienie czerwone lub brunatne; czarne zdarza się wyjątkowo, np. u niektórych grzebiących w Ameryce południowej, należących do rodzaju Chrypłurus,

Jeżeli wyłączyć jaja białe, to przekonać^się można, że większość skorup nie posiada zabarwienia jednolitego, lecz że są przeważnie pstre. Na tle zabarwionym jednostajnie, często też białem, widać wtedy t. zw. rysunek, czyli wzór, mniej lub więcej wyraziście odbijający się od tła, składający się z plam,. plamek, kropek, kresek, zakrętów i zygzaków barwy odmiennej, zawsze od tła ciemniejszej. Rysunek ten bywa jedno lub wielobarwny, albo dość równomiernie rozsypany po całej powierzchni jaja, albo też skupiający się szczególnie na obwodzie poprzecznym jaja, w miejscu jego najgrubszem, które otacza wtedy wieńcowato. Daleko rzadziej rysunek skupia się przeważnie na końcu grubszym, a wyjątkowo tylko na cieńszym. Czasem plamy bywają tak liczne i tak bliskie siebie, że trudno obok nich odróżnić zabarwienie tła. Okazy takie napotykać można w gniazdach kosa (Tardus menda), którego jaja, zarówno co się tyczy postaci jak i zabarwienia bywają nieraz bardzo odmienne, że nieświadomemu rzeczy uwierzyć trudno, że zniósł je ten sam ptak. Bardzo trudno też dopatrzeć się tła jaj Swiergotka rudego (Anthus campestris), Sokoła islandzkie-g o Falco arcticus) i Pszczołojada (Pernis apivorus). — Skorupa otrzymuje zabarwienie i wzór, powstając w jajowodzie. Zabarwienie tła jest zawsze stałe i niezmienne, plamy tworzące rysunek nie tyle stałości posiadają; niektóre z nich bywają czasem tak powierzchowne, że łatwo zmyć je można wodą. — Jeżeli—jak już wiadomo —do rzadkości nie należą odmiany postaci jaj samych, jako też jaśniejsze lub ciemniejsze zabarwienie tła ich, to tembardziej zadziwiać nie może brak niezmienności w odcieniach i gęstości plam, tworzących rysunek na skorupie; pomimo to rozmieszczenie ich zasadniczo zwykle bywa jednakie. — Liczba jaj składających się na jeden ląg jest wielce różna, waha się bowiem pomiędzy 1 a 24. — Po jednym tylko jaju składają np. burzyki, albatrosy, fregaty, kiwi, pingwiny, bezlotki i wiele bardzo innych nurów morskich; stale po dwa: lelki, kolibry, gołębie, orły różne, pszczołojady, żórawie, wydrzyki, niektóre nury morskie i dżdżowniki. Po dwa do trzech jaj znoszą je-rzyki, dropie, pustynniki, rybitwy, jaskółki morskie i czerwonaki. Trzy do czterech, wiele sokołów, zwłaszcza większych, i krzyżodzioby. Po cztery: kuligi, rycyki, brodźce, siewki, słonki, płatkonogi i wiele innego ptactwa błotnego. Po 4- 5: więksźość sokołów drobniejszych, jastrzębie, kanie, wrony, czaple, bociany, kormorany, nury i perkozy. Po pięć jajek znosić zwykły prawie wszystkie ptaszki śpiewające, czasem jednak w gniazdach ich spotkać można po sześć, a wyjątkowo i po 7 lub 8 jajek. Po 8 do 12 jajek składają najczęściej: sikory i strzyżyki; po 10 — 15 i więcej: kurki wodne, chróściele i strusie. Od 20 do 24 większość ptaków grzebiących i wiele pletwonogich. — Jest rzeczą ciekawą, że ptaki znoszące po 1, 2 lub 4 jaj nieomal nigdy od liczby tej nie odstępują, gdy tymczasem znoszące po 3, 5, lub więcej, bardzo często liczbę tę przekraczają lub do niej nie dochodzą. — Wiele ptaków raz do roku tylko, na wiosnę, albo na początku lata znosi i wysiaduje jaja, inne czynią to przez lato 2 lub nawet 3 razy. Jeżeli ląg pierwszy zniszczono, albo wybrano jaja z gniazda, to wtedy i lęgnące się raz tylko do roku znoszą jaja ponownie. — Kury i wogóle drób domowy, którym się jaja podbiera, znoszą ich w ciągu roku daleko więcej, niż gdyby tego nie czyniono.—Przechowywanie jaj. W celach naukowych jaja bywają zbierane i przechowywane umiejętnie. O utrzymaniu ich w stanie nietkniętym nie może być mowy, ponieważ prędzej czy później, ale zawsze dość prędko, zawartość jaja podlega zepsuciu; o nią też zbieraczom nie chodzi wcale, więc ją usuwają, zachowując tylko skorupy same, zważywszy przedtem jaja pełne. Sposób najprostszy i wielokrotnie wypróbowany jest następujący: jeżeli jaja są zupełnie świeże, nie zalężone, to prze-kłówa się ostrożnie skorupkę na obu biegunach osi podłużnej, robiąc otwór nieco większy na końcu grubszym jaja, poczem od końca szczuplejszego wydmuchuje się ustami białko wraz z żółtkiem. Gdy jaje należy do większych, otwór spodni powinien także być cokolwiek większy, chociaż zawsze starać się należy o nadanie mu rozmiaru o ile można najmniejszego. Podczas wydmuchiwania jaj trzymać je należy w palcach ostrożnie i lekko, aby nie zgDieść przypadkiem skorupy; ostrożność ta jest tera konieczniejsza, im skorupka jest cieńsza.—Gdyby jaje zalężone zawierało zarodek już cokolwiek rozwinięty, wydmuchnięcie do celu by nie doprowadziło, wtedy więc należy wyciąć bardzo ostrożnie z boku jaja część skorupki dość wielką, aby przez otwór zrobiony udało się zawartość całą wydobyć, poczem można znów część wyciętą przykleić. Wykonanie tego należyte wymaga wiele zręczności i wprawy.—Skorupy jaj opróżnione opłókują się wewnątrz i zewnątrz wodą letnią, poczerń układa się je do wyschnięcia na kilku arkuszach bibuły w miejscu cienistem. Do przechowywania jaj tak przysposobionych najodpowiedniejsze są tak z w. gablotki, to jest stoliki stosunkowo wąskie, a dość długie, na których przytwierdzone są obok siebie skrzynki mniej lub więcej na metr szerokie, mające dno poziome, przykryte ramą oszkloną, ku przodowi pochyłą, tak urządzoną, aby szkło mogło być pokrywane szczelnie deseczką opatrzoną zawiasami, opierającą się brzegami o ramę. Wnętrze skrzynki powinno być wyklèjone papierem białym, lub lepiej jeszcze pomalowane olejno na biało. Jaja wstawia się do skrzynki w porządku systematycznym w pudełkach czworo-

kątnych, tekturowych, bez przykrywek, wykle-jonych papierem czarnym. Wielkość pudełek tych przystosowana być powinna do wielkości jaj, a brzegi mieć wysokości 1 cm.; na brzegu przednim pudełka ma się znajdować napis objaśniający. Najdogodniej jest mieć przygotowane pudełka takie w dwu tylko wielkościach: większe o bokach długich na 10 cm. i mniejsze na 5 cm.; jedynie jaja strusia afrykańskiego, posiadające zwykle 140 — 155 mm. długości, wymagają większych; inne zaś jaja bardzo wielkie, jak np. strusia amerykańskiego (130 mm ) lub albatrosa (120 mm.), zmieszczą się w pudełku 10-centymetrowym, jeżeli je w nim położyć skośnie, wzdłuż przekątniej. — Gablotki z jajami stać powinny w pokoju dobrze przewietrzanym, zabezpieczone od wilgoci, kurzu i dymu, a także od promieni słonecznych, od których działania barwy jaj płowieją. Jeżeli kto zbiera zarazem i gniazda ptasie, to naj-właściwiej umieszczać je może w szufladach nieco głębszych, dających się łatwo umieścić pod gablotkami.—Wilgoć jest nieprzyjacielem najniebezpieczniejszym zbiorów takich, od niej zawsze dość prędko niszczeją; dla ochrony od działania światła słonecznego, deska wspomnia-powyżej wciąż pokrywać powinna szkło ga-. blotki, a być podnoszona wyłącznie na czas oglądania jej zawartości. Wyjmowania jaj z gablotek w celu obejrzenia ich dokładniejszego dozwolić można tylko wyjątkowo, i to tylko osobom pewnym, umiejącym obchodzić się należycie z przedmiotami tak kruchemi, więc bardzo łatwo ulegaj ącemi zepsuciu. — Zbiorom takim, zwłaszcza większym, często nadawana bywa nazwa Ooteki.—Dokładnie znamy dopiero do dziś jaja mniej lub więcej szóstej części ptaków, zamieszkujących kulę ziemską, t. j. bez wyjątku wszystkich europejskich, większości północno-amerykańskich i polinezyjskich; liczba ich dosięga blizko 12 tysięcy.

tabl. kolor.; tekst lac. i niem.); G. Graves „Ovarium britannicum“ (Londyn); Thiene-mann und Brehm „Fortpflanzung der europäischen Vögel“ (Lipsk 1825; w 4-ce); Berge „Die Fortpflanzung europäischer und aussereu-ropäischer Vögel“ (Stuttgart 1840; \v 8-ce); Thienemann „Fortpflanzungsgeschichte der gesamten Vögel“ (Lipsk 1845 — 1856, ze 100 tabl.); Bädecker „Die Eier der europäischen Vögel“ (Iserlohn 1855 —1863; z 80 tabl. i z dopełnieniem wyd. w r. 1867); K. Tyzenhaus „Oologia ptaków polskich. Wystawiona na 170 tablicach rytowanych na miedzi i kolorowanych. Opisy W. Taczanowskiego“ (Warszawa 1862); Grass ner „Die Vögel in Mitteleuropa und ihre Eier“ (Drezno 1880); von Reichenau „Die Nester und Eier der Vögel“ (Lipsk 1880); Willibald „Die Nester und Eier der in Deutschland... brütenden Vögel“ (tamże 1886); A. Ne hr körn „Katalog der Eiersammlung nebst Beschreibung der aussereurop. Eier“ (Brunswik J.899; z 4 tabl. kolor.); E. Rey „Die Eier der Vögel Mitteleuropas“ (Gera 1899 z tabl.), Meyer und Heller „Aepyor-nis-Eier“ (Berlin • 1901, z 4 tabl.); A. Szie-lasko „Die Bildungsgesetze der Vogeleier bezüglich ihrer Gestalt“ (Gera 1902) i A. G Butler „Birds Eggs of the british Isles“ (Londyn 1904, w 4-ce, z 24 tabl. kolor.).

Oomancya, ooskopia, wróżenie z jajek; słowo pochodzenia greckiego (coov— jajko, p.avTsća wróżenie). Sposób wróżenia tego bywał bardzo rozmaity: uderzano jajkiem o jajko, kładziono jajko w ogień itp. Jeżeli jajko włożone w o-gień pękało całe było to oznaką nieszczęścia, jeżeli wyciekało jednym otworem — oznaczało szczęście. O. przechowała się do czasów chrze-ściańskich, do niej szczególnie używane są jajka wielkanocne; pisanki też zostają w związku z O-ą.

na

Dr. J. P.

x-y.

Ooms Karol, malarz belgijski (* 27 stycznia 1845 r. w Dessehel, prow, antwerpska), rozpoczął studya r. 1857 w antwerpskiej akademii malarskiej, w której pracował do r. 1865, pbczem był w pracowni Keysera, znanego malarza historycznego i portrecisty. W r. 1870 otrzymał drugą nagrodę rzymską i kształcił się dalej, podróżując po Holandyi, Anglii, Niemczech i Włoszech, Należy on do lepszych malarzy historycznych i portrecistów współczesnej Belgii. Z obrazów jego historycznych ważniejsze : „Filip II składa swemu bratu Don Juanowi austryackiemu ostatni hołd“ (muzeum antwerpskie), „Zakazana lektura“, „Protestant, czytający ze swą córką biblię w czasie prześladowań religijnych“ (oba obrazy w mu-

W liczbie tej znajduje się okrągłe 4200 jednobarwnych, między niemi przeszło 3200 zupełnie białych, blisko 800 niebieskawo-zielona-wych, zielonych i niebieskich i ze 200 żółtych, czerwonych, brunatnych i czarnych; wszystkie pozostałe posiadają tło mniej lub więcej upstrzone najrozmaiciej.—Literatura. Większość dzieł zoologicznych, a nieomal wszystkie ornitologiczne, zajmują się dość szczegółowo opisywaniem jaj ptasich, jak np. dzieła Noże mann a, Naumann a, Buffona, Wilsona, Oken a, Audub on a, Taczanowskiego, A. Brehma i bardzo wielu innych. Tu wymienić należy tylko szereg prac zajmujących się wyłącznie lub przeważnie jajami, jakoto:

Zinn a ni „Delle uova e de’ nidi degli ucelli

S. B.

(Wenecya 1734, w 4-ce, z rycinami pięknemi, ¹ zeum brukselskiem), „Śledztwo sądowe w dru-ale nie kokrowanemi); Wirsing und Gün- karni Plautina w Antwerpii“, „Książę Alba u-ther „Sammlung von Nestern und Eiern“ (No- mierający“, „Niewinność“, „Przez prawo bro-rymberga 1743, in fol.); J. I. Klein „Ova niony“ (w sali sędziów przysięgłych w Antwer-avium plurimarum“ (Lipsk 1753; w 4-ce z 21 pü) i „Ostatnie dni Rubensa“.

Ad Cz

Cz. St.

Vs

Zcl

str. 394).

Oospora, ob. Wodorosty.

Oost 1) Jakób Van, z przydomkiem starszy, malarz flamandzki (* 1600 w Brügge — f tamże 1671 r.). Pochodził z potężnej mieszczańskiej rodziny, wychowywał się pod kierunkiem brata, który go wcześnie odumarł. Podróżował po Włoszech, gdzie silnie na niego wpłynął Annibal Carrache. W jego obrazach religijnych znać także wpły.w Rubensa i Van Dycka. Portrety zażywają pewnej sławy. Liczne jego płótna, rozrzucone są po kościołach i muzeach w Brügge: „Zdjęcie z krzyża“ (kościół Jezuitów), „Chrzest Chrystusa“ (kościół Zbawiciela), „Narodziny Chrystusa“ (kościół

Oomycetes—rząd grzybów pleśniaków (Phy-comyceteś), różniący ' się od drugiego Zygomycetes tem, że gatunki do niego zaliczające się rozmnażają się płciowo przy pomocy oos-por, tworzących się z jaj zapłodnionych plemnikami. Jaja powstają w lęgniach (oogonium), plemniki zaś w plemniach czyli anteridiach. Dojrzała zoospora otoczona jest zwykle grubą brunatną błonką. Bezpośrednio akt zapłodnienia obserwowano tylko u Phythium (ob. Grzyby) i Perenospora. W pewnej wszakże rodzinie mianowicie Saprolegniaceae często daje się obserwować zjawisko t. zw. apogamii czyli u-traty rozmnażania się płciowego; np. Sapro-legnia Thuretii wytwarza tylko oogonie, w których jaja dojrzewają w oosporę, zupełnie nie podlegając zapłodnieniu. Bezpłciowe rozmnażanie się dokonywa się przy pomocy konidyi, które u {(gatunków żyjących w wodzie zastąpione zostały przez zoosporangie—wytwarzające pływki (zoospory). O. należą przeważnie do bardzo szkodliwych niekiedy, pasorzytów zarówno roślinnych (Phytophthora infestans na ziemniakach, Perenospora viticola na winorośli, Pythiwn de Baryanym na kukurydzy, Cysto-pus Candidas na taszniku, Ancylistes na wodoroście Closterium), jak zwierzęcych (Saprole-gium ferax na rybach i rakach). Inne zaliczają się do roztoczy, np. Saprolegnia Thuretti i Achlya polyandra na wpadłych do wody o-wadach, Leptomitus lacteus na odpadkach buraczanych w cukrowniach. Rząd O. rozpada się na trzy rodziny: Ancylistaceae, Perenospo-raceae, Saprolegniaceae, przyczem największe zasługi nad zbadaniem ich położyli Pringsheim, de Bary i Cornu.

Ooncps, rodzaj stawonogów (Arthropoda), z gromady pajęczaków (Arachnoidea)., z rzędu pająków właściwych (Araneina). Odznacza się krótkiemi częściami paszczowemi; uda kuliste, pazurki podynaka, zaopatrzone w podwójny rząd ząbków. Pająki, należące do tego rodzaju, są bardzo małe, czerwonawe; niektóre gatunki posiadają odwłok pokryty stwardniałemi blaszkami. Żyją na zeschłych szczątkach roślinnych. Jedyny gatunek, spotykany w Europie środkowej, O. pulcher przebywa także w mieszkaniach ludzkich.

Ooryphas Nicetas, admirał bizantyjski IX

w. Odbudował, za panowania Michała II, flotę bizantyjską i wypędził Arabów z części Cy-kladów. Będąc w wielkich łaskach u Teofila i Michała III, O. okazał się z początku wrogiem względem Bazylego, lecz przez samą tylko lojalność swoją wkrótce pozyskał zaufanie nowego władcy. O. uwolnił około r. 867 Ra-guzę, oblężoną przez Arabów; nieco później, zwyciężył, w licznych starciach, piratów sa-raceńskich Krety. O, pozostawił opinię wybitnego marynarza i w XV w. jeszcze wspomniano o zręcznym sposobie, za którego pomocą przeprowadził on swe okręty przez przesmyk Koryncki, od portu Kenkri do zatoki Patras. Hr-Ooskop (łac. Ooscopium z gr. to wóv—jaje i ax£7TToa<n=rozpatruję, przeglądam, oglądam), pospoli cie, ale błędnie nazywany Owosko-p e m. Jest to przyrząd służący do rozpoznawania świeżości jaj, polegający na tem, że jaja świeże przeświecają, tj. przepuszczają stosunkowo dość wiele światła, zalężone zaś, zepsute, a także i ugotowane, nie czynią tego. —O. jest skrzynką czworokątną (ob. fig. 73) zupełnie

rW

Fig. 73. Ooskop

zamkniętą (A), wewnątrz pomalowaną na czarno. W środku umieszczone jest zwierciadło, zajmujące całą szerokość skrzynki, nachylone pod kątem 45° (D); w ścianie górnej (B) wycięte są otwory okrągłe, służące do wstawiania w nie jaj; w ścianie naprzeciw zwierciadła wpuszczone są dwa stożki, mające na końcach po soczewce ocznej (C), przez które patrzy się do wnętrza skrzynki, a do niego światło, bądź słoneczne, bądź sztuczne, dostaje się wyłącznie poprzez jaja wstawione w otwory ściany górnej i pada na zwierciadło, które je odbija w kierunku oczu patrzącego. Za pomocą przyrządu tego łatwo dostrzec można zmętnienie jaj nawet nieznaczne.—Istnieją jeszcze O-y inne, nieco odmienne, ale na tychże samych zasadach oparte.—Jajko pojedyncze zbadać najłatwiej można bez przyrządów wszelkich, jeżeli je się ujmie wzdłuż między palec wielki i wskazujący i w pokoju ciemnym zresztą potrzyma blisko pomiędzy okiem a świecą zapaloną, zamknąwszy oko drugie; wtedy tak samo przekonać się można o jego przepuszczalności światła większej lub mniejszej. Zaletą główną O-u jest to, że dozwala naraz badać większą ilość jaj.—Inne sposoby rozpoznawania świeżości jaj ob. p. w. Jaja (t. XXXI,

Dr j. r.

Hr.

S. B.

S. B.

Hr.

Pr J. p.

S. B.

Maryi Panny); inne znajdują się w muzeach: \ sław, piszący się stale już Opackimi, stali się wiedeńskiem, w Luwrze, Ermitażu itd. Miał z dwóch małżeństw sześcioro dzieci, z których dwóch synów było malarzami. Bardziej z nich znanym jest 2) Jakób Van zwany młodszym (* 1637 w Brügge—f tamże 1713 r.). Uczeń ojca, zwiedził również Włochy i zamieszkał po powrocie w Lille. W tamtejszych kościołach, klasztorach i muzeach znajdują się jego obrazy. Do znakomitych należą: Męczeństwo św.

s. B.

Barbary i Dzieciątko Jezus.

Oostacker, gmina we wschód. Flandryi, okręg Gandawski, nad kanałem Gandawa—Terneu-zen, stacya kolei Gandawa-Saffelacre, 7 kim. od Gandawy; m-ców 6 000.- Olejarnie, gorzelnie, fabryki kleju, cykoryi, mydła.—W r. 1874 zbudowano tutaj grotę na podobieństwo groty w Lourdes, która sprowadza w to miejsce mnóstwo pielgrzymów z obu Flandryi.

Oostcamp, gmina w zach. Flandryi, okręg Brügge, nad kanałem Brügge-Gandawa, 5 kim. öd Brügge, stacya kolei Bruksella —Ostenda; m-ców 7 000. Wysoko rozwinięte rolnictwo.— Godny uwagi kościół św. Piotra, pochodzący z XI w.    Hr-

Oosterhout, miasto w Holandyi, prow. płd. Brabancyi, 10 425 m-ców (r. 1889). Posiada ładny kościół katolicki. Cukrownie, tartaki, fabryki butów, naczyń glinianych, bilardów. Ożywiony handel płótnem i drzewem,

Oosterzee Jan, Jakób Van, teolog holenderski (* 1817 w Rotterdamie,—f 1882 w Wiesbadenie). Był kolejno pastorem w Alk-maar i Rotterdamie, następnie profesorem teologii na uniwersytecie w Utrechcie. Autor wielu poważnych prac nad historyą Kościoła, prace te wydano wspólnie p. t. „Kompletne dzieła“, po holendersku (Amsterdam 1877, 3 tomy). Wydał także zbiorek poezyj holenderskich (Utrecht, 1882).

Oost-Roosebeka, gmina w zach. Flandryi, okręg Thielt, nad rz. Mandel (dopł. rz. Lys) i nad kanałem Les-Roulers, 39 kim. od Brügge; 5 000 m-ców. Browary, gorzelnie, fabryki sukna.

Ooteka (Oothecaz gr. to wóv=jaje i?) schowanie, skrzynka) nazwa nadawana zbiorom jaj ptasich, odpowiednio przysposobionych. — Por. Oologia (przechowywanie jaj).

Ootmarsum, miasto w holenderskiej pro-wincyi Overissel, pow. Almelo, —1518 m-ców (1889). Kościoły katolicki i reformowany. Przemysł bawełniany i fabryki cygar.

Oozyt, minerał, ob. Kordyéryt.

Opaccy, herbu Prus III, ród polski. Dawna rodzina mazowiecka, niegdyś na Mazowszu zaliczająca się do najmożniejszych, a imionami kilku wybitnych senatorów i mężów stanu w dziejach kraju zaszczytnie zapisana. Protoplastą jej był Mikołaj „z Wielkiego Opa-cza“, zamożny ziemianin mazowiecki (1370 — 1382 r.). Wnukowie jego, Jan i Wieńczy-

założycielami dwóch linij, dotąd istniejących. Z O-kich dobrze się ojczyźnie zasłużyli: Z y-gmunt, podkomorzy warszawski, a później wojewoda derptski (1637), zaufany króla Zygmunta III, wychowawca Jana Kazimierza, podług Niesieckiego „mąż w ręku i radzie silny“; syn tegoż, Wojciech, podkomorzy warszawski, poseł wielokrotny do Wiednia, Danii, Holandyi, Francyi i elektora brandenburskiego, człowiek talentu, pracy wielkiej i ofiarności niewyczerpanej dla ojczyzny, których to zalet dał dowody niezbite, sprawując tak liczne, a pomyślne poselstwa; wreszcie Gabryel, kasztelan wiski (1779), członek stronnictwa postępowego i uczestnik Sejmu Czteroletniego. Ten ostatni w roku 1797 otrzymał tytuł hrabiowski pruski. —Źródł a: Niesiecki; Krasicki; Kosiński; Monografia o rodzie Opackich; Ży-chliński III (174—187).    D-

Opactwa łaoińskie w Polsce. Opatami nazywano w Polsce najwyższych przełożonych w klasztorach benedyktyńskich, cysterskich, norbertanów i kanoników regularnych. Czasem u ostatnich opat przybierał nazwę prepozyta czyli proboszcza. W klasztorach żeńskich tychże reguł opatki (abbatissae) w Polsce nazywano ksieniami. Już za Bolesława Chrobrego powstają pierwsze O. w Polsce. Król ten, sprowadziwszy Benedyktynów, pobudował dla nich klasztory; osadził ich w Tyńcu pod Krakowem i na Łysej Górze i oddał je pod zarząd opatów. Opat tyniecki (de Tinę) w łaskach jest u króla i używany przezeń do spraw dyplomatycznych. Trzecie z czasów Bolesława O. było w Międzyrzecu, blizko Odry, na zachód od Poznania. Kazimierz Odnowiciel sprowadził z Clugny 12 zakonników i ufundował im drugi jeszcze klasztor w Lubuszu nad Odrą. Opat Aaron jest ulubieńcem króla i zostaje biskupem krakowskim. Bolesław Śmiały założył klasztor w Mogilnie. W całej Europie Benedyktynów zaczęli zastępować Cystersi. Niebawem zjawiają się oni i w Polsce. Pierwszy sprowadził ich Janisław, arcybiskup gnieźnieński i osadził w dobrach swoich Brzeźnicy r. 1154 (późniejszy Jędrzejów). Liczba klasztorów a wraz z niemi i O-w mnoży się, książęta i panowie zakładają wciąż nowe: Mieszko Stary w r. 1145 klasztor Kanoników regularnych w Trzemesznie i Cystersów w Lędzie, Kazimierz Sprawiedliwy w r. 1176 w Sulejowie, Michał Skarbek kl. Benedyktynów w Lubieniu 1113 r. Najwięcej O-tw powstało za Piastów, szczególnie w Wielkopolsce: Lu-busz, Paradyż, Międzyrzec, Trzemeszno, Lęd, Łekno, Węgro wiec, Mogilnica, Obra i Przy-męt. — Na Pomorzu były O-twa w Oliwie, Peplinie i Koronowie. Na Mazowszu był Czerwińsk dla Kanoników regularnych i Płock dla Benedyktynów. W Małopolsce, oprócz dawniejszych Tyńca, św. Krzyża i Jędrzejowa, po-

wstały klasztory w Koprzywnicy, Siecieclio- | tokrzyskie miało pod swoim zarządem prepozy-wie, w Mogile pod Krakowem, Wąchocku, Sulejowie, Witowie pod Piotrkowem, Szczyrzecu i Hebdowie. Sprowadzeni z ziemi świętej Bożogrobcy (custodes sepulchri) do Miechowa, nazwani później Miechowitami wyróżniali się z pomiędzy klasztorów Benedyktynów i Cystersów.

tury w Koniemłotach, w Wąwolnicy i w Słupi, oraz plebanię w Słupi. To samo i inne O-wa. Dopiero Reformacya wpływa na zmianę stosunków w O-ach. Panowie w dobrach swych zabierali ziemie klasztorne i odtąd niektóre O-wa znikły bez śladu, jak np. O-wo orłowskie na Śląsku. Rozprzężenie i nieład wkrada się do klasztorów, to jeszcze bardziej utrudnia im wytrwanie w walce. Już synod prowincyonalny z r. 1248 gani częste podróże opatów, nakazuje im przebywanie w murach klasztornych, jadanie z bracią w refektarzu, sypianie we wspólnym dormitarzu i t. d. Z powodu niestosownego używania przez opatów dochodów z dóbr zakonnych zaostrzały się nieraz stosunki opatów z biskupami; aby nie szły jedynie do kieszeni opatów, biskupi, idąc za głosem szlachty, na synodach zmusili ich do utrzymywania szkół, do składek na Akademię krakowską lub seminarya. Synod piotrkowski r. 1530 domaga się, aby swym .kosztem utrzymywali młodzież w Akademii. Biskupi zebrani na synodzie r. 1532 zniewalają opatów do niesienia pomocy młodzieży ubogiej, oraz aby swą zakonną do szkół posyłali. Od czasów Refor-macyi i wszechpotęgi szlachy, wpływ jej odbija się i na O-ach. Na sejmie 1538 r. uchwalono, że „Opatem i proboszczem klasztornym być nie może żaden tylko rodowity Polak, szlachcic, mnich godny tegoż klasztoru, albo in defectu z inszego. A gdzieby szlachcica nie było, tedy i ex plebeis być może, byle godny a Polak takoż“ („Vol. leg.“ I f. 521). Na sejmie r. 1550 stanęła uchwała, nakazująca w O-ach zakładanie szkół dla młodzeży szlacheckiej i utrzymywanie w nich kosztem zakonnym tak dzieci jako i nauczycieli („Vol. leg.“ II f. 599). Za Zygmunta III dzieje O-w w nową weszły epokę. Król ten wprowadził t. zw, komendy (od łac. commenda—zarząd, opieka, nadzór) i opatów k o m e ii d a tor y j-n y cli, oddawna znanych już w innych krajach Europy. Od tej chwili nastają więc podwójni opaci w każdym klasztorze, zakonni i świeccy {reguläres et commendatorn). Z funduszów klasztornych świecki opat zabierał ²,₃ dochodu, dla klasztoru zostawała ¹/₃ tylko. Opat taki nie był obowiązanym ani do profesyi zakonnej, ani do habitu, nie mógł wprawdzie używać prerogatyw, służących opatom zakonnym, jak mitry i pastorału, nie odbierał od biskupa be-nedykcyi, nie udzielał święceń mniejszych, ani karał zakonników, ale tylko zabierał dochody • z dóbr klasztornych, dane mu przez króla jako wynagrodzenie za usługi oddane Rzplitej lub królowi. O. stały się chlebem zasłużonych, panis bene merentium, dla biskupów. Opat komend ato-ryjny nietylko pobierał dochody, ale i rządził klasztorem, opat zakonny był po nim najstarszym i sprawował wszystko na miejscu. Opatem świeckim bywał biskup uboższy, później weszło w zwyczaj, że każdy biskup starał się

Opat ich generalny, czyli jak później go zwano generał, stale przebywał w Polsce, chociaż z Polski rozeszli się po całej Europie. Pierwsi ci zakonnicy w polskich O-ach byli cudzoziemcami, którzy przez całą epokę Piastów niechętnie dopuszczali krajowców do klasztorów, tembardziej na stanowiska opatów. W Lubieniu pierwszy Polak był obrany opatem r.

1160, w Czerwińsku r. 1222, niejaki Wacław, w jędrzejowskim pierwszy opat Polak, Wojciech z Przyłęka, rządzi klasztorem dopiero w początkach XV w., ale już po nim szli sami Polacy. W Sulejowie również bardzo późno zjawiaj-ą się nazwiska polskie. Jeszcze O-wo tynieckie było najprzystępniejsze dla Polaków, wielu w niem było zakonników Polaków, między innymi sławny kronikarz, Mistrz Wincenty; za Władysława Hermana był nawet zdaje się Polak opatem, niejak Scescus (Czesław czy Sieciech). — Stosunki zmieniają się za Jagiellonów, O-twa polszczą się coraz bardziej. Ze wzrostem potęgi kościoła za Piastów i O. zdobywają obszerną władzę i rozległe włości, książęta powiększali ich przywileje; O. stają się prawdziwą potęgą. W katedralnych stallach gnieźnieńskich, krakowskich, płockich i poznańskich opaci zasiadali razem z prałatami i kanonikami. Na Mazowszu książęta obdarzyli opatów tym samym przywilejem, co i arcybiskupów, iż przez pełnomocników mogli przysięgać w sprawach granicznych.

Przemysław udzielił lubieńskim opatom najwyższej władzy sądowniczej (jus ducale), mogli karać gardłem i pozywać na sądy boże.

Opaci mieli prawo polowania w lasach królewskich na grubego zwierza. Za Jagiellonów juź królowie nie udzielają przywilejów klasztorom, ale bogactwa ich wciąż rosną przez zapisy osób prywatnych. — Na Litwie niewiele jest O-w. Pierwsze ufundował Witold w Trokach po chrzcie swym w r. 1415. Trzy inne powstały znacznie później. Zwykle O-wa rozciągały swą władzę na mniejsze fundacye;

O-wo tynieckie miało pod sobą wiele kościołów, w których rządzili zakonnicy wysyłani z Tyńca. Opat trocki zależał z początku od Tyńca, prócz tego ulegały Tyńcowi prepozytu-ry (probostwa) kościeleckie w dyecezyi gnieźnieńskiej, tuchowskie w krakowskiej i unie-jowskie, nadto w Krakowie-kościoły: św. Jędrzeja, na zamku św. Grzegorza i za miastem św. Mikołaja. Parafia w Książu należała także do Tyńca. Prócz tego całe O-wo Orłowskie na Śląsku, bardzo bogate, bo posiadało 12 miast, a opaci jego używali mitry i pastorału, też było zależne od Tyńca. O-wo świę-o komendę, jak senator o starostwo. Już na sejmie r. 1593 Zygmunt III ofiarował O-wo Czerwińskie kardynałowi Jędrzejowi Batoremu, biskupowi warmińskiemu. Pierwszym opatem świeckim w Tyńcu był Stanisław Sułowski, kanonik krakowski. Za przykładem króla, sejmy mieszać się zaczęły do dóbr opackich, które poczęto uznawać już nie za zakonne lecz za krajowe. Gromadzenie beneficyów w jednych rękach wywołało r. 1607 konstytucyę, zabraniającą przyłączać O-wa do biskupstw i dawać dwa O-wa jednej osobie. Wkrótce jednak zrobiono wyjątek dla biskupstw, mających szczupłe uposażenie, do których należało arcybiskup-stwo lwowskie i biskupstwa: przemyskie, żmudz-kie, chełmskie, kijowskie, kamienieckie i wen-deńskie. Pod rozmaitemi pozorami nawet ludzie świeccy dobijali się komend. Tak np.

aby opatów siłą zbrojną usunęli i objęli dobra w zarząd, dopóki mianowani przez króla opaci nie zostaną przez papieża zatwierdzeni. Kiedy po śmierci opata mogilnickiego, Jana Karola Lipskiego, w r. 1725 mnisi nie wpuścili do siebie Michała Kunickiego, nominata królewskiego, wówczas sejm raz jeszcze ponowił zakaz posiadania O-w bez nominacyi królewskiej i nakazał takich opatów siłą usuwać. Przy wstąpieniu na tron Augusta III, w paktach konwentach zobowiązano króla do załatwienia tego sporu z klasztorami. Stanął też r. 1736 d. 6 sierpnia traktat we Wschowie między Pauluccim, nuncyuszem Klemensa XII, a plenipotentem Rzplitej, Janem Tarłą, mocą którego 12 O-w mógł król oddawać w komendę, później dodano jeszcze trzynaste. Komendatoryusz nie miał prawa mieszać się do spraw klasztornych. Artykuł III polecał dokładne spisanie wszystkich funduszów O-ów i podział ich na trzy części: dla konwentu, wybranego opata i komendataryusza. O-wa komendataryjne były następujące: benedyktyńskie —Tyniec, Lubeń i Płock; cysterskie—Wąchock, Mogiła, Sulejów, Węgrów, Jędrzejów, Paradyż (zamiast O-wa Witowskiego jako zbyt ubogiego); kanoników regularnych—Czerwińsk i Trzemeszno; bożogrobców — prepozytura miechowska i norberta-nów — Hebdów. Inne O-wa pozostawały przy dawnych prawach i miały tylko opatów obranych przez siebie. Były to mianowicie O-wa: w Bledzewie, Lędzie, Obrze, na Łysej Górze, w Sieciechowie, Mogielnicy, Koprzywnicy, Przemęcie i Witowie oraz 4 litewskie klasztory: Trocki, Horodyski, Nieświeski i Wistycld. Z powodu ciągłego zrywania sejmów za Augusta III traktat wschowski nie był zatwierdzony przez żaden sejm. To dało powód Stanisławowi Augustowi do nieliczenia się z tym traktatem i do przyznania sobie prawa zwierzchnictwa (jus patronatus) nad wszystkimi O-mi, nie wyjmując pomorskich, Peplina i Oliwy, chociaż zawsze Stany pruskie broniły wolności

Hieronim Lubomirski, człowiek wojskowy, później podskarbi i hetman, trzymał jakiś czas O-wo tynieckie, pod pozorem, że jako kawaler maltański, duchowną jest osobą. Klasztory niechętnie poddały się nowym rozporządzeniom i walczyły we własnej obronie. Za Władysława IV i Jana Kazimierza niektóre klasztory uzyskały na nowo przywilej wolnego obioru •Opatów, co dało potem powód do walki pomiędzy zakonnikami a królem, gdy król mianował opata, nie wybranego przez mnichów. Raz nawet instygator koronny zapozwał zakonników przed sąd o podstępnie uzyskany przywilej króla, a dekret królewski skazał dwóch na dożywotnie wygnanie z kraju. Na dobre opór klasztorów przeciwko komendzie rozpoczyna się za króla Michała, podtrzymywany przez nun-cyuszów, którzy w Rzymie przedstawiają opłakany stan klasztorów i przyczynę tego widzą w opatach świeckich. Za króla Jana bardziej jeszcze zaogniła się walka z O-ami. Król rad był spór zakończyć w zgodny sposób, ustępował nieco ze swego prawa, ale nuucyusze stawali na przeszkodzie każdemu porozumieniu.

W r. 1685 Jan III prosił papieża o uregulowanie sporu w ten sposób, aby z 20-tu O-w, i tych klasztorów, a konstytucyę z r. 1699 i Au-istniejących w Rzpltej, w 15-tu król mianował gust III przyznali-im wszelką swobodę. W tym komendataryuszów, a tylko w pięciu pozostał wolny też duchu ułożył konstytucyę („Vol. leg.“ VII, wybór opata przez zakonników. Lecz mnisi 743) prymas Podoski, prezes delegacyi sejmo-nie dopuścili, aby projekt królewski doszedł do wej w r. 1767 — 8. O-wo miechowskie wyje-skutku i spór toczył się dalej. W r. 1692. dnał Kołłątaj dla Akademii krakowskiej. Pod-z kancelaryi królewskiej wyszły ostre listy do czas Sejmu Czteroletniego r. 1790 podano wnio-Rzymu, żądające ukrócenia roszczeń zakonników, sek, aby opatom odjąć fundusze po śmierci ka-Wtedy Rzym pozwolił, aby w każdym klaszto- żdego z nich i obrócić je na uposażenie semi-rze było dwóch opatów: tytularny z obioru naryurn i na wojsko. Z upadkiem Rzplitej zakonników i komendataryusz z nominacyi kró- upadają i O-wa. Najwcześniej dzieje się to la, a dobra miały być wszędzie podzielone na pod rządami Austryi, która naprzód znosi O-wo cztery części: dla opata zakonnego, dla komen- tynieckie, a zaraz po nim i jędrzejowskie (o-dataryuśza, dla zakonników i na utrzymanie statnim opatem był Jan Wawrzyniec Drzewiecki), gmachów klasztornych. Król popierany przez Rząd pruski sekularyzował własność ziemską du-biskupów nie zgodził się na to. W paktach ehowieństwa, wyznaczając mu pensye pienię-Augusta II zawarowała Rzplita, żeby król mia- źne. Zabierając z O-wa lubieńskiego 27 wsi nował opatów. Zakonnicy opatów z nominacyi i 2 miasta, wyznaczył dla klasztoru rocznie królewskiej przyjąć nie chcieli. Dla ukrócenia 2 600 talarów, opatowi zakonnemu 574 tal. 19 tej samowoli wysłano komisarzy królewskich, | gr. srebr. i 1 fenig, a świeckiemu 2000 tala-

J\2 84; o Paradyżu i w ogóle klasztorach wielkopolskich—Łukaszewicza we „Wspomnieniach Wielkiej Polski“ (opis kościołów dyecezyi poznańskiej); O Szczyrzeczu—Łepkowskiego w Wycieczkach archeologicznych; o Łysej Górze — Sobieszczańskiego w „Wycieczce po sandomierskich stronach; o Sulejowie—J. Bartoszewicza w „Księdze Świata“; o Czerwińsku i Lędzie— Gawareckiego w „Pamiętniku religijno-moralnym“ (tom X).

rów. Po r. 1830 zniesiono wPrusiech wszystkie O-wa. Za ks. Warszawskiego i Królestwa znikają ostatnie O-wa. Do ostatnich wybitniejszych opatów należą : Woronicz opat lędzki, Gorczyszewski, tłómacz Boaleau, sulejowski, biskup wigierski, Gołaszewski trzeme-rzyński, Bystrzanowski, dziekan krakowski, mogilski. Ostatecznie cios O-wom w Królestwie Polskiem zadał arcybiskup warszawski Franciszek Malczewski. Gdy przedstawiono papieżowi, że na uposażenie nowych biskupstw, kapituł i seminaryum kraj nie posiada środków, Pius VII bullą z r. 1818 zezwolił na użycie w tym celu dóbr klasztornych i do wykonania upoważnił arcybiskupa, który pismem z d. 17 kwietnia 1819 r. zniósł w granicach Królestwa wszystkie O-wa i prepozytury, bogatsze klasztory i znaczną część kollegiat. Wówczas zniesione zostały O-wa benedyktyńskie— św. Krzyża i w Sieciechowie; cysterskie—w Jędrzejowie, Lędzie, Koprzywnicy, Wąchocku i Sulejowie; norbertańskie—w Hebdowie i Witowie; prepozy-tora bożogrobców w Miechowie; kanoników laterańskich—w Lubrańcu i O-wa ich w Mstowie

x-y.

i Czerwińsku; klasztor kartuzów—w Gidlach; kamedułów w Szańcu, Rytwianach i Bienisze-wie i inne jeszcze. Malczewski znosząc te klasztory poszedł znacznie dalej, niż papież pozwolił. Do ostatnich opatów, co wymarli, należeli: na Łysej Górze — Józef Niegolewski r. 1828, w Lubieniu—Beda Ostaszewski 1834 r. (8 lipca), w Trzemesznie—Edward Markowski 1852 r. (27 grudnia). W Królestwie Polskiem po ostatniej supresyi Malczewskiego przechowało się tylko jedno O-wo benedyktyńskie. Był to klasztor płocki przeniesiony do Pułtuska, który utrzymywał tam szkoły wojewódzkie do r. 1831; zniesiono go w r. 1864, a zakonników przeniesiono do Bielan pod Warszawą. Inne O-wa stały pustkami po kasacie, okazałe mu-ry marniały pozostawione bez wszelkiej opieki. Ruiny i gmachy starożytne O-w polskich, jak: w Sulejowie, Czerwińsku i wiele innych zbadał prof. Wład. Łuszczkiewicz i wyniki ogłosił w „Sprawozdaniach Komisyi do badania historyi sztuki w Polsce“, wydawanych przez krak. Akad. Umiej.—Na Litwie klasztory zostały zniesione też w tych czasach. W Starych Trokach ostatnim przeorem benedyktynów był ks. Paweł Geniusz w r. 1844. —Do historyi O-tw ważne są dzieła opata trockiego, Stanisława Szczygielskiego p. t. „Tinecia“, (Kraków 1668); „Miechovia“ Samuela Nakielskiego (tamże 1634).

drugie miechowskiego. O Miechowie—artykuły w „Pamiętniku religijno-moralnym“ księży: Rulińskiego i Gackiego; o Jędrzejowie — praca Helcia (1852); Spis opatów w „Bibliotece Warsz.“ z r. 1853 przez J. Bartoszewicza;

Opactwa obrządku słowiańskiego w Polsce. W kościele greckim nie było z początku opatów. Przełożeni większych klasztorów, jakoteż kierownicy kilku klasztorów jednocześnie nazywali się archimandrytami (w mniejszych byli ihumenowie). Archimandryci byli zwykle kandydatami na biskupów. W Europie Zachodniej znacznie później występują archimandryci w kościele greckim. Pierwszy Roger, król Sycylii w r. 1094 osadził w klasztorze greckim archi-mandrytę, którego władza rozciągała się na wszystkie klasztory w Sycylii i Kalabryi. Z czasem dopiero zjawiają się komendataryusze w klasztorach greckich, dochody jak i w łacińskich należą do nich i noszą tytuł archi-mandryty. Pierwszy był w klasztorze Zbawiciela w Messynie. Prawa jego określił papież Urban VIII w breve z d. 23 lutego 1635 roku. Podlegał on bezpośrednio stolicy apostolskiej, miał własną dyecezyę i wszelkie o-znaki godności biskupiej. Na Rusi wcześnie spotkać się można z archimandrytami; prawa ich niebyły ściśle określone, zostawali oni w zupełnej zależności od książąt. Stosunki zmieniły się od czasów Unii brzeskiej. Zakony reguły św. Bazylego (jedyne w kościele greckim) u-rządził na wzór łacińskich metropolita kijowski Józef Welamin Rutski. Odtąd mnisi greccy wiążą się w jedną całość i nazywają się= Bazylianami. Na czele zakonu stanął protoar-chimandryta czyli generał, który rządził wszyst-kiemi klasztorami bazyliańskiemi w Koronie i na. Litwie i miał pod sobą dwóch prowincyałów: koronnego i litewskiego; w połowie XVII w. było w Koronie 70, a na Litwie 40 klasztorów. Obok generała istnieli i archimandryci w większych klasztorach, ci nie podlegali jego władzy i obok niego stanowili jakby senat zakonny; stosunki wzajemne określiła stolica a-postolska. Takich klasztorów było z początku w Koronie 7 i na Litwie tyleż. Generał chociaż stał na czele zakonu, swojego klasztoru I jednak nie miał. W ciągu XVII w. pod wpły-Pierwsze dotyczy O-wa tynieckiego, wem kościoła łacińskiego nazwa, arehimandrya

i archimandryta, poprzednio bardzo pospolite-w Polsce, wychodzi z użycia, zamiast nie) upowszechnia się wyraz O. i opaci. W XVIII w. spotkać się można już tylko z temi nazwami. Po długiej walce z przeciwnikami Unii O Bledzewie—art. w „Archiwum teologicznem“ po wszystkich archimandryach — O-acli za-Jabczyńskiego I, 489; o Lubieniu—w¹ „Przy-    siadają unici; dzieje się to głównie za sprawą

jacielu Ludu“, rok II «Ne 5; o Oliwie—Tadeu-    Rahozy, Pocieja, Rutskiego, Smotryckiego i in

sza Krępowieckiego w „Gazecie Polskiej“ 1829 i nych. Komenda upowszechniła się i na Rusi-

wierzchni musi stanowić cały dany obszar. Podług van Bebber’a wysokość rocznych opadów w Niemczech wynosi średnio 660 mm., w Austryi 759 mm. Przeciętnie liczyć można 18% na zimę, 23 £ na wiosnę, 36% na lato, a 23^ na jesień.

Średnie opady atmosferyczne w milimetr.:

Rocznie

Biskupi uniccy ubiegają się o O-wa i niektórzy z nich mieli po trzy i cztery komendy.

Szybkie przyjęcie się komendy na Rusi tłorna-czy się tem, że już oddawna panowie ruscy przywłaszczyli sobie prawo patronatu nad klasztorami. O-wa greckie w Rzplitej, urządzone na wzór łacińskich, w XVI11 w. wzrosły do liczby 20, z tego w Koronie 11 na Litwie 9.

Do O-tw słowiańskich, koronnych należały:

Kijowskie, najwpływowsze i najbogatsze, przy cerkwi metropolitalnej pieczar kijowskich św.

.Zofii; Kaniów na Ukrainie; Dubno, Derinań,

Żydyczyn, Drohobuż, Święty Krzyż—wszystkie na Wołyniu; Owrucz na Polesiu; Mielec; Unijów i Żółkiew na Rusi Czerwonej. Do litewskich zaś O-tw słowiańskich należały: Leszcz pod Pińskiem; Grodno; Kobryń pod Brześciem; Bra-cław w województwie Wileńskiem; Borysohleb pod Połockiem — dlatego i O-wo nazywano Połockiem; monaster św. Onufrego na Białej Rusi; Supraśl niedaleko Brześcia i Kobryuia;

Pińsk i Troki. — Wiele klasztorów greckich przywłaszcza sobie nazwę archimandryi i O-tw na pewien czas, później albo same od niej odstępują, albo z rozkazu metropolitów są jej pozbawione. Kiedy Kijów odpadł od Rzplitej godność opatów pieczerskich pozostała metropolitom kijowskim unickim, ale oprócz tytułu nic z niej nie mieli. Na początku Unii na O-wa ruskie po dawnemu mianowali dziedzice, w których dobrach było O-wo. Ustało to jednak wkrótce i opatów obierali sobie zakonnicy i metropolita. Ostateczna decyzya zależała od króla, który zatwierdzał nominacyę, nie odwołując się do prekonizacyi rzymskiej. Zwykle królowie uznawali nominacyę metropolitów i też w ciągu długiej walki o patronat królewski nad klasztorami O-wa słowiańskie w nich udziału nie biorą. Natomiast niektóre rodziny magnackie na Rusi zachowały przywilej prezentowania metropolicie kandydatów na 0-wa i obstawały przy swych prawach energiczniej niż królowie, tak np.: Chodkiewicze mieli taki przywilej w stosunku do O-wa w Supraślu, Sapiehowie do Czerei, Chreptowi-cze do Ławryszewa. Jak w łacińskich opac-tak też i w słowiańskich opatami była szlachta, Rusini. W zaraniu istnienia tych O-w jeszcze zdarzają się ludzie innego pochodzenia, później jednak spotyka się tylko samą szlachtę. Z u-padkiem Rzplitej upadają i O-twa słowiańskie z wyjątkiem Unijowa i Żółkwi, które dostały

się pod panowanie austryackie.    xy    w Warszawie    18    lipca

Opady atmosferyczne oznaczają ilość desz-    w Krakowie    20    czerwca    1888 „ —71

czu lub śniegu, jaka opada na danym obsza-    we Lwowie    27    lipca

rze w pewnym czasie, np. przez godzinę, miesiąc Opady miesięczne bywają zazwyczaj naj-lub rok. Średnią wysokość rocznych opadów większe w czerwcu, lipcu i sierpniu, najmniejsze danego obszaru obliczamy, dzieląc przez po- zaś w styczniu i lutym. — W Europie środko-wierzchnię całego obszaru sumę iloczynów j wej wysokość opadów bywa przy deszczach z rocznych wysokości opadów oddzielnych sta- długotrwałych do 7 mm. na godzinę, lecz 100 cyj meteorologicznych i przynależnych im re-

Grudzień

Listopad

567

38    36

Październik ^

Wrzesień

Sierpień

Lipiec

Czerwiec

Maj

Kwiecień

Marzec

Luty .

Styczeń

Lata spostrzeżeń

Nazwa

miasta

637

37    37

680

44 41

-r

r—

L—

cc

Ti

l-

•o

ifl

i-

ee

eo

29    28

r. 1813- 1890

Warszawa

-T

1850—60 i 1862—90    26    27

Kraków

C:

05

co

L—

fr

1824-41 i 1852—90    35    34

Lwów

Bezwzględnie największy opad na dobę z tych samych lat co powyżej przypadł:

1851 r.—87 mm.

1882 „ -80

mm. na dobę nie jest nadzwyczajnością, a przy jonów, przyczem, rozumie się, suma tych po- ulewnych nawałnicach do 60 mm. na godz.r

M. H.

852

S. B.

S. B

S. B

lecz ulewy takie trwają zwykle mniej niż godzinę i nie zajmują obszarów przenoszących 25 kim. kwadratowych.

Opaka, wieś w pow. Cieszanowskim, w Ga-licyi, 14 km. na płd. od Cieszanowa, 4 km. od sądu pow. i urz. poczt, w Lubaczowie m-ców (1880). O. leży nad Lubaczówką, dopływem Sanu. Własność wielka ma roli ornej 456, łąk i ogr. 390, pastwisk 16, lasu 1488 morgów; własność mniejsza roli ornej 1012, łąk i ogr. 214, pastwisk 300, lasu 10 morgów. Parafia rzymsko- i grecko-katolicka w Lubaczowie. Za czasów Rzeczypospolitej należała wieś do dóbr koronnych, do powiatu i starostwa Lubaczowskiego a województwa Bełz-kiego.

Opaka, wieś w pow. Drohobyckim, w Ga-licyi, 20 km. na płd.-zach od Drohobycza. Sąd pow i urząd poczt, w Podbużu. Leży nad Opaką, dopływem Bystrzycy, która wpada do Dniestru. Własność większa ma roli ornej 18, łąk i ogr. 87, pastw. 33, lasu 2896 morgów; własność mniejsza roli ornej 1559, łąk i ogr. 1253, pastw. 858, lasu 35 m. W r. 1880 było 1388 m-ców. Według podania schronili się mieszkańcy sąsiednich nizin w te górskie i lesiste okolice przed napadami tatarskiemi i założyli osadę. Za czasów Rzeczypospolitej należała O. do dóbr koronnych, do krainy Pod-buskiej, w ekonomii Samborskiej, ziemi Przemyskiej. Według inwentarza z r. 1768 było wójtostwo w posiadaniu Poniatowskiej. Zajęto je w r. 1773 i przyłączono do dóbr podbuzkich. Siarczyński (Rękp. Ossol. J\° 1829) podaje, że w O-ce była kopalnia rudy żelaznej.

Opal (z sanskryckiego upala=kamień) należy do grupy kwarcu, jest typowym minerałem bezpostaciowym. Utwory wolne mają powierzchnie groniaste, nerkowate, także naciekowe i bulaste. Zwykle występuje w masach nie-foremnych i jest rozsiany. Połysk szklisty, rzadziej perłowo-maciczny. Przezroczysty jak woda, mętny lub całkowicie nieprzezroczysty, częstokroć rozmaicie zabarwiony. Twardość 5.5—6.5. Ciężar właściwy 1.9—2.3. Składa się z krzemionki i 3 — 13 proc. wody. Opal jest krzemionką galaretowatą, która powstaje z rozkładu sylikatów, i powoli twardnieje, zawiera ona raz więcej, raz mniej, czasami brak jej zupełnie wody, SiO*,. n H₂0. —O. rozpuszcza się w gorącym ługu potasowym prawie na czysto. Odróżniamy kilka gatunków, zależnie od rozmaitych sposobów powstawania: 1) O. szlachetny, odznacza się wspaniałą grą barw, mleczno-niebieski, łagodnie różowy, szaro-nie-bieski lub żółtawy, nawpeł przezroczysty do przeświecającego. Najważniejsze kopalnie O-a leżą niedaleko Dubnika na Węgrzech na płd. od Karpat, gdzie się znajduje w zagłębieniach i rysach andesytu. O. ten jest klejnotem nader cenionym. Wymaga on bardzo staranne-* go obejścia, ostrożnie oblewa się go oliwą, by

nie stracił wody i co za tem idzie swej gry barw. 2) O. ognisty, przezroczysty, barwy hyacentowo-czerwonej lub żółto-winnej także mleczny, silnie połyskujący-, znajduje sięwYil-la Seca koło Zimapan w Meksyku, także w Georgii, mniej ceniony jako kamień szlachetny.

3) O. zwyczajny bywa przezroczysty lub mętny, biały do brunatno-szarego, czerwony, miodowo-żółty (O. woskowy), zielonawy niekiedy przedstawia rysunki drzewiaste (O. mchowy). Piękne okazy pochodzą z Tokaju, Telkibanyi, Kosmyc na Śląsku i bywają niekiedy szlifowane jako kamienie półszlachetne. 4) Półopal, mętny o połysku tłustym, szary, żółty, czerwony i brunatny znajduje się tamże, gdzie O. zwyczajny z nim razem lub z chalcedonem. Daje się pięknie politurować i służy jako kamień do pierścionków, spinek i kamei. 5) Hydrofan, O., który wraz z wodą stracił przezroczystość, grę barw i połysk, włożony wszakże do wody staje się wpół przezroczystym, a nawet niekiedy nabiera gry barw. Jest barwy białej i silnie przylega do zwilżonej wargi. Znajduje się na Śląska, Węgrzech i Francyi. Jest to kamień dosyć kosztowny od czasu, gdy się go masami wywozi do Indyj, gdzie służy za amulet. 6) O. jaspopal czyli żelazisty, przybierający na skutek znacznej domieszki żelaza barwę mocna czerwonawą lub brunatną, znajduje się w tra-chicie przy Teljribanyi i Tokaju, Mitwejdzie w Saksonii, Rattowicach na Węgrzech, służy jako kamień szlachetny, do ozdoby rękojeści sztyletów i szabel. 7) O. szklisty (Hyalit) masa groniasta i formy stalaktytu, przezroczysty, jasności wody, bezbarwny połysku szklistego. Znajduje się w bazalcie, dolerycie, trachicie, porfirze, serpentynie i t. d. koło Frankfurtu, na, Śląsku, Węgrzech, we Francyi, Irlandyi, Meksyku; bywa czasami szlifowany w miejsce O. zwyczajnego. 8) O. kaszolongowy, kałmucki albo perłowy—groniasty, nerkowaty, mętny, biały lub żółtawy znajduje się na Islandyi i w Färöer, służy do ozdoby. Wszystkie te skrzepy, powstałe w szczelinach i rozpadlinach, oraz; wydzieliny są produktami rozkładu skał krzemianowych. Przykładem postaci wtórnych O-a, są zdarzające się niekiedy w skałach pseudo-morfozy po felspacie a zwłaszcza O. drzewny, który łatwo może być poznany po subtelnej budowie drzewa skamieniałego. Barwy jega są rozmaite.

Opala, herb polski, ob. Orla.

O-Palanka, miasto, ob. Pa lank a.

Opalenica, miasto w W. Księstwie Poznań-skiem, w pow. Kościańskim, w dawnem województwie Poznańskiem, wspomniana jako wieś po raz pierwszy w dokumencie z r. 1393 jako posiadłość Tyczy Bara czyli Baera, syna Hyn-czy i Małgorzaty. Pieczęć Tyczy, przy dokumencie na pergaminie, przedstawia na tarczy trójkątnej herb pomorskiej rodziny Baerów (niedźwiedzia, kroczącego pod górę w prawo).

Pochodził więc ów Tycza Bar z Pomorza. Jako rycerz bronił Polski, a dostawszy się do niewoli, zastawił celem wykupienia się O-ę Arnoldowi z Wałdowa, burgrabiemu poznańskiemu, za 274 grzywien srebrnych. W nagrodę zasług wykupił mu O-ę Władysław Jagiełło, za co miał Tycza służyć królowi włóczniami i ludźmi. Dał mu też król przywilej, wedle którego miał odpowiadać, pozwany, tylko przed sądem zjazdów generalnych. Ten to Tycza Bar zbudował z drzewa najstarszy kościół w O-y 1401 r. i w tymże roku uzyskał prawo zamiany wsi na miasto. Zmarł na zamku opalenickim, pochowany został w zbudowanym przez siebie kościele w podwójnej metalowej trumnie, która dochowała się do r. 1837. W tym to czasie kości jego złożono w kostnicy murowanej przy kościele, a trumnę przelano na 12 lichtarzy. Tycza umarł pono bezpotomnie. Około r. 1439 występuje jako dziedzic O-y Jędrzej z Bniua, biskup poznański. Jeszcze za życia biskupa przeszła O-a w ręce Piotra z Buina, kasztelana santockiego, który w r. 1453 pierwszy z rodu swego od O-y przybiera nazwisko Opaliński. Po nim dziedziczą O-ę synowie jego z Małgorzaty z Włoszakowic zrodzeni: Jan, Mikołaj, kasztelan santocki i Piotr, kasztelan lędz-ki, którego syn Jan z Bnina Opaliński, wojewoda poznański, zrodzony z Anny Zbąskiej, zapisuje r. 1504 żonie Barbarze z Lubrańca 4 000 złp. na zamku i dobrach opalenickich, bracia zaś wojewody Sebastyan, kanonik poznański, Maciej, kasztelan lędzki i Łukasz czynią 1525 r. legat dla dwóch altarzystów w kościele far-nym opalenickim. Po śmierci wojewody Jana 1526 r. syn jego Jan, kasztelan santocki, ożeniony z Anną Gostyńską, dziedziczy O-ę, po nim zaś Jan, kasztelan rogoziński (f 1601), ożeniony z Barbarą Ostrorożauką ze Lwówka. Za czasów syna tegoż, Jana, wojewody poznańskiego, ożenionego z Potulicką, mieszczanie oppaleniccy przeszli na aryanizm, a gdy się wyrzec go nie chcieli, kazał wojewoda spalić całe miasto, nie dozwalając ratować sprzętów. Rozproszonym skutkiem tego opaleniczanom pozwolił powrócić i pobudować się na nowo, ale pod warunkiem powrotu na łono kościoła katolickiego. Tenże Jan z Bnina Opaliński, wojewoda poznański, pan O-y, Grodziska, Łabiszyna, Ry-narzewa, Lwówka i Trzciela, rycerz z pod Chocimia, kawaler zakonu rycerskiego Niepokalanego Poczęcia P. Maryi, gorliwy katolik, fundator klasztoru 00. Reformatów w Łabiszynie a także kościoła farnego w O-y, zapisał na szpital opalenicki 1000 złp., na msze Bractwa literackiego w O-y 400 złp. i fundował przy tamtejszym kościele farnym mansyo-narzy. Zmarł na zamku opalenickim 1637 r. i pochowany został wedle własnej woli w habicie franciszkańskim w sklepie pod kaplicą Opalińskich, ale tam już nie spoczywa, gdyż szczątki jego> tak jak Tyczy Bara, przeniesiono r. 1837 do

Wielb* Kacyki. Powti. llustr. Zesz. 37». Ser. 11 Tom V.

kostnicy. — Kilka lat przed zgonem wojewody Jana objął O-ę najstarszy syn jego, Jan Konstanty, później także wojewoda poznański, który 1633 r. sprzedał ją bratu Janowi Leopoldowi za 160 000 złp. Po bezdzietnem zejściu Jana Leopolda odziedziczył O-ę r. 1672 syn Jana Konstantego, Jan Franciszek, starosta szremski, ożeniony z Teresą Konarzewską, z której pozostawił synów Aleksandra, kustosza katedralnego poznańskiego, wielkiego dobrodzięja miasta, Józefa, starostę szremskiego, Wacława, Karola, starostę szremskiego i Jana, karmelitę bosego. Z tych Józef, zmarły na zamku opalenickim 1754 r., zapisał 5 000 tynfów na budowę kościoła w O-y, a Karol sprzedał ją 1762 r. stryjecznym braciom Adamowi i Wojciechowi za 450 000 złp. Wojciech, ożeniony z Teresą Potocką, wojewodzianką bełską, zmarł bezpotomnie d 24 marca 1775 r. i z nim wygasł ród Opalińskich. Serce Wojciecha pochowano w kościele farnym opalenickim, ciało u Bernandynów w Grodzisku. — Stary zamek opalenicki uległ zniszczeniu w czasie wojny szwedzkiej za Jana Kazimierza. Na tem samem miejscu powstał inny, niepozorny, w ktprym mieszkali dzierżawcy dóbr opalenickicł| Nowy (trzeci z rzędu) zamek wzniósł ostatni z Opalińskich Wojciech i otoczył go głębokim przekopem, przez który prowadził most zwodzony. Przy wygaśnięciu Opalińskich zamek coraz bardziej pustoszał, bo nikt w nim nie mieszkał w czasie sekwastra-cyi dóbr opalenickich. W r. 1847 była to tylko ruina. Gdy w tymże roku ‘miasto spaliło się, wielka część mieszkańców znalazła w ruinach schronienie. Przez pewien czas była tam szkoła. Rząd pruski chciał odkupić zamczysko od późniejszego dziedzica Beymego, ale ten wolał je rozebrać, a materyał zużył na rozmaite cele. Teraz miejsce, na którem stał zamek, jest z ziemią zrównane. Przy zamku była kaplica, w której kapelani nadworni odprawiali co dzień do r. 1775 nabożeństwo. Rozebrano ją razem z zamkiem.—Pierwotny drewniany kościół far-ny zniesiono na początku XVII wieku, na tem samem zaś miejscu zbudowali w stylu późno-gotyckim Anna z Gostyńskich Opalińska, kasztelanowa santocka i wnuk jej Jan z Bnina Opaliński, wojewoda poznański, ożeniony z Potulicką, nowy kościół murowany, sklepiony, w którym misterny główny ołtarz w stylu barokowym jest dziełem włoskich rzeźbiarzy. Budowę ukończono r. 1620. Kościół ten ma dwie kaplice, z których jedną, zwaną Opalińskich, przybudowano po r. 1620, a po jej zawaleniu się w 1837 r. na nowo postawiono. Ołtarz w niej w kształcie tryptyku, fundacyi Anny z Gostyńskich Opalińskiej z r. 1585, znajdował się zapewne pierwotnie w kaplicy zamkowej. Kościół farny wyrestaurował ks. Waęław Karwowski (f 1888). — Przy kościele farnym była szkoła, o której pierwsza wzmianka pochodzi z r. 1607. Parafia była do r. 1750 rdzennie

cy“ (Poznań 1902).

Dr J. P.

S. Drz.

polską i katolicką, dopiero Karol z Bnina Opaliński sprowadził do dóbr opalenickich celem powiększenia dochodów niemieckich kolonistów, po większej części lutrów. Kolonizacya trwała lat 10. Mieszczanie opaleniccy trudnili się przeważnie rolnictwem, byli jednak pomiędzy nimi rękodzielnicy, a zwłaszcza sukiennicy, którzy posiadali przywilej z r. 1404. W XV wieku O-ca dostarczała jednego żołnierza- W XVI w. klęski rozmaite, mianowicie pożar i nieurodzaj zniszczyły miasteczko. W r. 1646 d. 24 marca dał mu Władysław IV przywilej na targ tygodniowy i trzy jarmarki roczne, ale niebawem wojna szwedzka i morowe powietrze wyludniły O-ę. Starali się podnieść ją znowu Jan Franciszek z Bnina Opaliński, starosta śremski i syn jego Aleksander, kustosz katedralny poznański, potwierdzając dawne i dając nowe swobody przywilejem z dnia 18 stycznia 1686 r., ale rozkwitowi miasteczka stanęły na przeszkodzie druga wojna szwedzka i straszne morowe powietrze w r. 1708, a później pożary, fałszywe pieniądze króla pruskiego Fryderyka Ii i rozbiory Polski. W r. 1793 zastali Prusacy w O-y 582 m-ców katolików i jednego protestanta. W r. 1806 należała O-a do Księstwa Warszawskiego, a r. 1815 przeszła znowu pod panowanie pruskie. W r. 1871 było tam 1 497 m-ców: 1 356 katolików-polaków, 127 protestantów i 14 żydów, w r. 1901—3100 m-ców. W O-y, przez którą przechodzi kolej żelazna, zawiązały się towarzystwa: polskich przemysłowców, polskich robotników i polskie kółko rolnicze; bractwo kurkowe istnieje od lat 28. Przed kilkunastu laty głośną stała się O-a z wybryków oszalałego z nienawiści do Polaków komisarza obwodowego Carnapa podczas pobytu tamże ks. arcybiskupa d-ra Floryana Stablewskiego. Osławiony ów szermierz haka-tyzmu, brutalnem i prowokującem postępowaniem zamierzonego celu nie dopiąwszy, sam siebie i rząd skompromitował. — Bibl.: „Kodeks Dypl. Wielkopolski“ J\2 1 938 i 1946; ks. Czesław Dużyński „Z dziejów Opaleni-

D-r St. K.

Opalenie od słońca (łac. Insolatio), jest to rodzaj oparzenia (ob.) łagodniejszego, będącego skutkiem działania promieni słonecznych na skórę ludzką, obnażoną, zwłaszcza u osób delikatnych. Najczęściej spotykamy O. nà twarzy i szyi, podobne zupełnie do oparzeń lekkich, tj. wywołujące zapalenie powierzchowne skóry (dermatis solaris s. ex insolatione), albo przynajmniej zaczerwienienie jej mocniejsze (erythema solare), któremu towarzyszy obrzęk nieznaczny. Jeżeli mieszkaniec miasta, bawiąc latem na wsi, lub robiąc wycieczki w góry, w dzień pogodny przebywa długo na słońcu, zwłaszcza w godzinach bliskich południa, wtedy na twarzy i szyi, a jeżeli nie nosi rękawiczek, to i na ręku spostrzega silne zarumienienie skóry, która przytem obrzmiewa nieco i staje się bolesną, rozpaloną. Naskórek wysycha i po 3 lub 4 dniach zamienia się na strupki brunatnawe, pęka i złuszcza się. Gdy się to skończy, obaczymy że skóra opalona nabrała barwy ciemniejszej, która zwykle dopiero z nastaniem zimy ustępuje zupełnie. U osób o skórze bardzo drażliwej w razach takich powstają obok zaczerwienienia jeszcze pryszczyki wypełnione wypociną (Wyprysk słoneczny, Eczema solare), które później zasychają, a po odpadnięciu powstałego w ten sposób strupka, widzi się plamką czerwonawą, która wkrótce przemija bez pozostawienia śladu po sobie. Podobnie jak na skórę promienie słoneczne działają i na błony śluzowe warg, których nabłonek pod ich wpływem pęka i oddziela się, ale ponieważ daleko wolniej odrasta od naskórka, więc wargi ślimacząc się, nie goją się długo (status blenorrhoicus). — Uprzednie natarcie skóry gliceryną, cold-creamem, waseliną itp. zapobiega skutecznie O-u; środki te same sprawiają też ulgę, gdy już nastąpiło; w razie gdy ból skóry opalonej jest dokuczliwszy, uśmierzają go najlepiej okłady zimne. Ludzie, których powołanie zmusza do wystawiania się częstego na słońce (rolnicy, żołnierze, marynarze) z czasem dostają skóry ciemnej, twardej, suchej i marszczącej się, nieraz pokrytej gęsto piegami (ob.).—Podobne zupełnie objawy wywołuje też gorąco promieniujące sztuczne (por. Oparzenie).—Promienie słoneczne działające na głowę, wywołują też nieraz zaburzenia bardzo poważne, znane pod nazwą przepalenie głowy (ob.).

Opalia (domyśl, sacra), święto na cześć bogini Ops (ob.), obchodzone w Rzymie w trzecim dniu Saturnaliów, t. j. 19 grudnia; uczestnicy jego, składając bogini ofiary, dotykali kilkakrotnie ziemi; Ausonius (Ecl, de fer. Rom. 15) zowie to święto Opale sacrum. Por. Festus str. 185 (wyd. Muellera) : Opalia dies festi, quibus supplicatur Opi, appellantur.

Opalin, O pal i no, O palno, Oppalin, dobra ryc., pow. Wejherowski, st. p. i tel. Rie-benkrug, 5 kim. odl., st. kol. Wejherowo, 1 5 kim. odl.; parafia kat. Żarnowiec, lub Gniewino. W r. 1868 było 188 m-ców, 70 kat., 118 ew., 16 dm., 216.4 h. roli or. i ogr., 87.8 łąk, 22.8 past., 322.6 lasu; cegielnia, hodowla bydła. O. był pierwotnie osadzony na prawie polakiem, za czasów krzyżackich należał do wójtostwa Puckiego i czynił jedną służbę zbrojną. W 1425 r. ?nadaje Konrad von Baldersheim, komtur gdański, Matzke, t. j. Mikołajowi Floder, za wierne usługi, dobra Opalińskie na prawie chełm. (ob. Prutz: „Gesch. d. Kr. Neustadt“, str. 54, 57 i 64). Według taryfy z r. 1548, gdzie uchwalono pobór podwójny, płacił w O., należącym do pow. puckiego, Chynowski od 2¹/., wł. osiadłych 5 flor. (ob. „Roczn. Tow. Prz. Nauk w Poznaniu“, 1871, str. 194). W r. 1710

St. M.

daje O. prób. w Żarnowcu 7Va k. owsa jako meszne (str. 63). („Słown. Geogr.“).

Opalina — (Opalina) rodzaj pierwotniaków, należący do gromady wymoczków (Infusoria), podgromady Ciliata, rzędu HolotricJia grupy Opalinidae. Gatunki tego rodzaju należą do pasorzytów, wnętrzniaków. Jednym ze znanych jest gatunek O. ranarum, pasorzyt zamieszkujący w przewodzie pokarmowym żab (w kiszce odbytowej); poszczególne osobniki ku końcowi zimy przez podział wytwarzają mnóstwo małych indywiduów, które otaczają się błonką (cystą) i wraz z kałem wydalane są nazewnątrz; cysty dostają się do przewodu pokarmowego nowych osobników, tracą tam swe błony i jako formy dojrzałe przedostają się do odbytu swych gospodarzy; długość wymoczka wynosi 0.20 mm., szerokość — do 0.12 m.; z innych rodzajów tej grupy wymienić należy: rodź. Discophry\, pasorzyt w przewodzie pokarmowym robaków z grupy Planaria—Wirowców również w przewodzie pokarmowym płazów, na przedniej stronie ciała posiada rodzaj przyssawki, Hoplitophrya — pasorzyt Planaria i S k ą-poszczetów (Oligochetae), z przyssawką dobrze rozwiniętą, rodź. Opalinopsis— u rozmaitych Głowonogów (Cephalopoda).

Opalińscy herbu Łodzią, ród polski. Starożytna, wygasła już rodzina wielkopolska, jednego pochodzenia z Bnińskimi, zajmująca na kartach dziejów Rzplitej jedno z pierwszych miejsc i imionami wielu znakomitych senatorów i mężów stanu niepospolicie wsławiona. Protoplastą jej był Piotr „z Bnina“, kasztelan santocki (1472), który odziedziszywszy po ojcu dobra Opalenicę, pierwszy stale zaczął się pisać O-im. Synem jego był również Piotr, sędzia ziemski poznański, kasztelan lędzki (1503—1505), wnukami zaś: Sebastyan, sekretarz wielki koronny (1504), kanonik gnieźnieński, zdolny dyplomata, poseł do Jana, króla węgierskiego; Piotr, kasztelan gnieźnieński (r. 1545), jeden z wychowawców Zygmunta Augusta, znakomity polityk i mąż stanu, wielokrotny poseł do Ferdynanda, króla czeskiego i węgierskiego, do książąt Rzeszy, do papieża Pawła III, do Solimana Wielkiego, do Karola V, wreszcie do Ferdynanda, króla rzymskiego w sprawach sukcesyi księstwa Bari i małżeństwa króla z Elżbietą Rakuską; Jan, krajczy wielki koronny (1533), i Maciej, kasztelan lędzki (1540). Dwaj ostatni stali się założycielami dwóch linij rodu O-ch — starszej „na Opalenicy“ i młodszej „na Radlinie“. — Linię starszą rozpoczął Jan, kasztelan santocki (1560 — 1561). Synem jego był również Jan, kasztelan rogoziński (1580). Ten ostatni pozostawił dwóch synów, założycieli dwóch gałęzi tej linii: Piotra i Jana. Piotr, kasztelan poznański (1622—1624) zaszczytnie zapisał swe imię w historyi zarówno jako mąż stanu, jak i wojownik (ob.). Synami jego byli: Łukasz,

marszałek nadw. koronny (1649) (potomstwo jego wygasło w początku XVIII wieku bezpotomnie) i Krzysztof, wojewoda poznański, jedyny z O-ch, którego działalność, jako senatora, zasłużyła na surową krytykę potomków, a której-to działalności nie są w stanie zrównoważyć zasługi jego i talent na polu literackiem (ob.). Z synów Krzysztofa: Piotr-Adam, podkomorzy poznański (f w 1672 r. bezpotomny), zaś Jan-Karol, kasztelan poznański (1687), pozostawił jedyną córkę, Katarzynę, za Stanisławem Leszczyńskim, królem polskim, matkę Maryi, królowej francuskiej, zgasłą w r. 1740. — Drugi syn kasztelana rogozińskiego — Jan (ob. wyżej), kasztelan kaliski (1619), wojewoda kaliski, później poznański (1628) nie mniej od brata swego, Piotra, wsławił się i jako senator i jako mąż wielkiej nauki, zwłaszcza w kwesty ach teologicznych i filozoficznych (tłó-maczył również Tacyta). Synami jego byli: Jan-Leopold, kasztelan nakielski (f 1668 r. bezpotomny) i Aleksander, starosta inowrocławski (1648), poseł do Paryża po Maryę Ludwikę, prawnukiem zaś, Wojciech, wojewoda mazowiecki (1765) i sieradzki (1766), ostatni z rodu O-ch (f w r. 1775). Linię młodszą „na Radlinie“ rozpoczął Jędrzjej, kasztelan przemętski (1568), marszałek nadworny koronny (1570), kasztelan szremski (1572), generał wielkopolski (1573), w końcu marszałek wielki koronny (1574) (ob.). Synami jego byli: J ę-drzej, sekretarz i szambelan papieski, później biskup poznański (1607) (ob.), Łukasz, sta-rosta leżajski, kasztelan poznański (1613), marszałek nadworny, później wielki koronny (1630) (ob.) i Piotr, krajczy koronny (1588), jeden z możniejszych panów czasu swego, starosta rohatyński, nakielski, wołpiński, dubiński, gnieźnieński etc. Ten ostatni pozostawił dwóch synów. Z nich: Andrzej, podkomorzy poznański, młodzieniec wielkich nadziei, zgasł w r. 1624 bezpotomny, zaś Piotr, wojewoda podlaski (1654), podolski (1657), w końcu kaliski (1661) (ob.) dalej prowadził tę linię O-ch. Synami jego byli: Jan, wojewoda kaliski (1667) później brzesko-kujawski (1678), jeden z najdzielniejszych ludzi swej epoki (ob.) (f 1685 r. bezpotomny), Kazimier z-J a n, biskup chełmiński (f 1693 r.) i Piotr, marszałek trybunału koronnego, wojewoda łęczycki (1684) generał wielkopolski (od r. 1678) , (ob.). Tego ostatniego syn, Antoni, poseł na sejmy, o-statni z tej linii, zmarł młodo bezdzietny (1696), córka zaś, Katarzyna, wyszła za Jana Sapiehę, hetmana wielkiego litewskiego, wnosząc w dom Sapiehów całą olbrzymią fortunę, odziedziczoną po przodkach.—Źródła: Bielski; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Potocki; Kosiński; Żychliń-ski (VI).    D-

Opaliński Jędrzej herbu Łodzią, syn Macieja, kasztelana lędzkiego, protoplasty młodszej linii rodu O-ch, piszącej się „z Radlina“, mar-

D.

szałek wielki koronny. (* w r. 1540), początkowe nauki pobierał w kraju, następnie doskonalił się za granicą, głównie we Włoszech. Po powrocie do kraju dzięki znaczeniu ojca i jego koligacyom rósł prędko w godności. Jako 28-letniego młodzieńca widzimy go już w r. 1568 kasztelanem przemętskim, |w r. 1570 marszałkiem nadwornym koronnym, następnie w r. 1572 kasztelanem szremskim i generałem wielkopolskim. Na tern stanowisku zastał go Henryk Walezyusz, który wkrótce za zasługi stronnicze wyniósł go na marszałka wielkiego koronnego. Po ucieczce króla O. należał do partyi, przeciwnej Batoremu, a popierającej do tronu Maksymiliana. Gdy Batory wziął górę, służył mu wiernie, był z nim pod Gdańskiem, gdzie mężnie stawał, a szanowany wielce od monarchy dla rady zdrowej i wielkiego rozsądku, był nawet przezeń mianowany wraz z Janem Zamoyskim wykonawcą ostatniej woli. Jako stronnik Zygmunta III, marszałek koronny sprowadził go z Gdańska i na sejmie inkwizycyjnym 1592 roku gorąco bronił przeciwko napaściom przeciwników. Z przyjaciela następnie nieprzyjazny Zamoyskiemu, przyczynił się wpływami swemi u króla niemało do oziębienia stosunków pomiędzy monarchą a kanclerzem, przyjaciołom i stronnikom którego stale nie dopuszczał przystępu do dworu królewskiego, co, jako marszałek wielki koronny, snadnie mógł uczynić. Jako senator, poważny i prawy, jako katolik—gorliwy wyznawca i żarliwy obrońca zasad kościoła rzymskiego przed ówczasnemi „nowinkami“, dokonał O. żywota w r. 1593 w dziedzicznym Radlinie, gdzie w tamtejszym kościele dochował się dotychczas wspaniały grobowiec, wystawiony mu przez syna Jędrzeja; biskupa poznańskiego.—Źródła: Niesiecki; Łubieński; Zychliński „Złota księga“ t. VI).

Opaliński Jędrzej, syn poprzedniego (* w r. 1575—f 1623). W 15 roku życia był już proboszczem katedralnym płockim, następnie wyjechawszy do Rzymu, został sekretarzem i szam-belanera papieża Klemensa VIII; po powrocie do kraju sprawował rozmaite poselstwa, był sekretarzem wielkim koronnym i od 1607 biskupem poznańskim. Pochowany w Radlinie. Z jego polecenia wydane zostało dzieło Posse-wina „De officio curato ad praxim“ (Poznań, 1611). („Enc* Org.“ mniejsza).

Opaliński Łukasz, brat poprz. (* 1574— f 1654 w Leżajsku). Odebrawszy staranne wychowanie w kraju, wyjechał dla dalszych stu-dyów do Paryża, skąd wróciwszy, zaszczytny wziął udział w wyprawie wołoskiej. Będąc starostą leżajskim, stał się głośnym z krwawych zatargów swoich ze Stanisławem Stadnickim, dziedzicem Łańcuta, zwanym Dya-błem, który dobra O-go najeżdżał i łupił. Obaj możno władcy, gwałtowną pałający ku sobie nienawiścią, szukali wzajemnej zguby. Jakoż, gdy Stadnicki, pomimo skazania na banicyę i śmierć, broić nie przestawał, O. u-czynił na niego wyprawę, w której przeciwnik jego śmierć znalazł w bitwie pod wsią Tarnowcem r. 1610. Takiż los spotkał później syna jego, Władysława Stadnickiego. Po tych wypadkach O., lubo uwolniony od odpowiedzialności prawnej, dla oczyszczenia sumienia swego, wystawił w Leżajsku wspaniały kościół Bernardynów z klasztorem. W skutek tych zatargów wycieńczył wielce swój majątek, ale poparty hojnie przez Zygmunta III, otrzymał liczne starostwa (posiadał ich 15), został w r. 1616 kasztelanem poznańskim, 1620 marszałkiem nadwornym, a 1639 marszałkiem wielkim koronnym. Dostatków swoich używał O. zawsze na dobro Rzeczypospolitej, wystawiając zbrojne hufce i utrzymując świetnie godność marszałka. Pod panowaniem trzech królów: Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza eieązył się największą wziętością, jako mąż wielkiego rozumu, zdrowej rady, wielkiej sprawiedliwości i gotowości do wszelkich ofiar na potrzeby kraju. Sędziwy już starzec złożył łaskę marszałkowską 1649 i zasiadł krzesło wojewody rawskiego. („Enc. Org.“ mniejsza).

Opaliński Piotr herbu Łodzią, syn Piotra, krajczego koronnego, z linii młodszej O-ch, wojewoda kaliski (* w r. 1600), całe prawie życie strawił w pochodach wojennych. Brał udział w homeryczuych bojach pod Chocimem, gdzie zyskał imię nieustraszonego i dzielnego wojownika, gromił również Szwedów pod Wschową, Lesznem i Kościanem. W r. 1638 bierze znów udział w wyprawie moskiewskiej, za panowania zaś Jana Kazimierza w bojach z Kozakami, Rakoczym i Szwedami. Z tymi ostatnimi potykał się uawet w Danii, należąc do korpusu, który pod Stefanem Czarnieckim odbył kampanię szlezwicką. Mianowany w r. 1654 wojewodą podlaskim, następnie w r. 1657 podolskim, a w końcu kaliskim, dokonał O. zacnego żywota w r. 1661.—Źródła: Niesiecki; Stupnicki; Zychliński „Zł<ota księga“ (t. VI). D-

Opaliński Jan, syn poprzedniego, wojewoda brzesko-kujawski, jeden zjdzielniejszych wojowników czasu swego. W r młodości komisarz do sporów granicznych ze Śląskiem, Marchią i Pomorzem, na którem to stanowisku okazał wiele taktu i rozwagi, resztę żywota poświęcił trudom wojennym. Walczył świetnie przeciw Szwedom pod Górką, Źłoczowem i Barem, z Chmielnickim pod Kałuszą, przeciw Tatarom pod hetmanem Sobieskim, z którym, jako regi-mentarz, znajdował się i wiekopomnej bitwie z Turkami pod Chocimem. W nagrodę licznych swych zasług obdarzony wieloma starostwami, został wojewodą inowrocławskim w r. 1661, następnie kaliskim (1667), w końcu brzesko-kujawskim (1678). Jłył również od r. 1667 generałem wielkopolskimi, (f w r. 1684). —

Źródła: Niesiecki; Czarniecki; Zychliński „Zło- bistą, już w r. 1637, po śmierci stryja Jana, ta księga“ (t. VI).    D- objął niby dziedzictwem województwo poznań-

Opaliński Piotr herbu Łodzią, syn Piotra, skie, ale też na nim do śmierci pozostał. Ry-wojewody kaliskiego (ob.), a brat Jana, woje- chłe wyniesienie odpłacił królowi na sejmie r. wody brzesko-kujawskiego (ob.), marszałek try- 1638 opozycyjną wymową, zdradzającą zakusy bunału koronnego. Za młodu wojownik w woj- oligarchiczne, zabarwione żądzą popularności; sku cesarskiem pod generałem Hatzfeldem, od- gdy z powodu tego popsuł sobie stosunki z dworem znaczywszy się tam niemało, a co najważniej- wycofał się z życia publicznego do swego Sie-sze, wykształciwszy doskonale w sztuce wojen- rakowa nad Wartą. Wypłynął ponownie na nej, po powrocie do kraju walczył dzielnie i u- szeroką arenę, gdy go król wysłał wraz z powi-miejętnie na czele własnej chorągwi we wszyst- nowatym, Leszczyńskim, w sierpniu r. 1645, kich wojnach za Jana Kazimierza staczanych, po narzeczoną (Maryę) Ludwikę, do Paryża, którego sprawy zawsze wiernie bronił. Posło- gdzie d. 5 listopada obrząd zaślubin w kapli-wał na różne sejmy; mianowany wojewodą łę- cy pałacowej odbył i przyszłą królowę do Pol-czyckim (1679), marszałkiem trybunału koron- ski z nadzwyczajną wystawą odwiózł. Ale król nego (1681), wreszcie po śmierci brata gene- jak i samej Maryi Ludwice, tak i posłowi swe-rałem wielkopolskim (1684); zmarł O. w r. 1694. mu nie bardzo był rad i zdawało się O-u, że — Źródła: Niesiecki; Źychliński: „Złota księ- zasług jego król niedocenił, chociaż go staro-ga“ (i. VI).    D- stwem kowelskim za to obdarzył (śrzemskie po-

Opaliński Piotr h. Łodzią, syn Jana, ka- siadał od wczesnej młodości, osieckie i mię-sztelana rogozińskiego, protoplasty linii star- dzyleskie spuściła jemu i żonie, Teresie Czarn-szej rodu Opalińskich, piszącej się stale „z O- kowskiej, wdowa po Przyjemskim, Anna r. 1643). palenicy“, wojewoda poznański (* w roku Cofnął więc się znowu do Sierakowa; śmierć 1587). Naprzód dworzanin królewski, posło- Władysława wyrwała go z nieczynności, lecz wał potem na sejmach, tudzież był kilkakro- zoryentował się mylnie, 'agitując ze wszech-tnie deputatem na sądach trybunalskich. Towa- miar przeciw Janowi Kazimierzowi, za bratem rzysz wypraw królewicza Władysława, znajdo- Karolem; elekcya Kazimierzowa pomieszała mu wał się pod Chocimem jako komisarz Rzeczy- szyki i wrócił do Sierakowa; wykończył tu pospolitej. Na wojnę wołoską dwie chorągwie swoje „Satyry“ i z Komeńskim szkołę w Sie-własnym sumptem wystawił i sam brał w niej rakowie urządzał; sprowadzał dla niej nauczy-udział czynny, walcząc mężnie na czele arkę- cieli z Krakowa, układał program nauk, wca-buzyerów i husarzów. Mianowany kasztelanem le obfity i mądry, korzystając z doświadczeń poznańskim w r. 1619, a następnie woje- własnych i z rad Komeńskiego; przysposabiał wodą w roku 1622, umarł O. w dwa lata dla niej podręczniki (Komeńskiego) i r. 1650 później; pochowany w Sierakowie, gdzie w tam- ją otworzył. Lecz do zakwitnięcia jej wcale tejszym kościele synowie wznieśli mu, docho- nie przyszło; pospolite ruszenie r. 1651 i jego wany do naszych czasów, grobowiec roboty na Ruś powołało; tu z H. Radziejowskim po-włoskiej, najpiękniejszy pod względem sztuki społu udaremnili niesfornością pospolitaków w całej Wielkopolsce. Umierając, zapisał wo- wykorzystanie zwycięstwa beresteckiego. Na-jewoda znaczną sumę akademii poznańskiej, tu- stępne lata znowu w Sierakowie przesiedział, dzież ustanowił fundusz wieczysty, którego od- niedoczekawszy się nawet pieczęci mniejszej setki miały iść na utrzymanie osobnego nauczy- po Radziejowskim. Więc jawny malkontent, cielą gramatyki. W ihłodości O. bawił się li- przy wkroczeniu Szwedów do Wielkopolski teraturą; niektóre ulotne wiersze jego łacińskie poddał ją w Ujściu Karolowi Gustawowi roku zamieszczone zostały w dziele Teofila Grzyb- 1655, lecz, jak Janusz Radziwiłł, plonów zdra-kowskiego p. t. „Disputatio philosophica“ (In- dy nie zebrał żadnych, zszedłszy już w kilka golstadt r. 1604).—Źródła: Niesiecki; Żychliń- miesięcy później do grobu; pozostawił pięć có-sjd (t. VI).    ¹¹ rek i dwu synów; wnuczka wyszła za Leszczyń-

Opaliński Krzysztof, satyryk polski skiego (króla Stanisława). Sarkali społcześni XVII w. (* r. 1611 w Sierakowie—f d. 7 sty- na zdradę, w rychłym zgonie karę Boską upa-cznia r. 1656). Syn Piotra, wojewody poznań- trywali; to były sądy instynktowne; wytrawniejszego i Zofii Kostczanki, kasztelanki bieckiej, si historycy nasi jak Kochowski, Rudawski, starszy brat Łukasza, marszałka i literata (ob.). P. Potocki, wychwalają jego wiedzę, wymowę, Ojciec go odumarł, gdy pobierał nauki w „gim- powagę. Jeżeli „Historya“ r. 1642 (ob. pod nazyum“ Lubrańskiego (poznańskiem), gdzie wo- Łukaszem O.), nie jego pióra, chociaż S. Twar-jewoda fundusz ustanowił dla nauczyciela; dla dowski, dedykując mu „Nadobną Paskwalinę“, dopełnienia nauk odwiedził Włochy i Lova- mistrzowstwo poetyckie jemu przyznawał, wte-nium, gdzie pozawiązywał stosunki z uczony- dy „Satyry“ pozostaną jedynym śladem jego mi; obdarzony bystrym umysłem, zdobył wiel- pracy umysłowej. Wyszły one r. 1650 p. t. ką wiedzę i polubił zajęcie pracą umysłową, „Satyry albo Przestrogi do naprawy rządu i o-która mu lata bezczynności politycznej urozmai- j byczajów w Polsce należące, na pięć ksiąg cała. Trawiony wielką dumą rodową i oso- i rozdzielone“; 1652 drugie wydanie; 1654 trze-

sne

na-

4. B,

cie, z dodatkiem na tytule i „a teraz od errat pierwszych zkorygowane“; dalsze wydania wychodziły i pod innemi tytułami: „Juvenalis re-divivus“, „Icon animorum albo zwierciadło8 itd., i z opuszczeniami, np. w wydaniu r. 1698 brak satyry na duchowieństwo; drukując satyry w Lesznie, czy Amsterdamie, wszedł właśnie O. w stosunki z Komeńskim. Jak w „Satyrze“ Kochanowski politykę z morałami pomieszał i pedagogią zakończył, podobnie postąpił i O. Ale rozdzielił przynajmniej materye, poświęciwszy każdej osobne satyry, dlatego nazwać można je raczej listami poetyckiemi, omawianiem „paradoksów“ (np. Sapientem sua sorte contentum esse; Solam virtutem sufficere ad beatitudinem nee externa aut fortuita requiri, co dwa razy powtórzył, III, 11 i V, 11, itd.); najbardziej obfituje w materye ściśle polityczne księga trzecia; tu zwraca się O. przeciw interregnum, przeciw niezadowoleniu z królów i nieufności ku nim, przeciw dystrybutywie/urzędów, przeciw hetmanom, przeciw nieporządkom w skarbie, w wymiarze sprawiedliwości, w egzekucyi praw, w opatrzeniu granic, w niesforności wojskowej; o-statnia tej księgi satyra: „Na polski in genere zbytek“. Satyry są pisane wierszem białym, chociaż wpadają i w rymy („aleć ja to rytmu-ję, nie rytmem zacząwszy“ przerywa sobie p. wojewoda), wierszem zupełnie prozaicznym, tak, że powstaje pytanie, czy nie lepiej było dać wierszowi pokój—Horacy i Juvenal widocznie kierowali p. wójewodą, piszącym jednak bez wszelkiego urozmaicenia; są tam miejscami niby próby jakiegoś dyalogu, wprowadza O. inne o-soby, lecz zaraz wraca Wykład do nużącej je-dnostajności, o stylu bardzo chropawym, o ję-/ zyku nadzwyczaj szorstkim, nie unikającym wyzwisk obelżywych, nie silącym się na czystość czy gładkość; nie brak licznych powta-rzań tej samej materyi, kręcenia się w kółku. J ako dzieło sztuki satyry te bardzo marne i daleko p. wojewodzie do wzoru, do Kochanowskiego; za to jako^ świadectwo czasu i ludzi, pojęć i obyczajów, ' nałogów i nawjczek, nie-przepłacone to rzeczy. Starano się obniżyć wartość tych satyr, pomawiając wojewodę-mal-kontenta, o umyślną zgryźliwość, żółciowość, o wyłączne naleganie na ciemne strony ówczesnego życia, o przemilczanie jaśniejszych, niby o umyślne czernienie społeczeństwa, o zwalenie własnych win na głowę jego, o przesadę wygórowaną. Niesłuszne to, wystarczy porównać satyryków społczesnych ^(Starowolskie-go i S. Twardowskiego), wytykających te same błędy; nawet autor „responsu na satyry pisane w r. 1650“ (Marcin Nieborowski, podkomorzy sochaczewski, r. 1658) nie przeczy ich prawdziwości, wytyka głównie autorowi wła-winy polityczne i cbyba mu zarzuci, że mu się nic w Polsce nie podoba, bo „cudzoziemskich się napił humorów“. Najdrastyczniejsze są opisy trybu wychowania młodzieży, po

wszechnego nieuctwa (i u duchowieństwa, szczególniej zakonnego), pijaństwa (cała Polska pijana), nierządu kobiecego—tu zapożycza się autor nieraz u obcych, szczególniej u Juwena-la; najwięcej zdrowych i cennych uwag znajduje się o opresyi chłopskiej, o paleniu czarownic (O. kazałby raczej sędziów ich palić), o upadku miast, o braku wszelkiej sprawiedliwości (opis praktyk trybunalskich z własnego doświadczenia) itd. Są i ostre wycieczki „na liżyobrazków i zmyślonych obojej płci nabożni-czków“, „na szpitale w Polsce i rzadkie i nie-porządne“, „na zbytki w częstowaniu i bankietach“, nąbabożeniów itd. O. powołuje się nieraz świadectwa, pisemne (np. „Makaron“ Orzel-skiego) i faktyczne (historya o pani Bre, tj. Brezie, rzecz o pośle litewskim Komuniace i jego fatalnym przypadku kursowała w spół-czesnych docinkach) i jeżeli naturę satyr jednostronnych z samego założenia swego u-względnić, zasługuje O. na wiarę. Bardzo trafne są jego uwagi o sprawach ukrainnych, o stosunkach wyznanionych na Rusi (O. jest przeciw unii) o rozdawnictwie wakansów, o niepomiernej władzy hetmańskiej (słusznie potępia O. jej dożywotność). Gorliwy katolik nie waha się wytykać błędów duchowieństwu, chciwości nadmiernej —a zarazem i zobojętnienia ogólnego w wierze. Głęboko wykształcony sam, poznał braki trybu szkolnego, wyłącznego panowania gramatyki, której siedm lat uczą, najniepotrzebniej; szydzi z uczonych naszych, nie dowodzących niczem swej uczoności, prócz uznania kolegów, równie godnych; z nieuków lekarzy, mordujących ludzi bezkarnie, szydzi itd. Niewyczerpana to kopalnia rysów obyczajów, wetze strony językowej—pominąwszy makaronizmy, które zresztą niekonsekwentny wojewoda sam gani; dzieło bardzo ciekawe, godne wyczerpującego komentarza; niekorzystny sąd o człowieku, warchole szkodliwym a wyniosłym, wpłynął u nas nadto na sąd o pisarzu, mądrym, przezornym, śmiałym. Ostatni to bowiem bezwzględny głos, rznący prawdę—matkę, nie kryjący się po rękopisach, lecz wyzywający śmiało opinię publiczną—na podobny stokroć mniej śmiały, należało czekać lat — ośmdziesiąt (aż do K>Skrupułu“ Jabłonojwskie-go). Najcenniejsze study um" o (X. zawdzięcza się pióru K. Szajnochy (w „Szkicach Historycznych“); zastrzedzby się tylko należało przeciw zbyt ciemnym barwom, jakich Szajnocha i dla pisarza używa: o satyrach pisali Mandybur, Rabski (rozprawa doktorska berlińska z roku

1892) i in.; o stosunku Opalińskiego i szkoły sierakowskiej do Komeńskiego i jego planów dydaktycznych Dr. A. Danysz w „Rocznikach poznańskich“ XXI, str. 167 — 179; satyry przedrukowano kilkakrotnie i w XIX w.; brak jednak dotąd wydania, odpowiadającego znaczeniu dzieła magnata-dyletanta w sztuce, zato niepośledniego „statysty“,

Opaliński Łukasz, znakomity pisarz XVII w. (f r. 1662), syn wojewody poznańskiego Piotra, młodszy brat Krzysztofa. Kształcił się wraz z starszym bratem w szkole Lubrańskie-go, potem za granicą; rychło wystąpił na arenie politycznej, w roku 1638 był :marszałkiem izby poselskiej i żywo przeciw partyi dworskiej, przeciw królowi i podkanclerzemu (Ossolińskiemu) występował. Przypatrzywszy się skutkom własnej roboty r. 1638, rozbiciu i następnego sejmu (r. 1639 dla waśni kanclerza Gębickiego i podkanclerzego), upamiętał się nieco i wydał r. 1641 krótką broszurę polityczną, najmądrzejszą w całej powodzi broszurowej XVII w., niestety anonimową, p. t. „Rozmowa Plebana z Ziemianinem albo dyskurs o postanowieniu teraźniejszym Rzeczypospolitej polskiej i sposobie zawierania sejmów“; w niej żądałby powiększenia władzy królewskiej, z której teraz pozostał tylko „cień i godność władzy próżna“, lecz ponieważ szlachta nigdyby na to nie zezwoliła, więc zadowala się możliwym, tj. uporządkowaniem materyj sejmowych, usunięciem trwonienia czasu itd. Chwalili bardzo król i senatorowie głos wolny a mądry; szlachta milczeniem autora i pismo zagrzebała. W ’przeciwstawieniu do brata—warchoła posuwał się Łukasz bardzo powoli w tytułach i znaczeniu: podkomorzy poznański został dopiero r. 1649 marszałkiem nadwornym koronnym i na tym urzędzie („małej laski“) do końca życia pozostał, daremnie o wielką się kusząc mimo wielkich zasług, jakie około Jana Kazimierza sobie zaskarbił, służąc mu z nie-wruszoną niczem wiernością. Widocznie padał na niego zbyt niekorzystny cień od brata — warchoła i zdrajcy. Pochowany w Rytwinach, dobrach rodowych, które przed najazdem Rakoczego obronił. Miał dwu synów i córki, z których jedna wyszła za „Salomona“ polskiego, St. H. Lubomirskiego. Bardziej znaczącą rolę niż w polityce, odegrał O. w literaturze, chociaż wielkich darów, wiedzy, smaku nie zużył należycie; dyletant wielkopański, chwytał się tylko od czasu do czasu pracy literackiej. I tak, gdy niekorzystna o Polakach opinia Szkota Barklajusza (z „Icon Animorum“) po Europie się rozeszła, zbijał ją obszernem dziełem O. (Polonia defensa contra loan. Barćlajum, ubi... de republica genteque Polonica multa narrantur hadenus litteris non tradita, Gdańsk 1648, 138 str. 40), dzieło wcale cenne, mogące rzeczywiście Europę o Polsce oświecić, ojej zasobach, życiu itd., stronnicze nieco, optymistyczne, miejscami może nawet zbyt zarozumiałe, w gruncie rzeczy pieśń łabędzia dawnej Polski potężnej, w przeddzień ruiny kozackiej nucona; obliczenia itd. wykazują zdolności statystyczne wojewodzica; opisy wystawnośei dworów polskich miały cudzoziemcom imponować, bezzasadność skarg o braku oglądy itd., wykazać. Również po łacinie i spółcześnie wydał w Krakowie w 20 egzemplarzach, pod przy-branem nazwiskiem „Pauli Naeoceli“, „De offi-ciis libri très“: jeden egzemplarz podarował i A.

M. Fredrze, więc gdy śmierć autora nowemu, większemu wydaniu przeszkodziła, wydał je Fredro pod nazwiskiem Ł. w Amsterdamie r. 1668; dzieło doczekało się jeszcze trzech wydań (jezuickich) w ciągu XVIII w., bo podobało się wystawieniem obowiązków chrześciań-skiego życia przeciw ideałom pogańskim; ścisła ortodoksya 0-go wprowadziła dzieło jego do szkół jezuickich; prawość wobec siebie samego, miłość wobec bliźnich, pobożność ku Bogu—oto trzy „officia“, wedle których materya rozłożona. O. unika umyślnie cytatów klasycznych, napuszonego stylulf Seneki; odznacza go nadzwyczajna systematyczność; najobszerniejsza jest księga trzecia, gdzie wsunięto nawet w skróceniu traktat jezuity Piekarskiego o Trójcy św.; o witde dla nas ciekawsze i ważniejsze są pisemka polskie p. marszałka: satyra „Coś Nowego“, z r. 1652, w formie mieszanej, niby „Organy“ Krasickiego, najdowcipniejsza przed nimi satyra polska polityczna, pisana z powodu klęski pilawieckiej, źle wróżąca mimo beresteckiego zwycięstwa o przyszłości; nicuje nielitościwie i hetmanów, i posłów i szlacheckie rządy i rozmaitych warchołów dworskich, nieprzepuszcza i księżom, zbaczająca jednak w końcu za wzorem „Satyra“ Kochanowskiego (w Kochanowskim rozkoszowali się obaj O-cy) na morały i komunały. W rękopisie pozostał jego „Poeta“, wydany dopiero przez J. M. Ossolińskiego r. 1780, pierwsza poetyka polska, napisana jeszcze przed Boileau, bardzo trafna i mądra, dowodząca smaku dobrego i łatwości wierszowania, lecz i poetyka ta w końcu znowu na morały zbacza—już to O-cy bez nich nie mogli się obchodzić. Z pod jego, albo z pod pióra brata (Krzysztofa) wyszła też „Historya bardzo ucieszua z francuskiego języka przełożona młodzianom i pannom przystojnej miłości hołdującym gwoli itd.“ (r. 1642, 1665, 1676, odświeżona przez Łosia, Petersburg 1892 r.); przerobiona wierszem polskim przy końcu XVII w.—zaczerpnięta z historyi Belleforesta; ten sam temat opracował Szekspir. Romanse znał i zwalczał O. w „Barkla-ju“; aluzyj do polskich stosunków i cytat z Kochanowskiego nie brak i tutaj. Inne dzieła O-go zaginęły; smaku jego i zajęć literackich dowodzi choćby np. dedykacya „Lutni“ Mor-sztynowej, „posłanej po kolędzie r. 1661“ p. marszałkowi, twierdząca o nieznanym nam dziele O-go (jego lutnia „przypomina tym wiekom, co śpiewano w Troi“); nie odszukano jego rękopiśmiennych pamiętników historycznych swego czasu, o których Niesiecki wspomina; inne może mu całkiem mylnie przypisują, np. .„Porta aurea introducens ad ^sacram historiarum ecclesiasticarum basilicam gymnasio Opaliniano Sierakoviensi.... accomadata“ (r. 1650); jest to

suchy i krótki podręcznik szkolny dla dziejów antracytu, podczas gdy w tej samej mierze kościelnych (synodów, urządzeń, doktorów, he- zmniejsza si;ę zawartość tlenu i wodoru. Ma-rezyi itd.). Nazwisko O-go, społczesnym dobrze znane (c/tują go St. H. Lubomirski; autor „Domina Palatii“ itd.), rychło wyszło z pamięci, już dla anonimowości, iście Rejowej, p. marszałka; nowsi badacze (Tarnowski i Rembowski), uznający nadzwyczajną trafność uwag politycznych „Rozmowy“ r. 1641, nie znali autora; toż Czermak („Przewodnik Nauki Lit.“ z r. 1888) i Franko (w studyum o literaturze polskiej o Chmielnickim), piszący o znakomitej satyrze „Co Nowego“. Zasłużył więc O. na wyczerpujące studyum i ponowne wydanie owych arcy-ciekawyeh broszur; wstępne do tego uwagi podał A. Brückner w „Pamiętniku literackim“ I,

terya roślinna zawarta w drzewie w stanie świeżym przez proces gnicia traci coraz więcej wodoru i tlenu, i wskutek tego zamienia się w torf, węgiel i antracyt; ale nawet najstarszy węgiel nie jest czystym węglem lecz zawiera zawsze chemicznie związany wodór, tlen i azot. Nadto węgiel składa się jeszcze z niektórych ciał, jak: siarki, fosforu, krzemian-ki, glinki, tlenku żelaza i alkalij. Przy spalaniu się O-u ciała te z wyjątkiem siarki spalają się na popiół. Najgłówniejszemi częściami składowemi wszystkich mater, opał. są: węgiel, wodór i tlen, a wywiązywanie ciepła polega na tem, że węgiel i wodór (również i siarka, gdy istnieje) łączą się z tlenem powietrza, a więc się spalają: Produkty spalenia składają się z kwasu węglowego i wody (gdy jest siarka to i z kwasu siarkowego). Zawartość tlenu obniża wartość mater, opał., gdyż tlen zabiera znaczną część wodoru, aby utworzyć wodę i tym sposobem cały ten wodór jest stracony dla ciepła, jak np. w drzewie. Wartość mater, opał. zmniejsza się dalej z powodu zawartości wody hygroskopijnej; wskutek parowania bowiem zabiera ona pewną część ciepła wywiązanego; woda tu jednak może być usunięta przez wysuszenie. Zawartość siarki z powodu tworzenia się kwasu siarkowego czyni niektóre mater, opał. nieprzydatnemi do pewnych celów. Części mineralne zmniejszają wartość mat. opałowych wskutek tego, iż nie przyczyniają się do wywiązywania się ciepła, a zabierają dużo miejsca i powiększają koszt przewozu. Przy spalaniu się O-u rozróżnia się: a) palność, b) wytwarzania się płomienia czyli płomienność i ć) skutek ciepła. Palnością zowie się większa lub mniejsza łatwość z jaką mat. o-owe tak zapalać się dają, aby się następnie palić mogły. Zależy to od budowy i składu paliwa. Temperatura zapalności jest dla rozmaitych mater, o-wych różną; podczas gdy jedne ciała zapalają się przy stosunkowo niskiej temperaturze, inne dla zapalania się wymagają bardzo wysokiej temperatury. Temperatura zapalania niektórych mat. o-ych jest następująca: torf

1902, str. 210—223.

A. B.

M. H.

Opalizowanie, mienienie się barw, powstałe wskutek interferencyi promieni odbitych, podobnie jak od powierzchni opala (ob.); może ono mieć miejsce i przy innych minerałach, ale już w daleko mniejszym stopniu. Ciecze opalizują, gdy zawierają nader małe ilości ciała nierozpuszczalnego, znajdującego się w nadzwyczaj drobnych cząsteczkach.

M. H.

Opalizujące szkło jest nieprzezroczyste — przy świetle wpadającem wprost przedstawia się jako żóltawo-czerwone, a wpadającem z boku jako niebieskawe. Otrzymuje się je przez dodanie nieco popiołu kostnego albo chlorku srebra do zaprawy szklanej—używane bywa często na klosze do lamp szczególnie elektrycznych. Jest także O. szkło taftowe do okien ozdobnych, a w takim razie może > być jedno lub wielobarwne, przy-ezem, zależnie od grubości szkła, osiągnąć się dają v szelkie odcienie barw od najdelikatniejszych tonów, aż do najgłębszych cieni.

225°C.

węgiel kamienny „ #zewny

326 „ 360 „ 700 „ 800 „

O^ał czyli opałowe materyały (paliwo) są to ciała palne, posiadające tę właściwość, że łącząc się z tlenem powietrza, wywiązują silne ciepło. Ciała te ze względu na swą przystępną cenę znalazły codzienne zastosowanie tak do celów technicznych jak i do użytku domowego i używane są do wywoływania ciepła lub siły. Do takich ciał należą: drzewo, torf, węgiel brunatny, węgiel kamienny, antracyt, dalej węgiel drewniany, węgiel (koks) torfowy, zwęglony węgiel brunatny, koks, olej skalny, następnie gaz oświetlający, gaz wodny, gaz Dowsohna, gazy generatorów i t. p.

koks

gaz świetlny Palność ciał zależną jest od ich składu a mianowicie: ciała tem łatwiej się palą, im więcej zawierają wodoru. Jeżeli ciało palące się już, ochłodzić do temperatury niższej od jego zapalności, to ono przestaje się palić. Płomienność oznacza własność pewnych ciał palnych, objawiającą się w ten sposób, że ciała te paląc się, wydają płomień. Ponieważ płomień powstaje tylko skutkiem palenia się gazów, prze-

Pod pewnym względem należą tu też wszelkie odpadki jak: kora garbarska, rośliny suszone, słoma itp. Wszystkie Opał. mat. z wyjątkiem palących się gazów, są co do pochodzenia swego blisko ze sobą spokrewnione, częścią bowiem składają się z błonnika (cellulozy), częścią zaś powstały z niego. Rodzime albo surowe, tj. niezwęglone m. opał. jak drzewo, torf, węgiel brunatny i kamienny a również antracyt składają się właściwie z węgla, wodoru i tlenu, a mianowicie, w podanym szeregu ilość węgla zwiększa się od drzewa do

daje 34462 cpł. 8080 2474 13062 11857 11773 „ około 3600

7640    „

3000    „

6000 „

(6

55

1 kilo wodoru spalony na wodę węgla

„ kwas węglowy „ tlenek węgla „ kwas węgl. i wodę „

55

55

gazu błotn. „ etylenu

oleju ziemnego surowego spalony drzewa

węgla drzewnego torfu

węgla kamiennego

55

40

to palące się ciała dają tern więcej płomienia, im więcej zawierają wodoru w swem składzie, jak to ma miejsce np. przy paleniu się drzewa, niektórych gatunków węgla itp. Ciała, przy których paleniu nie ma miejscaj wydzielanie się gazów, nie mogą płonąć płomieniem, jak np. węgiel drzewny i koks. Płomień powstać może jedynie tylko przez niedokładne spalenie się. Świecenie i wydzielanie płomienia zależy zawsze od jakiegoś ciała stałego, które w stanie wielkiego rozdrobnienia i silnie ogrzane, unosząc się w płomieniu, świeci. Przy spalaniu oleju, łoju itp. z gazów palnych tworzących się przy wysokiej temperaturze, wydziela się węgiel w stanie bardzo delikatnego rozdrobnienia, który ogrzany w płomieniu do temperatury białości, nadaje mu światło. Ciepło wywiązane przy dokładnem spalaniu się ciała palnego możemy mierzyć dwojako: 1) ze względu na ilość ciepła, 2) ze względu na stopień ciepła, tj. natężenie ciepła. Mierząc tylko ilość ciepła otrzymamy siłę spalenia (właściwy i bezwzględny skutek ciepła); oznaczając stopień ciepła, otrzymujemy siłę opałową (pyrometryczny skutek ciepła). Siła spalenia i siła opało-wa,razem rozważane, oznaczają bezwględną wartość paliwa, która porównana z ceną paliwa daje względną jego wartość. Do oznaczenia ilości ciepła, wytwarzanego przy spalaniu paliwa, niema bezwzględnej miary, należy dlatego zadowolnić się wyszukaniem względnych ilości ciepła, tj. wyrazić o ile ilość ciepła wywiązana z danego opału przewyższa drugą, wywiązaną z innego mater, opałowego. Odnosząc otrzymane wartości do oznaczonej objętości opału, wynajdzie Się właściwy skutek cieplikowy; odnosząc je zaś do oznaczonego ciężaru, otrzyma się bezwzględny skutek cieplikowy. Oba skutki zależne są; 1) od chemicznego składu paliwa; 2) od ciepła właściwego(ob.) wytworów spalenia i ciał im towarzyszących,

4) od wilgoci, ilości popiołu i zewnętrznego stanu paliwa. Zwykle wartość mater, opałowego oznacza się w taki sposób, że dochodzi się, ftile ciepłostek wytwarza 1 kilo tegoż o-pału przy spaleniu. Ciepłostką czyli jednostką cieplikową (kalorya ob.) nazywamy ilość ciepła potrzebną do podniesienia temperatury 1 kilo wody o 1°C. Zapomocą bezpośredniego mierzenia wykazano że: 1 jednostka ciężarowa węgla ogrzać może 8080 jednost. cięż. wody, zaś 1 jednostka ciężarowa wodoru ogrzać może 34462 jednost. cięż. wody z 0° na-j- 1°C, czyli że dają bezwględuy skutek ciepła 8 080 i 34 462. W ten sposób otrzymane liczby stosunkowe zo-wiemy jednostkami ciepła czyli ciepłostka-mi (ob.).

Ilości ciepła otrzymane przy paleniu niektórych materyałów opałowych są następujące:

Wielka Kocyki. Fowu. Uustr. Ze#*. 37*. Ser. U Tom V.

Wartość opałową, tj. ile ciepłostek wytworzyć może 1 kilo danego opału, bada się za-pomocą kalorymetru (ob.). W przybliżeniu daje się wartość opałowa oznaczyć na zasadzie chemicznej analizy za pomocą wzoru:

8100 G -f- 2900 (H—^-) -j- 2500 £ — 600 W, 8

w którym oznacza G węgiel, H wodór, O tlen, S siarkę, a W wodę. Wartość opałową pewnego gatunku O-u można także mierzyć jego siłą odparowywania, tj. ilością wody odparowanej przy spaleniu 1 kilo O-u, co można dokonać albo drogą praktyczną, albo też teoretycznie zapomocą rachunku, a to na tej zasadzie, że wiadomo, iż dla zamiany 1 kilo wody o 100° potrzeba 540 cpł. Pyrometryczny skutek ciepła mater, opałowego czyli jego siłę o-pałową wyrażamy temperaturą, występującą podczas jego dokładnego spalenia się. Temperatura, powstająca przy paleniu się pewnego O-u, zależy od czasu w jakim ciało dane się spala i od przestrzeni, w której spalenie ma miejsce—dalej od cieplika właściwego (ob.) ciała danego tj. od zdolności jego przyjmowania wysokiej temperatury przy pochłanianiu pewnej ilości ciepła. Temperatury spalania zależą od ilości powietrza doprowadzonego w czasie palenia się ciała. Przy znacznym nadmiarze powietrza, osiąga się wprawdzie dokładne spalanie, ale za to|powiększa się ilość gazów spalenia i wskutek tego obniża się temperatura. Temperatura spalenia jest tern niższą, im

więcej wody zawiera dany opał, ta bowiem potrzebuje znacznej ilości ciepła do zamienienia się na parę. W praktyce nigdy nie można osiągnąć zupełnego spalenia; obok kwasu węglowego, z węgla zawartego w danem ciele tworzy się także i tlenek węgla, pewna część węgla niespalonego wydziela się jako sadza, co także wpływa na obniżanie temperatury. W tlenie każde ciało spala się przy wyższej temperaturze. Przy spalaniu np. węgla w tlenie na kwas węglowy otrzymuje się temperaturę 9873°C, przy spalaniu zaś w powietrzu otrzyma się temperaturę najwyżej 2450°C. Przy spaleniu się ciał poniżej wymienionych otrzymuje się następującą temperaturę: drzewo suche daje temper, torf suchy

węgiel brunatny suchy węgiel kamienny „ drzewny

koks

antracyt

gaz

9.0

9.0

9.0

7.3

7.3

0.66 w procentach wartości opałowej Kv

. Widać z tego, że do ocenienia, czy dany materyał opałowy spala się odpowiednio w palenisku, koniecznem jest zbadanie zawartości kwasu węglowego w spalinach. Teraz przejść należy do opisu ważniejszych właściwości różnych rodzajów materyału opałowego.—D r z e w o składa się przeważnie z włóknika roślinnego (Cel-luloza), oraz małych ilości części składowych soku, jako to: wody, białka, żywicy, gumy,

1 137-2 130°C. 1 195-1948 „

1 273-2 363 „

1 287—2 488 „ 1273—2 479 „

1 273—2 478 „

1 309—1 514 a 1948-2 514 „ Temperatura, jaką ciała wytwarzają przy spalaniu, mierzy się zapomocą przyrządu zwanego pyrometrem (ob.), albo też w przybliżeniu przez obliczenia, co dokonywa się w ten sposób, że ilość jednostek ciepła, jaką wywiązuje dany O., podzieli się przez sumę iloczynów otrzymanych ze względnych ilości ciężarowych wszystkich produktów spalenia pomnożonych przez odpowiednie ciepło właściwe (ob.) każdego z tych produktów. Aby do teoretycznie wynalezionej temperatury, w praktyce jak najwięcej zbliżyć się można, należy przedewszyst-kiem zwrócić uwagę na to, aby całą ilość węgla spalić na kwas węglowy, bo spalając w powietrzu atmosferycznem węgiel na tlenek węgla otrzyma się tylko temperaturę 1427°C (przy 2480 cpł.); spalając go zaś na kwas węglowy otrzymuje się 2458°C (przy 8080 cpł.). Jeżeli chodzi o wytworzenie możliwie wysokiej temperatury, to materyał opałowy musi być dostatecznie suchy, aby uchronić od strat wskutek parowania wody, i musi być ścisły, aby w tej samej przestrzeni spalić więcej O-u. Należy się starać o euergiczne doprowadzenie powietrza, paląc przy silniejszem od zwykłej atmosfery ciśnieniu, a doprowadzone powietrze przedtem podgrzewać. Nadmiar wielki powietrza jest szkodliwy, gdyż traci się dużo ciepła niepotrzebnie na ogrzanie tegoż powietrza. Wyższą temperaturę spalenia można osiągnąć w ten sposób, że tylko połowę węgla spala się na kwas węglowy, a drugą połowę na tlenek węgla.—Podobnego rodzaju spalenie często w metalurgii ma zastosowanie. Najkorzystniejszemi przy spalaniu okazują się mater, opałowe gazowe, gdyż ilość powietrza potrzebna do zupełnego ich spalania daje się dokładnie regulować. Temperatura spalenia zależy także od składu powietrza, biorącego udział przy tem

paleniu. W mater, opałowym do zupełnego spalenia potrzeba: na 1 kgr węgla 9.7 metr. sześć, powietrza przy 15°C.; na 1 kgr wodoru 28.0 metr. część powietrza przy 15°C. Z tego wyprowadza się następujące ilości powietrza dokładnie wystarczającego do zupełnego spalania mater, opał.:

metr. sześć, powietrza

1 kilo drzewa (z 20$ wody hygrosk.) 5.2 1    „ węgla drzewnego

1    „    „ kamiennego

1    „    koksu

1    „    węgla brunatnego

1    „    torfu

W praktyce bierze się przynajmniej podwójne ilości potrzebnego powietrza, jeżeli spalenie ma się odbyć dokładnie. Spalenie mater, opał. odbywa się w odpowiednio urządzouem palenisku (ob.), w którem wytworzone ciepło zu-żytkowuje się, czy to do ogrzewania wody, jak w kotłach parowych, czy też do ogrzewania jakich innych ciał. Całego jednak ciepła zawartego w mater, opał. nie jest się w stanie zużytkować, gdyż zawsze pewną jego część traci się. W najkorzystniejszym wypadku strata ciepła wynosi 20$, a dochodzić może do 70$. Straty te powstają: 1) wskutek tego, że ulatniające spaliny (gazy opałowe) uprowadzają pewną ilość ciepła z powodu dosyć wysokiej ich temperatury; 2) pewna część opału niespalonego pozostaje w żużlu lub popiele, albo też ulatnia się wraz ze spalinami w postaci sadzy i 3) pewną część ciepła traci się wskutek przewodnictwa i rozpromieniowania. Najważniejsza część strat ciepła zawarta jest w gazach uchodzących, określa się zaś ją przez oznaczenie zawartości kwasu węglowego w tychże gazach przy uściu do komina i tę stratę w przybliżeniu oznacza się zapomocą wzoru; T-t

9 —

We wzorze tem oznacza: T—temperaturę gazów uchodzących, t—temperaturę powietrza zewnętrznego Kv—zawartość procentową kwasu węglowego w gazach ulatujących. Nadmiar powietrza, a właściwie ilokrotność nadmiaru powietrza, które doprowadzone zostało do paleniska obliczyć można również z zawartości procentowej kwasu węglowego Kv w spalinach

18.9

ulatających zapomocą wzoru: <p = ■

kwasów, soliitp. Rozróżnia się drzewo miękkie i | kil. węgla.—W ę g i e 1    albo    koks (ob.) tor-

twarde, do gatunków miękkich zalicza się: jodłę,    fowy. Otrzymuje się    przy    suchej destylacyi

świerk, sosnę, topolę, lipę i wierzbę; do twar-    torfu. Przy zwęgleniu    torfu    otrzymuje się na

dych: dąb, buk, grab i brzozę. Świeżo ścięte    wagę 25—30% węgla    torfowego. Węgiel tor-

zawiera 20 do 50# wilgoci, której większą fowy składa się z 86% węgla, 10% wody hy-część można odparować przez silne suszenie    groskopijnej i 4% popiołu.—W ęgiel bru-;

za-

przy wysokiej temperaturze. Najmniej wilgoci natny powstał podobnie jak torf z pokładów zawiera buczyna (20#) najwięcej zaś topolina drzew zmienionych wskutek przewrotów i wierzbina. Drzewo wysuszone na wietrze za- szłych na ziemi i rozłożonych pod wpływem wiera jeszcze 16 do 18# wilgoci; zupełnie wy- wielkiego ciśnienia. Węgiel brunatny dzielą suszone, znajdując się na otwartem powietrzu, na trzy gatunki: ziemisty, drzewiasty albo li-wciąga 10 do 12% wilgoci, która nazywa się gnit i łupkowy. W tym samym porządku wzra-hygroskopijną. Przy spaleniu, drzewo pozosta- sta i dobroć tego węgla. Ilość popiołu bywa wia zawsze mniejszą lub' większą ilość popio- przecięciowo 5—10%> ale dochodzi i do 50#. łów, składających się z różnych części mine- Popiół węgla brunatnego składa się przeważnie ralnych (potażu, sody, wapna, magnezyi i in- z krzemianki, glinki, wapna, magnezyi, tlenku nych), które korzenie rośliny dla żywienia jej żelaza i tlenku manganu. W węglu świeżo z gruntu, na którym drzewo rosło, zabrały, wydobytym w kopalni ilość wody hygroskopij-Ilość popiołów zawartych w drzewie wynosi nej może dochodzić do 50#; pozostając dłuż-średnio 1.5%; w korze i liściach znajduje się szy czas na otwartem powietrzu traci 20—25% go zawsze więcej, aniżeli w części rdzennej wody. Często węgiel brunatny zawiera w so-jego, w pniu. Skład chemiczny wszystkich ga- bie siarek żelaza, przez co staje się niezdatnym tunków drzewa, wysuszonego przy 140° jest do wielu celów. W przecięciu 100 kil. węgla prawie jednakowy i wynosi na 100 kilo drze- wysuszonego przy 120°C. zawiera: 0.3 kil. po-wa—40 kil. węgla, 6 kil. wodoru—41 kil. tle- piołu, 29.9 kil. wody połączonej chemicznie nu i 3 kil. popiołu. Drzewo ułożone w sągi, (i nieco azotu), 1.0 kil. wodoru i 61.9 kil. wę-odpowiednio do postaci, w jakiej się znajduje, gla. — Węgiel k a m i e n n y przedstawia szcząt-zawiera następujące ilości masy drzewuej: ki przedhistorycznego świata roślinnego, nale-z łupek (polan) 75%, z gałęzi 65%> z tyczek żącego do daleko wcześniejszego okresu geo-50%. Jeden metr. sześć, drzewa opałowego logicznego od tego, który dostarczył materyału ułożonego w łupkach waży: sośniny 350 kg. do utworzenia się węgli brunatnych. Ilość olszyny 400 kg., brzeziny 400 kg., dębiny 520 węgla (pierwiastku) w węglu kamiennym wyno-kg, buczyny 550 kg.—Węgiel drzewny si 50—97%, zazwyczaj 80—90%» popiołu zaś otrzymuje się przez suchą destylacyę drzewa, w węglu dobrego gatunku 6—8%, gorszego ga-Przy ogrzaniu drzewa suchego w retorcie bez tunku do 30%. Popiół węgla kamiennego skła-przystępu powietrza części składowe drzewa da się z 25 — 75% krzemionki, 20—40% glin-(tlen, wodór i węgiel) wchodzą z sobą w po- ki, 2 — 10% tlenku żelaza, 1 — 50# wapna, łączenie bardziej prostego składu, związki lo- 1 — 3% magnezyi itp. Wody zawartej w wę-tne uchodzą; w retorcie zaś jako pozostałość glu bywa 5%, czasem dochodzi do 15%. Roz-otrzymuje się węgiel. Zależnie od sposobu pro- różniają węgle kamienne: spiekające się, sta-wadzenia roboty otrzymuje się węgla od 15 do piające i piaszczyste. Spiekający się ogrzany 28%. Rozróżnia się węgiel drzewny twardy i wydziela z siebie wiele gazu i spieka się wje-miękki, stosownie do gatunku drzewa z jakie- dnorodną masę, jest on najodpowiedniejszy do go był otrzymany. Węgiel drzewny suchy za- otrzymywania gazu oświetlającego, do kokso-wiera średnio 85% węgla, 4°/₀ popiołów i 10% wania, wreszcie do robót kowalskich, przy pa-wody hygroskopijnej.— T o r f jest produktem leniu bowiem spieka się i zatrzymuje niejako rozkładu roślin, rosnących na miejscach ba- w sobie pęcherzyki powietrza, przez co podno-gnistych; często przeniknięty bywa rozmaite- si skutek cieplikowy. Węgiel stapiający się mi ciałami inineralnemi, jak gliną, wapnem, trudniej zapala się od poprzedniego, nadaje tlenkiem żelaza itp. Ilość popiołów w torfie się bardzo dobrze do wywiązania prędkiego, znajduje się w granicach między 0.5 a 50° ₀; a zarazem długo utrzymującego się ciepła i dla torf zawierający więcej niż 30% popiołów za tego używają go do pieców płomiennych, do zły uważać należy. Popiół torfu składa się opalania kotłów itp. Węgiel piaszczysty sta-przeważnie z wapna, tlenku żelazu, krzemian- nowi najgorszy gatunek węgla, jest bardzo boki, kwasu siarczanego, oraz niewielkich ilości gaty w tlen, używają go przeważnie do wypa-potażu, sody, magnezyi, glinki, kwasu fosfor- lania cegieł i wapna. Średnio 100 kil. węgla nego itd. Ilość wody w torfie wysuszonym kamiennego zawiera: 81.5 węgla, 9.8 wody zmienia się w granicach 20 — 30%. Średni chemicznie połączonej i azotu, 3.5 wodoru swo-skład torfu wysuszowego przy temperaturze bodnego; 5.2 popiołów. — Koks (ob.) z węgla 130°C jest na 100 kilo wagi torfu następują- kamiennego otrzymuje się przez zwęglenie je-cy: 6 kilo popiołów, 38.6 kil. wody połączonej go, przyczein wodór i tlen wydzielają się, po-chemicznie, 1.3 kil. wolnego wodoru i 54.1 zostaje zaś węgiel i popiół, którego zawartość

(Paryż 1893).

Opała, niełaska cara panującego, wyrażająca się według Tatiszczewa zależnie od godności winowajców i rodzaju przestępstwa, w 5 następujących formach: a) zabronieniu bywania u dworu, b) zabronieniu przenoszenia się z miejsca na miejsce, c) nakazie zamieszkania na wsi, d) odjęciu godności i dostojeństw i e) zamknięciu w więzieniu, skąd niektóre „turmy“ starożytne rosyjskie nosiły miano „opalnych“. Prof. Sergiejewicz uważa ten termin jako synonim pogróżki o nieokreślonej sankcyi, oznaczający równie usunięcie dygnitarzy od dworu, jak i od dostojeństw. Wiek XVIII w Rosyi obfitował zwłaszcza w największą ilość ofiar

E. Chw

Opałka plecionka z młodych gałązek wikliny lub wierzby w kształcie małej niecułki, używana w gospodarstwie do przenoszenia i czyszczenia zboża, jak również i do łowienia ryb w płytkich miejscach rzek, jezior i stawów.

jest bardzo zmienną. Średni skład koksu dobrego jest następujący: 82—94% węgla, 3 — 5% popiołu, 5—10% wody hygroskopijnej. Koks jest dosyć trudno zapalny, potrzebuje do podtrzymywania palenia silnego prądu powietrza, koks dobry nie powinien palić się płomieniem. —A ntracyt z pozoru podobny do węgla kamiennego, zawiera 92—97% węgla. Od węgla kamiennego różni się brakiem wszelkich cech roślinnego pochodzenia, z trudnością się zapala i pali się powoli bez płomienia i bez widocznego wydzielania dymu. Antracyt z powodu małej zawartości wodoru nie da się użyć do otrzymywania gazu oświetlającego, zato z powodu wielkiej ilości ciepła, jakie wywiązuje przy paleniu używa się przy otrzymywaniu metali z rud w wielkich piecach, przy fabry-kacyi sody itp. zamiast węgla drzewnego. 100 kilo antracytu zawiera średnio: 2.8 kil. popiołu, 3.3 kil. wody .połączonej chemicznie, 2.4 wodoru wolnego, 91.5 węgla. — Olej skalny. Nafta (ob.) używana bywa z dobrym skutkiem jako materyał opałowy szczególniej do opalania kotłów. 100 kilo czystego oleju skalnego zawiera średnio: 86 kilo węgla i 14 kilo wodoru.—Gaz oświetlający otrzymuje się przy suchej destylacyi węgli kamiennych, drzewa lub torfu. Przed spalaniem miesza się go z pewną ilością powietrza atmosferycznego, najlepiej w równej objęści; do zupełnego spalenia 1 kg. gazu potrzeba około 14 kg. powietrza, przyczem wytwarza się 10113 ciepłostek. Skład gazu oświetlającego jest bardzo rozmaity; w 100 kilo zawierać się może: 5 kil. wodoru wolnego, 54 kil. gazu błotnego, 10 kil. gazu w olej zamienionego, 8 kil. butylenu, 15 kil. tlenku węgla, 8 kilo azotu. — Gazy z pieców metalurgicznych i z generatorów. Pod nazwą gazów z pieców metalurg, rozumieć należy gazy palące, wydzielające się z pieców do przetapiania rud służących; gazy te zawierają w przeważnej ilości tlenek węgla. Otrzymywany tu tlenek węgla pochodzi stąd, że kwas węglowy, powstający przy spalaniu się węgli, przechodząc przez warstwę rozżarzonych węgli, odtlenia się, oddaje część swego tlenu i sam zamienia się na tlenek węgla. Gazy te używane bywają jako O. Gazami z generatorów nazywają się gazy wytwarzające się w oddzielnego rodzaju piecach, t. z. generatorach, przy procesie zwęglania stałych mater, opałowych. Używają ich do rozlicznych procesów technicznych, tym sposobem bowiem można najlichszy O. zużytkować. — W gazach tych główną częścią składową jest także tlenek węgla, obok azotu, kwasu węglowego, wodoru, węglowodorów itd. —Gaz wodny wytwarza się przez wzajemne działanie wysoko ogrzanego węgla na [arę wodną, co odbywa się przy temperaturze powyżej 1 200°C. podług równania C -f- H₂0 = CO -f- H₂, przyczem wywiązuje się 1 665 jednostek ciepła. Jako ma-

teryału używa się antracytu. Gaz ten zastosowany bywa głównie w Ameryce do celów o-grzewania i oświetlania. —Gaz naturalny wydobywa się wprost z ziemi w niektórych miejscowościach jak w Pensylwanii, w Baku, w Per-syi i Chinach. Chwytają go i przeprowadzają rurami, a następnie używają jako O-u, jak np. w Pittsburgu. Skład jego bywa rozmaity, średnio zawiera objętości procentowych: metanu 70%> wodoru 20%, gazów obojętnych (kwasu węglowego i metanu) 10%.—Sztuczne materyały opałowe. Cegiełki węglowe. Miał węglowy pozostały w znacznych ilościach w kopalniach węgla, odpadki kory dębowej, trociny itp. wszystkie te odpadki mogą stanowić doskonały O., jeżeli zostaną zamienione na jednorodną zbitą masę. Miał węglowy zarabiają wodą z gliną i lormują cegiełki. Gliny dodaje się do 20%. Jako zlep używają także smoły gazowej lub paku. Węgle kamienne spiekające mogą być łączone wprost w stałą masę, ogrzewając je w naczyniu zamkniętem do 300°C., a następnie prasując w prasie. W Berlinie jako O-u powszechnie używają cegiełek, zwanych brykietami, które wyrabiają z węgla brunatnego i smoły.—Por. Fischer „Fort. Chem. Technologie d. Brennstoffe“ (Brunszwik 1780); Mac hier P. „Contribution à l’etude des combustibles. Determination de leur puissance coionique“

M. H.

O-ły.

M. H.

Opałowa wartość oznacza siłę spalenia czyli ilość ciepła, jaka wywiązuje się rzeczywiście przy zupełnem spalaniu się materyałów opałowych, a służy ona do porównania ich wartości, jako opału. Ta ilość ciepła jednak nie daje się mierzyć bezpośrednio, dla tego trzeba koniecznie posługiwać się pewną jednostką porównawczą. Za taką przyjmuje się ilość ciepła, potrzebnę do ogrzania 1 kilogr. wody od 0:J— 1° C., i nazywa się ją jednostką

ciepła, ciepłostką albo kaloryą. I tak 1 kg. , go; powtóre od trwania działania gorąca na cia-węgla ogrzać może 8080 kg. wody od 0° do 1°, znaczy to, że 1 kg. węgla wytworzyć może 80 80 ciepłostek, czyli że O-wa wartość węgla jest 80 80, (ob. Opałowe materyaly).

ło parzone. Pojąć łatwo, że im wyżej rozgrzane będzie ciało parzące, oraz im dłużej pozostanie w zetknięciu z ciałem parzonem, tern też stopień O-a stanie się wyższym, ale też ciało mniej rozgrzane, jeżeli tylko dość długo działanie swe wywiera, może uszkodzić bardziej, niżeli rozpalone do granic ostatecznych, lecz działające bardzo krótko. Woda lub inny płyn jakikolwiek, rozgrzany od 60 do 70 C., ale działający na skórę bez przerwy minut kilka, uszkodzić ją może daleko więcej, niż kawałek żelaza rozżarzony do białości, który ją tylko muś-nie przelotnie. Stopnie O-a, aczkolwiek między najlżejszym i najcięższym widoczne są różnice bardzo wielkie, przechodzą jeden w drugi bardzo nieznacznie, często nawet wszystkie możliwe jednocześnie razem obok siebie występują; i nie może być inaczej, gdyż wszystkie są zawsze wynikiem przyczyn tych samych, jeno nieco odmiennie działających. Jednakże ze względów na dogodność podziału, powszechnie zgodzono się na odróżnianie pewnej liczby stopni O-a, chociaż chirurgowie różni przyjmują rozmaitą ilość stopni tych. Uznając za najwłaściwszy i za najlepiej uzasadniony podział Du p uy-trena (ob), przyjęty ogólnie we Francyi, tu go też umieszczamy : odróżnia on właściwie 6 stopni O-a, mieszczących się po dwa w trzech działach głównych, bardzo wyraźnie różniących się między sobą, a opierających się na głębokości zmian wywołanych przez O. I. Zniszczenie albo obumarcie naskórka; 1) powierzchowne, którego następstwem jest zaczerwienienie się skóry, wynikające z zapalenia jej powierzchownego, a później powolne odłuszczanie się warstwy zewnętrznej naskórka, któremu towarzyszy odrastanie równoczesne nowego; 2) zupełne, połączone z powstawaniem bąbli czyli pęcherzów wskutek wypociny surowiczej, zbierającej się szybko pod naskórkiem. Zapalenie skóry jest w tym razie silniejsze, odrastanie zaś naskórka powolniejsze. Dupuytren odróżnia tu jeszcze 2 odmiany : a) gojenie się bąbli bez przystępu powietrza, t. j. bez pęknięcia ich, a wtedy przysychają bez ropienia i b) z dostępem powietrza, t. j. z pęknięciem lub zdarciem bąbli i ropieniem następnym. II Zniszczenie albo obumarcie skóry samej; 3) w warstwie powierzchownej i 4) na całą grubość swą. III Zniszczenie i obumarcie zupełne skóry i części ciałapod nią leżących: 5) tylko części miękkich i nakoniec 6) również i kości. Chirurgowie niemieccy, a za ich przykładem i wielu naszych, uznają tylko 3 stopnie O-a, zaliczając do pierwszego zmiany podane powyżej pod liczbą I 1), do drugiego objęte liczbą I 2), nakoniec do trzeciego wszystkie pomieszczone pod liczbami II i III, pomimo, że uszkodzenia te różnią się bardzo między sobą, zarówno przebiegiem, jak i znaczeniem. Autorem podzia

Oznaczenie O-wej wartości* materałów opałowych odbywa się zapomocą przyrządów zwanych kalorymetrami (oh. Kalorymetrya),— albo też w przybliżeniu zapomocą rachunku na podstawie składu chemicznego tychże materya-

łów.

M. H.

Opanki, albo O p o n k i (od opinania) rodzaj obuwia dość pierwotnego, przypominającego z wyglądu chodaki oraz kurpie, przez lud nasz jeszcze niekiedy używane (por. Obuwie

11). O. do dziś są bardzo rozpowszechnione wśród ludu w Kroacji, Sławonii, Czarnogórzu,

D-r j. r.

Bośni i również w Albanii. Obuwie to składa się z pończochy wełnianej, krótkiej, bardzo grubej (1—15 ctm.), pod ktprą podwiązuje się za pomocą rzemyków kawał skóry niewyprawnej, pokrywający też część znaczną stopy i opinający ją na kształt trzewika płytkiego. Obuwie to jest bardzo odpowiednie i dogodne, zwłaszcza na bezdrożach górskich.

Oparo (Rapa), wyspa na oceanie Spokojnym, należąca do francuskiej grupy T u b u a i; jest ona pochodzenia wulkanicznego; najwyższy punkt na niej sięga 622^m., powierzchni ma 42 km. kw., mieszkańców liczy 198 (1889).

Oparzenie, jako sprawa (łac. ambustio, combust io), jako skutek Oparzelina (łac. ambu-stura, combustura, jedno i drugie fr. brûlure niem. Verbrennung (ogniem) i Verbrühung (płynem gorącym), ang. a burning, a scalding).

Nazywa się tak zmiana wszelka, wywołana na ciele pod wpływem nadmiaru gorąca, działającego pod jakąkolwiek postacią, a przenośnie tak, że< bardzo podobne działanie do niektórych ciał chemicznych (kwasów i alkalii). O-a powstawać mogą od działania gorąca promieniejącego, a najlżejszym stopniem O-a takiego jest o-palenie od słońca (ob), mogące też powstać w sposób bardzo podobny przez promienie rozchodzące się od ciał jakichkolwiek gorejących, lub silnie rozpalonych.—Przyczynami naj zwykłej sze-mi O-eń są : płomień, ciała stale rozżarzone lub roztopione, dalej płyny wrzące lub gazy gorące.

Do O-eń najcięższych należą wywołane przez ogień, metale lub szkło roztopione, tłuszcz gorący, wybuchy prochu, bawełny strzelniczej, dynamitu, nakoniec wybuchy gazów, zwłaszcza w kopalniach węgli kamiennych. Uszkodzenia ciała przez O-a jakościowo, zarówno jak ilościowo, mogą być bardzo różne, dla tego też zwracać uwagę należy na ich stopień, czyli natężenie, oraz na ich rozległość. Dopiero skojarzenie tych dwu czynników nadaje O-u każdemu właściwe mu znaczenie i rozstrzyga o jego niebezpieczeństwie większem lub mniej-szem. Stopień O-a zależy głównie od dwu warunków, tj. naprzód od ciepłoty ciała parzące-

łu tego jest także Francuz, Boyer. O kilku podziałach innych, mniej rozpowszechnionych, mówić tu byłoby zbyteczne. —1. O-a najlżejsze stopnia pierwszego mijają zwykle szybko, zaczerwienienie i ból piekący, dość żywy, trwają przeważnie najwyżej godzin kilka, wyjątkowo dłużej, a po odłuszczeniu się warstwy powierzchownej naskórka ślad żaden po nich nie pozostaje. Tak się dzieje wtedy tylko, jeżeli rozległość O-a jest niewielka, gdyż i te O-a najlżejsze bywają bardzo groźne, jeżeli zajmą znaczną część powierzchni ciała, o czem będzie mowa poniżej. Powodem zwykłym O-a tego stopnia bywają: gorąco promieniste, działanie krótkie płomienia, pary, wody wrzącej, gazów gorących, albo i ciał stałych mniej lub więcej rozżarzonych, które wszystkie, działając dłużej nieco, wywołaćby musiały uszkodzenia daleko cięższe.—2. Stopień ten znamiouuje ca do stanu prawidłowego. Przebieg tak pomyślny daje się wszakze tylko osiągnąć wtedy, gdy oparzelinę po wycieczeniu zawartości bąbli pokryto opatrunkiem przeciwgnilnym. Jeżeli tego nie uczyniono, zawartość bąbli już nieraz po 24 godzinach mętnieje i pomału staje się ropną; ropienie też zjawia się stale w miejscach obnażonych skóry, z której bąble zostały zdarte, przytem wzmaga się znów ból i zapalenie skórne wzrasta; trwać to może dni kilka_albo do 2 lub 3 tygodni. Ostatecznie ropa przysycha, tworząc strupy, pod któremi narasta pomału naskórek nowy, a po odpadnięciu strupów, pozostają na skórze tylko plamy różowe, także po czasie pewnym znikające zupełnie, bez pozostawienia po sobie śladu jakiegokolwiek; jednem słowem powrót do stanu prawidłowego jest zupełny. — 3.^Znamieniem wybitnym stopnia trzeciego jest zgorzel (ob.)

SI

Ups

•j

IJJlPii

Bulili

iim

,1

■W]

Wzm

fw~%.

Fig. 74. Zeszpecenie twarzy i szyi wskutek blizn powstałych po oparzeniu (podług E. Sonneburga).

Fig. 75. Zrosty bliznowate pod pachami powstałe po oparzeniu grzbietu i ramion (podług E. Sonneburga).

powierzchownych skóry.

tworzenie się bąbli, czyli pęcherzów, które powstają, jeżeli wymienione powyżej przyczyny działają nieco dłużej. Ból wtedy bywa silny, palący, połączony z uczuciem przykrera napięcia skóry i trwa znacznie dłużej. Natychmiast, lub czasem dopiero po kilku godzinach, na o-parzelinie występują bąble większe lub mniejsze, także w ilości mniejszej lub większej; czasem po kilka mniejszych zlewa się w jeden większy. Pęcherze te, których ściankę tworzy naskórek podniesiony, napełnione bywają zwykle płynem surowiczym, żółtawym, przezroczystym, niekiedy od samego początku krwawo zabarwionym. Zapalenie skóry jest w razach tych większe i boleśniejsze. Gdy pęcherz pęknie, lub umyślnie zostanie przekłóty, ciecz z niego wypływa na zewnątrz, naskórek opada, osłaniając skórę, a pod nim wytwarza się nowa jego warstwa, poczem część jego zmartwiała odpada i po G lubo 8 dniach skóra powra-

warstw

Na oparzelinie bezpośrednio po O-u wytwarza się strup cienki, barwy szarej, żółtej lub bru-natnawej, w głąb nie sięgający, na nim i obok niego widać bąble napełnione płynem mętnym, mlecznym, brunatnawym lub krwistym; skóra do koła jest zaczerwieniona J nacieczona (zapalenie odgraniczające). Bolesność oparzelin tego rodzaju jest daleko większa niż wymienionych poprzednio, wygojenie ich zaś wymaga czasu znacznie dłuższego, a nastąpić może dopiero po oddzieleniu się zupełnem części skóry martwej, czemu zwykło towarzyszyć ropienie bardzo obfite. Wynikiem sprawy tej jest utrata zupełna tkanki skórnej powierzchownej razem z naskórkiem, pozostawiająca zawsze po sobie bliznę, z początku czerwoną, ale z czasem bielejącą i zawsze bardzo skłonną do kurczenia i marszczenia się, nieraz bywa przyczyną kalectwa ciężkiego.—4. W stopniu czwartym z g o-rzel obejmuje całą grubość skóry. Tak samo tworzy się natychmiast strup ale, ciemniejszy, suchszy, twardszy i grubszy; skóra dokoła niego bywa zaczerwieniona bardzo i promienisto pomarszczona. Ból z początku gwałtowny, ustaje szybko, ale po dniach trzech lub czterech powraca z siłą nie mniejszą; towarzyszy temu zapalenie i ropienie dokoła strupa, który wskutek tego po dwuch lub trzech tygodniach odpada. Miejsce jego wtedy zajmuje ziarnina (ob.), zwykle wybujała i mnóstwo ropy wydzielająca; nakoniec powstaje blizna gruba, twarda, pokurczona, najczęściej pełna zmarszczek, z początku czerwona, później biaława, często też mniej lub więcej sinawa. Kurczeniu się blizn takich niczem zapobiedz nie można, wynikają więc przez nie często kalectwa bardzo szpetne. —5. Gdy oprócz skóry i części miękkie, bezpośrednio pod nią leżące, więc tkanka tłuszczowa podskórna, powięzi mięśnie z naczyniami i nerwami swemi, oraz ścięgna ulegną zniszczeniu mniej lub więcej głębokiemu, wtedy powstają strupy jeszcze grubsze, suche, czarne, zaklęśnięte, kruche i łamliwe (zwęglenie); jeżeli wszakże O. tego stopnia powstało wskutek działania płynów wrzących, to strup wtedy bywa szary i miękki. Oparzeliny takie, aczkolwiek w chwili powstawania swego sprawiają ból srogi, później bywają niebolesne, ponieważ znajdujące się w nich nerwy uległy zniszczeniu zupełnemu. Nawet ucisk silniejszy bólu w nich wzniecić nie zdoła, ale otoczenie ich bywa zawsze mniej lub więcej obolałe. Przebieg gojenia się jest taki sam, jak opisany powyżej, ale trwa znacznie dłużej i pozostawia po sobie blizny jeszcze daleko gorsze. —6. Najcięższy stopień O-a zwęgla zupełnie wszystko : skórę, części miękkie i kości t. j. niszczy na zawsze całą część ciała. Przypadki tego rodzaju zdarzają się nieomal wyłącznie podczas pożarów, albo w odlewniach metalów. — Jest rzeczą łatwo zrozumiałą, flże tylko O-a stopnia pierwszego mogą istnieć zupełnie bez przymieszki innych, pozostałe zaś zespolone bywają zawsze z wszy-stkiemi lżejszemi od samych siebie. Aczkolwiek stopień O-a posiada znaczenie bardzo ważne, to jednakże wielkość niebezpieczeństwa O-eń nie od niego wyłącznie zależy, większy bowiem wpływ na zejście wywiera rozległość powierzchni oparzonej. Zwęglenie zupełne stopy całej lub ręki od palców do łokcia, jest stanowczo mniej niebezpieczne od O-a pierwszego stopnia, zajmującego więcej niż połowę powierzchni ciała. Wobec równości powierzchni oparzonych, o niebezpieczeństwie mniejszem lub większem rozstrzyga głównie stopień O-a. Znaczenie również bardzo ważne posiada miejsce oparzeliny. Do bardzo niebezpiecznych należą wszelkie O-a głębsze głowy, piersi i brzucha; także oparzeliny w pobliżu stawów wielkich (np. kolana) do groźnych zaliczyć trzeba. O-a oka kończą się

zazwyczaj utratą wzroku. Stan ogólny oparzonego i wiek jego również posiadają znaczenie wcale niepoślednie, z którem się zawsze liczyć trzeba, gdy chodzi o O-a głębsze, pouieważ ropienie długie przed utworzeniem się blizn, wymaga wytrzymałości niemałej ustroju, której zwykle nie posiadają dzieci i starcy, ani też osoby słabowite. Doświadczenie wielokrotnie stwierdzone poucza, że jeżeli więcej niż połowa całej powierzchni ciała uległa O-u, chociażby nawet stopnia pierwszego, to śmierć następuje zawsze dość szybko; nawet O. '/a P°‘ wierzchni ciała zagraża życiu bardzo często. Powodów tego badania najstaranniejsze dotąd wyjaśnić nie zdołały należycie; istnieją tylko przypuszczenia mniej lub więcej prawdopodobne, których tu oczywiście przytoczyć nie można. —Po każdein O-u bardzo rozległem, chociaż po-wierzchownem, chorzy zwykle podlegają podnieceniu nerwowemu bardzo silnemu, krzyczą i jęczą z bóiu, uspakajają się wszakże, jeżeli im sprawić ulgę niejaką w cierpieniu przez zastosowanie środków odpowiednich. Trapi ich pragnienie ciągłe. Świadomość jest nieomal zawsze niezamącona, tak, że chory nietylko zdaje sobie sprawę ze stanu swego, ale też zawsze umie najdokładniej opowiedzieć, w jaki sposób padł ofiarą nieszczęścia. Ciepłota ciała opada zazwyczaj poniżej prawidłowej i taką też zostaje do końca. U dzieci, które wogóle częściej niż dorośli podlegają O-om bardzo ciężkim, nieraz występują wymioty żółciowe lub krwawe, który to objaw zwykł przepowiadać blizkość śmierci, u dorosłych zdarza się rzadziej. Wydzielanie moczu ustaje nieomal zupełnie w ilościach zaś niewielkich, które się udaje wypuścić z pęcherza za pomocą cewnika, spotyka się obficie białko, niekiedy także przymieszkę krwi. Po kilku godzinach poparzony taki zaczyna poziewać i wzdychać głęboko, staje się coraz obojętniejszym na wszystko, co go o-tacza, dostaje czkawki i odbijania oraz czasami wymiotów. W ciągu dalszym przytomność się zamracza, chory bredzi, rzuca się niespokojnie na łożu, nie zważając wcale na o-parzeliny swe, których widocznie wtedy już nie czuje; napadają go drgawki, niekiedy tężec tylny (ob.); przytomność zanika zupełnie, tętuo nadzwyczaj przyspieszone maleje coraz bardziej; oddech staje się coraz trudniejszym i powierzchowniejszym, sinica (ob.) przyłącza się do tego — nakoniec chory umiera w kilka godzin po O-iu, lub najpóźniej w drugiej dobie po nim, dostawszy przedtem napadu bredzenia szalonego (delirium), albo też zapadłszy w śpiączkę (ob.). Tak zwykle kończą się wszystkie O-a bardzo rozległe. Niekiedy bparzony żyje wyjątkowo nieco dłużej, ale i wtedy najczęściej po jakich 6 lub 8 dniach objawy groźne, opisane powyżej, zjawiają się nagle i po kilku godzinach kładą kres cierpieniom chorego. Zdarzyć się też może, iż oparzony bardzo

pliwości. WT sposób ten można dojść nieraz do wyników jako tako zadawalających.—Ponieważ O. każde sprawia ból bardzo dotkliwy, a nadto, o ile jest rozleglejsze, naraża na cierpienia mniej lub więcej długie, nieraz kończące się zeszpeceniem, kalectwem lub nawet śmiercią oparzonego, więc przedewszystkiem powinna być zawsze zachowywana ostrożność wszelka, aby O-a uniknąć. Gdyby o tern chciano pamiętać, O-a byłyby daleko rzadsze, niż są o-becnie. Nie trzeba nigdy zapominać o tern, że płyny takie, jak eter, benzyna i t. p. parują bardzo szybko i zapalają się nadzwyczaj łatwo, więc mając z niemi do czynienia, trzeba od nich usunąć daleko i zupełnie ogień wszelki, ponieważ para eteru lub benzyny, zetknąwszy się z płomykiem, chociażby najmniejszym, zapala się w tej chwili, wybucha i podpala zbiornik otwarty płynów tych. Tak samo ostrożnie obchodzić się trzeba z wyskokiem, naftą, terpentyną i t. p.; tu zwracamy też uwagę na tak częste wypadki O-eń najcięższych, powstających podczas gotowania zaprawy do podłóg a dzieje się to bez wyjątku prawie zawsze, wskutek niedbalstwa lub nieostrożności. Tak samo ludzie, których zawód zmusza do obchodzenia się ciągłego z ogniem, metalem roztopionym, warem, płynami gryzącemi, najczęściej nie przypadkiem, lecz wskutek nieostrożności własnej podlegają O-om strasznym. Corocznie mnóstwo dzieci drobnych ginie dla tego tylko, że ubranie na nich zapaliło się, że wylały na siebie naczynia z ukropem, będąc pozostawione bez dozoru wszelkiego. Wszystkiego tego możnaby uniknąć z pewnością, gdyby zachowywano ostrożność należytą. Gdy nieszczęście stało się już, należy zawsze śpieszyć się bardzo z pomocą, aby opóźnienie jej nie powiększyło go jeszcze. Jeżeli na kim zapaliło się ubranie, co bywa powodem O-eń często śmiertelnych, nie należy ognia zalewać wodą, lecz stłumić go, narzucając na palącego się: kołdry, kobierce, płachty, aby w sposób ten ogień zdusić, a gdy się to udało, nie należy nigdy zdzierać pośpiesznie ubrania, lecz pozostawić zdjęcie go lekarzowi, którego natychmiast przywołać należy, gdyż w pierwszych chwilach po oparzeniu wiele zaszkodzić można poparzonemu przez niewłaściwe niesienie mu pomocy. Wogóle przyjąć trzeba zasadę, że w razie O-a cięższego trochę, powierzenie gojenia lekarzowi jest obowiązkiem. Środki t. z w. domowe, których jest bardzo wiele, a między niemi niejeden wprost szkodliwy, chociażby nieraz oczywiście mogły być pomocne, jednakże zastosowane nieumiejętnie, raczej szkodzą niż pomagają. O-a lżejsze pierwszego lub drugiego stopnia, leczyć można samemu, pamiętając wszakże o tern, że nigdy ważne oddać może ucisk i wyciąg wykonywa- nie należy zdzierać bąbli, ani też przekłówać ny długo, umiejętnie i ostrożnie; skuteczne mo- ich zaraz po ich wystąpieniu, zrobić to należy że też być miesienie (ob.) blizny, wymagają- dopiero po 10 lub 12 godzinach i to wtedy ce również wiele czasu i więcej jeszcze cier- tylko, gdy są bardzo wielkie, lub mocno napię-

ciężko pada trupem na miejscu, nieomal bezpośrednio po doznanym wypadku, a to wskutek wstrząsu (ob.) wywołanego przez ból straszliwy, to atoli należy do wyjątków. Jeżeli poparzony ciężko przeżyje 8 do 10 dni, to wtedy można mieć nadzieję słabą utrzymania go żywym, ale i wtedy, zwłaszcza dzieciom i ludziom starym, grożą zawsze jeszcze skutki ropienia długotrwałego, nieuniknionego wobec zniszczenia obszernego skóry. Gdyby palec, ręka lub noga uległy zwęgleniu: to odjęcie ich stałoby się bezwarunkowo koniecznem, pomimo, że zwykle wobec stanu ogólnego nie rokuje to zejścia pomyślnego.—Leczenie O-ń tak ciężkich, jak te, o których tu mowa, niestety, jest daremne, o ile chodzi o utrzymanie życia człowieka oparzonego, więc też jedynem zadaniem jego może być tylko usiłowanie sprawienia ulgi cierpiącemu tak srodze. Jak dotąd obok leków odurzających (morfina, chloral), najskuteczniej szemi okazały się kąpiele nieustające w wodzie ciepłej, zalecone poraź pierwszy przez Hebrę (ob.). Kąpiele takie i w innych razach O-eń rozległych i głębokich, ale nie bezwarunkowo śmiertelnych, oddają również przysługi znakomite, jako środek leczniczy bardzo potężny. Szkoda tylko, że zastosowanie ich jest możliwe jedynie w szpitalach i klinikach niektórych, zaopatrzonych w przyrządy i przybory do kąpieli takich konieczne. W domach prywatnych stosować ich nie można. — O-a wymienione pod liczbami II i III. chyba, że rozległość ich jest bardzo ograniczona, należą zawsze do u-szkodzeń bardzo ciężkich, pozostawiających po sobie najzwyklej, nawet po wygojeniu najpomyślniej szem, ślady szpecące, lub wytwarzające kalectwa mniejsze lub większe, czasami nawet bardzo wielkie. Po utracie skóry na powierzchniach nieco rozleglejszych tworzyć się zwykły przykurczenia i zrosty bliznowate, bardzo uciążliwe, mogące wywołać kalectwa ciężkie rąk i nóg, albo też oszpecić oparzonego w sposób straszliwy. Wprawdzie czasami z biegiem lat blizny takie stają się nieco podatniej-szemi i rozciągliwszemi, ale zwykle niewielka stąd pociecha wynika, gdyż i w razach tych ani zeszpecenia ani kalectwa usunąć zupełnie nie można. Jeżeli blizna taka nie zajmuje powierzchni zbyt wielkiej, a w pobliżu jej możemy rozporządzać ilością dostateczną skóry zdrowej, to wtedy można nieraz przystąpić do wycięcia blizny, i załatać brak stąd powstały za pomocą płata skórnego, przesuniętego z sąsiedztwa i przyszytego umiejętnie (por. Chirurgia plastyczna). Ale gdy blizny są bardzo rozległe, o tego rodzaju operacyach nie można myśleć nawet, gdyż nie doprowadziłyby do końca pożądanego. W razach tych niekiedy usługi po-

1904, str. 148-153).

te, drobnych najlepiej nie dotykać wcale. Do przekłócia użyć można igły grubej, którą przedtem nad płomieniem trzeba silnie rozgrzać a potem dla ostudzenia jej wrzucić do wody karbolowej. Nakłócia robić należy blisko podstawy bąbli. Środkiem wybornym przeciwko O-iom takim jest proszek azotanu bizmutu zasadowego (Magisterium Bismuthi), którym oparzelinę posypać należy na grubość milimetra, poczera pokryć ją warstwą waty opatrunkowej i wszystko owinąć szczelnie opaską muślinową lub płócienną. Pod opatrunkiem takim ból palący przemija zwykle szybko, a dopiero po dniach kilku opatrunek zmienić potrzeba. W wypadkach najlżejszych jeden opatrunek taki wystarczy do wygojenia zupełnego. Jeżeli opatrunek,Jtu i owdzie przysechłszy, przylega w miejscach gdzie były bąble, to odrywać go nie trzeba nigdy, lecz odkroić nożyczkami miejsca przyschnięte od waty pozostałej i po wierzchu na nie posypać znów proszku bizmutowego, a opatrzyć, jak za razem pierwszym. Na oparzenia lżejsze, jeżeli nie są bardzo rozległe, można też nakładać płaty zmoczone wodą zimną, lub pogrążyć w niej część ciała oparzoną, co nieraz usuwa doraźnie ból piekący; natomiast gdy chodzi o O-a rozległe okłady zimne bywają szkodliwe. Jeżeli tylko O. jest nieco cięższe, lekarza bezwarunkowo zawezwać trzeba, gdyż zaniechawszy tego, narazić się można na następstwa wcale niepożądane.—Jest rzeczą bardzo ważną, aby czynniki parzące o ile można najśpieszniej u-sunąć od ciała oparzonego; stosuje się to głównie do płynów palących lub żrących, działających chemicznie (kwasy mineralne i alkalie). Oparzelinę świeżą, powstałą przez polanie kwasem mineralnym stężonym (np. siarczanym lub azotnym) należy przedewszystkiem grubo posypać natychmiast kredą miałką, sodą, lub najlepiej magnezyą paloną, a po chwili opłukać obficie wodą letnią. Gdy chodzi o O-a ługiem, potażem żrącym, lub wogóle alkaliami, oparzelinę coprędzej polać należy sokiem cytrynowym lub octem, a następnie tak samo opłukać wodą letnią kilkakrotnie. Wapno zmywać najlepiej wodą ocukrzoną. — Powodem O-eń bardzo rzadkich bywa niekiedy piorun, który, jeżeli nie zabije na miejscu, sprawia czasem o-parzeliuy mniej lub więcej rozległe, częściej powierzchowne niż głębokie, które leczyć wypada zupełnie tak samo, jak wszystkie inne.— O O-ch lekkich, wywoływanych przez promienie słoneczne ob. Opalenie od słońca, o przypadkach ciężkich wynikających z gorąca mowa będzie p. w. Rażenie słoneczne.—Literatura. Za rozprawy klasyczne u-chodzą słusznie słowa Dupuytrena w „Leçons orales“ (Paryż 1839 t. I, str. 413 i nast.), tylko pod względem sposobu leczenia oparzelin nieco przestarzałej E. Sonnenburga „Verbrennungen und Erfrierungen“ (Stuttgart 1879; jest zeszytem 14 wyd. „Deutsche Chirurgie“');

Wielka Kacyki. Powis. llluatr. Zesz. 38n Ser. 11. Tom V.

bardzo ciekawa jest też praca Schjerninga „Ueber den Tod infolge von Verbrennung und Verbrühung“ (w Eulenburga „Vierteljahrsschrift für gerichtliche Medicin“ r. 1885). O O-ch rozpisują się wszystkie podręczniki chirurgii ogólnej i szczegółowej; o nich, z dzieł nowszych, mamy po polsku ustęp obszerny w „Bi lir ot ha-W i n i w a rt era „Wykładzie chirurgii ogólnej“ (Warszawa 1900; przekład z 15-go wyd. niern.; str. 392—403) i rady dobre dla ogółu w K. Łazarowicza „Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach“ (Warszawa

D-r J. p.

Opaska (łac. fascia, fr. bandage, niem. Binde, po gr. ó óeo[ióę albo ^ óśojjiltj, u nas także bez potrzeby z cudzoziemska nazywana bandażem), jest to pas długi i wązki, do taśmy lub wstęgi podobny, sporządzony z tkaniny cienkiej lecz mocnej, zwinięty w wałek, a służący głównie do umocowywania opatrunku (ob.), którego jest częścią bardzo ważną. O-i niektóre bywają tkane umyślnie, jak taśmy, najpospoliciej jednak przysposabia się je, oddzierając je pasami długiemi od tkaniny odpowiedniej, nadając im szerokość dowolną, stosownie do ich przeznaczenia. Wykrawać ich z tkaniny nie należy, także nie powinny mieć nigdy brzegów obrąbionych. Zszywania O-ek krótszych, w celu uzyskania dłuższych, trzeba o ile można unikać, ponieważ szwy takie mogłyby ugniatać; gdyby wszakże konieczność zmusiła do tego, należy koniec O-i jednej położyć na końcu drugiej tak, aby go pokrywał wzdłuż na 4— 5 cm. a następniek sfastrygować je lekko na wszystkich czterech brzegach.—Szerokość O-ek wynosi, zależnie od tego, jaka część ciała niemi ma być owinięta, zwykle 3 — 12 cm., wyjątkowo więcej; do owijania palców służą najwęższe, najszersze zaś do przytrzymywania opatrunków lub okładów na tułowiu; średnio szerokie nawija się na nogi ręce i głowę; szerokość 5—6 cm. jest wtedy wystarczająca. Jeżeli O. w stosunku do części ciała opatrywanej jest za szeroka, niepodobna nawinąć jej gładko i równo bez zmarszczek, których bezwarunkowo unikać trzeba zawsze. O. zbyt wą-zka posiada tę niedogodność, że zużyć jej trzeba na długość daleko więcej, a samo owijanie więcej też czasu zabiera. Długość O-ek stosuje się również do ich przeznaczenia, chociaż tu jest się mniej krępowanym, gdyż łatwo zawsze można odciąć nożyczkami to, co zbyteczne. O-i średnio szerokie, służące do opatrywania rąk i nóg, przygotowywane bywają zwykle w trzech długościach, po 2, 4 i 8 m., ośmiometrowa, nawinięta umiejętnie wystarcza do opatrzenia nogi całej od palców do biodra.— Owinięcie prawidłowe O-ą jakiejkolwiek części ciała wymaga umiejętności nabytej przez wprawę i stosować się powinno ściśle do zasad ustalonych powszechnie, opartych na doświadczeniu, których nas uczy desmurgia. Dawniej, gdy

D-r J. F.

używano wyłącznie O-ek płóciennych lub flanelowych, stosowanie ich umiejętne było trudniejsze i wymagało rzeczywiście wprawy niemałej oraz spamiętania mnóstwa przepisów drobiazgowych; od lat kilkudziesięciu wszakże, gdy zpczęto używać O-ek z gazy nakrochmalonej, maczanej w wodzie przed użyciem, albo też miękkich, niekrochmalonych wcale, sztuka owijania ich podupadła ząpełnie, albo, jeżeli kto woli, została uproszczona, gdyż opatrywanie niemi stało się łatwiejszem; jednakże i dziś jeszcze znajomość sposobów dawniejszych jest pożądana, jako ułatwiająca bardzo stosowanie umiejętne O-ek, nadając im przytem dokładności w przyleganiu do ciała; ale wystarcza do tego przejęcie się prawidłami zasadniczemi, a pomijanie wielu szczegółów dawniej obowiązujących.—Oprócz wymienionych już O-ek płóciennych, flanelowych i bawełnianych, używane też bywają niciane, utkane sposobem pończoszniczym (en fil d'Êcosse), oraz przetkane gumą lub całkiem gumowe, mające przeznaczenie odrębne, służące głównie do wywierania ucisku równomiernego. — Zwijanie O-i w wałek wymaga również wprawy i dokładności, a dokonywane bywa za pomocą rąk obu, podług prawideł ustalonych. W szpitalach i klinikach chirurgicznych, gdzie codziennie wychodzi bardzo wiele O-ek,. zwijanie ich w wałki odbywa się zwykle za pomocą przyrządu umyślnie do tego przeznaczonego, w ruch wprowadzanego ręką. Wałek zwinięty nazywa się głową O-i (lac. caput fasciae, fr. tête de bandage, niem. Bindenkopf), część zwieszająca się końcem. Ten sposób zwijania jest najpospolitszy; rzadziej zwija się O-ę podwójnie, t. j. tak, że od obu jej końców zaczyna się zwijanie, oba więc w ten sposób powstające wałki spotykają się nakoniec w środku długości O-i, która wtedy nazywa się dwugłową (łac. fascia biceps, fr. bandage à deux têtes, niem. zweiköpfige Binde), ta zaś jej część, gdzie obie głowy się schodzą, nosi nazwę dna (fr. le fond, niem. der Grund). Tak zwinięte O-i używane bywają do nakładania opatrunków sztucznych, rzadko już dziś stosowanych. Jeżeli do dna O-i dwugłowej przyszyjemy prostopadle O-ę inną, to otrzymamy trzygłową, mającą kształt litery T (niem. T-Binde). Oprócz wymienionych używano dawniej innych jeszcze, bardziej złożonych, o których chirurgia spół-czesna już słusznie zapomniała. — Por. Opatrunek.

Opaska tasiemka, motyl. oh. Noctuae.

Opat. Nazwa ta pochodzi od formy chaldejskiej wyrazu hebrajskiego abba, abbas—O., co oznaczało ojciec. Tym mianem w czasach przedchrześciańskicli nazywano nauczycieli re-ligii. Zwyczaj ten przeszedł do pierwszych chrześęian. Następnie zaczęto tę nazwę stosować do przełożonych duchownych i pustelników, którzy gromadzili wkoło siebie naśladowców swego życia ascetycznego. Tytuł ten nadawano też często i innym zakonnikom, którzy, jakkolwiek nie zarządzali żadnym klasztorem, wyróżniali się jednak powagą i świętobliwością. Chaldejskie abba, albo abbas przeszło ze Wschodu jed/nie do języka kościelnego Zachodu, gdzie spotykamy się^ obok nazwy patres; w kościele zaś wschodnim dotąd tytułują przełożonych klasztoru archimandrytami (od [xavŚpa=owczar-nia) i igumenami (Y]YOÓp.evoę==przewodniczący). Przełożonym zgromadzeń zakonnych, powstałych po w. IX, nadawano, zamiast tytułu O-ów, nazwy: gwardyanów, przeorów, rektorów, przełożonych, ministrów itp. — W prawie kano-nicznem dzisiejszem odróżniają się : O-ci świeccy (abbates saeculares) i opaci zakonni {regular es) (ob. Opactwa w Polsce). Opaci zakonni (abbates reguläres), którzy są istotnymi prałatami, również dzielą się na klas 'kilka: a) na takich, którzy mają władzę wyłącznie tylko nad podwładnymi sobie zakonnikami; b) na takich, którym oprócz tego przysługuje jurysdykcya prawie biskupia nad pewne m terrytoryum z jogo świecką ludnością, praelati quasi nullius (sc. dioecesis), jeżeli te-rytoryum to leży w obrębie pewnej dyecezyi; w przeciwnym razie—praelati vere nullius (sc. dioecesis); c) na O-ów czysto tytularnych, którzy bądź-to z powodu ruiny klasztoru, bądź to opuszczenia takowego przez zakonników, nie mają wcale podwładnych. — Wyjęci z pod jurysdykcyi (exempti) lub nie wyjęci (non exempti). Ci ostatni, na równi z innymi dyecezyanami, podlegają jurysdykcyi b-piej, pierwsi zaś nie. Wyjęci są mianowicie albo w tén sposób, że bezpośrednio lub pośrednio (przez przełożonych zakonu, jako pośrednie o-gniwa) zależni są od papieża, nie mając osobiście żadnej wyższej jurysdykcyi nad swymi podwładnymi (exemptio passiva)\ albo też, że im, jako prałatom quasi lub vere nullius, przysługuje jednocześnie jurysdykcya prawie b-pia nad określonem terytoryum jego mieszkańców (exemptio activa). O-ci: 1) generalni (abbates universales, generales), 2) prowincyo-nalni (provincionales, capita ordinum lub con-gregationum), do których oprócz ich właściwych opactw należą jeszcze wszystkie opactwa ich reguły, kongregacyi lub prowincyi, lub też wszystkie opactwa, założone przez główny ich klasztor; 3) miejscowi (particula-res albo locales), do których nie należy żadne inne opactwo, oprócz ich własnego. O. z Monte-Cassino używał honorowego tytułu abbas ab-batum, bez żadnej wyższej władzy jurysdykcyjnej. O-ci dożywotni (abbates per-petui) i trzyletni (triennales), zależnie od czasu, na jaki otrzymali swój urząd. Infułaci lub nieinfułowani, zależnie od tego, czy posiadają prawo używania oznak biskupich lub też nie.—Pod względem politycznym odróżniano dawniej w Niemczech O-ów: używających tytułu książęcego, jak np. opaci: ful-dajski, św. Błażeja, St.-Gallen, św. Emmera-ma w Ratysbonie, zależnych bezpośrednio od panującego, podległych na równi ze szlachtą osiadłą, najbliższemu władcy terytoryalnemu.— Mianowanie O-ów odbywa się: z prawa ogólnego przez wybory, a mianowicie, podług przepisów, obowiązujących przy obiorze biskupa, Ogólnie mówiąc , wyborcami są zakonnicy, profesi właściwego opactwa, a mianowicie, po za przywilejami szczególnemi, ci z nich tylko, którzy są klerykami w święceniach przynajmniej subdyakonatu. Aby byó obranym, trzeba mieó przynajmniej 25 lat, świecenia kapłańskie i byó po złożeniu ślubów zakonnych. Do XI w. O-ci często nie bywali kapłanami, a nieraz nawet i klerykami; Opactwa, mające dochodu więcej nad 200 fl. de camera nie posiadają prawa wyboru O-a; kollacya takich opactw zastrzeżona jest papieżom. Jak dla upadłych b-pstw mianują się jeszcze biskupi in partibus, tak samo dla upadłych opactw naznaczani są tytularni O-ci. Następstwem udzielanej O-om z biegiem czasu jurysdykcyi prawie b-piej, było przelanie na nich przez papieży pojedynczych funkcyj ordinis episcopalis. Począwszy od w. VIII, przysługuje O-om benedykowa-nym, lub za takich uważanym, prawo udzielania profesora swego klasztoru tonsury i mniejszych święceń. Mogą też oni poświęcać kościoły i cmentarze, a znieważone rekoncylio-waó; poświęcać aparaty kościelne, korporały, obrusy, cyborya, mcnstrancye dla własnych kościołów, dla innych zaś czyniliby to ważnie, lecz nieprawnie. Wielu O-ów posiada przywilej używania w swych klasztorach, oraz na terytoryum sobie podwładnem, oznak biskupich: mitry, pastorału i pierścienia, oraz celebrowania pontyfikalnie w trzy uroczystości do roku.— O-mi hrabiami, abbacomites, abbatocomites, zowią się świeckie osoby, przeważnie dawni wojskowi, którym książęta, od czasów Karola Martela aż do wieku XI, powierzali opactwa w nagrodę położonych zasług, zatrzymując najczęściej dla siebie najbogatsze z nich, jak np. Hugo Capet, który zostawił dla siebie opactwo St. Denis'oraz St. Martin w Tours. — Od kommendataryuszów przeszedł we Francyi tytuł abbé na wybitniejszych kapłanów świeckich, którzy przy ówczesnych warunkach mogli liczyć na otrzymanie takich kommendowanych opactw, a później nazwa ta przeszła wogóle we Francyi na duchownych świeckich; dawniej nawet w tymże kraju, przewodnicy stowarzyszeń czysto świeckich nosili niekiedy tytuł abbé, a stowarzyszenia takowe—abbayes (opactwa). („Enc. kość.“).

Opatów (w dok. Opatów, Opathow, Magna [civitas] Opatów), miasto powiatowe gub. Radomskiej, położone w punkcie zbiegu kilku strumieni, spływających z Łysogór i tworzących następnie rzeczkę Opatówkę (albo Łuka-wę), 615 stóp nad p. m., w dolinie, otoczonej wyniosłościami, połączone drogami bitemi z 0-strowcem (najbliższą stacyą kolei Iwangrodzko-Dąbrowskiejj, Sandomierzem i Stopnicą. Urząd powiatowy, miejski, gminny, pocztowy, stacya telegraficzna, zarząd akcyzy, sąd pokoju i gminny, szpital powiatowy, szkoła pocz. miejska,

2    kościoły murowane: parafialny (dawna kolegiata) i po-bernardyński, cerkiew prawosławna; 8 000 in-ców (w r. 1827—2 406 m-ców, 1862—

3    020 (2 601 żyd.), 1867—4 315, 1884—5135). O. jest bardzo starożytną osadą; zawiązkiem jej był pono stary gród zw. Żmigrodem (ob.), przy którym powstał kościół parafialny pod wezw. Maryi Panny, wzniesiony na górze, ponad dzisiejszem miastem. Według Długosza kościół ten należał do naj pierwszych po wprowadzeniu chrześciaństwa; założycielami zaś jego byli bądź Benedyktyni łysogórscy, bądź też Templaryusze. Długosz przypuszcza, że przy kościele istniał niegdyś klasztor Templaryuszów, otoczony wraz z kościołem wałami i murami, który w czasie wojen wewnętrznych i najazdów nieprzyjacielskich 'niejednokrotnie był pustoszony i palony. Wówczas osada sama mieściła się przy kościele paraf, na górze. W r. 1189 bawił tu Kazimierz, ks. krakowski, z żoną. W r. 1237 Henryk Brodaty, ks. wrocławski, wypędziwszy Templaryuszów, nadał O. wraz z 16 wsiami biskupom lubuskim. Odstąpiwszy Lubusz margrabiom brandenburskim, przenieśli się biskupi do swych dóbr w Polsce. Wyniesienie swe na kolegiatę zawdzięcza kościół paraf, prawdopodobnie biskupom lubuskim. Oni też byli założycielami nowego miasta, które zaćmiło pierwotną osadę. Już w r. 1282 biskup Wilhelm uzyskał podobno od Leszka Czarnego przywilej na lokacyę miasta. Łokietek w r. 1313 potwierdził nadanie Leszka. Właściwym założycielem O-wa był b-p Stefan, który, osiadłszy tu w zbudowanej przez poprzednika (Jana) rezydencyi, ponabywał od kanoników place i karczmy, położone w sąsiedztwie kolegiaty, i na tein miejscu, za pozwoleniem króla Kazimierza, założył miasto, N ow y Opatów (1348), które szybko poczęło zamożnieć i wzrastać. Kazimierz W. w procesie z Krzyżakami składa tutaj pod przysięgą zeznanie przed sędziami duchownymi. Tu królowa Anna spotyka w r. 1411 wracającego z pod Grunwaldu Jagiełłę. W r. 1457 b-p Fryderyk pozwala mieszczanom wznieść śród rynku ratusz

f i dochody zeń na rzecz miasta obrócić. W XV w. O. jest ludnem i zamożnem miastem, jak to widać z wyrażenia się Długosza: „in popu-loso oppido Oppathow“ (I, 317). Mieszczanie posiadają 60 łanów, z których dziesięcinę, około 60 grzywien, pobiera dziekan. Ponieważ nowe miasto założone zostało na gruntach należących dawniej do kapituły, przeto każdy mieszkaniec warzący piwo winien był dawać rocznie fertona (^ grzywny); że zaś warzą-

cych piwo było 160, przeto stąd otrzymywała konfederacyę za nim i poprzysięgają mu wier-kapituła do 40 grzywien. Z tego 20 grzyw, szło na płacę dla 10-ciu wikaryuszów kolegiaty, 2 grzyw, brał magister szkoły, resztą zaś dzielili się kanonicy. Obok miasta powstaje wkrótce przedmieście na obszarze łąk należących do dziekana. Były to łąki biskupie, oddane przez jednego z biskupów w zastaw dziekanowi za 60 grzyw, groszy praskich. Gdy dług nie został spłacony w terminie, dziekan podzielił łąki na place, ustanowił wójta i po-rozprzędawał działki przybywającym osadnikom, którzy płacili dziekanowi czynsz—po fertonie i 2 kapłony z placu. Był to zatem rodzaj parcelacyi. Dziekanowie opatowscy energią i zabiegliwością przewyższają znacznie biskupów.

ność. Stan. August, wracając z Kaniowa, wstępuje do O-wa (9 czerwca r. 1787). W miarę napływu żydów, O. około r. 1634 począł się dzielić na 2 dzielnice: chrześcijańską i żydowską. W czasie pożaru, któremu uległ O. w r. 1551, spłonął ratusz i całe archiwum miejskie; w r. 1751 ogień znów strawił całe miasto; w r, 1834 spłonęło 211 domów. Z dawnych kamienic ocalało zaledwie kilka, a z murów, opasujący cli miasto, pozostały jeno szczątki. Miasto doznało zniszczenia wiatach 1863—64.

W nocy z d. 5 na 6 sierpnia 1905 roku około 60 dobrze uzbrojonych i zorganizowanych ludzi dokonało nadzwyczaj śmiałego napadu na kasę powiatową w O-wie, z której zabrano kilkanaście tysięcy rubli pieniędzy skarbowych. Najważniejszym zabytkiem przeszłości O-wa jest wspaniała kolegiata z ciosu, w kształcie krzyża, przypominająca świątynie wznoszone przez cystersów. Front i nawa, w tylnej zwłaszcza części, pochodzą niewątpliwie z XII w. Staraniem Krzysz. Szydłowieckiego kolegiata została wewnątrz odnowiona i upiększona. Najciekawszą część kościoła stanowi kaplica, z lewej strony przybudowana a mieszcząca groby rodziny Szydłowieckich. Są tu dwa grobowce

(1536). W kolegiacie pochowany został znany w dziejach Bartłomiej Sobek z Sulejowa, s-ta sulejowski (1530). Przy samej kolegiacie znajduje się dotąd jedna z 4-ch bram O-wa, od strony Ostrowca, zwana dziś Warszawską (nazwy pozostałych bram: Krakowska, Sandomierska, Lubelska). Wymienić należy jeszcze kościół po-bernardyński, filialny, pierwotnie parafialny, stojący na przedmieściu, stanowiącem pierwotne stare miasto. Kościół ten wraz z parafią miał być założony r. 1040. W r. 1473 b-p krak. Jan Rzeszowski przeniósł parafię do kolegiaty, a kościół oddał sprowadzonym tu bernardynom. Zniszczony w czasie wojen szwedzkich, został odbudowany na nowo w r. 1765. Z dawnego kościoła zostało kilka nagrobków, obrazów, kielich złoty dar Szydłowieckiego, oraz ozdobne antyfonarze na pergaminie z miniaturami. Dawna rezydencya b-ów lubuskich, a później Szydłowieckich, została przerobiona za rządów austryackich na magazyn zbożowy, który z czasem zapadł w ruinę.—Opatowski powiat gub. Radomskiej, utworzony w r. 1867, graniczy: od płn. z pow. Iłżeckim, od zaeh. z Kieleckim, od płd. z Sandomierskim, od wsch. z Janowskim (granicę tworzy Wisła). Obszar powiatu wynosi 30.85 mil kwadr, (według innego obliczenia 32.2); ludność — około 120 000 mieszk. (w r. 1867 — 73 428, 1884—101061). Płn.-zach. część p-tu przedstawia krainę górzystą, obejmującą część pasma Łysogów i jego wschód, odnogę, pozostałe zaś części p-tu stanowią wyżynę, obni-

Niemieckie sympatye i obyczaje biskupów, rezydujących tu zdała od własnej dyecezyi, wywoływały częste zatargi między nimi a kapitułą opatowską i doprowadziły wreszcie do częściowego wyprzedania posiadłości. Szybko rozrastające się miasto przybrało wówczas nazwę Wielki O., jaką spotykamy zarówno w przywilejach z tego czasu, jak w „Lib. Ben.“ Długosza i w napisie na grobowcu Szydłowieckie-go. Gdy w lat. 1500 i 1502 Tatarzy miasto spalili, król Aleksander przywilejem z r. 1504 uwalnia mieszczan i przyległych włościan, na- podwójne. Wspaniały grobowiec Szydłowieekie-leżących do Teodoryka, b-pa lubuskiego, od o- go jest arcydziełem sztuki odlewniczej XVI w. płaty wiardunkowej i ośmiogroszowej na tak długo, aż biskup czynszów swoich pobierać nie zacznie. Tenże król ponawia w r. 1505 zagładzie ulegle przywileje z lat 1448 i 1496, dotyczące handlu i przewozu towarów. Drugim przywilejem z r. 1505 król potwierdza targ sobotni, 2 jarmarki, dodaje trzeci, a mieszczan uwalnia na lat 2 od opłaty czopowego. Teodo-ryk, b-p lubuski, za zezwoleniem papieża, sprzedaje około r. 1518 O. z przyległemi dobrami za 10 000 czerw. złot. Krzysztofowi Szydło-wieckiemu. Nowy właściciel opasał miasto wałami, murami i warownemi bramy; sprowadziwszy zaś biegłego rurinistrza, Wacława Morawę, polecił mu zaopatrzyć mieszkańców w wodę. Córka Szydłowieckiego Zofia, wydana za Jana Tarnowskiego, k-lana krak., het. w. kor., wniosła mu w posagu dobra opatowskie, które następnie stały się własnością ks. Ostrogskich, w końcu zaś ks. Lubomirskich. Podczas najścia Szwedów województwo Sandomierskie zobowiązuje się w.O-wie (29 stycznia r. 1704) bronić Augusta II. Obrany marszałkiem Stan.

Denhoff, miecz, litewski, wezwał inne województwa, a nawet i konfederacyę warszawską, do przystąpienia do związku. Tymczasem prymas Radziejowski nakazuje sejmiki w celu wybrania posłów na sejm kor. Leszczyńskiego.

Podczas obrad wpada do miasta (w maju r.

1705) Szmigielski, s-ta gnieź., porywa kilku o-bywateli i zgromadzenie rozprasza. Po zgonie Augusta II Sandomierzanie, popierając elekcyę Leszczyńskiego, zawiązują tu 3 grudnia r. 1733

Hr.

Dr .1. P.

żającą się ku wschodowi i przechodzące nagle w nizinę nadwiślańską. Średnie wzniesienie wyżyny tej wynosi 700—900 stóp, dolina zaś Wisły sięga zaledwie 500 stóp nad p. m. Najwyższe wzniesienie przedstawia Łysa góra albo Świętokrzyska, wchodząca w obręb p-tu w jego płn.-zach. krańcu. Granica p-tu przechodzi w odległ. 2 w. na zach. od szczytu Świętokrzyskiego. Na przeciwległym brzegu rz. Słu-pianki, której dolina stanowi wschód, granicę głównego grzbietu Łysogór, ciągnie się ich odnoga w kierunku zach.-wschodnim na długości 12 w. Ważniejsze szczyty tego pasma: Zamkowa góra (na płn. od wsi Zamkowa Wola), Opusza i szczyt na płn. od Nieskurzewa, mający 1417 st. wys. Wyżyna, tworząca podnóże tego pasma, ma 900 — 1050 st. wys. Wody Łysogór spływają w kierunku wschodnim rzeczkami Kamienną i Opatówką do Wisły. W płd.-wschod. części p-tu, ku granicy p-tu Sandomierskiego, wody, spływające do Opatówki, wytworzyły liczne, bujnie rozgałęziające się jary. Płn. część p-tu, zwłaszcza na lewym brzegu Kamienny, przedstawia lesistą dawniej równinę, niezbyt wyniosłą, należącą do obszaru wielkich puszcz, zalegających obszar dzisiejszego p-tu Iłżeckiego. Pod względem geologicznym pow. O. przedstawia dość wielką rozmaitość. Formacya dewońska występuje w o-kolicy Iwanisk, w płd. części p-tu. Formacya jurajska ciągnie się wąskiem pasmem od 0-strowca i Bodzechowa poza Orońsk. W miejscach, gdzie szara jura spotyka się z kajprem (najwyższa warstwa tryasu), występuje ruda żelazna, w gniazdach, mających do 48 cali grobów. Warstwa ta ciągnie się od Bodzechowa do Mirowa na długości 35 w., przy szerokości 40 sążni i grub. 28 cali. Formacya kredowa występuje między Glinianami a Lasoci-nem. Koło wsi:x Janików, Stodoły i Sobótka i pod Ożarowem występuje gruboziarnisty wapień, a we wsi Zagroda (pod O-wem) piasek muszlo wy. Napływowe piaski nowszej forma-cyi występują nad brzegami Wisły, kamienne tufy wapienne w okolicy O-wa. Formacya tryasowa występuje w trzech działach, które składają: pstry piaskowiec, wapień muszlowy i kajper. Granice tej ostatniej warstwy tworzą od zachodu, północy i wschodu: Skórnice, Paradyz, Opoczno, Drzewica, Skrzynno, Jastrząb, Ostrowiec i O. Gleba p-tu O-go żyzna, dobra pod uprawę pszenicy i buraków. Górzyste części p-tu, obfitujące w pastwiska i łąki, sprzyjają hodowli bydła. Przemysł fabryczny, w stosunku do bogactw przyrodzonych, słabo rozwinięty. Pow. O. posiada obecnie (1905) około 290 fabryk, z produkcyą, wynoszącą około 5!/₂ mil. rub. Główne fabryki: żelazne — w Ostrowcu, Klimkiewiczowie i Nietulisku oraz cukrownia w Częstocicach. Powiat posiada: dwa miasta, 10 osad i 24 gminy.— „Słownik geogr.“.

Z Opatowa Wojciech, syn Grzegorza (f w Gnieźnie w lipcu r. 1467), lekarz i duchowny. Do uniwersytetu Jagiellońskiego wstąpił w r. 1442, bakałarzem i licencyatem filo-zofiii został tamże w latach 1445 i 1447, po-czem, udawszy się do Włoch, w Padwie osiągnął dyplom doktora medycyny. Powróciwszy do ojczyzny blizko r. 1450, niebawem został wcielony do grona profesorskiego w Krakowie, a w latach 1452, 1453 i 1458 był dziekanem wydziału filozoficznego. Wstąpiwszy do stanu duchownego, w r. 1459 d. 26 października otrzymał kanonię w Gnieźnie, gdzie też od czasu tego stale zamieszkał; w r. 1465 został również kanonikiem poznańskim i w tymże roku powołany byl do boku chorego króla Kazimierza Jagiellończyka, któremu towarzyszył w podróży.—Por. J. 0.ettingéra „Rys dawnych dziejów wydziału lek. Uniw. Jagieł, od założenia tegoż w r. 1364 aż do reformy dokonanej przez Komisyę eduk.“ (Kraków 1878, cz. 1, str. 84) i S. Koś mińskiego „Słownik lek. pol.“ (str; 368).

Opatowczyk Adam, po łacinie pisał się Opatovius, profesor teologii w akademii krakowskiej (* w 1570 r. w Opatowie—f 1647 w Krakowie); nauki kończył w Krakowie i tam przyjąwszy stan duchowny, został doktorem teologii, kanonikiem katedralnym 1638 r., profesorem i dziekanem przy kościele św. Anny. Był to nauczyciel Pisma Świętego i teologii, mistrz zawołany, nader biegły w naukach, szczególnie w języku i literaturze greckiej, wielkiej w duchowieństwie powagi i zasługi. W zawiłościach wątpliwych zdanie Opatowczy-ka zawsze przeważało. Napisał i wydał mnóstwo dzieł teologiczuych, a nawet pisał poezye. Znaczniejsze jego prace są: „Oratio de prae-stantia ac dignitate Theologiae“ (Kraków 1628, w 4-ce); „Vita eximii viri Joannis Cantii, s. Teologiae Doctoris“ (tamże 1628, w 4-ce; wyd.

2-gie, tamże 1712, w 8-ce). Toż samo dzieło nierównie obszerniej opracował i na 4 części rozdzielił w języku polskim p. t.: „Żywot i cuda Wielebnego Jana Kantego, Doktora w Piśmie Świętem i Profesora Akademii Krakowskiej, z manuskryptów Wielkiego Kollegium wybrany“ (tamże 1632, w 4-ce); „Poseł zbawienia Panien zakonnych Klasztoru św. Andrzeja, adwentowe nabożeństwo podawający“ (tamże 1641, w 4-ce). Juszyński (u Jochen, t. III, str. 125) słusznie oddaje temu dziełu wielkie pochwały, licząc je do najlepszych pism ascetycznych, po polsku wydanych. Głównie zajmuje się on wykładem pozdrowienia Panny Maryi przez Anioła i odpowiedzią daną mu przez nią na nią); „Żywot i cuda W. Salomei Królowej Galickiej córki Leszka Białego“ i t. d. (tamże 1633, w 4-ce); autor zebrał je, jak powiada, z rękopisów znajdujących się w klasztorach św. Andrzeja w Krakowie i w Starym Sączu, jako też z przywilejów innych

Hr.

klasztorów, nakoniec z kronikarzów polskich. Z tern wszystkiem nic ważnego we względzie historycznym nie odkrywa. „Żywot św. Jacka zakonu kaznodziejskiego (Kraków 1634, w 4-ce); „Quaestio theologica de satisfaction“ (tamże 1620, w 4-ce); „Quaestio de natura“ (tamże 1621); „Oratio de vitae puritate“ (tamże 1627, w 4-ce); „Tractatuum Theologicorum, Pars I (tamże 1644), Pars II et III“ (tamże 1645, w 4-ce);| „Tractatus de sacramentis“ (tamże 1642, w 4-ce). W młodości pisywał dość liche wiersze łacińskie, jakiemi są, pomiędzy innemi: „Urania sacra“ (tamże 1603, w 4-ce); „Głratulatio“ (1607); oda na wjazd Piotra Tylickiego, biskupa krakowskiego; „Lachrymae in funere Dobrocieski“ (1608), na śmierć profesora Mikołaja Dobrocieskiego; „Multiscius Ulisses“ (tamże 1612), na pochwałę Andrzeja Szo-neusza, mistrza filozofii i teologii w Krakowie, i wiele innych. („Enc. Org.“ większa).

Opatówek, osada (przedtem m-ko) w Król. Polskiem, pow. Kaliskim, nad rz. Pokrzywnicą (wpadającą do Swędrui [do; ł. Prosny]), przy drodze bitej z Łodzi do Kalisza, stacya kolei Kaliskiej. Szkoły: początkowa ogólna i ewangelicka, schronisko dla starców i kalek, fabryka sukna, murowany kościół parafialny; 3 000 m-ców (w r. 1789,-819 m-ców 1880 — 1 713 m ców). — Osada bardzo starożytna. W czasie napadu krzyżackiego w r. 1331 uległ zniszczeniu i O.—Jarosław Bogorya Skotnicki, arcyb. gnieźn., uzyskał około r. 1360 dla O-a przywilej miejski, zbudował tu rezydencyę biskupią i wzniósł kościół murowany (parafia i kościół drewniany zapewne już dawniej istniały). Według regestr, pobor. pow. Kaliskiego z r. 1579 O. miał 14 łanów i jeden łan wójtowski; o u-bóstwie m-ka świadczy ogólna suma poboru, która wyniosła w tym roku zł. 2 gr. 18, a zapłaciło ją 2 rzemieślników i 8 osadników (in-quïlini). M-ko nie podniosło się z czasem, gdyż w r. 1620, oprócz 14 łanów miejskich i jednego wójtowskiego, płacących po gr. 30, było tylko 2 rzemieślników, płacących po gr. 15, i 6 komorników —po gr. 4, a od 2 kół młyńskich płacono po 24 gr.—Za rządów pruskich dobra arcybiskupie przeszły na rzecz skarbu. Napoleon I darował O. gen. Zajączkowi, a ten testamentem z r. 1826 zapisał te dobra Józefowi Radoszewskiemu, ożenionemu z jego synowicą. Od tego czasu osada poczyna się rozwijać. Rozwojowi temu sprzyjały: założona w r. 1825 przez Adolfa Fidlera fabryka sukna, świeżo przeprowadzona szosa kaliska, ulgi u-dzielane nowym osadnikom. Od Radoszewskich dobra Opatowskie (już uszczuplone) nabył (1859) senator Jan Funduklej za 611 402 rub.; spadkobiercy jego : generał Krasnokutskij i bar. Wrangel, sprzedali (1878) te dobra (folwarki O., Józefów, Brzeziny, Zajączki, Winiary i Rożen-no), mające do 400 włók obszaru (w tern 224 wł. lasu), Karolowi Szlosserowi, właścicielowi przędzalni w Ozorkowie, za 450 000 rab. Obniżenie ceny pochodziło stąd, iż wskutek u-właszczenia włościan odpadło z obszaru dóbr 13 667 mórg. ziemi. Jedyną pamiątką odległej przeszłości jest kościółek ostrołukowy z XIV w. — „Sł. geogr.“.

Z Opatowie Jan (f r. 1440), doktor teologii zakonu kaznodziejskiego, biskup chełmski, zwany Episcopellus, przedtem przeor konwentu krakowskiego, potem prowineyałem obrany w Sieradzu 1411 r., spowiednik króla Wł. Jagiełły i ulubieniec jego, nakoniec na katedrę chełmską wyniesiony po Stefanie ze Lwowa, także dominikaninie, zmarłym w r. 1417. Pasterz duchowny gorliwy, człowiek uczony i kaznodzieja wyborny. Pisał dzieje panowania ostatnich lat Władysława Jagiełły, które czasów naszych nie doszły. („Enc. Org.“ większa).

Opatowiec (w r. 1366 Oppathovicze, u Długosza Oppathowyecz), osada (przedtem m-ko), w Król. Polskiem, pow. Pińczow-skim, na lewym brzegu Wisły (naprzeciw uścia Dunajca), przy drodze z Koszyc do Korczyna. Szkoła pocz., urząd i sąd gminny, 2 000 m-ów (w r. 1827-434 m-ców, 1862—459 [35 żyd.J, 1880—800 m-ców). —Osada starożytna, stanowiąca część uposażenia klasztoru Tynieckiego, z nadania Judyty, żony Władysława Hermana, z r. 1085. Opat Modlibosius uzyskał od Bolesława Wstydliwego (1271) przywilej na założę nie miasta. W r. 1283 Tomasz, opat tyniecki, przy pomocy Leszka Czarnego, założył w O-cu klasztor Dominikanów (kościół parafialny murowany, pod wezw. św. Jakóba, Szymona i Judy, istniał tu już poprzednio). Dogodne położenie i opieka opatów sprzyjały rozwojowi miasta. Kazimierz W. w r. 1341 nadaje jarmarki, a w r. 1355 nakazuje sprawdzający pomiar gruntów miejskich. W r. 1366 bawi tu sam król. Jagiełło uwalnia (1411) mieszczan od podwód, a Kazimierz Jagiellończyk rozszerza swobody miejskie (1468) i nadaje drugi jarmark (1470). Tenże król zwołuje w r. 1474 zjazd Małopolan do O-ca dla ogłoszenia pospolitego ruszenia w razie wojny z Maciejem węgierskim. W tymże roku przyjmuje król w O-u posłów weneckich i perskich w sprawie wojny z Turkami. O zamożności miasva świadczą szczegóły podane przez Długosza (Lib. Ben. III, 215, 6). Z 16-u łanów płacą mieszczanie 13 '/₂ grzywien czynszu klasztorowi, prócz tego miasto daje pro exactione po 10 grzyw, na św. Stanisław. Pleban miejscowy otrzymuje dziesięcinę "wartości 12 grzywien. Cech szewski płaci 3 grzyw.; rzeźnicy dają 12 kamieni łoju, łaźnia płaci 8 grzyw., 4 młyny na Wiśle płacą 30 grzyw., 2 przewozy dają: górny 5, a dolny 11 grzyw, klasztorowi, zaś pół grzyw, plebanowi. Czterech zagrodników nic nie płaci, tylko dzień pieszy odrabiają tygodniowo. Ja-kób, żak, z ogrodu daje 8 skojców, a Leonard,

Hr.

Hr.

J. F. (i.

łaziebnik, ze swego ogrodu—fertona i zająca. Przy klasztorze dominikanów jest winnica i folwark. Opactwo Tynieckie ma też swój folwark. W r. 1500 kardynał i b-p krak. Fryderyk, zakłada przy kościele parafialnym bractwo literackie (złożone z mężczyzn, umiejących czytać). Był tu i szpital dla ubogich, uposażony przez Jana Olbrachta, którego zapis potwierdził Zygmunt August w r. 1549. W r. 1553 Wojciech Baranowski, opat tyniecki, wydał nowe ustawy dla założonego wówczas wspólnego cechu, do którego należeli: kowale, ślusarze, bednarze, stelmachy, mularze, kołodzieje, miecznicy, garncarze, postrzygacze sukna, goli-brody, powroźnicy i siodlarze. Władysław IV w r. 1639 nadaje 4 nowe jarmarki. Gdy w r. 1772 Tyniec przeszedł pod władzę Austryi, dobra klasztorne poza Wisłą przeszły pod władzę rządu polskiego i O., drogą darowizny czy sprzedaży, przeszedł na własność prywatną. Dziedzic O-a, Romuald Walewski, wyjednał w r. 1792 przywilej na jarmark całotygodniowy. Przeprowadzona granica pozbawiła O. dawnego znaczenia rynku dla handlu drzewem, spławianym ,po Dunajcu, i winem węgierskiem. Jedynym zabytkiem przeszłości jest kościół parafialny (po-klasztorny). Dawny kościół parafialny, stojący nad Wisłą, wskutek podmywania brzegu przez rzekę, uległ uszkodzeniu, został przeto rozebrany, a parafię przeniesiono do kościoła klasztornego, który z czasem, różnemi przeróbkami zeszpecony, utracił pierwotny swój charakter. —„Sł. geogr.“.

Opatówka (dawniej Łuk a w a), rzeka w Królestwie Polskiem; bierze początek w pow. Opatowskim, pod Waśniowem, ze stoków Łysogór; płynie w kierunku płd.-wschód, pod Mornińą, Ruszkowem, Opatowem, Malicami (gdzie wchodzi w pow. Sandomierski), Pilaszowem, Łukawą, Górami Wysokiemi; pod Słupczą wpada z lewej strony do Wisły, pomiędzy uściem Sanu a Zawichostem; długa 44 wiorsty; brzegi ma wyniosłe. Z obu stron przyjmuje kilka strumieni, z pośród których najważniejszy Gło-waczówka. — „Sł. Geogr.“.

Z Opatówka Stefan, ob. G il 1er Stefan January.

Opatrnÿ Maciej, filolog czeski (* 1860 w Zaluziu pod Horzowicami—f 1891 w Czer-nowicach); skończył gimnazyum i uniwersytet w Pradze, gdzie słuchał filologii czeskiej i klasycznej. Od r. 1885 do 1891, mimo cierpień płucnych, wykładał w gimnazyach: akademic-kiem, Kralowehradzkiem i Kolińskiem. Prace swoje umieszczał w „Atheneum“ i pisywał rozprawy: „Aoristy sloves II tfidy w stare će-śtine“ („Listy filol.“ 1884); „Prispevky ke kritice a vÿkladu textû, staroceskych“ (tamże 1884 i po części 1887 r.); „K rukopisu Hra-deckému“ (t. I 1885 r.); „Pfispôvek k dejinam jazyka ceského“ (Progr. gymn. Kolinského 1889); „Staroceské stridnice pfedlożky stb. vï> pred souhlaskami retnymi“ („Listy filol.“ 1891 r.) i „Staroćeska stridnice za puvodni rn (tamże). Pozostawił wiele ważnych prac rękopiśmiennych.—Por. „Naucny Slovn.“

Opatrum, omrzel, rodzaj owadów fęgopo-k r y w y c h ( Coleoptera), zaliczony do rodziny czarnucho w atych (Melanosomata); ciało ich owalne —nieco wydłużone, z dolnej strony płaskie; z górnej—sklepione; różki krótsze od tarczki szyjowej, ku końcowi stopniowo grubieją; nogi dość krótkie; w Europie poznano ich 20 gatunków; najpospolitszy z nich u nas O. sabu-losum, czarny, matowy (7—8 min.). Wczesną wiosną znajduje się pospolicie na piaszczystych drogach.    K-K^-

Opatrunek albo Oprawa (łac. deligatio

s. apparatus, fr. le pansement; niem. der Verband; ang. the dressing), tak nazywamy w chirurgii pokrycie umiejętne, albo owinięcie części ciała uszkodzonej lub chorej, bądź za pomocą samej opaski (ob.), bądź też z dodaniem lesze zo tek (ob.i, lub innych jakich przyrządów i dopełnień na razie potrzebnych. Zadaniami głównemi O-u są: ochrona rany od wpływów szkodliwych z zewmątrz na nią działać mogących; zapewnienie części ciała cierpiącej spokoju, o ile się tylko da osiągnąć, najzupełniejszego; unieruchomienie jej i utrzyina-uie w położeniu odpowiednim, zwłaszcza gdy chodzi o złamanie kości, zwichnienie stawów (ob.); nieraz także O. powinien wywierać ucisk, który wszakże zawsze należy miarkować bardzo umiejętnie, aby nie zaszkodził. — Nauka, wskazująca jak należy prawidłowo stosować O-i najrozmaitsze, nazywa się desmurgią (z gr. o <5eap.óę, albo y] óśajj.Yj=opaska i zb spyov =dzieło, praca, lub też spyco=el'py(u=zamykam, zagradzam) i naucza przedewszystkiem owijania wszelkich części ciała opaskami, co nie jest rzeczą wcale tak prostą, jakby się zdawać mogło, ponieważ zawsze i wszędzie powinny przylegać szczelnie, nie marszcząc się i nie odstając nigdzie, co z powodu postaci zmiennej i wypukłości nierównej rozmaitych części ciała, nasuwa trudności wielorakie, które jednak wszystkie przezwyciężyć można snadnie, jeżeli się z oka nie spuszcza zasad wskazanych przez desmurgię, .a nabytych przez doświadczenie od wielu bardzo wieków zdobywane.—Nie mogąc wdawać się tu w opis szczegółowy sposobów owijania opaskami, bardzo rozmaitych, dodajemy tylko rycinę wystawiającą kilka z nich, częściej używanych, a dających możność wyrobienia sobie, choć jakiego takiego wyobrażenia o wyglądzie opaski owiniętej zupełnie prawidłowo. — W wypadkach nagłych, niecierpią-cych zwłoki, opatrywać trzeba byle czem, co na razie jest pod ręką, bacząc wszakże na to zawsze, aby rzeczy do O-ku użyte, były o ile tylko można czyste, oraz aby O. sam, chociażby godzin kilka, dostatecznie zadanie swe spełnił, aż do zastąpienia go innym, z prawidłami

II

««i**

chirurgii zupełnie zgodnym. O. taki zwie się doraźnym (fr. Pansement d'urgence; niem. NotJwerband), następujący po nim nosi miano

Fig. 76. Rodzaje różne opatrunków uwidoczniające sposób owijania opasek. 10. D e-saulta na złamanie oboj--, czyka.—2. t. zw. żółw, albo W opatrunek żółwiowy (te-, siudo).—3 Opas. wiórowała -V’ (dolabra).—4. Owinięcie zupełne (involutio) całej ręki od palcy do ramienia.—5. t. z w. strzemię (stapes).— 6. Op. kłosowata ręki (spica manus).— 7. Op. po odjęciu palca (pro excisione digiti).

ostatecznego czyli dokładnego ( fr. Pansement protecteur ou simple; niem. einfacher Verband, albo Deckverband), o ile składa się tylko z tego, co pokrywa ranę bezpośrednio, i z opaski; w wielu razach jednakże O-i tak proste nie wystarczają, a wtedy uciec się trzeba do więcej złożonych. Do takich należy przedewszystkiem O. ustalający (fr. Pansement immobilisant, niem. Kontentiwerband), którego zadaniem jest, oprócz innych, unieruchomienie większe lub mniejsze, najczęściej zupełne, części ciała opatrzonej, najpowszechniej więc stosowany bywa w razie złamań kości, lub zwichnień w stawach, po ich nastawieniu, czyli wprawieniu, albo po operacyach chirurgicznych, usuwających części kości lub stawów. O-i tego rodzaju najprostsze składają się z le-szczotek, albo łubek (łac. ferulae, fr- attelles, niem. Schienen), t. j. deseczek cienkich z drzewa, kory, tektury, gutaperki, blachy, pilśni twardej, plecionki drucianej it. p., którym , w miarę potrzeby nadać można postać potrzebną, i z opasek wkoło na nie nawiniętych. Można za ich pomocą osiągnąć unieruchomienie najzupełniejsze, zwłaszcza na członkach, gdyż unieruchomienie zupełne szyi lub tułowia nigdy tak dokładnem być nie może. Cel ten sam osiągnąć można i bez leszczotek, mocząc opaski przed ich nawinięciem w płynach twardniejących po wyschnieniu, jak np. klej stolarski, krochmal ugotowany, dekstryna, klajster z mąki, szkło wodne i t. p.; ale wszystkie ciała wymienione tę mają wadę wspólną, że wymagają czasu dość długiego (najmniej kilka godzin) zanim wyschną i stwardnieją należycie, a to nieraz skuteczność ich zmniejsza, lub nawet czasami niweczy, jeżeli się choćby jednej le-szczotki nie doda. Dla tego też wyższość niezaprzeczoną nad niemi posiada O. gipsowy (fr. Pansement plâtré; niem. Gypsverband), twardniejący nieomal na poczekaniu, a w zastosowaniu bardzo łatwy. Sposób najprostszy sporządzenia O-u tego jest ten, że owinąwszy opaską wilgotną (najlepiej z gazy), część ciała cierpiącą, smaruje się na jej powierzchnię gips wodą ciepłą rozczyniony gęstawo, bacząc jednak na to, aby wzdłuż O-u pozostała smuga ciągła, 3—4 cm. szeroka, gipsem nie pokryta, pozostawia się ją zaś po to, aby, gdy przyjdzie pora zdjęcia O-u, można go było w miejscu tym przeciąć łatwo, ponieważ przecięcie skorupy gipsowej, chociażby tylko na ¹/₂ cm. grubej, bywa zawsze dość niewygodne i utrudzające rękę. W szpitalach i klinikach, gdzie się rozporządza służbą wyćwiczoną, używane bywają częściej opaski muślinowe, natarte i posypane gipsem miałkim, suchym przed zwinięciem ich w wałki; za ich pomocą sporządzadza się O-i tak samo, jak opaskami zwykłemi, namoczywszy je dobrze w wodzie ciepłej, bezpośrednio przed użyciem. Tak zrobione O-i gipsowe są lżejsze od poprzedzających, ale nie tak mocne. Można też kawał muślinu odpowiednio długi i szeroki umoczyć w gipsie rozrobionym na rzadko, a potem, złożywszy go w kilkoro, użyć zamiast le-szczotki, przystającej do ciała bardzo dokładnie. O-ów ustalających nie nakłada się nigdy bezpośrednio na ciało, które zawsze przedtem pokryć należy warstwą waty, odpowiednio grubą, aby O. nigdzie nie uwierał i lepiej przystawał.—Wszystkie O-i ustalające, aby były skutecznemi, nie powinny być ruszane i zmieniane, pozostawia się je więc nieraz po kilka tygodni nie dotykając ich. Zdarzyć się wszakże może, iż na części ciała tak opatrzonej, znajduje się rana lub owrzodzenie, wymagające częstszej zmiany O-u; w razach takich wykrawa się w nim t. zw, okienko, czyli otwór dający dostęp do rany bez usuwania O-u całego.—Opatrując kości złamane, zawsze o tern pamiętać należy, że oba stawy leżące bezpośrednio nad i pod złamaniem, powinny być unieruchomione, więc otoczone O-ein wspólnym, gdyż zaniechanie tego uniemożliwiłoby unieruchomienie zupełne końców kości złamanej, do zrostu jej prawidłowego konieczne.—W cierpieniach kości i stawów, oprócz wymienionych O-ów ustalających, w użyciu bywają jeszcze sztuczniejsze, składające się z rozmaitych przyrządów pomocniczych, mniej lub więcej złożonych, dozwalających, obok unieruchomienia, stosować wyciąg, ucisk, zawieszanie, zwilżanie ciągłe, oraz inne jeszcze zabiegi, których tu opisywać szczegółowo nie sposób.—Czasami zadaniem O-u jest wywieranie ucisku równomiernego (fr. pansement à compression; niem. Druckverband), jak zwłaszcza gdy chodzi o zwalczanie rozszerzenia żył na nogach, lub nieraz, gdy dotknięte są puchliną wodną (ob.). Służą do tego opaski sprężyste z tkaniny gumowej, fla-neli, fil d'Écosse i t. p., owijające- szczelnie

nogę lub rękę. Nawijanie ich zaczynać się powinno zawsze od palców i posuwać się ku górze (nigdy na odwrót!); wymaga przytem staranności niezmiernej i wprawy wielkiej, aby ucisku nie przesadzić, zachowując równomierność jego na całej długości owiniętej; ucisk bowiem zbyt wielki lub nierówny mógłby pociągnąć za sobą następstwa bardzo niepożądane, tamując swobodny obieg krwi, lub uciskając zbyt mocno nerwy, a stąd powstać-by mogły porażenia (ob.), bóle dotkliwe, albo nawet zgorzel członka, jeżeliby ucisku zawczasu nie usunięto. To samo niebezpieczeństwo zagraża wogóle zawsze, jeżeli O. jakikolwiek nawinięty jest za szczelnie, albo jeżeli część ciała chora, po jego nałożeniu, chociażby najpra-widłowszem, z powodu jakiegokolwiek zaczęłaby puchnąć; dlatego też chirurg powinien zawsze mieć oko baczne na O. nałożony przez siebie, aby go usunąć w porę, gdyby tego zaszła potrzeba. —Wyłożywszy w zarysie pobieżnym to, co nazwać-by można częścią zewnętrzną O-u, należy się też jeszcze i słowo części jego wewnętrznej, czyli stykającej się bezpośrednio z ciałem, a raczej z raną lub wrzodem. W wielu razach wystarcza wprawdzie owinięcie proste opaską części ciała cierpiącej, t. j. wtedy, gdy niema ran albo owrzodzeń; ale i wtenczas nawet często, gdy zaś chodzi o złamanie kości, zawsze, nakłada się bezpośrednio na ciało warstwę waty opatrunkowej, w miarę potrzeby cieńszą lub grubszą, a wtedy dopiero przystępuje się do owinięcia opaską. — Jeżeli mamy do opatrzenia ranę lub owrzodzenie jakiekolwiek, to po oczyszczeniu bardzo starannem całej części ciała cierpieniem dotkniętej, nakładamy na miejsce uszkodzone, również oczyszczone dokładnie, naprzód jedną, lub częściej kilka warstw tkaniny opatrunkowej, stosownie przysposobionej, pokrywając ją, jeżeli spodziewać się można wydzieliny obfitszej, warstwą wraty opatrunkowej (ob.), mniej lub więcej grubą, na którą nieraz nakładana bywa cerata lub t. z w. papier gumowy, zwłaszcza jeżeli wata jest wilgotna i działać ma jako kataplazm (ob.), poczem dopiero owijamy to wszystko opaską.—Tkaniny, nakładane bezpośrednio na ranę lub owrzodzenia, muszą być albo wyjałowione zupełnie (por.

sze, albo też gdy owinięcie opaską z powodów jakichkolwiek nie jest dogodne, zamiast niej użyć można pasków płóciennych, wązkich, pomazanych plastrem lepkim (ob. Ołów w lecznictwie) do przytwierdzenia O-u nałożonego bezpośrednio na ranę, co szczególnie stosowane bywa przy ranach twarzy, szyi, oraz mniejszych tułowia.—Lit er a tur a. We wszystkich podręcznikach chirurgii szczegółowej znajdują się ustępy poświęcone O-om; tak samo zajmują się niemi podręczniki ortopedyi (ob.); oraz wszystkie opracowania monograficzne złamań kości i zwichnień stawów. Dzieł poświęconych wyłącznie O-om jest nadzwyczaj wiele; tu wymieniamy tylko niektóre z najważniejszych z czasów nowszych, jak oto: Emmert „Verbandlehre“ (Bern 1871, wyd. 2-e); Bruns „Chirurgische Heilmittellehre“ (Tybinga 1873); J. N. v. Nus s bäum „Der erste Verband“ (Monachium 1882); J. Guillemain „Les bandage el les appareils à fractures“ (Paryż 1881); E. Fischer Verbandlehre“ (Stuttgart 1884; wyd. 2-e); R. Sargeau „Premier pansement des fractures ouvertes“ (Paryż 1885); L. Rainai „Les bandages, l’orthopédie et les appareils à pansement“ (tamże 1885); H ein eke „Compendium der Operations- und Verbandlehre“ (Erlaugeu 1885, wyd. 3); Goffres „Précis iconographique des bandages“ (Paryż 1887, z 81 tabl.); A. Guéri n „Les pansements modernes“ (tamże 1889); P. Decaye „Précis de thérapeutique chirurgicale et de petite chirurgie. Asepsie, antisepsie, pansements et bandages“ (tamże 1893); v. Es-march „Chirurgische Technik“ (Kiel 1893, wyd. 4-e, t. I); J. Thévenet „Des pansements et de l’antisepsie“ (Paryż 1893); A. v. Winiwarter „Lehrbuch der chir. Operationen undderchir. Verbände“ (Stuttgart 1895; z 60 rye.); E. Lust „Recueil de types de bandages“ (Paryż 1895; z 145 rys. oryg. L. Grandpreza); F. Klaussner „Verbandlehre für studierende u. Aerzte“ (Monachium 1896, wyd. 2); Franck-Michel „Technique des appareils plâtrés“ (Paryż 1900); P. H. van Eden „Verbandlehre“ (Jena 1901); F. Hofmeister „Verbandtechnik“ (Tybinga 1901); H. Engel „Die Technik des ersten Verbandes“ (Berlin 1901); C. Heath „A Manual of Surgery and bandaging“ (Londyn 1901, wyd. 12-e); Sonnenburgund Mühsam „Compendium der Operations- und Verbandlehre“ (Berlin 1903, T. I); J. Port „Kriegsverbandschule“ (Stuttgart 1904); Hoff a „Atlas und Grundriss der Verbandlehre“ (Monachium 1904, wyd. 3 z 144 tabl.; wyd. franc. Paryż 1900) i H. Fischer „Leitfaden der kriegschirurg. Operations-und Verbandtechnik“ (Berlin 1905; wyd. 2-e z 55 ryc.).—Wiadomości dobre o stosowaniu O-ów dla nielekarzów zebrał K. Łazarowicz

„Handbuch der allgem.

A s e p t y k a), albo też napojone roztworami przeciwgnilnemi (por. Antyseptyka), których jest bardzo wiele w użyciu, najwięcej jednak rozpowszechnione są: kwas karbolowy, sublimât i jodoform. Nieraz posypuje się też ranę lub owrzodzenie proszkami przeciwgnil-nemi, skórę zaś dokoła nich namaszcza się wa-seliną (ob.) lub czemś podobuem, aby tkaniny opatrunkowe do skóry nie przylepiały przy-sychając. Dla ran czystych najodpowiedniejszy jest zawsze O. suchy, z tkanin wyjałowionych.

Szczegóły dokładniejsze znajdują się p. w.    w dziełku „Pierwsza pomoc w nagłych wypad-

Dr. .1. P.

R an a. Często, zwłaszcza gdy chodzi o O-i mniej-    kach“ (Warszawa 1904; str. 64—77).

Wielk* £ncykl. Powix. Illustr. Zesz. S8n Ser. II. Tom V.

Opatrzność (etnologia). Pojęcie O-ści jest nieodłączne od istnienia wiary w działalność potęg nadprzyrodzonych — na określonym szczeblu rozwoju, a mianowicie gdy wśród pewnego ludu utrwali się kult bóstw dobroczynnych, opiekuńczych. Takie bóstwa wyłaniają się z czci oddawanej zmarłym przodkom. Dlatego wszędzie, w kulcie ubożąt domowych, istnieją obficie pierwiastki świadczące, iż człowiek widzi w tych duchach potęgę opiekuńczą, opatrzną (ob. Przodków kult). Gdy na podłożu tych wierzeń, już na bardzo wczesnym szczeblu rozwoju, wyłoni się pojęcie boga plemiennego, „praojca“, „wielkiego opiekuna“, „naszego ojca“ (ob. Monoteizm pierwotny i Plemienne bóstwa), plemieńcy obdarzają go różnemi przymiotami, wiedzą tego, co się dzieje w zakresie stosunków codziennych życia plemiennego, a między innemi widzą w nim potęgę opatrzną, czuwającą nad całością społeczną i zasadami moralnemi. Na wyższym szczeblu rozwoju pojęcie O-ści nie jest w dostatecznej mierze wyodrębnione od pojęcia fatalizmu: najwyższa istota (np. w pojęciach wielu ludów wschodnich) spełnia zadania O-ści, czuwającej nad ludźmi, ale jednocześnie tkwią tam pierwiastki jakiejś jeszcze wyższej siły, z góry nakreślającej drogi żywota zarówno o-sobistego jak i społecznego (ob. Przeznaczenie).

Ii. K.

Opatrzność boska, Providentia, üpôvota. Katechizm rzymski pisze: „Wierząc zaś, że Bóg jest stworzycielem i sprawcą wszystkiego, nie powinniśmy mniemać, jakoby te stworzone rzeczy po dokonaniu aktu stworzenia, bez Jego niezmiernej mocy na potem trwać mogły. Bo jako to jest wielką mocą, mądrością i dobrocią stworzyciela, iż się wszystkie rzeczy stały, tak też, gdyby rzeczy stworzonych Jego osobliwa Opatrzność nie wspierała, ani zachowywała w całości tąż mocą, którą wprzód stworzone były, natychmiast-by się w niwecz obróciły. Co Pismo pokazuje, kiedy mówi: „Jakożby mogło co trwać, kiedybyś Ty nie chciał? albo jakoby było zachowano to, czegobyś nie mianował?“ (Mądr. 11, 26).. A nietylko Bóg zachowywa i rządzi Opatrznością swoją wszystkie stworzone rzeczy, ale też cokolwiek się rusza, albo cokolwiek z własnego swego przyrodzenia działa, wszystko to tak pobudza ku ruchowi i działaniu, iż, acz nie przeszkadza wtórych przyczyn działalności, jednak ją uprzedza, ponieważ Jego moc skrytajd o każdej rzeczy się ściąga, a jako mędrzec powiada: „od końca do końca mocno dosięga i rozporządza wszystko wdzięcznie“. Przeto też Apostoł powiedział, kiedy Ateńczy-kom kazał o Bogu, którego oni, nie znając, chwalili: „Niedaleko jest od każdego z nas, bo w nim żyjemy i ruszamy się i jesteśmy“ (Dz. Ap. 17, 27 i 28). To wyjaśnienie Katechizmu rzymskiego jest wyrazem kościelnego pojęcia 0 O-ści. Treść jego zawiera następujące twierdzenia: 1) że istnieje Opatrzność Boska; 2) że zależy ona na tein, iż Bóg opiekuje się rzeczami, przez siebie stworzonemi, i O. swoją objawia w utrzymaniu, rządzeniu i kierowaniu rzeczy stworzonych; 3) że odnosi się ona do wszystkich bez wyjątku rzeczy, od Boga stworzonych. Tak np. Nemezyusz („De nat. hom.“ c. 42) określa O. jako od Boga pochodzącą opiekę nad tern, co istnieje, albo jako wolę Boską, która wszystko, co istnieje odpowiednio do celu prowadzi. Św. Tomasz (Sum. I 22, 1) O. nazywa owern działaniem Boskiem, które ma na celu doprowadzenie rzeczy stworzonych do osiągnięcia właściwego celu {ratio ordinandorum in finem). Dla lepszego wyjaśnienia dodają dalej teologowie, że w powyż-szem działaniu Bożem rozum i wola Boska wspólnie objawiają udział; że wogóle O-i, jakkolwiek działa ona w czasie, nie należy poj mować jako działania, które dopiero w czasie wzięło początek, i jakoby z niem Boska moc nowy przedmiot zyskała, swą wiedzę pomnożyła i swą wolę rozszerzyła. Owa ratio ordinando-rum in finem jest tak samo odwieczna, jak Boski plan świata. To właśnie chcą wypowiedzieć teologowie, gdy przy objaśnieniu Opatrzności twierdzą, że wiedza Boska nie może być ani powiększona ani zmniejszona, scientiam Dei nec augeri nec minai posse (cf. „Petr. Lomb.“, Sentent. I d. 39). Teologowie przypisują Bogu w ogóle, jako duchowi, rozum, wolę i miłość. Gdy zaś rozpatrywać te przymioty czyli raczej działanie, o ile ono odnosi się do stworzenia i na niem się objawia, to przedstawia się ono w potrójnej postaci, odpowiednio do potrójnego zapatrywania i oddziaływania, jakie stworzenie dopuszcza: 1) jako całość, 2) w swych przestrzennych (obok siebie leżących) i 3) w swych czasowych (po sobie idących) częściach. W ten sposób rozpatrywany rozum Boski przedstawia się: 1) jako mądrość, albo raczej wiedza, sa-pientia, o ile Bóg zna stworzenie; 2) wszechwiedza, omniscientia, o ile Bóg zna wszystkie jednostki i tę nieskończoną ilość rzeczy, która się razem składa na stworzenie, na świat cały, i wreszcie 3) jako przewidzenie, praescien-tia v. praevisio, o ile Bóg zna wszystkie poje-dyńcze momenty, które tworzą życie świata i po sobie następują. Owo przewidzenie, praescicn-tia, przedstawia się, bliżej je poznając, jako providentia, praedestinatio, Opatrzność, Przeznaczenie. Przewidzenie Boże, pojęte jako doskonałe, koniecznie za O. uznawać należy; bo wola Boża tylko wtedy jako doskonała pojętą być może, gdy ją uważamy za połączoną z mądrością. Stąd wszystko, co się staje, staje się według tego i w sposób, w jaki postanowione i uporządkowane zostało wprzód, nim istniało, według tego i tak jak w myśli Bożej jako idea, treść Boskiej wiedzy, istniało. Spełnia się przeto wszystko, o czem Bóg już wprzód wie, a spełnia się tak koniecznie jak Bóg w isto-

Ks. A. K. D.

cie swej niezmienny jest; co się spełnia jest wieczną i wiecznie tą samą wolą Bożą; przeciwieństwo jej nie może nigdy dojść do urzeczywistnienia. Stąd to ostatecznie każdemu wychodzi na dobre, kto stosuje się do woli Bożej, kto chętnie idzie za kierunkiem Bożym; każdy taki dochodzi do pokoju i czuje się u-czestnikiem szczęścia Bożego; przeciwnie zaś, każdy, kto Boskiej woli sprzeciwić się usiłuje, działa przeciwko sobie, niweczy sam siebie, o ile to od niego zależy, i robi się tym sposobem nieszczęśliwym, — Mazagot „Essai thćologico-philosophique sur la Providence dans l’ordre physique, moral, religieux, social ou politique et dans l’ordre surnaturel“ (Clermont-Ferrand

1875); Morawski „Wolna wola i Opatrzność“ (w „Przegl. powszech.“, Kraków, miesiąc luty, r. 1884). — „Enc. kość.“

Opatrzność według nauki kościoła protestanckiego. Wyraz ten nie istnieje w Piśmie Świętem, jedynem źródle prawdy, niemniej służy on trafnie na oznaczenie tego, co o słowie Bożem może być powiedziane, jeżeli Bóg ma być tern najwyższem i najlepszem pojęciem dla rozumnego człowieka. O. to ta moc Boża, którą Pan Bóg światem, powołanym do bytu, rządzi, utrzymuje go i opiekuje się nim. O. leży już w samej naturze Istoty Bożej, tj. Bóg jest zarazem i O-ą, ponieważ Bóg, który jest miłością, umie też mieć i przedmiot miłości, a chociaż nim ostatecznie świat być nie może, to ziemia stała się jednak świadkiem najszczytniejszego działania Bożego. Dla tego O., rozważana zewnątrz Boga, przedstawia te wszystkie środki, któremi Pan Bóg prowadzi istoty stworzone do ich przeznaczenia i celu. W katechizmach, krótkich i prostych wykładach religii, mówi się o O-i Bożej przy nauce o stworzeniu świata. O. musi być jednak wynikiem i działania Bożego w samym sobie i stosować się do tych istot duchowych, którym należy się więcej samodzielnego życia i działania. Pan Bóg, jako jedyny Pan i Stwórca świata, musi tak działać, aby stosunek jego do istot duchowych nie dział się z ujmą Jego mądrości, miłości i sprawiedliwości. Według tych zasad O. jest nietylko dalszym ciągiem stworzenia, ale i ciągłem stwarzaniem. O. nie wyłącza przedwiecznej rady Bożej zbawienia. Zaznaczyć należy jednak tę różnicę, że przeznaczenie oznacza działanie Boże odnośnie do celów człowieka, OJzaś —do świata duchowego. O. jest ściśle złączona z religijnością i czcią Boga. Tyle jest wiary w O., ile prawdziwej serdecznej modlitwy, tyle prawdziwej modlitwy, ile jest wiary w O. Nawet pogańskie systemy religijne przypisywały swoim bożyszczom pewne cechy O-i, z wyjątkiem stoików i epikurejczyków. Pismu św. jest przedewszystkiem właściwa wiara w O. Pojedyńcze dzieła w rządach świata stwierdzają, jak człowieko

wi pozostawioną jest wolność i swoboda w działaniu, jak Pan Bóg nawet złe dopuszcza, aby nad niem odnieść zwycięstwo. Jezus Chrystus jest szczególnem objawieniem O-i Bożej, stąd też Pismo św. nie ogranicza O-i do pierwszej osoby Bóstwa, ale stosuje ją do Syna i do Ducha Św. Historycznie ukształtowała się nauka o O-i na nauce o przymiotach Bożych, a w szczególności wszechwiedzy, łącznie z nauką o stworzeniu i upadku człowieka w grzech, łącznie z przedwieczną radą Bożą zbawienia. Jak poglądy o Bogu były stałe tak i nauka o O-i nie uległa zmianie. Dogmatyka Kościoła e-wangelickiego ustaliła naukę o O-i, kładąc więcej nacisku na rządzeniu światem i opiekowaniu się nim. Nauka o O-i zwalcza różne poglądy, które w teologii powstają, a które sprzeczne być muszą z Pismem św., jak: mechanizm, przypuszczenie, fatalizm, partykularyzm i formalizm. Stąd powstały różne pytania: jak się Bóg zachowuje względem rzeczy pośrednich, wobec wolnej woli człowieka, wobec grzechu, sądu i potępienia; jaki jest stosunek O-i do wypadków losu, rzeczy drobnostkowych i małoważnych? O. wobec rzeczy drugorzędnych rozwiązywano albo deistycznie, albo panteistycznie, albo prawem natury. O. i wolność rozwiązywano, wierząc w przeznaczenie, przypuszczając upadek w grzech przy stworzeniu, sławiąc zresztą nieograniczoną łaskę i miłość Bożą.—Na modlitwę zapatrywano się jak na osobistą czynność człowieka nieleżącą w planie świata; modlitwa zaś jest rzeczą wiedzy Bożej, jest jakby przeczuciem ze strony człowieka. Drobne sprawy lub wielkie są względnem pojęciem. Pismo św., mówiąc o dwóch wróbelkach, przyznaje, że świat musiałby runąć, gdyby Pan Bóg i to, co .ludzie drobnostką nazywają, pominął. Drobnostka sprowadza nieraz bardzo poważne następstwa. Gdyby prawa natury musiały być absolutne, nie mogłoby być mowy o O-i. Człowiek jednak nie jest niewolnikiem natury. Dalsze badanie tego stosunku wkracza w dziedzinę cudów. Złe niczem innem nie jest jak odblaskiem świata zmateryalizowanego w święcie duchowym, złe jest następstwem i źródłem grzechu, złe jest doświadczaniem Boga, więc i początkiem nawrócenia się do Boga. Potępienie za karygodne życie jest działaniem sprawiedliwości Bożej. Wszystko jest w ręku wszechmocnego i mądrego Boga i bez Jego woli nic się nie dzieje. O losie, przypadku, trafie, szczęściu w religii Chrystusa Pana i mowy być nie może, bo Bóg rządzi i kieruje wszystkiem.

Opawa (po niem. Troppau). 1) Księstwo. Ziemię opawską, która za Bolesława Chrobrego i Mieszka II należała do Polski, opanował wraz z resztą Śląska w r. 1039 książę czeski Brzetysław. Wprawdzie odzyskał Śląsk w r. 1054 w drodze układów Ka-

nabył hrabstwo Schellenberg i Vaduz (dziś u-dzielne księstwo Liechtenstein), umarł bezpotomnie w r. 1712, poczem wielkie dobra jego w księstwach O-iem i Karniowskiem wraz z tytułem przechodzą na linię młodszą Liechten-s tein ów, która' dotychczas jest w ich posiadaniu. Do księstwa O-go dawniejszego, które zawsze zaliczano do Śląska, należały w XVIII wieku prócz O-y miasta: Bienieszew, H uleży n, Chrzanów ice, Kietrz, Ostra, podległa biskupowi wrocławskiemu, oraz miasta Freudenthal i Engelsberg, posiadłości wielkiego mistrza zakonu niemieckiego. W księstwie O-iem były liczne zamki obronne, których zwaliska po części dotąd się zachowały jak Fulsztyn Herburtów. — 2) miasto. Opawa nad rz. Opawą, niegdyś stolica całego Śląska Górnego, a dziś Śląska austryackiego, po raz pierwszy wspomniana w dokumencie z r. 1195, otrzymała w r. 1224 znaczne posiadłości ziemskie od Otokara I, króla czeskiego, który zarazem uwolnił mieszczan od cła w Głubczycach, „nawet gdyby wieźli wino do Polski“, i pozwolił im rozrządzać dowoli dobrami i utrzymywać szynki w milowym promieniu od miasta. Wtedy już miasto rządziło się prawem magdeburskiem. W r. 1241 oparto się Tatarom, w nagrodę czego nadał Przemysł, margrabia morawski, O-nom w r. 1247 jarmark trzytygodniowy na Narodzenie Panny Maryi, uwalniając zarazem udających się nań od cła w swych ziemiach. W r. 1263 napróżno oblegał O-ę Daniel, książę halicki. W r. 1260 zrzekł się Otokar II, król czeski, podatku od szynków miejskich. Tu zawarł Bolesław Wstydliwy, książę krakowski, w r. 1273 pokój z Otokarem II. W r. 1296 nadał miastu Wacław, król czeski, prawo składu, mocą którego kupcy, przejeżdżający przez O-ę, winni byli wystawiać tam towary swe przez trzy dni na sprzedaż. W r. 1433 książęta: Wacław, Mikołaj, Wilhelm i Ernest nadali miastu prawo bicia halerzów. Wszystkie przywileje powyższe potwierdził w r. 1461 Jerzy z Podiebradu, którego O-nie bez wahania uznali królem czeskim.—Na początku wieku XVII wielkie rozruchy wywołali w mieście liczni protestanci, gdy cesarz Rudolf II odjął im w r. 1603 kościół Wniebowzięcia Panny Maryi, w którym cesarz Maksymilian II pozwolił im był odprawiać nabożeństwa. Zbuntowawszy się, opanowali wszystkie kościoły, księży katolickich wygnali i przywłaszczyli sobie władzę, uciskali katolików, skutkiem cze-nem księstwa K a z i mie rz, książę cieszyński, go cesarz Rudolf II ogłosił ich banitami. Po jego śmierci zostawało księstwo O-skie pod Rozruchy trwały czas długi, aż wreszcie w r. panowaniem bezpośredniem królów czeskich 1629 odebrano protestantom kościoły, pozba-z rodu Habsburgów aż do r. 1613, w którym wiono ich prawa miejskiego, pastorów i nau-król Maciej dał je księciu Karolowi czy cieli luterskich, oraz innych opornych lu-Lieclitensteinowi, od r. 1623 także księ- trów, zabrawszy im mienie, wygnano, a 12 naj-ciu Karniowskiemu (niem. Jaegerndorf). Wnuk winniejszych ścięto. Odtąd O-a stała się mia-tegoż, Jan Adam Andrzej, który w r. 1699 \ stem całkiem katolickiem. — Podczas wojny

zimierz Odnowiciel, zobowiązawszy się do płacenia Czechom daniny, od której uwolnił się Bolesław Śmiały, ale już w r. 1062 była przynajmniej część ziemi opawskiej w rękach książąt ołomunieckich. Jako władca jej występuje w r. 1201 Przemyśl, król czeski. Po napadzie Tatarów, którzy ją w r. 1241 spustoszyli, usiłował napróżnę odebrać ją Czechom książę krakowski Bolesław Wstydliwy wraz z Władysławem, księciem opolskim. W r. 1269 dał ją w lenno Otokar II, król czeski, naturalnemu synowi swemu, Mikołajowi I. Po zwycięstwie cesarza Rudolfa Habsburga nad Otokarem II musiał książę Mikołaj ustąpić z księstwa opawskiego, które otrzymała w dożywocie wdowa po Otoka-rzell, Kunegunda, księżniczka halicka, wielka przyjaciółka Polaków, ale już w r. 1281 zwrócono je Mikołajowi I, Kune-gundę zaś opatrzono w Czechach. W r. 1310 wzięli w zastaw księstwo opawskie książęta wrocławsko-ligniccy, Bolko i Henryk. Po śmierci Mikołaja I w r. 1318 został księciem O-im syn jego Mikołaj II, który w r. 1328 uznał się lennikiem króla czeskiego J a-na. W wojnie z tymże Janem spustoszył Kazimierz W. w r. 1345 księstwo opawskie. Syn Mikołaja II, Jan I, odstąpił Głubczyce bratu Mikołajowi, a resztę księstwa opawskiego przyrodnim braciom, Wacławów i IiPrz em-kowi, sobie zaś zatrzymał księstwo raciborskie, które w r. 1337 odziedziczył był ojciec jego. Po bezpotomnej śmierci Wacława I (t r. 1381) przeszło księstwo O-skia na synów, Przemka (f r. 1433): W a c ł a w a II, Mikołaja, Ernesta i Wilhelma, który został księciem ziębickim. W tym czasie powietrze morowe, wojny i głód trapią tę ziemię. Z synów Wacława II bierze Wacław III O-ę, a J a n Głubczyce, który po bezpotomnem zgonie brata w r. 1468 staje się panem całego księstwa, ale i ten umiera bezpotomnie, po-czem Jerzy z Podiebradu, król czeski, wyposaża niem w r. 1471 syna, Wiktoryna, od którego nabył je król węgierski Maciej dla syna swego naturalnego, Jana Korwina. Tego wypędził po śmierci króla M a ci ej a król czeski Władysław Jagiellończyk i o-sadził na księstwie O-em w r. 1490 brata, J a-na Olbrachta, a po tegoż wyniesieniu na tron polski w r. 1492 brata Zygmunta Starego, który rządził mądrze i sprawiedliwie do r. 1506, kiedy został królem polskim. W r. 1523—1528 był dożywotnim pa-

(Opawa 1875j.

Opcya, ob. Naturalizacya.

Opeconsiva albo Opiconsiva, w drugim przypadku — orum, święto, obchodzone w starożytnym Rzymie na cześć bogini O p s (ob.), zwanej także Dea Opiconsiva, która, według świadectwa Festusa (s. v.), była patronką miasta Rzymu, symbolem ziemi, każde ziarno w swe łono przyjmującej (conserere — zasiać); stąd też jako małżonka Saturnusa (ob.), boga uprawy roli, nosiła przydomek C o n-siva, Consivia. Uroczystęść owa, przypadająca na dzień 25 sierpnia, nie była wszakże ani publiczną ani też ogólną, lecz święcono ją jako mysteryum w świętym przybytku, znajdującym się w doma króla ofiarnego, rex sacri-fieulus, i to tylko w jego i Westalek obecno-

trzydziestoletniej miasto wiele ucierpiało od powietrza morowego i wojsk rozmaity ch. W r. 1627 zdobyli je Duńczycy, w tymże roku-W alle n s t e i n, potem generałowie szwedzcy: Banner w r. 1636, Torsterson w r. 1642, Koenigsmarckw r. 1646, nakoniec w tymże roku generał cesarski Montecucculi. Podczas wojen śląskich zajmowali O-ę pokilkakroć Prusacy i to: S c h w er i n wr. 1740, Fouqué w r. 1742, Morwitz w r. 1744; w 7-letniej Fryderyk W. w r. 1758, Fouqué powtórnie w r. 1759. Także w r. 1778 opanowali ją Prusacy.—W r. 1820 odbył się tu kongres cesarza austryackiego Franciszka I, rosyjskiego Aleksandra I i króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, inne zaś mocarstwa europejskie wysłały nań swych przedstawicieli. Przy wielkim kościele farnym Wniebowzięcia

N. P. Maryi budowy gotyckiej byli dawniej proboszczami księża zakonu niemieckiego, który tu miał komendatoryę. W r. 1281 wspomina ich Mikołaj II, książę opawski. Dokument z r. 1337 wymienia Teodoryka, O-go kom-tura zakonu niemieckiego, a dokument z r. 1394—M i chała, księdza zakonu niemieckiego i proboszcza P. Maryi. Przywileje tego zakonu, a zwłaszcza przywilej Otokara II, potwierdził Jerzy z Podiebradu w r. 1460 na prośbę Hermana, magistra szpitala N. P. Maryi w O-ie. —Kościół św. Ducha czyli Minorytów zbudowano wraz z klasztorem pomiędzy r. 1281 a 1305. Obecnie część tylko klasztoru zajmują zakonnicy, resztę władze cesarskie i biblioteka muzealna, w której mieści się 35 000 tomów i znaczne zbiory drzeworytów, miedziorytów i t. d. W tym klasztorze żył od r. 1835, jako wygnaniec, ks. Karol Skór-kowski, biskup krakowski, i tu umarł d. 21 stycznia r. 1854, mając lat 83, pochowany w grobowcu pod starą zakrystyą kościoła w po-blizkiej wsi Katharein. — Piękny kościół św. Jerzego wykończyli w r. 1676 Jezuici, których w r. 1642 sprowadził książę Karol Euzebiusz Liechtenstein. Kościół ten o-zdobił w r. 1731 freskami Jezuita Franciszek Ksawery Steiner. Dawne kolegium jezuickie służy obecnie celom świeckim. Od niedawna znowu osiedli w O-wie Jezuici.—Kościół św. Jana Chrzciciela czyli maltański, wzniesiony na miejscu kościoła dawniejszego, był od dawna w posiadaniu rycerzy św. Jana, którzy tu także mieli komendę. —Kościół Trójcy św. wzniesiono w r, 1463. — Jest jeszcze kilka kaplic w O-ie, jakoto: kaplica św. Barbary na miejscu dawniejszego kościoła franciszkańskiego, św. Elżbiety, św. Krzyża fundacyi księcia Przemka z r. 1394, św. Magdaleny i kaplica Sióstr zakonu niemieckiego, wystawiona wraz z klasztorem w r. 1840 przez arcyksięcia Maksymiliana, wielkiego mistrza zakonu niemieckiego.—Dawniej były jeszcze w O-ie następujące klasztory: a) Dominikanów, fundacyi księcia Mikołaja I, który d. 1 września r. 1291 położył kamień węgielny pod ich kościół p. wezwaniem św. Wacława. Teraz w nim mieści się magazyn wojskowy. b) Franciszkanów, fundacyi księcia W i 1-helma z r. 1451, których kościół p. wezw. św. Barbary i klasztor stały pierwotnie na przedmieściu raciborskiem, a w r. 1453 zamienione zostały na szpital. W r. 1668 zbudował lir. Jerzy Stefan Würben przy t. zw. Spergasse nowy klasztor franciszkański z kościołem, który w r. 1797 zwinięto i zamieniono także na szpital, c) Panien Klarysek, który istniał już w r. 1330. —Prócz tego wspominają dokumenty jeszcze kilka kaplic, jak oto: kaplicę szpitalną św. Mikołaja, fundacyi księcia Mikołaja II z r. 1333, kaplicę św. Piotra i Pawła z r. 1429, kościółek św. Michała, kościółek św Wojciecha, kościółek św. Wawrzyńca i kaplicę św. Huberta.—O. dzisiejsza, siedziba władz krajowych, liczyła niedawno 22 867 mieszkańców, i to w przeważnej części Niemców katolików, 2 493 Czechów, 377 Polaków i 1 089 żydów. Wieża ratuszowa, 72 metry wysoka, stoi w rynku górnym, z niej roztacza ' się widok prześliczny na dolinę O-y, -góry Pra-dziadowskie i Karpaiy. W mieście są: zamek stary książąt Liechtensteinów, sąd ziemski, gimnazyum wyższe niemieckie państwowe, gimnazyum czeskie prywatne, szkoła wyższa realna, szkoła handlowa, szkoła przemysłowa, seminaryum nauczycieli i nauczycielek, dwie szkoły elementarne, muzeum starożytności śląskich, wspaniałe muzeum sztuki i przemysłu krajowego, piękny teatr, zakład dla obłąkanych, kilka banków, wiele fabryk Załogę tworzy dziesiąta brygada piechoty. Od wieków słynie piwo O-skie.—Źródła: Franz Kopetzky „Regesten zur Geschichte des Herzogthums Troppau“ (Wiedeń 1871); Fryderyk Lucae „Schlesiens curiose Denkwürdigkeiten“ (Frankfurt nad Menem 1688); Erasm us Kreuzin-ger „Chronik der alten und neuen Zeit Trop-paus“ (Opawa 1862); Bi er mann „Geschichte der Herzogtümer Troppau und Jaegerndorf“

Dr. S. K i.

zawsze zapobiegła.

Opelika, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Alabama; stacya węzłowa dróg żelaznych; znaczmy handel bawełną; mieszkańców 4 000 (1900).

S. B.

ści. Przy składaniu ofiary posługiwano się natenczas śpiżowem naczyniem osobliwem, zwa-nem praefericuliwi, które bez uch, u góry kształt miednicowy miało. — Por. Varro (De lingua lat., 5, 3): Opeconsiva dies ab Dea Opeconsiva, quoins in rct/ia sacrarium.    "rz‘

OpeÓ Baltazar, pisarz polski z początku XVI w. Nie wiemy więc o nim, prócz wzmianki drukarzy w przedmowie do „Żywotu Jezu Krysta“, że B. O., mistrz krakowski (znamy proboszcza Baltazara w Siennie) wyłożył ten Żywot „dobrej pamięci ślachetnej pannie... Elżbiecie Królewnie Polskiej“ (córce Kazimierzo wej, wydanej r. 1515 za Fryderyka, księcia brzeskiego i legnickiego, zmarłej r. 1517). Powstał więc „Żywot“ w trzech księgach w pierwszych latach XVI w. i szerzył się odpisach, z których się resztki dochowały, zanim się dostał do druku: jest to pierwszy większy druk polski. O. wybrał dzieło św. Bonawentury, ale pobożnego i poważnego autora to skracał, o-puszczając dociekania teologiczne i rozmyślania nabożne, to rozszerzał, dodając szczegóły apokryficzne i wplatając żywot Maryi na początku i końcu dzieła; korzystał przytem nieraz dosłownie z łacińskiej epopei religijnej, „Vita metrica“ z XIII w., którą znał w oryginale lub w przeróbce polskiej p. t. „Rozmyślanie o P. J.“ Dzieło O-we (chociaż on się może raczej Opecem nazywał; tak pisze go bowiem pierwszy drukarz, por. nazwisko Opitz, znane na Ślązku) nadzwyczajnej doczekało się popularności, wydań kilkudziesięciu, przekładu na język litewski (dwa wydania w XVIII w.), wznowienia w XIX w.; jest to jedno z niewielu dzieł, które przetrwało burzę reformacyjną i na końcu XVII w., przy nowym nadpływie fali ascetycznej, z ukrycia czasowego na jaw wybrnęło i łaski publiczności więcej nie straciło. Zasługą jego było to, że zerwało z niefo-remnemi, bo dosłownemi tłómaczeniami ła-cińskiemi, że dało wzór polskiej prozy gładkiej, zrozumiałej, poważnej. Pierwsze wydanie wyszło 5 maja 1522 z pod prasy Jeronima Wie-tora p. t. „Żywot wszechmocnego syna Bożego, pana Jezu Kry sta, stworzyciela i zbawiciela stworzenia wszytkiego wedle ewanielist świętych z rozmyślanim nabożnym doktorow sw. pisma ogarniony“. Dla braku modlitewników polskich i t. d. dodał Wietor „modlitwy rozkoszne przy umęczeniu Bożym“ i pieśni nabożne, dawne i nowe; popytowi na książkę zaszkodził chyba format zbyt wielki. Więc tego samego jeszcze roku wydał Haller to samo dzieło, dodawszy jeszcze więcej pieśni nabożnych: jest to drugie, Hallerowe wydanie. Trzecie wyszło znowu u Wietora r. 1538, tym razem również w mniejszym formacie; potem parę innych jeszcze, których dat oznaczyć nie możemy. Po długiej przerwie wznowił to dzieło (z wydania Wietorowego 1538 r.) Schedel w Krakowie 1688 r. (dwa wydania). Następowały po sobie raźniej coraz nowe wydania, 1692, 1701, 1731 i t. d. Za naszych czasów wydał ks. Polkowski podobiznę Hallerowej e-dycyi z 1522 r. a drukarnia św. Wojciecha daje przedruki ludowe. Język tu zmieniono, słowa i formy przestarzałe usunięto, treści nie naruszono; tak żyje ten średniowieczny asceta jeszcze między nami.—Por. artykuł Estreichera w Bibliografii XIII, str. 253 — 259 (w szczegółach mylny) i znakomitą rozprawę prof. J. Przyborowskie-go, w „Przeglądzie bibliogr.-archeolog.“ 1881, II, 408, inn., która bałamuctwom ciągłym raz na

A B.

Open door, sposób obchodzenia się z obłąkanymi, ob. No re str eint.

Opetishaw, dawniej miasto w Lancashire (Anglia) w pobliżu Manchesteru, do którego w r. 1888 zostało przyłączone 25 000 mieszk. (1900). Rozwinięty przemysł bawełniany, fabryki wagonów i lokomotyw.

Opera, utwór sceniczny w formie tragedyi, dramatu, komedyi, farsy i t. p., z muzyką wokalną i instrumentalną. Kolebką opery była Florencya w końcu XVI wieku; inicyatorami zaś, nie geniusze muzyczni, nawet nie muzycy fachowi, lecz amatorowie muzyki. Około roku 1590, w domu włoskiego mecenasa sztuki, u-prawiającego niwę kompozytorską z amator-stwa, hrabiego Jana Bardi, zbierała się gromadka entuzyastów muzycznych, śród której znajdowali się muzycy amatorowie: Jacopo Cor-si, Wincenty Galileusz (ojciec słynnego astronoma), poeta Rinucciui, oraz muzycy fachowi: Jacopo Peri, Giulio Caccini, Pietro Strozzi, Girolamo Mei i w. innych. Pewnego razu ktoś rzucił myśl urządzania widowisk scenicznych z muzyką, wzorowanych na dramatach staro-greckich. Ponieważ muzycy fachowi wstrzymali się na razie od głosowania w tej sprawie, myśl tedy rzuconą podnieśli amatorowie, i ucieleśnili ją w czynie. Pierwszą próbę u-rządzili: hr. Bardi i Galileusz. Jeden ułożył melodyę do sceny Ugolina z „Boskiej komedyi“ Dantego, oraz lamentacyę Jeremiasza, a drugi aryę „Dafne“, do której tekst napisa Rinuccini. A choć tó były skromne piosenki na głos jeden, recytowane, monotonne, z towarzyszeniem jednego instrumentu, jeduakże ogromne wrażenie wywarły w całej Florencyi. Przykład dany przez amatorów podziałał elektryzująco na kompozytorów fachowych, i zachęcił ich do podjęcia dalszych prób, już na więk szą skalę; lecz, jako dzieci złotego wieku sztuk i literatury, nie mogli oni wyrzec się zdobyczy tak cennej jak wysoko przez niderlandczyków wykształcone formy muzyki wielogłosowej, oraz instrumentalnej. Odrazu tedy wprowadzili wiele zmian do swych dramatów muzycznych, wzorowanych na pomnikach poezyi staro helleńskiej. Peri w pierwszej swej operze „Dafne“, wykonanej r. 1594 w domu Corsi’ego, która zarazem była pierwszą w ogóle operą prawdziwą, wpadł na myśl wprowadzenia recytatywa melodyjnego; Galileusz—ary i samodzielnej, Caccini zaś chórów, biorących pewien udział w akcyi, i t. p. Owe pierwsze okazy opery miały taką oprawę sceniczną; uwertury nie znano jeszcze, zastępował ją madrygał, najczęściej na dwa chóry, z towarzyszeniem instrumentów. Orkiestra znajdowała się za sceną, a składała się z różnego rodzaju instrumentów, przeważnie dętych. Wykonawcy — śpiewacy trzymali na scenie instrumenty w ręku, pozornie na nich grając. Chóry siedziały sobie wygodnie na scenie przy kulisach; dopiero gdy miały brać u-dział w akcyi, powstawały z miejsc, śpiewały i giestykulowały. Po podniesieniu kurtyny pojawiali się na przodzie sceny dwaj młodzieńcy, którzy recytowali prolog (pojawiały się także i różne postacie alegoryczne). Dodawano często i tańce dla urozmacenia widowiska. Takie opery zwano wówczas różnie: Tragedia, Fa-vole in musica, Dramma per musica, Dram-ma semiserio i t. p. Dzisiejsza nazwa „opera“ była użytą pierwszy raz dopiero w 1681, ale i poprzednie nazwy znajdowały się w u-życiu aż do połowy XVIII w. Pierwszym reformatorem i właściwym twórcą opery był gienialny kremończyk Klaudyusz Monteverde, współczesny muzykom wyżej wymienionym. Postanowił on, wbrew zdaniu kolegów, przerażonych jego zuchwałem nowatorstwem, zerwać z tra-dycyami dramatu greckiego] i urządzić operę w duchu wymagań epoki, w której żył. Do-tychczasowem zadaniem orkiestry było tylko podtrzymywanie śpiewaków w tonacyi. Monteverde poszedł znacznie dalej: powierzył jej podkład harmoniczny melodyi śpiewanej; pierwszy z muzyków odważył się użyć akordów dys-sonujących, septymowych — i to bez przygotowania; wprowadził do orkiestry intermezza i przegrywki samoistne; wzmocnił orkiestrę instrumentami smyczkowemi, i, co ważniejsza, użył jej do podznaczania nastroju sytuacyi i uzmysłowienia akcyi (w operze np. „Walka Tankreda z Kloryndą“, w scenie walki, pierwszy użył pizzicata dla uzmysłowienia szczęku mieczów, zaś w scenie, w której Tankred rani śmiertelnie swą przeciwniczkę, efektu tremolan-da). Lepiej przytem od innnych zużytkował chóry, a orkiestrze, dotychczas umieszczonej za sceną, wyznaczył miejsce, jak jest dziś, w sali, z przodu sceny. Była to już opera prawdziwa, która swą niezwykłością olbrzymie wrażenie wywołała w ówczesnym świecie muzycznym. Cennym okazem zreformowanego przez Monte-verdego dramatu lirycznego, tuż po jego narodzinach, była opera „Aryadna“, wystawiona w Muntui r. 1608, z której wyjątki, np. ary a Aryadny, nawet wymaganiom dzisiejszym za

dość uczynić może. Sława Monteverdego zachęciła muzyków ówczesnych do uprawiania niwy operowej. Rychło też ten rodzaj muzyki zapanował wszechwładnie w całej Europie, rozwijając się coraz bujniej i kształtując coraz artystyczni ej. Gdy jednak kompozytorowie zwłaszcza włoscy, dogadzając smakowi tłumów, wytwarzać zaczęli takie opery, w których śpiew solowy, upstrzony koloraturą był wszystkiem, a styl, nastrój, oraz harmonia, towarzyszenie instrumentalne i prawda dramatyczna niczem, postanowił słynny kompozytor niemiecki, Gluck (w. XVIII) zreformować operę. Istota tej reformy zasadzała się głównie: na powiększeniu orkiestry, nadaniu instrumentom pewnej indy-dywidualności; na wyrzuceniu z aryi koloratur, pasażów, kadencyi i t. p.; na rozszerzeniu formy recytatywa, na wyznaczeniu chórom stanowiska współrzędnego z bohaterami opery i podniesieniu ich do godności ważnego czynnika w dramacie, stosowaniu melodyi do znaczenia słów tekstu i t. d. Pomysł Glucka rozwinął, uzupełnił i w nieśmiertelnych swych operach ucieleśnił współczesny mu Mozart. Ostatnim, najradykalniejszym ze wszystkich reformatorów opery, był w XIX wieku Ryszard Wagner, twórca popularnego dziś „Dramatu muzycznego“ (Szczegóły dotyczące rozwoju opery ob. w artykułach: Gluck, Wagner, Muzyka francuska, Muzyka niemiecka iMuzyka włoska).    A- I>oL

Opera buffa=opera komiczna.

Operacya chirurgiczna (łac. operatio cki-rurgica) jest to zabieg czyli rękoczyn mechaniczny, wykonany umiejętnie i zgodnie z zasadami nauki, mający na celu usunięcia zupełne, albo przynajmniej złagodzenie cierpienia osoby chorej; służą do tego ręce chirurga same, albo też posługujące się narzędziami i przyrządami odpowiedniemu — O-e wszystkie rozpadają się na trzy działy wielkie, jak oto:

1) O-e działające wyłącznie tylko na powierzchnię ciała dostępną bezpośrednio, mające na widoku ułożenie właściwe części ciała chorych, utrzymanie ich w położeniu tern, zastosowanie do nich, w miarę potrzeby, wyciągu (extensio), ucisku (compressio), unieruchomienia (;immobilisatio) ich mniej lub więcej zupełne i t. p. Do tego, oprócz ręki wprawnej chirurga, nieodzownie potrzebne są przybory opatrunkowe (ob. Opatrunek), tudzież w wielu razach posłanie dla chorego, przygotowane w sposób należyty. Nazwaćby je możnaO-mi opatrunków e m i (Operationes deligatoriae). — Zabiegi mechaniczne tego rodzaju nie koniecznie zawsze przedsiębrane być muszą przez lekarza, ale mogą je wykonywać także pomocnicy szpitalni, lub wogóle osoby inne, byleby tylko posiadały do czynności tych wprawę dostateczną i umiały należycie zastosować się do wskazówek od chirurga otrzymanych. — 2) O-e dokonywane przeważnie jeno za pomocą rąk chi-

rurga, starających się, stosując przytem siłę siębrane tylko w zamiarze usunięcia zboczeń większą lub mniejszą, o nadanie częściom cia- szpecących, ale nie szkodliwych ani groźnych (ob. ła danym położenia właściwego, usuwając za- Kosmetyka). Szczegółów dotyczących wykony-razem zboczeuia nieprawidłowe w stosunku ich wania O-i najrozmaitszych, jak również podziału wzajemnym powstałe (zwichnienia w stawach, złożenie odłamków kości itp.). Noszą one nazwę O-j ręcznychfO. manualeś), chociaż po dokonaniu wymagają także nałożenia opatrunku, lub zastosowania przyrządu, któryby części zestawione utrzymał w położeniu prawidłowem.—

ich drobiazgowego wewnątrz działów głównych, oczywiście tu rozbierać nie możemy, odsyłamy więc do podręczników operacyjnych, wymienionych poniżej, jak oto: A. D u b r e u i 1 „Elements de médecine (opératoire“ (Par. 1876; przekład wł. Neapol 1880); A. Guérin „Éléments de chirurgie opératoire“ (Paryż 1881, wyd. 6-e); C. Heath „Operative Surgery“ (Londyn 1884; wyd. 2-e); W. Heineke „Compendium der chirurgischen Operations und Verbandlehre“ (Erlangen 1884—86; wyd. 3); F. Lefebvre et T. Debaisieux „Cours de médecine opér.“ (Leodyum 1886); B. v. Langen.beck „Vorlesungen über Akiurgie“ (Berlin 1888); J. Malgaine et L. Lefort „Manuel de méd. operat.“ (Paryż 1888 —89; wyd. 9-e); J. Chau-vel „Précis des opérations de chirurgie“ (tamże 1891; wyd. 3-e); V. Chalot „Nouveaux éléments de chir. operat.“ (tamże 1893; wyd. 2-e); M. Giordano „Manuale di medicina o-perativa“ (Turyn 1894); Gui lie main „Pratique dos opérations nouvelles en Chirurgie“ (Paryż 1895; przekł. wł. Medyolan 1896); A. v. Winiwarter „Lehrbuch der chirurgischen Operationen und der chir. Verbände“ (Stuttgart 1895); H. L. Farabeuf „Précis de manuel operat.“ (Paryż 1895, wyd. 4-e); G. M o „Trat-tato di medicina operatoria“ (Medyolan 1896 — 97, 2 części); Lavarède „Tableaux synoptique de médecine opér.“ (Paryż 1900); H. J. Waring „Manual of operative Surgery“ (Londyn 1904; wyd. 2-e); Ricard et Lauuy „Technique chirurgicale“ (Paryż 1905, 2 tomy) i O. Zuckerkundl „Atlas und Grundriss der Operationslehre“ (Monachium 1905). Po polsku mamy: E. H ü r 11 „Podręcznik do ćwiczeń operacyjnych na zwłokach tudzież do zastosowania na ciele żywem“ (Kraków 1874, przekład z niem. I. Ziele wic z a) i Ch. Kocher „Wykład chirurgii operacyjnej“ (Warszawa 1900, przekł. z 3-go wyd. niem. [Jena 1897] przez A. Karczewskiego). — Wiadomości bardziej drobiazgowe znaleźć można w każdym lepszym podręczniku chorób chirurgicznych z których liczby bardzo wielkiej przytaczamy tu jedynie „Wykład chirurgii szczegółowej“ Hue-tera w opracowaniu H. Lossena (przekład z wyd. niem. 7 go, Warszawa 1900).

Operacye plastyczne, ob. Chirurgia piast y c z n a.

Operacye wojenne. I. Każda z wojen składa się z jednej, dwóch lub kilku kampanij, każda znów z kampanij dzieli się na O-e, czyli zakończone okresy. Rozpoczynają się one od strategicznego rozwijania sił na krańcowej możliwie najbliższej od nieprzyjaciela linii o-peracyjnej, zwycięskiego boju, jeżeli zamierzono otoczyć nieprzyjaciela lub też strategi cznę-

3) O. dokonywane przeważnie zawsze za pomocą narzędzi ostrych (O. instrumentales), dla tego też nazywane są często krwawemi (0. cruentae), chociaż użycie narzędzia bynajmniej nie zawsze wywołuje krwawienie; przedmiotem ich działania są części ciała już pod powierzchnią jego znajdujące się, gdyż nacięcie tkanek, jakkolwiek byłoby najpowierzchowniejsze, już wnika do ich wnętrza; tu także zaliczyć należy wszelkie wprowadzanie narzędzi, bądź tępych, bądź ostrych, do wnętrza ciała przewodami wiodącemi do jam w niem będących.

Trzeci ten rodzaj O-i, których robienia uczy nas Akiurgia (ob.), rozpada się znów na cztery działy większe, mianowicie składają się nań: a) rozłączanie (rozcinanie, rozrywanie) tkanek ciała (Diaeresis), b) zestawianie (spajanie, zszywanie) tychże (Synthesis),

c) wydobywanie (wyłuszczanie, odejmowanie, wypiłowanie) łac. Èxaeresis, nakoniec d) nadstawianie czyli łatanie ubytków (Pro-thesis), które łącząc w sobie czynności działów a i b tworzy t. zw. O-e wytwórcze (ob.

Chirurgia plastyczna). Z wymienionych powyżej czterech działań podstawnych, w sposób u-miejętny powiązanych z sobą, składają się wszystkie O-e ch-e, dokonywane za pomocą narzędzi ostrych, nawet najtrudniejsze i na pozór najbardziej powikłane. —Ponieważ wiele O-i wymienionych tu pod liczbą 2, a nieomal wszystkie z pod liczby 3 są mniej lub więcej bolesne, więc też zwykle przed wykonaniem ich znieczula się chorego w sposób rozmaity, aby mu cierpień oszczędzić (por. Znieczulenie).

I)-r J P.

Podział podany O-i polega na sposobie różnym robienia ich, a uchodzi powszechnie za najlepszy, bo najdokładniejszy; istnieją wszakże jeszcze inne, o których tu również wspomnieć wypada: więc naprzód dzielone bywają tylko na dwa rodzaje, t. j. uiekrwawych (powyższy dział 1 i 2 oraz część 3-o), i kr w a w y c h (większość przeważna działu 3-go), które to ogół najczęściej, chociaż zgoła niesłusznie, wyłącznie zwykł O-mi ch-emi nazywać. Następnie też dzielone bywają na O-e konieczne (Opera-tiones necessariae), t. j. takie, których zaniechanie grozi życiu chorego; pożyteczne (O. utiles), usuwające dolegliwości lub zboczenia życiu chorego wprawdzie nie zagrażające, ale będące dla niego przyczyną cierpień, lub przeszkadzające mu w wykonywaniu czynności rozmaitych; nakoniec na piększące(0. cosmeticae) przed-

go wyzyskania powodzenia zapomocą energicz- ca łatwość i bezpieczeństwo prowiantowania nego pościgu taktycznego (na samym placu bo- wojsk i dostarczania im zapasów artyleryjskich ju) i strategicznego (na całym teatrze wojny), i amunicyi.—II. Pierwszym krokiem ku wykona-Tym więc sposobem pod pojęciem O-i rozumieć niu planu O-yi będzie z e é r o d ko w a n i e wojsk należy: 1) zamiar wynikły z ogólnej sytuacyi na początkowym punkcie operacyi, drugim bojowej, 2) ideę, 3) plan, opracowany możliwie marsz-manewr. Głównem zadaniem manewru szczegółowo, 4) organizacyę armii, 5) wykona- jest zwykle zbliżenie się do nieprzyjaciela nie ruchów przedwstępnych, czyli (marszu- ! tak, aby, zagrażając jego komunikacyom, jak manewru, który ma zawsze na celu ściągnię- najmniej narażać swoje własne. „Tajecie ku polu bitwy o ile można największych sił mnicą wojny są komunikaeye* (Napoleon), i postawienie ich w nnjdogodniejszych warunkach, 6) urządzenie podstawy operacyjnej,

Zasadę wygłoszoną przez wielkiego wodza rozumieć należy w najszerszem słowa tego znaczeniu i nietylko stosować ją do obrony swoich linij komunikacyjnych, lecz przedewszystkiem grozić jej zastosowaniem liniom przeciwnika. Rozstrzygając kwestyę o marszach-manewrach, należy rftieć na względzie następujące dwie formuły: ]) obchodzący sam podstawia swe skrzydło; 2) każdemu manewrowi odpowiada kontrmanewr. — Szczytem artyzmu, przechodzącym w sferę geniuszu, jest umiejętność naruszenia pierwszej z wygłoszonych zasad na swoją korzyść, czyli zneutralizowanie przewidywanych działań przeciwnika. Osiąga się to bardzo łatwo, gdy się ma moralną przewagę (jako wynik poprzednich zwycięstw) nad przeciwnikiem (Nogi pod Mukde-nem). Brak moralnej przewagi należy zastąpić liczbą lub też dogodnością strategicznego położenia, tj. potrzeba, aby wojska obchodzące na wypadek przegranej mogły się oprzeć na podstawie operacyjnej, znajdującej się w kierunku odwrotu (Kuroki pod Liao-jangiem miał zapewniony odwrót do Korei). Druga z przytoczonych wyżej formuł upada, jeżeli manewr będzie wykonany szybko i przy zachowaniu najściślejszej tajemnicy. Wymienione wyżej czynności są tylko przygotowawczemu o powodzeniu lub klęsce rozstrzygnie bitwa, a czyniąc do niej przygotowania, pamiętać należy, że wynik boju „zdecydują wojska, nie obecne tylko, lecz biorące w nim czynny udział“ (Jomini). Wrazie, gdyby O. nie w zupełności osiągnęła cel pożądany, lecz dała tylko powodzenie częściowe, atakujący winien je wyzyskać, niezmordowanie ścigając przeciwnika i nawiązując wciąż łącznię z pozostawioną po za sobą podstawą operacyjną do chwili, póki nie będzie przeniesio-

7)    ściągnięcie zapasów żywności i amunicyi,

dewszystkiem bronić dróg odwrotu, aby nie być odciętym od podstawy jako głównego narządu pokarmowego armii. — Wszystko, co się dotąd rzekło, dotyczę atakującego. Jeżeli zaś uwzględnimy okoliczność, że i strona przeciwna w celu obrony powinna powziąć zamiar, sporządzić plan, wykonać go—słowem, przedsięwziąć cały szereg czynności analogicznych z czynnościami atakującego, to będziemy mieli obraz dwóch akcyj, które mają przeciwne rezultaty na celu: więc stronami dodatniemi a-takującego będą: zapoczątkowanie, a co z tego wynika, i panowanie nad sytuacyą, nad umy-

„wy-

8)    inżynierskie urządzenie frontu boju, 9) urządzenie bojowe i administracyjne tyłu armii t.

j. przygotowanie pomocniczych podstaw operacyjnych i linii komunikacyjnej, i wreszcie 10) końcowy akt, czyli uderzenie ze wszelkiemi konsekwencyami. Wymienione wyżej punkty pokazują, iż O. obejmuje całą strategię i taktykę; indywidualność jej zależy tylko od sytuacyi i okoliczności. Osią rozwinięcia podobnej niezmiernie skomplikowanej akcyi będzie wypracowanie podstawowej idei w zależności od celu, jaki sobie postawiono, sił, jakie się może mieć w rozporządzeniu, i kierunku akcyi, czyli, jak to chce nazwać terminologia specyal-na, ■ „wybór linii operacyjnej“. Z natury rzeczy wypływa, że, obejmując ogólną ideę, O. obejmuje i caty szereg wynikających z niej szczegółów. Dążąc do ogólnego celu, musi ona osiągnąć jednocześnie cały szereg związanych z nim celów podrzędnych. Obmyślający O-ę, powziąwszy jej kierunek, powinien mieć na względzie mnóstwo danych ku jej wypełnieniu, które dadzą się uogólnić w pojęciach: summa środków i ilość energii, niezbędnych do wypełnienia napiętego celu. Mając na celu końcowy wynik i w miarę zbliżania się doń, należy nie zapominać o przestrzeni przebytej prze^ wojska. Linie operacyjne pozostawiane w tyle należy w tej samej chwili wzmacniać, będą one bowiem służyły za niezbędne łącznie z główną podstawą operacyjną, z której maszerujące naprzód wojska czerpią zapasy żywności i amunicyi. Wzmacnianie tych linij jest jeszcze niezbędnem i z tego względu, iż mogą się one przydać jako droga odwrotu na wypadek niepowodzenia O-i. na bliżej. Wrazie przegranej powinien prze-Kwestya więc wyboru linij O-nych czyli kierunku powinna w obmyśleniu planu O-i odgrywać pierwszorzędną rolę, tu bowiem tkwi rdzeń powodzenia. Oto warunki owego boru“: 1) Linie operacyjne winny prowadzić do ważnego celu, w większości wypadków jest to zniesienie armii nieprzyjaciela lub też jej osłabienie. 2) Cel winien być osiągnięty przy jaknajmniejszym wysiłku. 3) Linia operacyjna winna być najzupełniej bezpieczną pod każdym względem, bądź-to jako droga działań zaczepnych bądź jako droga odwrotu, bądź też wreszcie jako linia komunikacyjna, zapewniają-

Wielka Kacyki. Powsz. Ulustr Zesz. 38a Ser. U. Tom V.

słem i wolą przeciwnika. Dodatniemi warun- wy. Polegał on na urządzaniu magazynów kami broniącego się—działanie w miejscowo- co kilka mar szów, które zaopatrywały wojska ści dobrze mu znanej, która w dodatku może w żywno śó i potrzeby wojenne. Akcya za-być silnie wzmocnioną okopami. Znajduje się czepna tego okresu szła ospale, obronna zaś on nadto w blizkości swoich magazynów, a co polegała na biernem wyczekiwaniu na wzmo-najważniejsza, cofając się, zbiera garnizony, o- cnionych pozycyach. Komunikacye stały się ochranijące komunikacye, i przez to powiększa tak czułą stroną wojny, iż dosyć było okazać swe siły, kiei.y tymczasem strona zaczepna, zamiar ich przecięcia, aby zmusić broniącego wydłużając komunikacye, wciąż je rozprasza. Pod się do porzucenia niezdobytych częstokroć po-kątem widzenia teoryi ofensywa dogodniej- zycyj. Jest to okres (wiek XVII i XVIII) de-sza jest od defensywy; pomimo to jednak monstracyj i manewrów. Zakończyła go Re-wybór między działaniami zaczepnemi a obron- wolucya francuska, która jak w dziedzinie po-nemi danej strony w zupełności decyduje sy- lityki tak i wojskowości poczyniła liczne zmia-tuacya (ogół czynników), w jakiej się ona znaj- ny. Generałowie francuscy pierwsi wprowa-duje. Tylko siła i sprzyjające okoliczności da- dzili sposób prowiantowania wojsk mieszany, ją prawo do panowania nad teatrem wojny, rekwizycyjno-magazynowy, tj. korzy-Obrona bywa dwóch rodzajów: 1) bierna, stanie ze środków teatru wojny, nie zapomina-która w najlepszym razie daje w wyniku od- jąc jednak o urządzaniu magazynów na wypa-parcie ataku, i czynna—pełna przedsiębior- dek dłuższego postoju armii, a ewentualnie czości, czasowo tylko wyzyskująca dodatnie i wyczerpania kraju. Podobny sposób żywie-strony zajmowanego stanowiska, zawsze goto- nia wojsk nadał O-m swobodę i szybkość dzia-wa przejść do ataku, czyli wnieść do akcyi łań. W czasach obecnych sytuacya znów się żywioły zapoczątkowania (inicyatywy), działań zmienia: na widowni zjawiają się olbrzymie zaczepnych, pełua niespodzianek dla atakujące- armie i ich narządy pokarmowe, koleje. Są go. Do tego rodzaju obrony uciekali się zwykle o ne niejako samemi magazynami, lecz ru-wielcy wodzowie (Fr y d ery k, N a p o 1 e o n), kie- chomemi. Nie krępują one wprawdzie, jak dy okoliczności zmuszały ich do wyczekiwania dawne stałe magazyny, ruchów armij, mogą na odpowiednią chwilę. Były to tylko epizo- bowiem rozszerzać prawie dowolnie sferę dy, sposoby nagromadzenia sił, przetrzymania ■ dowozów; są jednakże, jak i dawne magazy-okoliczności ujemnych i wyczekiwania na chwilę dogodną. „Obrona jest wyczekiwaniem w celu przeciwdziałania“ (Klausevitz). Jest to dość stara zasada, każda jednak nowa wojua stwierdza jej prawdziwość i zamienia ją nieomal w pewnik. — III. Tyle co do samych operacyj. Pozostaje rzut oka wstecz, aby choćby zaznaczyć ch ara kt er, jakie miały O-ye w rozmaitych czasach w zależności od liczby wojsk, sposobów wojowania, zwyczajów, systematów żywienia wojsk. Wyodrębnić pod tym względem należy dwa zasadnicze, różniące się od siebie, okresy. Pierwszy z nich, tak zwany niezależny, kiedy wojska żyły kosztem okolicy, na której działały. Okoliczność ta pozwalała (a nawet po szybkiem wyczerpaniu kraju niejako zmuszała do opuszczania go) na szybkie marsze: to też O-e wojenne tych czasów są tak decydujące, iż mają charakter rozbójniczych napaści (Napady Tatarów lub wojsk cesarskich podczas Wojny Trzydziestoletniej). O-e takie miały bardzo wiele stron u-jemnych a między innemi tę najważniejszą, iż zdobycze nie mogły być trwałemi. Był to niszczący huragan, który z musu szybkę przechodził. Podobny sposób prowadzenia O-yj był też niedogodny ze względów politycznych. Można go było używać tylko w stosunku do mieszkańców usposobionych^ wrogo dla wojsk.

ny, stale piętą Archilles ową dla zdobywcy, który musi ich ciągle i pil nie strzedz od uszkodzenia. Ustawiczna potrzeba ochrony komunikacyj nie wpływa dodatnio na ruchy armii atakującej, jak tego zresztą dowiodła ostatnia wojna rosyjsko-japońska, w której strona atakująca zużywała masę energii na wzmocnienie punktów ochronnych kolei i roztrwaniała siły, pozostawiając w nich załogi. Jeżeli do tego dodamy twierdze, które państwa wznoszą na swoich granicach w celu ich obrony, to będziemy mieli główniejsze powody, dla czego O-e współczesne nie mają charakteru wulkanicznych wtargnięć Epoki Napoleońskiej. Pozostają do zaznaczenia właściwości O-yj obionnych na wielkich przestrzeniach mało lub zgoła nie kulturalnych. Tu obrońca wchodzi częstokroć w przymierze z ogromem przestrzeni i czasu. Uchylając się od przyjęcia stanowczego boju, wciąga ^wroga w głąb kraju, wydłuża jego linie komunikacyjne, a przez to samo osłabia go za każdym krokiem, uczynionym naprzód aż do zrównania sił. Taki charakter miały wojny Scytów z Daryuszem r. 514 przed Nar. J. Chr. i w r. 1812.—IV. O-e ze względu na ilość kierunków działań dzielą się na proste i skomplikowane. Do pierwszych należą mające jedną linię O-ną, jednego głównodowodzącego i jeden przedmiot działań na względzie, chociażby armia dążyła do zamierzonego celu kilku drogami (Ulm r. 1805, w której jednolitość O-yi otrzymała najszerszy wyraz). Jeżeli zaś O. jest rozdzieloną, t. j. ma na

Gustaw Adolf, prowadząc wojnę w krajach, w których chciał mieć obywateli usposobionych dla siebie życzliwie, pierwszy wprowadził system prowiantowania wojsk magazyno-

wołać rezerwy, które miały zgnieść Kuro-kiego.

względzie dwa przedmioty działań, a nawet jeden i ten sam objekt i jednego głównodowodzącego, ale wojska ze względu na dzielącą je przestrzeń lub niedostępną miejscowość (góry, rzeki) rozdzielono na dwie lub więcej mas, to

O. nazywa się skomplikowaną (une opération combinée). O-ye takie prowadzone są na tyluż operacyjnych liniach, a stąd już nazwa: skomplikowane linie operacyjne — podwójne, potrójne, poczwórne. Ze względu na swój kierunek mogą one być 1) dośrodkowe mi, równoległemi i odśrodkowe mi ił) "w stosunku do operacyjnych li-nij przeciwnika noszą nazwę wewnętrznych i zewnętrznych. Jakkolwiek podział sił, a przez to samo już i O-e skomplikowane sprzeciwiają się najpierwszej zasadzie strategii skupiania sił, to jednak wodzowie uciekają się do niego niejednokrotnie z potrzeby. Do-datniemi stronami podziału wojsk są: szybkość pochodów, dogodność rozlokowania, prowiantowania, pewność opanowania szerszej sfery działań. Niedogodnemi stronami — brak możności ześrodkowania sił w każdej chwili, a przez to samo i ciągła obawa rozbicia każdej z mas z osobna. Wychodząc z tej samej zasady — potrzeby ześrodkowania sił — strategia uważa potrójne linie operacyjne za niebezpieczniejsze od podwójnych; w stosunku zaś do powziętego kierunku za najniebezpieczniejsze uważane są odśrodkowe, mniej niebezpieczne będą ró-vV n o 1 e g 1 e, najbezpieczniejszemi są dośrodkowe. Wewnętrzne linie operacyjne dają większą rękojmię bezpieczeństwa od z e-wnętrznych. Słowem, im graficzna kombi-naeya linij operacyjnych bardziej odpowiada potrzebie ześrodkowania sił, tern jest pożądań-szą. Pamiętać jednak należy, iż jest to zasada czysto teoretyczna. Praktyka dowodzi, iż wtedy tylko jest ona dobrą, jeżeli idzie ręka w rękę z „sytuacyą“. Potępiony przez teoryę sposób działania na odśrodkowych liniach O-ych z dobrym skutkiem jednak może być użytym przy ściganiu rozbitego nieprzyjaciela. Bitwa nad Sza-ho (Wojna Rosyjsko-japońska 1904 — 5 r.) zadała kłam uznanej poprzednio zasadzie, głoszącej, jakoby wewnętrzne linie operacyjne dogodniejszemi były od zewnętrznych. Po-zycye japońskie we wspomnianej bitwie stanowiły zewnętrzny łuk względem równoległych do nich rosyjskich, a centrum ich obu był Mukden. Rosyanie chcąc wyzyskać tę okoliczność, uderzyli wszystkiemi rezerwami na Ku-rokiego (prawe skrzydło); Japończycy wyszli jednak z innej zasady, a mianowicie, że ze-środkowanie sił nieprzyjaciela na jednym punkcie dzieje się kosztem osłabienia innych: to też gen. Oku całą siłą napadł na przeciwległe skrzydło Rosy an i zagroził zajęciem Mukdenu. Gen. Kuropatkin, widząc, iż Oku bliskim jest odcięcia go od komunikacyi, zmuszony był od-

J. Knd.

Operacyjna sala, tak zwie się izba w szpitalach, klinikach, lecznicach, przeznaczona wyłącznie do wykonywania operacyj chirurgicznych (ob.), zwłaszcza krwawych, gdyż inne bez szkody dla chorego robione być mogą najczęściej i gdzieindziej.— S. o. powinna być przestronna o tyle, aby się w niej kilka osób swobodnie ruszać mogło podczas spełniania czynności swych; zbyt obszerne są mniej dogodne, ogrzewają się trudniej i nie tak łatwo utrzymywać je w porządku należytym.' Dalej sala taka powinna być bardzo widna; dobrze jest, jeżeli, oprócz okien wielkich w ścianie jednej, posiada również oświetlenie padające z góry przez okno urządzone w pułapie. Ponieważ nieraz trzeba operacye ' niecierpiące zwłoki wykonywać w nocy, więc także musi być zaopatrzona suto w oświetlenie sztuczne, najlepiej elektryczne. Ogrzewanie powinno być urządzone tak, aby w miarę potrzeby dawało możność podnoszenia lub obniżania ciepłoty szybko. Urządzenia do przewietrzania są nieodzowne. Ściany i pułap powinny być jak najzupełniej gładkie, bez wszelkich załamków, ozdób lub gzemsów; najwłaściwiej pomalować je grubo farbą olejną, następnie pokrytą warstwą lakieru nie pękającego, aby je łatwo obmywać można było, co często bardzo czynić wypada, gdyż czystość posunięta do stopnia najwyższego jest wymaganiem najkonieczniejszem w każdej S-i o-ej. Dla tego też drzwi i okna powinny być zupełnie gładkie, również pomalowane olejno i polakierowane. Podłoga ma być jednolita, nie nasiąkająca płynem żadnym, gładka, bez szpar i listew wzdłuż ściany; u-trzymywanie jej w czystości najstaranniejszej rozumie się samo przez się. Zasłony okienne wewnątrz sali nie są dozwolone, a o ile są potrzebne, znajdować się powinny na zewnątrz okna; tak samo nie wolno zawieszać portyer nad drzwiami, nawet od ich strony zewnętrznej. W ogóle w S-i o-ej dobrze urządzonej nie powinno się znajdować nic takiego, na czem mógłby osiadać i gromadzić się kurz lub brud jakikolwiek, mogący stać się schroniskiem i zbiornikiem zarazków najrozmaitszych. — Im mniej sprzętów znajduje się w S-i o-ej, tern lepiej; powinny w niej być tylko najnieodzow-niej potrzebne, więc przedewszystkim stół operacyjny (ob.), dający się łatwo przesuwać; obok niego potrzebny jest również stół drugi, większy, najlepiej z wierzchu szklany, na nogach żelaznych, służący do rozkładania na nim narzędzi chirurgicznych, stawiania naczyń potrzebnych i przygotowywania opatrunków; obok niego może być jeszcze stolik podobny, ale mniejszy znacznie, do składania za nim narzędzi już użytych; jest on użyteczny, ale bynajmniej nie konieczny. Ponieważ dogodniej

trunków

n-r j p.

jest chiruigowi wykonywać operacye niektóre, siedząc, więc S. o. powinna posiadać stołek umyślnie dla niego przeznaczony; stołek taki może być żelazny, albo też drewniany, pomalowany olejno. Przy jednej ze ścian urządzić należy umywalnię opatrzoną w wodę zimną i gorącą, obok niej być ma kran wodociągowy i zlew, na którego czystość trzeba koniecznie zwracać uwagę najbaczniejszą. Do sprzętów najnieodzowriejszych należy też termometr zawieszony na ścianie.—Jeżeli inaczej nie da się zrobić, to w S-i o-ej może stać jeszcze szafka żelazna, oszklona z narzędziami chirurgicznemi, oraz przyrząd do wyjaławiania narzędzi i opa-{Sterilisator)\ lepiej wszakże, jeżeli oba sprzęty wymienione znajdować się będą w pokoiku sąsiednim, wyłącznie dla nich przeznaczonym. — Lekarz operujący i pomocnicy jego przebierać się i ręce po łokcie myć powinni w pokoju sąsiednim, umywalnia zaś w sali samej ma służyć tylko podczas operacyi, nie przed nią. Przed operacyą salę należy zawsze oczyścić sumiennie, a tak samo sprzęty w niej będące, tembardziej bezpośrednio po skończeniu roboty; podłogę, ściany, okna, drzwi i sprzęty wszystkie zmywać trzeba jaknajczę-ściej wodą wyjałowioną, albo też przegotowaną z dodatkiem środków odkażających; drugi ten sposób zmyw.ań bywa konieczny po opera-cyach niektórych. —Szpitale i kliniki urządzone wzorowo zwykły miewać po 2 lub 3 S-e o-e, z których jedna przeznaczona bywa wyłącznie do robienia operacyj niezwykle ważnych i niebezpiecznych; urządzenie jej wszakże bywa takie samo, jak każdej innej, ale narzędzia musi mieć swoje własne, w niej tylko używane.— Złem koniecznem są Ś-y o-e, w których profesor operuje wobec studentów, gdyż w nich nigdy nie można osiągnąć czystości wymaganej przez chirurgię nowożytną.    n;r p-

Operacyjny stół jest sprzętem najważniejszym w każdej sali operacyjnej (ob.), ponieważ na nim układa się chorego, który ma być poddany operacyi chirurgicznej (ob.). Stół taki powinien stać mocno i równo, nie będąc przytem zbyt ciężkim, aby go w razie potrze' by przesunąć można było bez wysiłku zbyt wielkiego; umieszczać jednak kółek pod nogami jego nie należy nigdy. Deska, wierzch stołu tworząca, szeroka ma być na 60 — 70 cm., długa na 175 — 180 cm., podstawa jej zaś z nogami stołu mieć ma wysokość 100 — 110 cm., aby chirurg, operujący stojąc, łatwo mógł ręką dosięgnąć chorego, leżącego na środku stołu, a nie potrzebował przy . pracy schylać się zbytecznie, gdyż operowanie dłuższe w postawie pochylonej jest nadzwyczaj męczące; wysokość stołu powinna zresztą być przystosowana do wzrostu chirurga, któremu służy. Dawniej wyrabiano stoły opatrzone machaniz-mem, dozwalającym je podnosić lub zniżać; dziś jednak nie są one używane, S. o. najprostszy jest zawsze i najlepszy, ponieważ go najłatwiej utrzymać można w czystości koniecznej; drewnianych unikać należy stanowczo, przynajmniej w szpitalach i klinikach. — Podstawa i nogi S-u o-go powinny być żelazne, polakiero-wane, aby nie rdzewiały, deska zaś ma być zrobiona z tablicy szklanej, grubej odpowiednio. Stoły takie najsnadniej utrzymać można zawsze w stanie czystości niepokalanej. — Podczas operacyi kładzie się na szkło kilka podkładów płóciennych, wyjałowionych, w kilkoro złożonych, aby chory nie leżał zbyt twardo; pod głowę podsuwa mu się poduszkę klinowatą, płócienną, twardo wypchaną sianem, wyja-łowionąjrównież (por. Wy j a ł o w i a n i e). Gdyby zaszła potrzeba nadania choremu postawy odbiegającej od położenia poziomego, łatwo to zrobić można za pomocą poduszek i wałków, rozumie się samo przez się, że wyjałowionych. S-yJO-e wszystkie, zaopatrzone w mechanizmy sztuczne, aczkolwiek dla operującego nieraz bardzo dogodne, są zbyteczne, a nadto posiadają tę wadę, że zwykle bardzo trudno utrzymać je w czystości wymaganej przez chirurgię współczesną.—Jeżeli chirurg jest zmuszony o-perować w domu prywatnym, wybrać sobie musi do tego stół o ile można wąski, a przy-tem dość długi, podwyższyć go można, podkładając pod nogi jego cegły. Rozumie się samo przez się, że stół taki przed operacyą należy oczyścić starannie i omyć płynem odkażającym. Gdyby się stół odpowiedni nie znalazł, trzeba się obyć bez niego i w razach nie cierpiących zwłoki operować na łóżku lub na sofie jakiejkolwiek.

Operae oznacza pracę, usługi, mihn. usługi niewolników i wyzwolonych {libertin}). Patron (patronus), wyzwalając niewolnika, zastrzegał sobie często różne prawa i dary {dona et mu-nera), a mianowicie usługi, które były albo officiales, usługi osobiste, honorowe, gdy np. wyzwolony pełnił obowiązki nauczyciela dzieci patrona albo załatwiał jego .sprawy w charakterze sekretarza {ab ' epistoł is) lub pełnomocnika {procurator), albo usługi zwane fabriles, techniczne, polegające na wykonywaniu jakiegoś rzemiosła lub sztuki. Prawo domagania się pierwszych {officiales) ustawało z śmiercią patrona, prawo domagania się drugich (fabriles) przechodziło na dziedziców patrona {ad here-dem patroni transeunt). Patronowi służyła skarga zwana actio lub petitio oper ar am. Wsze-lawo miał patron skargę tylko wtedy, jeżeli zobowiązanie się do usług w formie stypulacyi nastąpiło albo przysięgą stwierdzone zostało (Dig. XXXVIII 1, 5, 7). Gdy wskutek powyższych zastrzeżeń często znacznie obciążano wyzwolonych, gdy nie rzadko całą ich siłę roboczą wyzyskiwano, przeto udzielił pretor Kati-lius (w VII w. a. u. c.) wyzwolonemu w razie zbytnich obciążeń przeciw skardze patrona exceptio onerandae Ubertatis causa. Według

A Pol.

ustawy lex Julia et Papia Poppaea (z czasów ₍ ze szkodą sąsiada przedsięwziętego. Wezwa-Augusta) jest wolnym od wszelkich operae wy- , nie to zwało się: operis novi nuntiatio. Wzbra-zwolony [libertus), jeśli miał dwoje dzieci pod niający ten środek powinien być użyty wobec swoją władzą (patria) lub jedno dziecię pięcio- I rzeczy czyli, jak źródła orzekają: in re prae-letnie (Dig. XXXVIII 1,37 pr.). — Szczegółowe senti. Jeżeli strona zawezwana żądaniu wzy-warunki najmu prac, robót, usług określa w pra- wającego zadosyć nie uczyniła, służy temu wie rzymskiem umowa locatio-conductio opera-rum, przyczem odróżniano t. zw. operae illiberales, locari solitae, usługi rzemieślnicze, niższe posługi z wynagrodzeniem pieniężnem (merces) i operae liber al es, usługi wyzwolone, umiejętne, których wartość nie da się zawsze ściśle określić i ocenić, jak np. usługi lekarza, nauczyciela, adwokata, faktora (proxe-neta), pośrednika przy zawieraniu interesu kupieckiego, miernika (mensor).    Do podobnych VIIi, 1900 r.).

usług prawo rzymskie nie stosowało zasad kontraktu najmu. Cyceron powiada (de offi-ciis I c 42, 150): illiberales etsordidi ąuaestus mercenariorum. omniumąue, quorum operae, non artes emuntur. Wreszcie zna prawo rzymskie służebność używania prac niewolnika, t. zw. operae servorum. Nabywca rzeczonej służebności może niewolnika cudzego używać do prac [operae), dd których tenże jest zdolny i przeznaczony, może go także, jak się na to później prawnicy zgodzili, wynająć. Służebność operarum powstawała zwykle z rozporządzeń o-statniej woli.

Operculina d’Orb., rodzaj Otwornic (ob. P'o-raminifera) z rodziny Numrmditidae (ob. Numu-lity); są to pierwotniaki kopalne, których wapienny skielet ma kształt spłaszczonej tarczy o 3—6 spiralnych Zawojach; po raz pierwszy występuje rodzaj ów w epoce kredowej; wybitnego rozwoju, jak i wielu innych rodzajów wyżej uorganizowanych, O. dosięga w trzeciorzędzie; należy do form Otwornic większych, żyje w niewielkich głębiach w pobliżu brzegów i tu wytwarza osady (organizmy skałotwór-cze); wo;óle jednak rodzaj ten jest dość rzadki i spotyka się w ilości niewielkiej, w skałach, wapniakach, marglach, piaskowcach i w kredzie. Wymienić można gatunek O. complanata Defranee na wybrzeżach Filipińskich.

T. P.

St. Miu.

Operetka, mała opera, zwykle komiczna, w której śpiew, utrzymany w lekkim nastroju, małych formach i rytmach, najczęściej tanecznych, przeplatają dyalogi deklamowane osób działających na scenie. W tym rodzaju opery odznaczyli się: Offenbach, Lecocq, Jan Strauss, Suppe, Audran i kilku innych.

Operis novi nuntiatio zowie się w prawie rzymskiem wezwanie albo skarga przeciw-. ko temu, kto zaprowadza zmiany na gruncie, np. dzieło jakie na nim buduje [opus facit), lub dzieło istniejące niszczy, a zmiany te przynoszą szkodę gruntowi sąsiedzkiemu. Właściciel tego gruntu, również wieczysty dzierżawca, może wezwać stronę przeciwną do zaniechania [ius prohibendi) nowego rzeczy porządku

ostatniemu t. zw. interdictum demolitorium o zniesienie dzieła (budowli) po wezwaniu wystawionego z właściwemi wynagrodzenia skutkami. Zasady powyższego środka . prawnego polegają na edykcie miejskiego pretora [praetor urbanus). Nowy kodeks niemiecki (B. G. B.) nie zna tej skargi. Por. Wolff „Zur Lehre von der novi operis nuntiatio“ (Getynga. Diss.

1891); Windscheid „Pandekten“§ 466 (wyd.

t. r>.

Operment, minerał, ob. A u r y p i g m e n t. Opeskie starostwo niegrodowe, mieściło się w w-dztwie Wileńskiem, powiecie Brasławskim, dziś nowoaleksandrowskim. Podług spisów pod-skarbińskich z r. 1569 zaliczało się wówczas do dóbr stołowych królewskich, następnie zamienione na st-wo,₍ obejmowało dobra Opsa i wójtostwo kupczelskie z przyległościami, które w r. 1766 posiadał hr. Manuzzi, opłacając zeń kwarty złp. 4 409. Na sejmie z r. 1773 — 75 Stany Rzplitej nadały toż starostwo w emfiteutyczne posiadanie Mikołajowi hr. Manuzzi. Na tymże sejmie, z powodu licznych sporów o granice tego starostwa, wyznaczono także, oddzielną komisyę dla ostatecznego ich oznaczenia. — „Enc. Org.“.

Opęciny, ob. Pęc a.

Opętańczy obłąd [Demonomania, Delirium religiosum), jak wskazuje już sama nazwa, jest to obłęd, wypowiadający się jako t. zw. opętanie przez złych duchów. — Podług nowoczesnej klasyfikacyi chorób umysłowych obłęd ten nie jest samoistną jednostką kliniczną.— Bredzenia mające treść O-a przez dyabłów spotykamy najczęściej w histeryi, następnie w melancholii, katatonii (ob.) i obłąkaniu pierwo-tnem [Paranoia religiosa). W treści bredzenia melancholików czasami odnajduje się takie zdania: „jam przeklęty przez Boga; jam piekło samo; zły duch przebywa we mnie“. Me-lancholicy nieraz też dowodzą, że są roznosi-cielami nieszczęścia, że samo ich dotknięcie lub spojrzenie, a nawet sama już ich obecność może jakoby przynosić chorobę, zarazę, śmierć lub jakieś inne skutki okropne, tak osobom poszczególnym jak i tłumom całym, całym miejscowościom i całej ludności. — Do niedorzecznych idei wkrótce, lub jednocześnie, przyłączają się omamy zmysłów. Wówczas chory wygłasza różne proroctwa, odebrane rzekomo z nieba lubpiekła, a zapowiadające wielkie nieszczęścia. Rozmawia z dyabłami lub aniołami, którzy występują przed melancholikiem w roli zwiastunów lub mścicieli. Czują wreszcie zapach siarki, smoły, prażonego ciała—słowem, czują piekło. Pod wpływem tak strasznych i

na

przykrych przywidzeń chory wpada w szał. Podczas napadu szaleństwa z wyrazem jakby przerażenia, rozpaczy lub okrucieństwa, rzuca się on na ludzi lub na przedmioty otaczającego, niwecząc wszystko, co mu wpadnie w ręce. Dalej, obłąkaniec często zjawia się przed nami jako apostoł, zesłany dla zwrócenia ludzkości na drogę prawdy, lub znowu jako krzewiciel religii nowej, najdoskonalszej, niestety, na drodze swej wizyonarskiej spotyka przeszkody ze strony złych ludzi, duchów różnych, wreszcie dyabłów. — Do idei niedorzecznych dołączają się zwykle przywidzenia treści odpowiedniej; chory coraz więcej utwierdza się w swem rzekomo wielkiem posłannictwie. I znowui przed oczyma widza może rozegrać się więcej lub mniej udatny obraz opętania przez szatana. Wreszcie napad hysteryczuy chorej cierpiącej „wielką hysteryę“ (grande hystérie) jest dla poruszonej sprawy nadzwyczaj pouczający. Opiszemy go tutaj. Chora naraz jakoś czuje się źle, jest całkiem zmieniona, jakpś nieswoja. Wspomnienia całkowicie opanowują uwagę chorej, Chora rozdrażnia się i jest melancholijna. Występują przywidzenia, przeważnie przykrej treści: pająki, szczury, obrzydliwe gady zbliżają się do niej, Przychodzi wreszcie w stan najwyższego podrażnienia: chora rwie na sobie ubranie, gryzie ciało, rozdrapuje piersi, twarz, rwie włosy, wydaje głosy przeraźliwe, wyje jak zwierzę dzikie. Zrywa się, wykonywając różne ruchy ciałem z siłą gwałtowną. Wybiega nieraz w bieliźnie lub bez niej nawet na ulicę—niezależnie od stanu pogody. — Owładnięta już teraz całkowicie przywidzeniami, żyje ich treścią, odtwarzając ruchami ciała, gestami, mimiką — ich zawartość. Wówczas nieraz hy-steryczka oświadcza zebranemu tłumowi, że jest opętaną przez dyabła, przemawia w jego imieniu, wymyśla w najokropniejszy sposób. Najskromniejsze panny, częstokroć zakonnice z klasztorów lżą ostatniemi wyrazami Matką Boską, Pana Jezusa, Świętych—obnażają swoje narządy płciowe, wykonując przytem ruchy lubieżne biodrami.—Często również chore podczas takiego napadu zwymiotowują-różne rzeczy niezwykłe. Tak, naprzykład znajdowano w wymiocinach ich: igły, szpulki, nożyczki, widelce, uoże, żaby, jaszczurki, liszki. Naturalnie, wszystko to było w swoim czasie połknięte przez chorą. Wrażenie takiego napadu liysterycznego na tłum jest olbrzymie; to też często ta lub owa osoba wrażliwsza z tłumu zaraża się; powstają nowe napady wśród obecny ch*, rośnie panika; tłum rozgorączkowa-ny, podniecony do najwyższego stopnia z rozbudzoną żywo wyobraźnią religijną wytwarza całe epidemie obłędu demonicznego, a właściwie hysteryi. Szczególnie straszne i wielkie szerzenie się nagminne O-u o-go zdarzało się między wiekiem XII a XVII. Były to czasy, jak wiadomo, największego napięcia religijne

go (Wojny Krzyżowe, religijne), dalej był to okres rozkwitu magii, zabobonów i przesądów, nakoniec były to czasy oświaty małej i nieznacznego rozwoju nauk przyrodniczych. Wyczekiwanie końca świata, pojawienia się komety łub innych zjawisk przyrody, niepojętych jeszcze dla umysłu średniowiecznego — wszystko to nadzwyczaj podniecająco działało na nieoświecone, biedne, podniecone religijnie społeczeństwo średniowieczne. Nadomiar złego duchowieństwo, a także inteligencya świecka ówczesna, zaczęły upatrywać w O-e o-ym — wpływ uroku, rzuconego na osoby opętane — przez czarownice, to jest osoby pozostające, jakoby w bliskim stosunku z dyabłami. Rozpoczęły się więc procesy i mnóstwo najczęściej zupełnie niewinnych ludzi za swe rzekomo szatańskie praktyki zginęło na stosach, jako ofiary całopalne ciemnoty średniowiecznej. Między spalonymi byli i księża, spowiednicy zakonnic, które podczas napadu opętania liysterycznego przez dyabła podały ich nazwiska: Gaufrydy z Marsylii, Urban Grandier, w Rouen—klasztor w Bouviers — dvaj księża i t. d. Lekarstwo °to jednak okazało się bezsilnem. Pomimo płonących naokoło stosów opętanie nagminne szerzyło się dalej. Nie pomogły również egzorcyzmy kościelne, gdyż wskutek uroczystego publicznego postępowania z chorymi nastrój tłumu się potęgował; spostrzegano nowe napady powstałe w kościele podczas takich obrzędów. Ostatnie wybuchy nagminne opętania zdarzyły się w Sabau-dyi, krainie górskiej, bardzo biednej i ciemnej w latach 1861 i 1881. Ludność tamtejsza jest mało oświecona, zabobonna. Małżeństwa zawierane tam bywają między krewnymi; wskutek tego powstaje cielesne i duchowe zwyrodnienie, zwykły tu objaw. -Zaczęło się od napadu liysterycznego u jednej młodej dziewczyny. Wrażenie napadu hysteryi na jej rówieśniczki było tak silne, iż zaraz kilka innych dostało napadów takich samych. Ludność zabobonna, nadzwyczaj podniecona religijnie, widząc napady, podczas których przedtem skromne dziewczęta zachowywały się nadzwyczaj nieobyczaj-nie, lżyły wyrazami ostatniemi, zaczęła przebąkiwać, że to musi być coś dyabelskiego, że to koniecznie opętanie. Księża miejscowi wzięli sprawę poważnie, i rozpoczęły się egzorcyzmy. Sprawa jednak nie tylko się od tego nie polepszyła, ale nawet znacznie pogorszyła. Opętanie przez dyabła otrzymało niejako potwierdzenie duchowieństwa. Dopiero wdała się w to władza świecka; chorych usunięto, egzor-cyzmów zabroniono, miejscowość opasano wojskiem; dopiero wtedy O. ustąpiło. , Niemniej ważny przykład zachwytu hysterycznego dotyczy belgijki, Ludwiki Lateau. Wprawdzie tutaj chora owładnięta była, nie dyabelskośeią, lecz naodwrót boskością. Lud okoliczny uważał ją za świętą. Otóż Lateau tak się cała oddała rozpamiętywaniu Męki Pańskiej, iż na miejscach pięciu ian Jezusa Chrystusa wytworzyły się u niej piętna Męki Pańskiej— wysięki krwi. Podczas napadów zachwytu, które bywały co piątek, odtwarzał się przed oczyma widza cały obraz Męki Krzyżowej Chrystusa. Opis zachwytu jest następujący: Ludwika Lateau naraz przestaje mówić; oczy stanęły słupem. Podczps kilku godzin znajduje się ona w tym stanie, wyrażającym pogrążenie w myślach najgłębsze. Blisko do godziny drugiej Ludwika pochyla głowę, podnosi się zwolna i pada twarzą na ziemię. Leży na piersiach, jak długa; z twarzą przechyloną na ramię lewe. Oczy ma przymknięte, usta nawpół otwarte, nogi wyciągnięte. Po

2-giej godzinie nagle porusza całem ciałem; ramiona rozkładają się jakby na krzyżu; noga prawa zakłada się na lewą. W położeniu takiem Lateau przebywa do godziny 5-ej. Wówczas-to nastaje scena straszna. Ręce bezwiednie opadają nadół, wzdłuż ciała; głowa obwisa na piersi; oczy zamykają się; twarz trupio-blada pokrywa się potem zimnym; ręce chłodne; tętno ledwie wyczuć można; słychać rzężenie w piersiach, jak u konającego. Stan taki trwa blisko kwadrans, poezem ciepło stopniowo wraca: tętno uderza silniej; policzki odzyskują swój odcień pierwotny. Kilka minut jeszcze widzi się w twarzy wyraz zachwytu. I tutaj zdarzył się napad hysteryi z przywidzeniami treści religijnej, w danym razie Męki Pańskiej (ob. Stygmatyzaeya). Tutaj rówmież trzeba dodać, iż napady hysteryi w połowie wieku XIX były punktem wyjścia dla całego spirytyz mu (ob.) nowoczesnego, jak również i to, że więcej lub mniej wybitne napady hysteryczne różnych medyówfob.) ugruntowały wiarę w możność porozumiewania się ludzi z duchami. — Wszystko to, co zostało i jest zabobonnego i przesądnego w nas, w razie naruszenia równowagi ducha wyłania się na wierzch, narzucając się otoczeniu jako opętanie lub coś nadprzyrodzonego, niecąc zarazem strach paniczny, tern większy, im więcej przesądów i pozostałości zabobonów różnych wsiąkło w duszę zbiorową tłumu otaczającego. A zatem, żeby gruntownie zoryentować się w objawie O-u o-go, żeby zrozumieć należycie to rozbujanie się fantazyi, opętanie wreszcie przez tych lub innych demonów, konieczne jest choć pokrótce zastanowić się nad tern, jakie są nasze pojęcia o d y ab le (ob.), jak szeroko i głęboko zakorzeniły się w duszach. Zastanowienie się jest bardzo ważne dla wytłómaczenia sobie zaraźliwości tego obłędu. Wiara w duchy, niepodległe prawom przyrody, istniała wśród ludów wszystkich i sięga czasów najdawniejszych. Już Asyryjczycy dzielili duchów na dobrych i złych, życzliwych ludziom i szkodliwych. To samo spotykamy wszędzie, zarówno u ludów pierwotnych jak i na wyższych szczeblach rozwoju społecznego. Teologia chr-seściańska, jak wiadomo, przyjmuje'również istnienie piekła z lucyperenrna czele. O duszę chrześcianina toczy się zawzięta walka między dyabłem i aniołem stróżem. Przy nawracaniu pogan misyonarze chrześciań-scy pozostawiali im częstokroć wiarę w istnienie ich bogów, oświadczając tylko, iż bogowie pogańscy to złe duchy znacznie słabsze i wrogie wielkiemu, potężnemu, dobremu Bogu chrze-ściańskiemu. Wiara więc w duchy, jak widzimy, jest powszechną. Również głęboką i powszechną jest wiara w możność nawiązania stosunków bliższych z duchami, więc i z dya-błarni. Stosunek był nieraz tak bliski, iż ua-przykład przypisywano czarownicom, że spół-kują z dyabłami. Wreszcie istnieje mniemanie ogólne, iż człowiek jeden drugiemu sposobem nadprzyrodzonym, t. j. posiłkując się dyabłami, zaszkodzić może na zdrowiu, lub majątku: gu-ślarzom, czy też czarownicom zarzucano zarazy, pożary, nieurodzaje, wylewy rzek, grady i inne klęski żywiołowe. — Wśród ludu naszego jeszcze i dziś pewną aureolą dyabelskości otoczony jest zawód owczarza, kowala, pastucha. Uroki i ich odczynianie są jeszcze na porządku dziennym. Powróz po wisielcu uchodzi nieraz za bardzo pomocny. O duchach pokutujących niema i co wspominać znana to rzecz, każda baba stara na wsi widziała lub słyszała je w swem życiu kilkakrotnie. Jednem słowem: drzemie w ludzie w stanie energii ukrytej ogromna moc duchów i dyabłów, a trzeba tylko iskry jakiejś pod postacią komety lub jakiegoś innego niezrozumiałego dla nich zjawiska, żeby to wszystko ożyło, ucieleśniło się za pomocą napadu hysterycznego. Co się tyczy inteligencyi naszej, toi ona jest niemniej zabobonną od ludu; wszak od dzieciństwa niańki nasze opowiadają nam o różnych nadzwyczajnościach; umysł dziecka jest bardzo wrażliwy a wyobraźnia nadzwyczaj bujna. Zresztą inteligencya na swój sposób wchodzi w porozumiewanie się z duchami—zajmuje się spirytyzm em(ob.). Tutaj dzieją się też różne nadzwyczajności. Trzeba widzieć to straszne napięcie nerwowe, rozgorączkowane, rozpalone twarze, które pragną pojawienia się ducha, żeby zrozumieć jaką wartość krytyczną posiadają opinie takich osobników.—Z biegiem jednak czasu, w miarę coraz większego rozwoju nauk przyrodniczych, ilość zjawisk nadprzyrodzonych coraz więcej maleje, znajdując dla siebie wyjaśnienie dostateczne za pomocą fizyki lub chemii. Jednocześnie zmysł krytyczny ludzi, coraz bardziej zaostrzany wiedzą znacznie sceptyczniej bierze się do oceny różnych rzeczy nadprzyrodzonych. Tern chyba objaśnić można, iż obłędy religijne, czy też dyabelskie—nagminnie już nie zdarzają się teraz. Dewotki, bigotki uległe O-mu o-wi to są przeważnie nieliczne jednostki i zresztą są to formy stosunkowo niewinne. — Literatura

przedmiotu: A. Lehmann „Aberglaube und Zauberei von den ältesten Zeiten an bis in

vue

18951.

die Gegenwart“ (przekład niemiecki Peterson Stutgart 1898); „Hexenprozesse und Geistesstörung. Psychiatrische Untersuchungen von D-r Otto Suel“ (Monachium 1891); „Ueber den Begriff der Hysterie und andere Vorwürfe, vorwiegend psychologischer Art“ von Möbius „Neurologische Beiträge“ zeszyt 1, Lipsk 1894); Charcot „Oevres complètes“ (Paryż 1886); tenże „Leçons du Mardi à la Salpêtrière“ (tamże 1888); Richer „Etude clinique sur la grande hystérie ou hystéro-épilep-sie“ (wyd. 2-e, Paryż 1885); Pitres „Leçons clinique sur l’hysterie et l’hypnotisme“ (Paryż 1891); Gilles de la Tourette „Traité clinique et théraupetique de l’hystérie“ (Paryż 1891, w przekładzie polskim w „Odczytach klinicznych“ „Gazety lek.“ serya V JM® 50—52, sery a VIII N® 85 —87 i 90-92); R. Pląskow-ski „PsychiatFya“ (Warszawa cz. I 1858, cz. II

1884); H. G. Kaarsberg „Le satanisme, la possesion et la magie noire d’un point de scientifique et médical“ (Kopenhaga

D-r K. S

Opętanie, w okresie pierwotnym wszelkie stany nienormalne ducha, a więc zarówno napady epileptyczne , obłędy, jak i stany hy-pnotyczne, wybuchy cerebracyi żywiołowej itd., uchodzą za dzieło potęg nadprzyrodzonych, które obrały sobie za miejsce pobytu, czasowe lub stałe, ciało danej osoby. Temi potęgami mogą być nietylko siły nadprzyrodzone antro-pomorfiezne, tj. występujące w postaci ludzkiej, ale także zoomorficzne, tj. zwierzęciokształtne,— siły zarówno dobroczynne, jak i złoczynne. Obrzędy i ceremonie ówczesne mają wiele wspólnego ze spirytyzmem nowoczesnym i właściwie są jego postacią pierwotną, zarodkową: jak w każdem kółku spirytystycznem istnieje medyuin, tj. osobistość, dzięki swoim właściwościom duchowym zdolna wpadać w stany osobliwe ducha, podczas których podlega cerebracyi żywiołowej, tak samo misterya pierwotne, proroctwa itd. użytkują z pokrewnych o-sobników, same zaś stany owe uchodzą za objawy nawiedzenia przez duchy, za O-e. Parę opisów uprzytomni najlepiej rzecz samą. „Kiedy zaczyna on proroctwa swoje — opowiada Mariner o pewnym wróżbicie na archipelagu Tonga, — robi to najpierw z cicha i zmienionym tonem, głos jego nabiera mocy dopiero później. Wygłasza rady, zawsze przemawiając w pierwszej osobie, jak gdyby odzywał się sam bożek. Zwykle nie doświadcza wyraźnego wzruszenia, niekiedy jednak bywa mocno podniecony i całe jego jestestwo świadczy o emocyi duchowej, pot występuje na czoło, usta jego zczerniałe drgają konwulsyjnie, łzy potokiem płyną z oczu, piersi oddychają silnie“. W liczbie nawiedzionych wyspiarzy, podczas pobytu Marinera na arch. Tonga, znajdował się także syn króla. Nie umiał on opisać swego stanu podczas zejścia duchów, tylko tyle zdołał powiedzieć, że czuł się wtedy jak gdyby był skąpany w czemś gorącem, bez siły i woli, bez własnej jaźni. Umysł jego należał namczas jakby do kogoś innego; myśli zwracały się ku obcym a niezwykłym przedmiotom. To duch króla Tugu-Agu wstępował w jego ciało. Pytany: skąd wie o tern?—odpowiadał niechętnie: „głupie pytanie! jakim sposobem mogę komuś wytłómaczyć, skąd to wiem? Czuję to i wiem sam z siebie, rozum mi powiada, że jest to król Tugu Agu“. Williams podaje opis jeszcze bardziej znamienuy nawiedzenia, dotyczący wróżbitów fidżyjskich. Medyuin siada na ziemi i zapada w stan bezwładności, po paru minutach zaczyna drżeć ca-łem ciałem, lekki kurcz wykrzywia twarz jego i członki. Dreszcze wzrastają w mocy swojej, aż wreszcie dosięgają takiego napięcia, że wróżbita drży jak gdyby w paroksyźmie febry najsilniejszej; spazmom towarzyszą niekiedy szlochania, żyły nabrzmiewają, obieg krwi i puls są przyśpieszone. Duch nawiedza kapłana, który zaczyna odpowiadać na zadawane pytania; oczy wychodzą na wierzch, wargi są żółto-czarne, oddech ciężki, pot występuje na całem ciele, łzy wydobywają się z oczu. Pokrewny wreszcie opis podaje A. B. Ellis z okolic Nigru. „Po pewnym czasie jeden z kapłanów który dotychczas siedział spokojnie, zaczął trząść się i zawracać oczy. Któryś z bogów wstępował w niego... Dreszcze wzmagały się i niebawem doszły takiej mocy, jak w najsilniejszym ataku konwulsyi. Zdawało się, jakby każdy organ ciała rzucał się: głowa, ramiona, nogi, mięśnie kadłuba i piersi kurczyły się spazmatycznie, nieco piany wystąpiło na U3ta. Z otwartemi wargami i wywieszonym językiem oraz oczyma dziko zawracającemi się, w siedzącej postawie i wśród dreszczów nieustających znalazł się w pośrodku koła. Tam rzucał się, wyciągając ręce nad głową. Dreszcz ustał. Zamknął oczy, wywiesił jeżyk i chodził niepewnym krokiem Zawołał głosem nieswo-im: przyszedłem, nazywam się tak a tak“. Powyższe objawy nawiedzenia są nieodłączne od spełniania cżynności wróżbickich, szamańskich i t. d. Obok nich istnieje opętanie, kiedy duch nawiedza pospolitych śmiertelników i męczy.— O. w tym okresie jest objawem codziennym, powszechnym, jest koniecznym wytworem ówczesnego pojmowania przyrody i jej sił. Zwykle bywa osobiste, tj. ludzie ulegają opętaniu lub nawiedzeniu jeden niezależnie od innych, przyczem odpowiednio do stanów ducha, trwałości ich lub cza-sowości, treści wygłaszanej itd. uważa się je za dzieło dobrych lub złoczynnych potęg; granica jednak to bywa bardzo chwiejna. Zdarzają się jednak i opętania tłumne. Król ma-dagaskarski Radama wpuszczał chętnie Euro-

czące

i organa jego. Tego gwałtownego działania ciemności dwojaki rozróżnia się rodzaj

Du-

pejczyków w granice swojego państwa. Ale znaczny odłam ludności był z tego niezadowolony, kobiety zaczęły miewać halucynacye, w których przodkowie króla nawoływali do wypędzenia cudzoziemców. Niebawem pojawili się opętani prorocy, dokoło nich zaczęły zbierać się tłumy i ulegać równie obłędowi opętańczemu, aż wreszcie gromada dwóch tysięcy opętanych ruszyła ku rezydencyi monarszej. —Szczegóły ob. Medya, Mistycyzm, Prorocy i stany prorockie, Szamani, Tęomania, Wiłkołactwo, Wiedźmy, Wróżbici, Spirytyzm. Co do opętań historycznych: Kon wuls y oniści św. Medarda, Święci ceweńscy, Opętańczy obłęd. Literatura pod wymienionemi artykułami, a nadto Calme il „Dela folie considérée sous le point de vue pathologique, philosophique, historique et judiciaire“ (Paryż 1845, 2 tomy); O. Stoll „Suggestion und Hypnotismus in der Völker - Psychologie“ (wyd. I Lipsk 1894);

L. K r z y w ic ki „Cerebracya żywiołowa. Przyczynek do psychologii spirytyzmu“ (Warszawa

1898), wreszcie roczniki towarzystwa psychologicznego londyńskiego („Proceedings of Society for Psychical Researches“).    L- K-

Opętanie (według nauki Kościoła katolickiego), nadzwyczajna, z dopuszczenia Bożego, władza czarta nad fizyczną stroną człowieka, skutkiem której objawia się w tym człowieku, bądź habitualnie, bądź aktualnie, gwałtowne i drę-działanie czarta na czynności, władze mocy

czyli stopień: opętanie -- possessio, i obsiada-nie — obsessio. W obsiadaniu czyli obsessyi — która się także zowie circumsessio — moc szatana w słabym stopniu się objawia; wywiera tu wpływ swój jakoby tylko zewnętrznie i w pewnych tylko czynnościach i chwilach, bez wewnętrznego posiadania. We właściwem zaś O-u — possessio, insessio — zły duch habitualnie ma mieszkanie swoje w fizycznej sferze istoty ludzkiej, opanowuje organa zmysłowe i niższe władze duszy, i w różny sposób znęca się nad ofiarą swoją. W ciele mieszka czart, w sposób określony — modo definitivo—i tylko jako czynnik poruszający, a bynajmniej nie w taki sposób, w jaki dusza mieszka w ciele, to jest, jako forma onegoż żywotna. W języku kościelnym ludzie temu stanowi podlegli zowią się energumeni, demoniacy, ar-reptitii, niekiedy i maleficiati. W pierwszych wiekach istniała osobna karność, czyli ustawa dla energumenów, tak samo stałemi przepisami określona jak i karność pokuty publicznej. Skąpe, jakie się o tej ustawie przechowały, wiadomości najdokładniej za Morin’em zebrali: Bin ter im „Denkwürdigkeiten“ (VII, 2, 180 — 308) i G er bert „Liturgia allemannica“ (II et III, disq. 7, 1 et 2). Główne jej przepisy były następujące: Energumeni (ochrzczeni za-

Wielka Encykl. Eowsz. Ilustr. Zesz. 38» Ser. II. Tom V.

równo jak i katechumeni) oddani byli pod kierunek egzorcysty, który na wstępie egzaminował ich i, zapisawszy ich imiona, przyjmował, czyniąc na nich znak krzyża. Wszyscy mieli wyznaczone sobie osobne miejsce w kościele, albo, którzy podlegali szaleństwu, za kościołem (stąd nazwa ich: ^ei(AaCó[ievoŁ, Mentantes, zimujący). Mieszkanie częstokroć mięli wspólne w oddzielnym domu; żywność odpowiednio była dobrana, post ścisły, ćwiczenia ascetyczne, niekiedy nawet i kary cielesne. Na równi z jawnogrzesznikami (Sobór ancyrański w] 17-ym kanonie swoim stawia ich w jednym rzędzie z sodomitami i trędowatymi) poczytywali się za wyłączonych ze społeczności kościelnej. W Najświętszej Ofierze i w Sakramentach (wyjąwszy przypadek grożącej śmierci) zrazu był im wzbroniony udział; rychło jednak Kościół Rzymski przyjął w tym względzie łagodniejszy obyczaj; w późniejszym czasie używano nawet właśnie Sakramentu Pokuty i Komunii jako środków ku pewniejszemu uleczeniu, chowny podlegający temu cierpieniu stawał się irregularis. Jeszcze i po uzdrowieniu, e-nergumeni pozostawali jakiś czas pod kierunkiem egzorcysty, bądź dla przekonania się o zupełnem ich uleczeniu, bądź dla zapobieżenia recydywie. Wyzwolenie spełniało się za pomocą egzorcyzmu, bądź sposobem bardziej prywatnym, bądź też w formie urzędowej i u-roczystej. Pierwszy z tych dwu sposobów mógł się odbywać w miejscu i w czasie dowolnym (nigdy jednak podczas nabożeństwa); obrzędu dopełniał albo sam egzorcysta, albo też który z wiernych, szczególnie wyposażony w dary nadprzyrodzone. Uroczysty egzorcyzm mógł być sprawowany tylko przez biskupa, albo przez upoważnionego z ręki biskupiej kapłana: odbywał się w asystencyi kleru, po u-kończeniu Mszy katachumenów. Obrzęd rozpoczynał się od wspólnej modlitwy za mającymi dostąpić wyzwolenia; potem następowało włożenie rąk, znaczenie znakiem krzyża, pokropienie wodą święconą i odmówienie słów egzor-cyzmowych. W bliższych i pomniejszych szczegółach karność ta w różnych kościołach różnie się wyrobiła. Ustała, zdaniem Morina, razem z karnością pokuty publicznej. Najdłużej u-trzymała się w kościele hiszpańskim.—Zasady dziś obowiązując© w postępowaniu z O-mi krótko i treściwie określa Rytuał rzymski (De exoreisandis obsessis a dae-monibus); w końcu jednak po bliższe objaśnienie odsyła do autorów wiarogodnych. Ostrzega Rytuał rzymski, iż „nie należy w danym razie przypuszczać na lekko O-a od czarta; potrzeba zatem dokładnej znajomości oznak, służących do osądzenia, czy dane indywiduum jest rzeczywiście opętane, czy też tylko cierpi na melancholię lub inną chorobę“. „Prowadzenie albo rozumienie dłuższych rozmów w języku obcym i O-nemu nieznanym; oznajmienie rze-

Öpheltes, ob. H y p s i p y 1 e.

Opłlidera, rodzaj owadów łuskoskrzydłych czyli motyli (Lepi dopt er a), z rodziny Noctueli-dae. Wybitną cechę motyli tego rodzaju stanowi budowa trąbki, która nie jest giętka, lecz sztywna, przystosowana do nakłówania. Motyle te zamieszkują kraje międzyzwrotniko-we. Najpospolitszy gatunek Ophidera fułloni-ca, którego szerokość wynosi 120 mm., przedziurawia skórki pomarańczy, z których wysysa sok.

St Min.

St, Min.

czy ukrytych albo w miejscu odległem się dziejących; dowody zdoluości albo siły, przewyższających zgoła wiek O-nego, albo zwykły porządek natury i inne tem podobne“. Ferraris i Brognoli te jeszcze znaki przytaczają jako również niewątpliwe: dawanie odpowiedzi na pytania w myśli tylko zadane, albo spełnianie takichże rozkazów; pewne objawy, skutkiem egzorcyzmu wstępnego (exoreismus probations) się ukazujące, a niedające się wytłómaczyó w sposób przyrodzony, np. nagłe, na rozkaz, nabrzmienie jakiej części ciała, i również na-igły powrót onejże do stanu normalnego. Są nne znaki mniej pewne, i wówczas tylko, gdy kilka ich razem się zejdzie, stanowczo na nich polegać można; mianowicie, gdy człowiek, skądinąd dobry, doznaje niepojętych a gwałtownych uczuć nienawiści do rzeczy świętych, do ludzi Bogu poświęconych, albo do osób mu bliskich i najdroższych; gdy człowiek, skądinąd zdrowy i nieobłąkany, ma ^zmysły przepełnione hallucynacyami i wyobraźnię najsprośniejszemi i przerażającemi wyobrażeniami, gdy stanie się niezdolnym modlić się, wymówić słowo święte, rzeczy świętych, np. relikwij, znaku krzyża, używać; gdy w człowieku czystego serca i dobrych obyczajów nagle i z niepowstrzymaną siłą objawi się upodobanie do wszystkiego złego, wstręt i nienawiść do rzeczy Bożych, szalony popęd do rozpaczy, do kaleczenia siebie, do samobójstwa. Są także pewne przypadłości fizyczne, które mniej-więcej na pewno zdradzają obecność czarta, jak oto: nagle zjawiająca się i również nagle ustępująca ślepota lub głuchota, zwłaszcza gdy tego rodzaju objawy następują po użyciu środków duchownych; post nienaturalnie długotrwały, bez upadku na siłach, wstręt do wszelkiego pokarmu i napoju, przy strasznym mimo to głodzie i pragnieniu; bolesne, jakby za przyłożeniem wody lodowatej lub ognia, ściskanie lub palenie w głowie, ustępujące albo i powstające od włożenia rąk albo dotknięcia relikwiami; nienaturalne zrzucanie rzeczy, żadną miarą niemogących służyć za pokarm, jak włosów, szkła, żelaza itp. Jednak Kościół zaznacza, że w tłómacze-niu zjawisk do obsessyi się odnoszących łatwo się omylić, biorąc za sprawę czartowską to, co nieraz bywa tylko skutkiem rozstrojonego systemu nerwowego albo początkiem obłąkania. Do uleczenia rzeczywistego O-a, środki czysto naturalne albo recepty lekarskie bezpośrednio nic pomódz nie zdołają; ponieważ jednak w takim stanie zwykle i ciało jest chore, więc z tego względu dyeta i kuracya lekarska pośrednio mogą się przyczynić do uzdrowienia, albo nawet okazać się zgoła konieczne-mi.§£Lekarską tę kuracyę egzorcysta, według wyraźnego przepisu Rytuału, powinien pozostawić lekarzowi. Bezpośrednio działać tu mogą tylko środki natury duchownej, przedewszyst-kiem egzorcyzmy kościelne. — „Enc. kość.“.

Cz. St.

Opłliderpeton, rodzaj gadów kopalnych, (Amphibia), zaliczonych do grupy Stegocephala, rodziny Aistopoda (Huxley 1867 r.); znaleziono je w pokładach górnych węglowych; długość ciała wynosi ¹/₂ m.; kończyn brak, grzbiet pokryty niewielkiemi łuskami, z kształtu przy-pominającemi „ziarna“ na skórze szagrenowej; na stronie brzusznej łuski wydłużone i wązkie, w okolicy steku przybierają grzebykowatą formę; kręgosłup ze znacznej ilości kręgów—do 100; kręgi amphicoelne ze znacznie rozwiniętemi wyrostkami poprzecznemi. — Znaleziono do 5-ciu gatunków w Czechach, w pokładach permskich (Leias) górnych; opisał je i określił Fritsch.

Ophidia, ob. Węże.

Ophidiidae stanowią rodzinę ryb z rzędu kościstych (Teleostei), Anacanthini. Wszystkie gatunki, których naliczono do 50, posiadają ciało wydłużone walcowate, zaopatrzone w dość dużą płetwę grzbietową; płetwa odbytowa stanowi jakby ciąg dalszy płetwy ogonowej; płetwy brzuszne przeważnie w stadyum zaniku; również u wielu gatunków brak płetw piersiowych. O. są przeważnie gatunkami morgkie-mi. Z wybitniejszych gatunków na wyszczególnienie zasługują: Ammodytes Art.-Tobjak, Fierasfer Cuv:, gatunek nader ciekawy ze względu na sposób zamieszkania, gdyż przedstawia przykład symbiozy ze strzykwami z rodzajów Holothuria i Stichopus-, zamieszkuje w płucach wodnych tych strzykw, gdy dookoła spokojnie wypływa przez stek strzykwy i krąży w pobliżu, spłoszony, napowrót kryje się do wnętrza swego gospodarza; niekiedy przegryza ściankę jego jamy ciała i przebywa w niej; Luci-fnya Cuv.; dalej rodź. Ophidium—Wężowiec lub W ę ż o w n i k, Ophidium barbatum, Brodacz długości 20—30 cm., o srebrzystym połysku płetw z niewielkiemi ciemnemi plamkami, zamieszkuje w morzu Sródziemnem, żywi się rakami i drobnemi rybkami; mięsa jego używa się na pokarm. Oprócz wymienionych należy tu jeszcze kilkanaście gatunków rybek niewielkich, posiadających płetwy piersiowe, zrosłe w jedną płetwę brzuszną, na skórze wargi dolnej gatunki te posiadają 4 długie wąsy.

Ophiobolus jest rodzajem grzyba z pod-gromady workowców—Ascomycetes\ jeden z gatunków tego rodzaju, O. herpotrichus, stał się j w ostatnich czasach nader szkodliwym paso-

St. Min.

Ad. Cz.

Ophioglossum—n asięźrzał, rodzaj paproci należący do rodziny Ophioglossaceae—nasiężrza-łowatych—.zawierający między innemi gatunki:

Ogólnie rozpowszechniony Op>hioglossum vulgatum L. i portugalski Opli. lusitanicum L.

Ophioglossum vulgatum L. (ob. fig. 77) posia- Jedyny gatunek Ophiomorus miliaris bez wyda łodygę podziemną (kłęcze) pionową, koloru raźnej tylnej tarczy; na stronie grzbietowej bronzowego—niegałęziącą się, zaopatrzoną w ko- ciało koloru jasno-kawowego lub miedziano-rzenie. Z dwudzielnej małej pochwy, utworzo- brunatnego, po bokach niebiesko-śzare, na brzu-nej przez resztki zeszłorocznego liścia—wyra- | szńiej białawe: wszystkie łuski z czarniawym

Ad. C*.

rzytem wraz z gat 0. graminis i Leptosphae-ria herpotrichoides żyjącym na pszenicy, a we Francyi na jęczmieniu i życie; jednym ze skutków zarażenia się tym grzybkiem jest łamanie się źdzebeł u roślin zbożowych; ponieważ choroby roślin tych powodowane przez grzyb Opli., są stosunkowo niedawne, pozostaje więc zbadać, jakie warunki sprzyjały epidemicznemu zjawianiu się tej choroby, która, dzięki tym, skądinąd nieszkodliwym, pasorzytom, w czasach ostatnich wpływa dość ujemnie na urodzaje roślin zbożowych (czy warunki te nie zależą od wyczerpywania się gleby, wpływów klimatycznych). W walce z tym grzybkiem stosuje się głębokie i szybko po zbiorach następujące zaorywanie rżysk i dodawanie do ziemi wapna.

OpłliocephahlS rodzaj ryb kościstych (Tele- I ostei) z podrzędu cierniopłetwych (Acanthopteri), : z rodziny Ophiocephalidae. Rodzaj ten obejmuje 25 gatunków, z których najpospolitszy Ophiocephalus punctatus\ płetwa grzbietowa składa się z 29 — 31 promieni, odbytowa z 20 — 22 promieni; w szczęce dolnej z każdej strony znajdują się 3—4 szerokie zęby; ciało i ogon z dwoma rzędami rozmaitego kształtu czarniawych plam; długość 30—50 cm. Spotyka się w Indostanie, a najczęściej na Ceylonie, Cz-St-Ophioglossaceae—n asięźrzałowate, rodź. paproci (Filices-Eusporangiatae), wyróżniająca się tem, że przedrośl ma zawsze podziemną, niezawierającą chlorofilu, i bulwiastą. Łodyga też podziemna, lecz nieścieląca się i długa, jak u innych paproci, a krótsza, niegałęziąca się i pionowa. U większości gatunków tej rodziny tworzy się tylko jeden liść—wymagający dla wykształcenia się 3—4 lat.' Liście dzielą się na dwie części: jedną bezpłodną, lancetowatą i całobrzegą, n Ophioglossum, i zatokowo wrębną u Batrichinm\ drugą zaś zarodnionośuą—u O-um kłosowatą, u Batrychium groniastą. Za-rodnie, pozbawione pierścienia, otwierają się szparkami. Do rodziny tej należą trzy 3 rodzaje: Ophioglossum, Batrychium i Helminto-stychis, zawierające 12 gatunków. O. zjawiają się w kulmie i węglu kamiennym, przyczem ilość rodzajów była wtedy ta sama, gatunków zaś trochę większa (19). Stur zalicza do tej rodziny wydobyte z kulmu Nogyerathia foliosa S t e r n b g. i Rhacopteris paniculifera Stur. Na ziemiach Rzpltej Polskiej obecnie spotyka się Ophioglossum i Batrychium.

sta na 2—30 cm. wysoki liść z długim ogon-kiém, na którym osadzona jest blaszka liściowa rozdzielona na dwie części: bezpłodną, płaską, dość szeroką, lancetowatą, całobrzegą, i zaro-dnionośną — wysoki kłosek. Zarodnie okrągłe,

//i

mm

Fig. 77. Ophioglossum vulgatum.

zebrane w dwa rzędy—otwierają się szparkami. Nąsięźrzał pospolity spotyka się na wilgotnych łąkach, szczególniej leśnych—poje-dyńczo lub w liczniejszych skupieniach—w całej prawie Europie, północnej i południowo-zachodniej Azyi, Australii i Texasie. Zarodnie dojrzewają stosownie do wysokości ponad poziomem morza od maja do sierpnia. Nadziemne części tej roślinki stosowano przedtem p. n. Herba Ophioglossi s. Lancea Christi—przy ranach i opuchnieniach. — Ophioglossum lusita-nicum L., nasiężrzał portugalski, różni się tem od wyżej opisanego Op. vulg., że jest znacznie mniejszy i że bezpłodna część liścia jego jest znacznie węższa. Spotyka się na brzegach Atlantyku w Portugalii; zarodnie dojrzewają w listopadzie, nawet w styczniu. Luerssen uważa go tylko za odmianę Op. vulgatum.

Ophiomorus, rodzaj płazów (Beptilia) z rzędu jaszczurek {Sarnia), podrzędu krótkojęzycz-nych (Brevilinguia), z rodziny Scincoidae. Kończyny słabo wyrażone; jama nosowa znajduje się między dwiema tarczami; powieka dolna dość przezroczysta; brak zębów na podniebieniu; zęby szczękowe tępe, stożkowate, proste.

syę.

K. K-c.

Ophiops, rodzaj płazów (Reptilia) z rzędu j as z c zu rek( Ämria), podrz. wid łat oj ęzy cz-nych (Fissilinguia), z rodziny jaszczurek właściwych (Laeertidae). Brzegi palców nie ząbkowane; kołnierz szyjowy niewyraźny; zamiast powiek kolista fałda pokryta cienkiemi łuskami; na skroniach dość małe tarczki; łuski grzbietowe duże, ułożone dachówkowato; tarcze brzuszne szersze niż dłuższe, leżą w 8 podłużnych rzędach. Sześć gatunków z tego rodzaju zamieszkuje Indye, Persyę, Azyę Mniejszą i południową Europę. Najpospolitszy gatunek Ophiops elegans na stronie grzbietowej koloru oliwkowego lub bronzowego, z czarne-mi plamami i dwiema białawemi podłużnemi liniami z każdej strony; strona brzuszna biaława; długość 13—16 cm., z których ³/₄ przypada na ogon; zamieszkuje Turcyę, Azyę Mniejszą i południową Rossyę.

Ophiorhiza — Węziskręt, v. Wężowy korzeń. Rodzaj roślin z rodziny Rubiaceae ,

(Marzanowate), do którego zalicza się rośliny zielne albo podkrzewy, właściwe pasom gorącym Azyi, o liściach naprzeciwległych, grubych, ogonkowych; kwiaty zebrane w kwiatostany typów: dichasium, monochasium, niekiedy końcowe; poszczególne kwiatki kwiatostanu są: dwupłcio-we albo jednopłciowe (u różnych gatunków); kielich o 5 drobnych działkach; korona lejkowata o 5 rozwartych płatkach, słupek dolny mało rozgałęzione, o liściach okółkowycli (3— dwukomorowy. Owoc — torebka spłaszczona * 4 liście w okółku); liście z kształtów jajowate, z dwóch części, otwierająca się wzdłuż prze- ' na końcach zaostrzone; kwiaty nikłe skupione gródek komorowych. Nasiona są liczne biel- ! w kwiatostanach bocznych; poszczególne kwiat-mowe mięsiste, prawie rogowe. — O. obej- ‘ ki jednopłciowe; kielich 5-cio-działkowy, koro-muje do 45 gatunków. Ze znanych wymię- | na lejkowata 5-cio-płatkowa, pięć krótkich nić należy: 0. mungos (Żmij arka) pospolity pręcików z małemi pylnikami; słupek górny na Ceylonie, Jawie, Sumatrze; korzeń znany ze ¹ z dwu owocolistków (dwukomorowy) o poje-swej goryczy, dlatego też Malajczycy nazywają j dyńczych zalążkach; kwiaty męskie posiadają roślinę żółcią ziemi; jest to Radix Mungos st ¹ dwudziałkowy kielich, koronę zaopatrzoną

sności.

St Min

St. Min.

punkcikiem lub linią po środku; długość ciała 26—32 cm.; długość ogona wynosi prawie połowę; zamieszkuje Grecyę i południową Ros-

GV: St.

Ophion, sierpoń, rodzaj owadów błonkoskrzydłych [Hymenopi er ot), zaliczony do rodziny gąsieniczników (Ichneumonidae), do podrodz. Ophionina, której cechę charakterystyczną stanowią: szypułkowaty, b. silnie zwężony u nasady, z boków spłaszczony odwłok i trójkątne lub brakujące lusterko na skrzydłach. Rodzaj O. wyróżnia się różkami tej samej co i ciało długości, a niekiedy jeszcze dłuższemi oczami u podstawy różków wygiętemi, gładkiem śród-tułowiem i kanciastym z góry odwłokiem. Po-kładełko ich zwykle bardzo krótkie. Jako larwy pasożytniczą w gąsienicach sówek (ciem). Najpospolitsze gatunki: 0. merdarius Grav. (12 —18 mm.)—pasożytniczy w Panalis pini-perda\ 0. luteus Grav. (13—18mm.)—pospolicie niszczy różne sówki i prządki, O. obscurus Fabr. (9—16mm,)—na gąsienicy Acronycta le-porina.

Cz St

serpentinum, mający zastosowanie w aptekarstwie jako lekarstwo przeciw ukąszeniu wężów jadowitych i przeciw truciźnie Antiaris toxi-caria L.; krajowcy używają go również przeciwko wściekliźnie i przy febrze zakaźnej; zaleca się też jako lekarstwo przeciw robakom. Inny gat. O. japonka BI. ma takie same wła-

St. Min_

Opłliosaurus, Krucholec v. Samołusk. Rodzaj płazów (Reptilia) z rzędu jaszczurek (Lacertilia), podrzędu Brevilinguia, rodziny Zanuvidae\ do rodzaju tego należą tylko dwa gatunki: europejski Ophiosauraus apus vel Pseu-dopus apus—Kor bas albo Skeltopusik, i amerykański Ophiosaurus ventralis—Sz k 1 e s z n i k; gatunek europejski zamieszkuje miejscowości położone na wschodnich wybrzeżach morza Śródziemnego, stepy nadwołżańskie, południową Syberyę, spotyka się również na Węgrzech. Z kształtów K o r b a s przypomina węże: kończyny tylne zupełnie zanikły, dtugość ciała wynosi 1 metr, zabarwienie brunatne, na brzusznej stronie jaśniejsze, zęby grube, okrągławe zakończone tępo. K. żyje w miejscowościach błotnistych, karmi się żmijami, mięczakami, myszami. Niezaczepiany, nie zdradza obawy wobec człowieka i zachowuje się spokojnie, broni się, gdy go poruszyć w jego kryjówce. Łatwo znosi niewolę. Osobniki wyhodowane w niewoli dosięgały wieku 40 — 60 lat. Gat. amerykański, w ogólnych cechach podobny do naszego odznacza się jeno barwą skóry i rozmaitością jej u różnych odmian; barwa bywa jasno-zielona z ciemnemi plamami, szara ze złotemi punktami; strona brzuszna zawsze jest jaśniejsza. Zamieszkuje miejscowości suche Am. Północnej, rzadko trafia się w lasach: karmi się owadami, drobnemi płazami. Ogon obydwa gatunki mają łamliwy.

OphiothrÜX Müll. Fr. Rodzaj wężowideł (Ophiuroidea ob.), należący do rodziny (podług innych systematyków do rzędu) Ophiuridae wężowideł z nierozgałęzionemi ramionami; strona grzbietowa ciała pokryta igłami, włoskami i niewielkiemi brodawkami. Płytki boczne usadzone kolcami. Należy tu gatunek 0. fragilis (ob. fig. przy art. Ophiuroidea) i inne.

Ophioxylon—J adopł o ch, albo W ę ż o w'e drzewo. Rodzaj roślin z rodziny Apocyna-ceae — Toinowatych; rodzaj stanowi jeden tylko gatunek—O. serpentinum spotykany w Indyach, na Jawie i Ceylonie; są to niewielkie krzewy,

St. Min.

fi

w miodnik i dwa tylko pręciki. Owoc—dwu-pestkowiec koloru czarnego, niekiedy różowego. Korzenie jadopłochu są żółte, kruche, w smaku gorzkie; używa się ich jako antidotu m przeciw u-kąszeuiu wężów jadowitych (drewno korzeni nazwano lignum colubrinum); również w medycynie przeciwko febrze, robakom.

Ophir, ob. O fir.

Opłliuchus, gwiazdozbiór, ob. Wężownik. Ophiuridea, ob. Ophiuroidea.

Ophiuroidea—W ę ż o w i d ł a. Stanowią one jedną z|gromad typu szkarłup ni (Echino der mata). Jest to swoista grupa gwiazd morskich pozbawiona odbytu z długiemi walcowatemi ramionami (łatwołamliwemi), wyraźnie oddzielone-mi od tarczy środkowej, spłaszczonej; ramiona cienkie proste lub rozgałęzione; wyrosty przewodu pokarmowego nie wchodzą do ramion, jak to zazwyczaj bywa u rozgwiazd właściwych, to samo dotyczy organów płciowych; ramiona i tarcza środkowa posiadają właściwy szkarłup-niom skielet ułożony z wapiennych płytek. Wewnętrzna oś ramienia utworzona z płytek parzystych, ruchomo zestawionych: skielet skórny utworzony z płytek brzusznych; z boków jeden szereg ułożonych płytek bocznych, zaopatrzonych w kolce, i u góry—z płytek grzbietowych; pomiędzy płytkami brzusznemi i bo-cznemi każdej strony znajdują się nóżki ambu-lakralne, (rowki ambulakralne przykryte są płytkami skórnemi, tak, iż nóżki ambulakralne odepchnięte są na bok). U pewnych gatunków ramiona są ruchome i w takim wypadku rowek brzuszny pokryty jest, nie płytkami, lecz błoną skórną. Płytki madreporowe (ob.) znajdują się na stronie brzusznej, w jednej z płytek oralnych (gębowych). Tarcza środkowa ułożona z płytek podług ogólnego typu (zasadniczo) właściwego szkarłupniom, choć u pewnych gatunków widzieć się daje uchylenie w skielecie apikalnym, jednak w rozwoju embryonalnym występują właściwe formy zasadnicze. Rozróżnia się więc płytki: centrale, 5 basalia, 5 radialia i drobne infraba-salia\ liczne z nich zachowują ten układ i w stanie dojrzałym, u reszty zachodzą znaczne modyfikacye: istnieją więc tylko centrale 5 radialia albo centr. i 5 basalia, u wielu zaś na biegunie oralnym są liczne drobne płytki nietypowego układu. Biegun oralny (gębowy) ułożony z płytek międzypromienistych w jedną płytkę madreporową; u podstawy każdego ramienia znajdują się w niej na stronie grzbietowej po 2 miękkie płytki, a na brzusznej, w międzypromieniach, takież płytki większe. W płytkach międzypromieniowych strony brzusznej z każdej strony ramion znajdują się 2— 1 otwory prowadzące do t. zw. woreczków zarodkowych, przez które wydalają się produkta rozrodcze. Przypuszczają, że worki te spełniają zarazem funkcye oddechowe. W skielecie wężowideł brak specyalnej odmiany kolców,

t. zw. nóżek kleszczykowych — pedicellaria.

Rozwój zachodzi z metamorfozą—larva Pluteus. U pewnych zaś gatunków żyworodnie bez metamorfoz. Pod względem systematycznym odróżnia się dwa rzędy (podług innych rodziny):

i) Ophiurae, z ramionami nierozgałęzionemi, ru-chomemi w płaszczyźnie poziomej; rowek ambu-lakralny przykryty płytkami. — Odróżnia się tu dużo rodzajów i gatunków: Rodź. Ophiothrix Müll. Fr. z gat. Oph. fragüis (ob. fig. 78).

PW

Fig. 78. Tarcza środkowa Ophiotrix frag dis z częściami ramion; GS— otwory płciowe, K—płytki żujące.

Ophiura (Ophioderma) Lam. —w przestrzeniach międzyambulakralnych po 2 pary otworów płciowych. 0. longicanda, Ophiolepis LUtk. i inne.—2) Rząd Euryalidae. Ramiona rozgałęzione, zginane w kierunku otworu gębowego. Gat. Astrophyton verrucosumr Lam. (ocean Indyjski), A.arborescens (morze Śródziemne), Asteronyx Loveni Müll. Fr. (Norwegia) i inne.—Rodowód Wężowideł sięga bardzo odległych okresów geologicznych; powstały one zapewne jeszcze w okresie sylurskim epoki paleozoicznej, jak o tern świadczą kopaliny, znalezione wfor-macyach tego peryodu (Francya); jedną z form prymitywnych jest rodź. Protaster; zawierający cechy wężowideł i rozgwiazd: możnaby więc uważać go za formę przejściową (Boas) między właściwemi rozgwiazdami a wężowidła-mi.—Rodzaj ten wraz z rodź. Palaeaster, JJra-stella, Palasterina i Taeniaster obficie znajdują się w pokładach górnosylurskich Anglii i Ameryki Północnej; tu również znajdują się po raz pierwszy gatunki z grupy Euryalidae (gat. Eucladia). W ciągu okresu dewońskiego i węglowego obydwa podrzędy rozwijają się progresyjnie (choć nie pozostały do czasów o-becnych; znane są tylko jako kopalne); od o-becnych wyróżniają się naprzemianległym układem płytek; w czasie tym jednak cechy charakterystyczne, wyróżniające wężowidła od rozgwiazd, nie są jeszcze zupełnie wyraźnie i pewne gatunki, jak np.: Protaster, Taeniaster są trudne do określenia. Zaczynając od tryasu, obficie występują w rozwoju rodź. Aspidura, a w jurze spotykamy już formy, mało różnią-

st. Min

„Illustrations of

A. G.

ce się od żyjących obecnie. Historya rozwoju wskazuje, iż rozgałęzione ramiona rzędu Eurya-lidae powstały z prostych ramion pierwotnych rzędu Ophiurae.

Ophryoglena, rodzaj wymoczków (Infusoria), zaliczony do rodziny Cinetochilidae. Ciało ma on owalne z trychocystami i dużą plamą barwnikową. Poznano 2 gatunki—z nich pospolitszy O. acuminata E h r b. — dość często w wodach słodkich (0.13 mm.).    K- K‘d

Ophrys nidus avis (bot.) ob. Neottia.

Opianina, ob. N arkotyna.

Opie Amelia (z domu Al der son), autorka angielska (* d. 12 listopada 1769 r. w Norwich—f d. 2 grudnia 1853 r. tamże). Jeszcze w domu ojca, znanego lekarza, słynęła z in-teligencyi, dowcipu i wdzięku niewieściego; salon jej w Norwich należał do najbardziej uczęszczanych. O. w dzieciństwie już układała wiersze, a mając lat osiemnaście, napisała tragedyę „Adelaida“, w której sama grała rolę główną podczas amatorskiego przedstawienia urządzonego dla przyjaciół. Już była znana ze swoich utworowi w najbliższem otoczeniu liczyła wielu wielbicieli, gdy w r. 1798 poślubiła malarza Jana O., który oświadczył się jej listownie; znał ją jedynie z opowiadania i utworów. Wkrótce po ślubie ukazują się następujące jej utwory: „Father and Daughter“ (1801), romans; po nim niebawem zjawia się poemat „The Maid of Corinth“, który doznał wielkiego powodzenia. Następnie wyszedł tom poezyj; niektóre wiersze zawarte w tym tomie stały się bardzo popularnemi, jak naprzykład: „The Orphan Boy“ lub „The Felon’s Andreas his Child“; w następnych latach O. wydała „Adeline Mowbray“ (1805, 3 tomy), romans sentymentalny, i „Simple Tales“ (1806, 4 tomy). Po śmierci męża (1807) O. wróciła do Norwich, gdzie królowała w najwyższych sferach towarzystwa; była teraz w bliskich stosunkach z Sheridanem, Sydneyem Smithem, z panią de Staël, z Byronem, Humboldtem, Wordsworthem i wielu innymi. Nie przerywała pracy literackiej i drukowała z powodzeniem „Valentine’s Eve“ (1816, 3 tomy) i „Madeline“ (1822, 2 tomy). — O. zakochała się w kwakrze J. Gurney i pod jego wpływem przystąpiła do „Towarzystwa przyjaciół“, których nauki wywołały na nią wielki wpływ. Porzuca wtedy lekką literaturę i o-głasza w duchu nowych swych przekonań szereg utworów takich jak : „Poetical epistles from Mary Queen of Scots to her uncle“ (1823); „The Last voyage“ (1828);

Lying in all its branches“ (1825); „Detraction displayed“ (1828). Jednocześnie 0., do niedawna przepadająca za zabawami, wszystkie wolne chwile poświęca teraz ubogim, chorym i więźniom. Ostatni tom jej utworów, p. t. „Lays for the Dead“ (1833), jest pełen smutku; składa się wyłącznie z poematów, poświę- • conych zmarłym przyjaciołom; by rozpędzić coraz bardziej dławiący ją smutek, O. zaczyna podróżować. W r. 1829 przybyła do Paryża i tu odwiedziła Davida d’Angers, Cuvie-ra, Migneta, Ségura, panią Genlis, Benjamina Constant i Lafayette’a; w r. 1832 bawiła w Kornwalii, 1834 przebywała w górach Szko-cyi, 1835 podróżowała po Belgii, Niemczech i Szwajcaryi; jeszcze w r. 1851, pomimo 82 lat, przybyła na wystawę powszechną. — Powieści O., w przeważnej części poświęcone obrazom życia domowego, odznaczają się istot-nemi zaletami; zwykle mają tendencyę moralną i wszystkie przepojone sąrzewnością, posuwaną niekiedy do ckliwości. Poezyejej mają wiele wdzięku. Prócz zaznaczonych wyżej wymienić można jeszcze następujące: „The Warrior’s return and other Poems“ (1808); „Temper or domestic Scenes“ (1812, 3 t.); „Tales of real Life“ (1813, 3 t.); «New tales“ (1818, 4 t.); „Tales of the Hearth“ (1820, 4 vol.) i inne. W latach 1845 — 47 wyszło zbiorowe wydanie jej powieści w 12 tomach. — Por. Cecilia Lucy Brightwell „Memorials of the life of A. Opie“ (Londyn 1854, w 8-e).

Opieczętowanie prawne. Jest to czynność, mająca na celu zabezpieczenie majątku po zmarłym pozostałego. Według obowiązującej ustawy postępowania cywilnego O. może nastąpić na żądanie albo osób interesowanych, albo władz. W jednym i drugim wypadku rozporządza je sędzia pokoju lub gminny, względnie do tego, czy majątek znajduje się w miejscowości, podlegającej kompetencyi pierwszego lub drugiego (ob. Sądy pokoj u i gminne). Domagać się O-amogą: 1) osoby oznajmiające swoje prawa do spadku lub do udziału we wspólności majątkowej; 2) wierzyciele zmarłego; 3) w nieobecności małżonka lub spadkobierców, lub też jednego z nich, — osoby, zamieszkałe w jednym domu ze zmarłym, a także słudzy i domownicy. Nieletni usamowolnieni, należący do dwóch pierwszych kategoryj, mogą żądać O-a bez udziału kuratora, zaś zamiast nieletnich nieusamowolnionych i nieposiadających opiekuna lub też w razie nieobecności ostatniego, każdy krewny może się domagać O-a. O. z u-rzędu może być nakazane: 1) gdy nieletni nie ma opiekuna, a nikt z krewnych nie żąda Ö a;

2) gdy małżonek lub wszyscy spadkobiercy albo też jeden z nich, są nieobecni; 3) w razie śmierci osoby, która pozostawała na służbie państwowej lub społecznej, a która ze względu na rodzaj służby posiadać mogła akta, księgi oraz inne dokumenty mające znaczenie rządowe lub społeczne, albo też mienie takiego rodzaju. W tym razie O-a podlegają takie tylko dokumenty i majątek. O-a dokonywa komornik, u-rzędujący przy zjeździe sądów pokoju, lub wójt. O. odbywa się w obecności przynajmniej dwóch obcych świadków, za pomocą przyłożenia pieczęci urzędowej do szaf, komód i t. p., oraz do przedmiotów, które się znajdują nie w O-ych schowaniach. O-u nie podlegają przedmioty potrzebne do użytku codziennego osób pozostających w domu lub w lokalu, gdzie zmarły mieszkał, a także przedmioty, które, ze względu na swój charakter, nie mogą być O-e. W razie oświadczenia, że istnieje testament, oraz żądania, aby go odszukać w mieszkaniu zmarłego, osoba, dokonywająca O-a, obowiązana jestprze-dewszystkiem rozpocząć poszukiwanie testamentu. Jeśli się znajdzie testament lub w ogóle koperty zapieczętowane, to po stwierdzeniu formy zewnętrznej, pieczęci i podpisu, jeśli ten ostatni istnieje, za pomocą adnotacyi na kopercie, przesyła się ją sędziemu, który O. zarządził. Jeśli testament będzie niezapieczę-towany, to dokonywający O-a obowiązany jest zaświadczyć w taki sam sposób, w jakim go znaleziono stanie i przesiać go właściwemu sędziemu. O. nie może być dokonane po ukończeniu inwentarza (ob.) z wyjątkiem wypadku, gdy rozporządzenie co do O-a wydano skutkiem zaskarżenia spisu inwentarza. Jeśli w czasie sporządzenia inwentarza wystąpiono z żądaniem O-a, to sędzia pokoju lub gminny rozporządza przyłożenie pieczęci do wszystkich przedmiotów, których jeszcze do spisa nie wniesiono. Urzędnik, dokonywający O-a, obowiązany jest wpisywać wszystkie swoje czynności do osobnego protokółu, w którym winny być odnotowane nazwisko i urząd osoby, czynność tę spełniającej, dalej, wszystkie rozporządzenia sędziego w przedmiocie O-a, data dokonania czynności, opis przedmiotów, do których pieczęcie przyłożono, oraz wszelkie oświadczenia i uwagi o-sób interesowanych. Jeśli przy dokonaniu O-a urzędnik napotka trudności, zwraca się o ich rozstrzygnięcie do właściwego sędziego; wówczas O. • się zawiesza a majątek nieopieczętowany pozostawia się pod strażą. Jeśli wszakże choćby najmniejsze opóźnienie przy O-u spowodować może szkodę, to urzędnik, któremu czynność zlecono, z własnego zapoczątkowania stosuje środki zmierzające do usunięcia przeszkód i o tern zawiadamia sędziego. Po ukończeniu całej czynności protokół odsyła się sędziemu, który zarządził O-e. Osoby, pragnące złożyć deklaracye co do swych praw w stosunku do majątku O-nego, wnoszą podanie do sędziego, z którego rozporządzenia O-e się odbywa albo też zwracają się z ustną reklamacyą do urzędnika, czynność O-a spełniającego. Reklamacye takie urzędnik zapisuje obowiązkowo do protokółu. Zdjęcie pieczęci nakazać może ten tylko sędzia, który nakazał O. Następuje ono na żądanie spadkobierców, uczestników wspólności mienia oraz wierzycieli. Jeśli O-e uskuteczniono przed pogrzebem, to zdjęcie odbyć się może dopiero po upływie dni trzech od chwili pogrzebu. Z majątku O-nego po pogrzebie pieczęcie mogą być zdjęte dopiero po upływie dni trzech od chwili ukończenia O-a. Niezachowanie obu tych terminów pociąga zd sobą obowiązek wynagrodzenia ewentualnych szkód i strat. Termin zdjęcia pieczęci, o ile O-e nastąpiło przed pogrzebem, skrócony być nie może. Natomiast termin zdjęcia pieczęci w drugim wypatku, tj. o ile O-e odbyło się po pogrzebie, może być skrócony z rozporządzenia właściwego sędziego. Jeśli wszyscy spadkobiercy lub niektórzy z nich są niepełnoletni i nieusamowolnieni, zdjęcie pieczęci może nastąpić dopiero po urządzeniu opieki lub usa-mowolnieniu. Pieczęcie zdejmuje komornik lub wójt. Może to uczynić i rejent, lecz tylko wówczas, gdy jest delegowany do spisu inwentarza i gdy jednocześnie ze spisem ma nastąpić zdjęcie pieczęci. Przy zdjęciu pieczęci mogą być obecni: 1) pozostały przy życiu małżonek; 2) domniemani spadkobiercy; 3) egzekutorzy testamentu; 4) wszelkiego rodzaju zapisobiercy, jeśli są wiadomi; 5) osoby, które roszczą pretensye do majątku, podlegającego O-u. Jeśli ze zdjęciem pieczęci połączona jest ocena spadku, to odbywa się ona na zasadach ogólnych, w ustawie wskazanych. W razie ustania powodu do O-a przed lub w czasie zdjęcia pieczęci, dokonywa się zdjęcia bez sporządzania inwentarza. — Jeśli zdjęcie pieczęci połączone jest ze spisem inwentarza, pieczęci zdejmuje się stopniowo, w miarę sporządzenia śpisu. Jeśli zachodzi konieczność odłożenia spisu lub gdy po zdjęciu pieczęci przedmioty jednakowe połączono razem celem wniesienia ich do inwentarza, do przedmiotów odpieczętowanych znowu przykłada się pieczęcie. Jeśli przy zdjęciu pieczęci występuje ktokolwiek z żądaniem odszukania testamentu, to urzędnik, czynność spełniający, obowiązany jest żądanie to uwzględnić. Przedmioty i papiery przy odjęciu pieczęci odnalezione, a do spadku nienależące, których zwrotu żądają osoby obce, należy zwrócić i zaznaczyć to zaraz w protokule. Jeśli wszakże przedmioty te nie mogą być zwrócone bezzwłocznie i zajdzie potrzeba sporządzenia ich spisu, to o tern zaznacza się w protokóle zdjęcia pieczęci, lecz nie w inwentarzu. Samo się przez się rozumie, że wydanie cudzych przedmiotów nastąpić może o tyle, o ile nikt z interesowanych przeciwko temu nie oponuje. Urzędnik zdejmujący pieczęcie sporządza osobny protokół, do którego zapisuje oprócz nazwiska sędziego, który zdjęcie nakazał, jeszcze sposób wezwania osób interesowanych i ekspertów, dalej stan pieczęci, oraz wszelkie żądania, przy zdejmowaniu postawione, tudzież rozporządzenia wydane w tym względzie. Przytoczone powyżej przepisy zawarte są w art. 1683—1722 ust. post. cyw. ross. Mniej więcej wszystkie te formalności zapożyczono z kodeksu procedury francuskiej, który obowiązywał w Królestwie do r. 1876, a który dotąd obowiązuje we Francyi. Przepisy te obejmują art. 907—940. Czynność ta

nazywa się „Apposition des scellés“ i „Levée du scellé“. Wszystkie procedury europejskie przewidują zabezpieczenie mienia po śmierci właściciela. W Niemczech nazywa się to: „Sicherstellung des Nachlasses“.

sądowa. Dopiero za czasów Stanisława Augusta określono dokładnie charakter tej O-i. Według wydanej w tej mierze ustawy sejmowej w braku krewnych powoływano do opieki osoby obce z następującemu zastrzeżeniami: 1) aby, o ile możności, mianowani byli choćby i dalecy krewni (bez potrzeby dowodzenia swego pokrewieństwa), oraz osoby, które są w związkach przyjaźni z rodziną; 2) aby opiekunowie posiadali własność nieruchomą, któraby za ewentualne szkody odpowiadać mogła. Statut Litewski czynił jeszcze więcej zastrzeżeń, żądał bowiem, aby opiekunowie nie byli starcami, aby posiadali dobra w tym powiecie, gdzie położona jest majętność małoletniego i aby sami zalecali się rządnośclą w własnem gospodarstwie. Od sprawowania opieki nie wyłączano duchownych, o ile odpowiadali wszystkim powyższym warunkom. O-ę nadawaływ Koro -nie grody i ziemstwa, a na Litwie same ziern-stwa. Prawa polskie, jaki litewskie uznawały O-ę za „munus publicum“. Ztąd więc sąd w każdym poszczególnym wypadku oceniał, czy osoba, do O-i powołana, ma uzasadniony powód wymówienia się od tych obowiązków. Do takich powodów zaliczano chorobę, pełnienie innego obowiązku publicznego, poselstwo od Rzeczypospolitej i t. p. Obowiązki opiekunów, zarówno testamentowych, jak ustawowych oraz nadanych były w zasadzie jednakowe. Różnica formalna polegała na tern, że opiekun u-stawowy i nadany składał przysięgę, że sprawować będzie opiekę gorliwie i zgodnie z przepisami. Natomiast opiekun, przez cjca ustanowiony, był od tego zwolniony. Co się zaś tyczy właściwych obowiązków, to te ściągały się do osoby oraz do majątku małoletniego. Co do pierwszych, winien był wychowywać małoletniego odpowiednio do stanu jego majątku. Szczegółowych przepisów w tej mierze nie było, lecz zwyczaj kazał względem kierunku wychowania szanować wolę ojca. Jeśli ta wiadomą nie była, opiekun znosił się z agnatami, a gdy tych nieletni nie posiadał —z cognatami. Przypisy, ściągające się do zarządu majątkiem, były dość szczegółowe. Każdy opiekun przy objęciu opieki spisywał w obecności dwóch krewnych z linii ojczystej lub w braku t>chże w obecności osób, przez sąd wyznaczanych, inwentarz wszystkich majętności oraz całego majątku ruchomego i nieruchomego. Prócz tego inwentarz powinien był obejmować stan bierny majątku. Statut Litewski wymagał obecności woźnego i trzech świadków przy spisie inwentarza. Stanowił nadto, że należało dokonywać spisu w dwóch egzemplarzach, z których jeden składano u opiekuna a drugi w sądzie. Zarówno w Koronie jak i na Litwie inwentarz służył za podstawę przy administra-cyi oraz przy składaniu rachunków z O-i. Opiekun winien był zarządzać majątkiem we-

H. K.

Opieka jest to instytucya, zastępująca władzę rodzicielską nad małoletnimi, albo też osobami, które z powodu choroby umysłowej ubezwłasnowolniono czyli zrównano z nieletnimi (ob. Ubezwłasnowolnienie). O. w zasadzie należy do rodziny, lecz z biegiem czasu instytucya O-ki nabierała do pewnego stopnia charakteru urzędowego i dlatego też państwo roztacza nad O. specyalny nadzór. W Polsce O. dzieliła się na trzy rodzaje: testamentową, ustawową i nadaną. Według statutu Władysława Jagiełły z r. 1423 w Warcie ogłoszo-. nego („Vol. Legum“ I 73), ojciec miał prawo u-stanowienia opiekuna dla swoich nieletnich dzieci. Ustanowienie takie mogło nastąpić bądź przez testament, bądź przez inny jakibądź akt.

Tylko ojciec mógł mianować opiekuna, matce takie prawo nie służyło. Przy wyborze opiekuna wolno było krewnych pominąć i powierzyć O-ę osobie obcej. O ile ojciec ustanowić pragnął matkę opiekunką, obowiązany był jej dodać kuratora, jako doradcę. O. testamentowa miała pierwszeństwo przed wszelką inną.

Na Litwie także istniała O. testamentowa. Statut Litewski głosił: że zły opiekun nawet bądź od ojca, bądź od sądu przydany, przez sąd ziemski powinien być uchylony. Nadto różnił się tern od prawa polskiego, że i matka posiadała prawa ustanowienia opiekuna. W braku opieki testamentowej ustanawiano opiekę ustawową. Inaczej mówiąc, prawo określało wówczas, kto spełniać ma obowiązki opiekuna. I tak przedewszystkiem powołany tu był brat starszy pełnoletni, następnie stryjowie, później wujowie; wreszcie w braku tych ostatnich opieka przechodziła do dalszych krewnych z pierwszeństwem dla linii męskiej przed żeńską. Stopnie liczono według przepisów prawa kanonicznego. Takiż sam porządek rzeczy istniał na Litwie z tą różnicą, że w braku krewmych płci męskiej mogły być powołanemi do sprawowania O-i kobiety z pierwszeństwem dla krewnych z linii ojczystej. Dwa tylko stawiało tu prawo warunki, a mianowicie kandydatka na opiekunkę musiała być zamężna oraz o-bowiązana była zapisać kaucyę na swojej majętności. Jeśli dóbr ziemskich nie posiadała, rękojmię składał mąż. Statut litewski wspomina jeszcze o O-ce ustawowej ojca-wdowca, gdy po śmierci matki dzieci małoletnie posiadały własny majątek. Ojciec-opiekun wolny był od wszelkiej kontroli, a po dojściu dzieci do pełnoletności oddawał im majątek bez żadnego obrachunku. Gdy nie mogła być ustanowiona O. ani testamentowa, ani ustawowa, wówczas ćtwierało się miejsce dla opieki nadanej, którą urządzała właściwa zwierzchność i dług sumienia i ze znajomością rzeczy. Na

Litwie było zwyczajem, że gotowizny nie u- j ni byli składać sprawę z całego zarządu dóbr mieszczano na procent, lecz składano ją do depo- ! nieletniego. Prawo koronne wprowadziło tu żytu w kościołach. Statut Wiślicki zabraniał różnicę między opiekunami: w szczególności opiekunom sprzedaży dóbr małoletnich; w ra- testamentowi i ustawowi składali rachunki dozie przekroczenia tego zakazu, małoletni po piero przy końcu O-i, zaś nadani czynili to co-dojściu do pełuoletności mogli dochodzić dóbr rocznie. Rachunek taki musiał być stwierdzo-od posiadaczy, a żadne przedawnienie .od takiej windykacyi nie broniło nabywców. Statut Piotrkowski Kazimierza Jagiellończyka zezwalał na tego rodzaju sprzedaż w opiece ustawowej, i to tylko w razie potrzeby spłacenia długów lub innych zobowiązań, przytem tylko w braku innych funduszów, oraz po zasiągnieniu rady starszych krewnych nieletniego. Nakoniec konstytucya sejmowa z r. 1588 zezwoliła na sprzedaż., dóbr nieruchomych małoletniego w takim razie, gdyby opiekunowie długu pieniędzmi gotowemi albo z procentów zapłacić nie mogli. Statut Litewski zawierał takiż sam przepis; dozwalał przytem sprzedaży ruchomości, które uledz mogły zepsuciu. Z kolei opiekun w myśl Statutu Wiślickiego nie miał prawa dokonywać rozgraniczenia majętności ziemskich do małoletniego należących. Za Zygmunta I w r. 1523 zakaz ten zmieniono w jednym wypadku, a mianowicie, jeśli małoletni byli współwłaścicielami dóbr i sprawę wytoczono przeciwko nim. Jednakże prawo zapewniało tu pewne gwarancye rzecz nieletniego. W szczególności urząd pod-komorski (ob. Podkomorzy) obowiązany był za-strzedz na rzecz nieletnich możność unieważnienia dokonanego rozgraniczenia po dojściu do pełuoletności. Żadne przedawnienie przeciwko nieletnim nie biegło. W kolei czasu, jak u-stawy w „Volumina Legum“ (V. L. VIII 948 V 75, VII ⁷05) zawarte przekonywają, zastrzeżenia co do małoletnich przy rozgraniczeniu zniesiono, a dokonane rozgraniczenie uważano ostateczne. Opiekun zastępował w sądzie małoletnich, lecz tylko w wypadkach przez prawo oznaczonych. Statut Wiślicki stanowił, że małoletnich nie można było do sądu zapo-zywać, oraz, że sprawy należało odraczać aż do ich pełuoletności. Do ogólnej tej zasady wpro- ; żeńskie, wolno iść za mąż po zasiągnieniu ra-wadzono szereg wyjątków. I tak wolno było j dy krewnych, a mianowicie stryjów lub wu-skarżyć nieletniego w sprawach: a) o zastawy tj. o wykup dziedzictwa, zastawionego przez ojca; b) o niszczenie rękojmi, zapisanej za ojca, gdy tego, który ewikcyę zabezpieczył, zapozwa-no jeszcze za życia ojca; c) o dziedzictwo, do którego roszczący sobie prawa zapozwał jeszcze ojca za życia; d) o rozgraniczenie majętności według powyżej przytoczonych zasad; e) o długi'zaciągnięte przez rodziców; f) o najazdy dóbr 'dokonane przez ojca; g) o zbiegłych poddanych; K) o dział spadku, do którego przychodziłoś pełnoletnie rodzeństwo, żądając działu; i) o wykonauie ewikcyi udzielonej przez ojca za utrzymanie się nabywcy przy dobrach sprzedanych. Wszystkie te sprawy ulegały odroczeniu, jeśli w nich oznaczono przysięgę, juramentum in litem. Opiekunowie obowiąza-

ny przysięgą. Rachunek odbierano bądź sądownie, bądź poza sądem. Co do matki rozróżniano, czy była dożywotniczką na całości lub części, czy też wcale nią nie była, W pierwszym wypadku nie składała żadnych rachunków, w drugim—tylko z tej części, która pod dożywociem niebyła, wreszcie w trzecim składała rachunki z całego mienia. Statut Litewski orzekał, że gdy starszy syn dorośnie, cały majątek powinien z czynieniem zupełnego rachunku być oddany. Każdy opiekun, nie wyłączając matki niemającej dożywocia, pobierał wynagrodzenie za sprawowanie zarządu. Prawo koronne przyznawało dziesiąty grosz z czystej, a Statut Litewski z całej intraty. Kontrola nad opieką należała do króla, w jego zaś zastępstwie dozór ten należał do władz sądowych, w Koronie przy grodach i ziemstwach, a na Litwie przy ziem-stwach. Kontrola ta polegała na baczeniu: aby ustanowiono O-ę, wszędzie gdzie to było. potrzebne, i aby opiekunowie posiadali przymioty, przez prawo wymagane, aby dalej opiekę sprawowano w odpowiedni sposób; aby w razie u-chybień pociągano winnych do odpowiedzialności i wynagrodzenia szkód; i aby wreszcie składano rachunek z opieki. Kontrola rozciągała się do wszystkich opiekunów. Bezpośrednia kontrola nad opieką należała do rady starszych krewnych lub przyjació ł domu małoletniego, która odpowiadała mniej więcej dzisiejszej radzie familijnej (ob. niże ). Pierwszą wzmiankę o tej instytucyi opiekuńczej spotyka się w Statucie Wartskim. Powiedziano tam, że dziewczętom będącym w wieku do małżeństwa dozwolonym, którym opiekunowie wzbraniają wstąpienia w związki mał-

za

jów. Sprawę tą określił dokładniej Statut Piotrkowski Kazimierza Jagiellończyka z r. 1447 Celem zapobieżeniu niszczeniu majątków przez starszych braci, sprawujących opiekę nad małoletnimi, Statut ten orzekł, co następuje: Perpetuo statuimus et decernimus edicto et inviolabili prohibemus decreto, ne filius senior aut primogenitus possit et valeat bona fratrum suorum sub quocuinque colore, arte vel ingenio ultra portionem eum tangentem indebitare, ven-dere, obligare, alienare, dare, distrahere, nisi forte debitorum otius per parentes contractual illud exigeret et exposceret, sed nec pro solu-tione hujusmodi debitorum licebit sibi aliquid vendere, obligare aut distrahere, nisi ad id se-niorum domus suae accesserit consilium, consensus et voluntas; et pecunia ex venditione

4â

Wielka Kacyki. Powsz. Ilustr. ?er. 11. Tom V. Zesz. 3Hb.

proveniens summam debitorum non excedat“. | pieniądze zawierał o ni zgodę. Usunięcie od

05*

Decyzya rady była potrzebna: a) gdy małole- ' opieki wyrzekały grody ziemstwa w Koronie,

a same tylko ziemstwa na Litwie. Do tych samych sądów zwracali się małoletni ze skargą przeciw opiekunowi bądź o złożeniu rachunków, bądź o wynagrodzenie szkód z powodu podstępu lub winy ciężkiej {pro dolo et culpa lata). Opieka istniała tylko nad małoletnimi; nad umysłowo chorymi ustanawiano kuratelę (ob. Kurator).—Wszystkie przytoczone przepisy o opiece dotyczą stanu rzeczy, począwszy od wieku XV. Wczasach wcześniejszych sprawa ta uregulowana była nieco odmiennie. W wieku XIII stanowisko dzieci małoletnich rozróż

tni, doszedłszy do lat piętnastu, odebrał dobra

od opiekuna i chciał je sprzedać lub zastawić;

b) gdy należało dodać kuratora osłabionemu

umysłowo (mentecaptus); c) gdy szło o udzielenie

veniam aetatis (t. j. upełnoletnienie nieletniego);

d)    gdy chodziło o wyposażenie córek osieroconych w skutek śmierci ojca, oraz o oznaczenie wysokości posagu; w tym razie opinię wypowiedzieć musieli krewni w liczbie dwóch z linii ojczystej i dwóch z linii macierzystej;

niano względnie do tego, czy pozostała po śmierci matka lub też czy oboje rodzice zmarli. W pierwszym wypadku stosunek dzieci do matki pozostał takiż sam jak między nieletnim a ojcem. Natomiast zakres obowiązków matki względem dzieci rozszerzał się znacznie, bo matka o wszystko musiała się troszczyć, co zwłaszcza stawało się uciążliwem i kłopotli-wem, gdy po zmarłym liczne pozostawały włości. Sprzeczności, jakie zachodzić mogły między interesem matki a dzieci, sprawiały, że mężowie na wypadek swego zgonu wyznaczali dla swych żon i dzieci prokuratorów czyli doradców, których nazywano już wówczas opiekunami (itutor es). Hube („Prawo polskie w wieku XIII.“ Warszawa 1874 stronica 67) cytuje, że zachowały się dwa akty, które stosunek między matką a owymi prokuratorami wyjaśniają dokładnie. Wynika z nich, że opiekunowie ci asystowali przy czynnościach majątkowych. Zdaniem Hubego, cała ta instytucya opiekunów, dodanych wdowom, była w owym czasie dopiero w zawiązku; wogóle zaś wdowa nie była opiekunką główną swych dzieci i tylko zachowywała władzę rodzicielską jako matka. Podobnież opiekunowie wymienieni nie zajmowali faktycznie stauowiska kuratorów w stosunku do wdowy. Po wyjściu wdowy za mąż zarząd majątkiem mężowskim wraz z pieczą nad nieletnimi przechodził do najbliższego krewnego. W rodzinach mniej zamożnych było, o ile się zdaje, inaczej. Pasierb pozostawał przy matce w domu ojczyma i był przez tegoż wychowywany aż do wieku młodzieńczego. Po śmierci obojga rodziców małoletni dostawał się pod opiekę najbliższego krewnego. W rodzinach posiadających znaczne majątki stanowiło to pewien przywilej, gdyż zapewniało opiekunowi sowite korzyści. Krewni czynili zaraz zabiegi, aby uzyskać opiekę nad nieletnimi, głównie dlatego, że otwierało to pewne perspektywy do ewentualnego spadku w razie śmierci małoletniego, właściciela dóbr dziedzicznych. Opiekun wychowywał nieletniego, zarządzał majątkiem i w jego imieniu zeznawał akty.—-Źródła wskazują, że opiekun krewny mógł zatwierdzić darowiznę uczynioną przez przodka pupila. W takiż sam sposób ogólnikowy uregulo-

e)    gdy należało oznaczyć miejsce zamieszkania panien osieroconych przed wyjściem zamąż;

f)    gdy szło o złożenie opiekuna z urzędu.

Szczegółową organizacyę rady krewnych nakreśliła konstytucya z roku 1588. Między in-neini wprowadziła ona do składu tej rady krewnych z obu linij, to jest ojczystej i macierzystej. Opieka, prócz przypadku śmierci nielętniego, ustawała po dojściu pupila do lat przez prawo oznaczonych, oraz przez upełnoletnienie (venia aetatis). Podług praw obowiązujących w Koronie opieka nad mężczyzną kończyła się po ukończeniu 18-o roku życia, dla dziewcząt ustawała po ukończeniu przez nie lat 12. Statut Litewski tylko co do kobiet żądał wieku starszego, t. j. ukończenia lat 13. Pomimo ustania opieki w 18-m roku życia prawo polskie nie odraził nadawało młodzieńcowi w tym wieku możność wykonywania wszelkich czynności.

Główną ustawą, która rzeczą tą się zajęła, jest konstytucya sejmowa z r. 1768, która wszakże, zdaniem Burzyńskiego, odznacza się wadliwością redakcyi. Rozróżnia ona trzy epoki życia: rok 18-sty, w którym opieka ustaje, rok 20-y i inne zw. anni discretionis, oraz rok 24-y i dal., zw. anni competentiae. Z upływem lat 18 młodzieniec osiągał zdolność prawną do następujących czynnności: a) odbierał od opiekuna majątek pod zarząd własny; b) odbierał sprawozdanie od opiekuna; c) stawał w sądach jako powód lub pozwany. Po skończeniu lat dwudziestu mógł zaciągać długi hypoteczne i osobiste, wreszcie po skończeniu lat 24 mógł dobra nieruchome oddawać w zastaw lub sprzedawać. Upełnoletnienie, zwane venia aetatis (dosłownie darowizna lat) lub adiudicatio anno-rum, z początku tylko przez króla mogło być wyrzeczone. Później przeszła władza w tej mierze do trybunału sądów ziemskich, a nawet grodzkich; wyrzeczenie pełnoletności następowało po sprawdzeniu dojrzałości małoletniego, do czego niezbędne było osobiste stawiennictwo przed sądem. Zwykle żądano opinii najbliższych krewnych małoletniego czy zachodzi potrzeba upełnoletuienia, oraz czy upełnoletniony będzie mógł prowadzić sam swoje interesy. Opiekun tracił opiekę z następujących powodów: a) gdy marnował majątek pupila; b) gdy nie przedsiębrał kroków o głowę ojca zamordowanego, albo gdyby za

wało sprawę opieki ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego. Nieletniego wuj czy stryj, a w braku tychże najbliżsi krewni mieli prawo sprawowania opieki nad sierotami (Hube „Prawo polskie w wieku XIVY Warszawa 1881 str. 119).— Według prawa mazowieckiego rozróżniano trzy stopnie zdolności prawnej ze względu na wiek to jest młodość: (minorennitas), lata roztropne (anni discretionis) i wiek dojrzały (aelas adul-ta). Młodość kończyła się dla mężczyzn z piętnastym, dla kobiet zaś z dwunastym rokiem. Lata roztropne według wszelkiego prawdopodobieństwa kończyły się w 24-ytn roku. Do dojścia do lat roztropnych dzieci pozostawały pod władzą ojca lub opiekuna, którzy zarządzali ich majątkiem. Dzieci wolne były od stawania w sądach, a tylko w niektórych sprawach dotyczących zobowiązań zmarłych rodziców reprezentowane były przez opiekunów. Należności ze zobowiązań zapisanych do ksi|g sąd zasądzał obowiązkowo. Jeśli zaś były zobowiązania te niezapisane a krewni występujący w imieniu dzieci długu nie przyznali, odkładano przysięgę do lat roztropnych. Wiek roztropny upoważnia! do zarządzania majątkiem; lecz rozporządzanie odbywać, się mogło jedynie w obecności i za pozwoleniem krewnych. W czasie małżeństwa i po jego rozwiązaniu ojciec aż do śmierci zarządzał majątkiem swoich dzieci i pobierał dochody. Po śmierci ojca opieka, według statutu z r. 1.421, przechodziła przedewszystkiem do matki. Jeśli wdowa wyszła powtórnie za mąż lub jeśli opieka byłi szkodliwą dla dzieci, pozbawiano ją praw opiekuńczych. Gdy jeden z synów dorósł, brał na siebie opiekę. Usunięcia matki od opieki żądać mogli sądownie krewni; wówczas opieka przechodziła do tych krewnych, którzy dawali największe gwarancye dobrego zarządu majątkiem. Krewni stanowili również radę mającą nadzór nad małoletnim, który już był wyszedł z pod opieki wskutek dojścia do lat dojrzałych. Występowała ta rada czynnie przeciwko opiekunom popełniającym nadużycia (Karol Dunin „Dawne Mazowieckie Prawo“, Warszawa 1880).

Opieka we Francy i. Według kod. Nap deona każda osoba obojej płci niemająca 21 lat u-waża się za małoletnią, niezdolną do działań prawnych. Osoba taka pozostaje pod opieką. W czasie trwającego małżeństwa ojciec jest zarządcą majątku osobistego swych dzieci. Odpowiedzialny jest za dochody z majątków, których użytkowanie mu nie służy, a tylko za własność tych majątków, których użytkowanie prawo mu nadaje. Właściwa opieka prawna powstaje w dwóch przypadkach: l-o w razie śmierci jednego z małżonków i 2-o w razie pozbawienia ojca władzy rodzicielskiej. W pierwszym przypadku opieka należy do pozostałego przy życiu ojca lub matki, w drugim, według prawa z d. 24 lipca 1889 roku, sąd orzeka czy matka może wykonywać władzę rodzicielską, a jeśli ją uzna za niegodną, ustanowiona zostaje opieka na zasadach ogólnych. Ojciec może pozostałej przy życiu matce wyznaczyć doradcę szczególnego i matka bez za-siągnienia jego zdania nie będzie mogła dokonać żadnej czynności odnoszącej się do opieki. Jeśli ojciec wy liczył czynności, do których doradca będzie wyznaczony, opiekunka wykonywać może inne bez jego wpływu. Wyznaczenie doradcy nastąpić może przez akt ostatniej woli lub przez oświadczenie uczynione przed sędzią pokoju albo przed notaryuszem. Jeśli w chwili zgonu męża żona jest brzemienna, wyznaczony zostaje przez radę familijną kurator ciąży (curator ventris). Z chwilą urodzenia się dziecka matka staje się jego opiekunką a kurator—opiekunem przydanym z samego prawa. Opieka stanowi ustrój składający się z trzech organów: l-o rady familijnej, 2-o opiekuna głównego, 3-0 opiekuna przydanego. Planiol („Traité élémentaire des droits civils“ Paryż 1900, tom I) porównywa opiekę do małego rządu, posiadającego swoją władzę postanawiającą i władzę wykonawczą, nad którą istnieje rodzaj kontrolera. Rada familijna stanowi zgromadzenie, składające się, o ile to jest możliwe, z krewnych lub powinowatych nieletniego, i pozostaje pod prezydencyą sędziego pokoju. Nie jest ona instytucyą stałą, składającą się ze ściśle określonych członków: jestto zebranie, które się tworzy dla danego posiedzenia. Członkowie rady mogą się zmieniać z posiedzenia na posiedzenie, bądź z powodu zmiany zamieszkania, bądź też z powodu wyboru dokonanego przez sędziego pomiędzy osobami, które posiadają warunki przez prawo wymagane do uczestniczenia w radzie. Rada się składa: l-o z sędziego pokoju, który jest prezydującym w radzie i posiada głos stanowczy w razie równości głosów, i 2-0 z sześciu^krewnych, powinowatych lub przyjaciół. Bracia rodzeni małoletniego i mężowie sióstr rodzonych, wstępni oraz wdowy wstępne — wszyscy są powołani do udziału w radzie, i to bez względu na przepisaną liczbę członków. Obie linie krewnych, to jest ojczysta i macierzysta, winny posiadać równą ilość głosów, a to z tej racyi, że prawodawca przypuszcza, iż linie te mają sprzeczne interesy. Jeśli jednej z linij brak, lub jeśli liczba członków z danej linii nie jest pełna, nie wolno uciekać się do krewnego drugiej linii dla skompletowania składu. Wówczas powołuje się do rady osoby obce, a mianowicie przyjaciół ojca lub matki. Przy organizowaniu rady sędzia zwracać musi uwagę na następujące okoliczności:

a) krewny ma pierwszeństwo przed powinowatym tego samego stopnia; b) wśród krewnych tego samego stopnia starszy wiekiem ma pierwszeństwo przed młodszym; c) członkowie rady powinni być wzywani z pośród mieszkańców tej samej gminy, w której opiekę się urządza, lub też najwyżej z odległości dwóch myriame-

wydawać kopii uchwał osobom trzecim. Postanowienie może być powzięte, jeżeli obecnych będzie przynajmniej trzy czwarte członków rady. Decyzye zapadają większością bezwzględną. Wprawdzie prawo wyraźnie tego nie stanowi, lecz wynika to z natury rzeczy gd_yż większości względnej niepodobna uważać za większość w ścisłem tego słowa znaczeniu. W zasadzie postanowienia rady są wykonalne same przez się. Jednakże w wypadkach szczególnej wagi prawo wymaga zatwierdzenia u-chwały przez trybunał cywilny. Trybunał rozpoznaje podobne uchwały nie na posiedzeniu publicznem, lecz w izbie narad (Chambre de conseil).—Za pobudkę takiego przepisu (art. 458) służy to, że prawo obawia się, iż jawność mogłaby zaszkodzić interesom nieletniego. Uchwały rady mogą być skarżone bądź z powodów formalnych, bądź ze względu na istotę rzeczy. Skarżyć mogą wszyscy członkowie rady familijnej, opiekun główny i opiekun przydany. Członkowie rady są odpowiedzialni za swoje czyny według ogólnych przepisów prawa. Wprawdzie Kod. Nap. wyraźnego w tej mierze rozporządzenia nie stanowi, lecz nie ulega kwestyi, że. członkowie rady odpowiadają w przypadku oszukania lub winy ciężkiej. Tak np. byliby oni pieniężnie względem nieletniego odpowiedzialni za mianowanie o-piekunem osoby notorycznie niewypłacalnej lub niezdolnej, za upoważnienie do sprzedaży nieruchomości wbrew wyraźnym interesem pupila i t. d. Jak powiada Laurent, członkowie rady rozumieć powinni, że się zbierają nie dla formy i że powinni wykonywać swoje obowiązki wsposób poważny. Opieka sprawowana przez opiekuna głównego jest trzech rodzajów: opieka prawna, tj. ojca i matki, opieka testamentowa i opieka n. a, n & (Tutelleléjale, testamentaire et dative). Jakeśmy już nadmienili, po ustaniu małżeństwa przez śmierć naturalną lub cywilną jednego z małżonków opieka należy z samego prawa do pozostałego przy życiu ojca lub matki; jednakże matka nie jest obowiązana do przyjęcia opieki. Jeżeli matka opiekunka pragnie wejść w powtórne związki małżeńskie, obowiązana jest przed aktem małżeństwa zwołać radę familijną, która postanowi, czy opieka ma przy niej pozostać. Gdyby zwołania tego zaniedbała, utrącą opiekę z samego prawa, a drugi jej mąż będzie solidarnie odpowiedzialnym za wszelkie skutki nienależnie zatrzymanej opieki. Jeśli natomiast rada familijna zachowa opiekę przy matce, winna nowego jej męża mianować współopie-kunem, i ten łącznie z żoną odpowiadać będzie solidarnie za dalsze sprawowanie opieki. Oprócz rodziców opieka z samego prawa należy także do wstępnych, a to w wypadku gdy ojciec lub matka nie wybrali przed śmiercią opiekuna. Pierwszeństwo ma dziad z linii ojczystej, a w braku tegoż dziad z linii macierzystej

trów; gdybj nawet była na miejscu dostateczna liczba krewnych lub powinowatych, wolno jest bez względu na odległości zamieszkania wezwać krewnych lub powinowatych bliższych w stopniu od krewnych i powinowatych obecnych, a nawet wolno jest w tym wypadku wezwać krewnych tych samych stopni, zawsze pod warunkiem usunięcia niektórych z obecnych członków, a to celem nieprzekroczenia prawnego składu rady. Dla dzieci naturalnych rada familijna składa się tylko z przyjaciół; zresztą powoływani do rady krewni nie figurują w tym charakterze i zwykłe przepisy nie są do nich stosowane. Dla dzieci podrzutków, znajdujących się w szpitalach lub tym podobnych instytucyach, radę familijną zastępuje zarząd zakładu. Nie mogą być członkami rady: l-o nieletni, z wyjątkiem matki w wypadku, jeśli ta matka nie zostaje ppd opieką; 2-o ubezwłasnowolnieni; 3-0 kobiety z wyjątkiem matki lub wstępnych; 4-0 osoby toczące z nieletnim proces, przez który stan cywilny tegoż małoletniego, jego majątek lub część majątku jest zagrożona, a nawet osoby choćby tylko mające rodziców proces taki toczących; 5-o skazani na karę kryminalną; 6-o osoby pozbawione władzy rodzicielskiej; l-o osoby wyłączone od opieki lub z niej złożone.—Atrybucye rady są bardzo rozmaite. Rada mianuje opiekuna ile razy nie ma opiekuna z prawa lub wyznaczonego przez testament. Do niej należy wybór opiekuna przydanego. Ona orzeka złożenie opiekuna głównego lub przydanego z urzędu; ma nadzór nad sprawamLfinansowemi nieletnego; oznacza budżet opieki i zobowiązuje do składania sobie rocznych rachunków przez opiekuna; bez upoważnienia rady opiekun nie może wykonać żadnej poważniejszej czynności, a mianowicie: sprzedaży nieruchomości, zrzeczenia się spadku, przyjęcia darowizny, rozpoczęcia procesu dotyczącego praw nieruchomych, zaciągnięcia pożyczki, zawarcia układu i t. d. Rada z kolei orzeka o najważniejszych sprawach dotyczących osoby pupila. Ona pozwala na zawarcie małżeństwa, upoważnia opiekuna do tamowania związku małżeńskiego, usamawalnia nieletniego, albo też stanowi o odwołaniu usamowolnienia, zezwala na przyjęcie opieki dobrowoluej przez osobę, która zechce przysposobić nieletniego, wreszcie rada może upoważnić opiekuna do wyjednania uwolnienia małoletniego z zamknięcia. Zwołanie Rady familijnej następuje z rozporządzenia sędziego, który czyni to bądź z urzędu, bądź na żądanie interesowanych. Członków rady zwołuje się przez awizacyę na 3 dni przed terminem. Członkowie nieobecni mogą być zastąpieni przez pełnomocników. Za niestawiennictwo grozi kara aż do 50 franków; wyrzeka ją sędzia pokoju. Rada familijna zbiera się bądź w biurze sędziego pokoju, bądź o innem miejscu przez niego wskazanem. Posiedzenia rady nie są publiczne i nie wolno

i t. d., idąc w górę tak, iżby wstępny z linii ojczystej miał pierwszeństwo przed wstępnym z linii macierzystej tego samego stopnia. Jeżeli w braku dziada z linii ojczystej i macierzystej małoletniego o opiekę nad nim ubiegają się dwaj wstępni wyższego stopnia, obadwaj należący do linii ojczystej małoletniego, opieka z prawa należeć będzie do tego z nich, który jest dziadem ojczystym ojca osoby małoletniej. Jeżeli o opiekę ubiegają się dwaj pradziadowie z linii macierzystej, rada familijna mianuje opiekuna, lecz będzie mogła wybrać tylko jednego z tych dwóch wstępnych. Opieka testamentowa zasadza się na prawie obierania opiekuna przez ostatniego z pozostałych przy życiu rodziców. Wykonywać to prawo można bądź przez akt ostatniej woli, bądź przez oświadczenie uczynione przed sędzią pokoju lub przed notaryuszem. Wybór taki paść może bądź na krewnego, bądź na osobę obcą. Prawo takie, jako część składowa władzy rodzicielskiej, nie służy rodzicom tej władzy pozbawionym. Podobnież nie może z takiego prawa korzystać ten, kto sam opieki nie wykonywa; stąd więc matka, w razie powtórnego małżeństwa przy opiece nad dziećmi z pierwszego ślubu nieutrzymana, nie może opiekuna wybierać. Matka utrzymana przy opiece może takiego wyboru dokonać tylko za zgodą rady familijnej. Opieka nadana przez radę familijną następuje w czterech wypadkach: l-o gdy pozostały przy życiu ojciec lub matka przestaną być opiekunami, a opieka do wstępnych przejść nie może; 2-o gdy opiekun wybrany przez pozostałego przy życiu ojca lub matkę przed ich śmiercią przestanie pełnić te obowiązki, lub gdy jest do nich niezdolny; wreszcie, gdy się od nich wymówił; 3-o jeżeli wstępny który opiekę sprawuje umiera, lub też jeżeli się wymówił, był wyłączony lub usunięty od opieki; 4-o jeżeli w razie śmierci obojga rodziców nie ma ani opiekuna testamentowego ani też żadnego wstępnego do opieki powołanego. Rada familijna ma prawo wybrać w tych wypadkach opiekuna podług swego uznania. Może zamianować kogo zechce byleby do opieki powołany nie był do tego niezdolny. W zasadzie opiekę sprawuje jedna osoba; jednakże jurysprudencya francuska, wyjąwszy wypadki opieki z samego prawa, u-znaje możność istnienia jednego lub kilku o-piekunów głównych. Zazwyczaj takiemu dualizmowi towarzyszy podział czynności, a mianowicie jeden opiekun administruje majątkiem, drugi zajmuje się wychowaniem dziecka. Prócz tego Kodeks Napoleona przewiduje jeszcze istnienie zastępcy opiekuna {protecteur), w wypadku gdy małoletni zamieszkały we Francyi posiadać będzie dobra w koloniach, i odwrotnie. Zastępca opiekuna pełni swoje obowiązki zupełnie niezależnie. Wreszcze są jeszcze we Francyi o-piekunowie ad hoc, t, j. opiekunowie wyznaczeni przez radę familijną do ściśle określonej czynności, z mandatem ograniczonym. Osoba do opieki powołana może być od niej usuniętą lub uwolnioną, a to zależnie od tego czy zachodzą wypadki, kiedy wolno jest od obowiązków się uchylić lub też czy wydarzą się okoliczności wyłączające z samego prawa od pełnienia urzędu opiekuna. W zasadzie opieka jest obowiązkową i, wyjąwszy wypadki przez prawo wskazane nikt nie może się od sprawowania tych obowiązków uchylić. Jednakże Kod. Nap. wyszczególnia przyczyny zwalniające od opieki; są to: wysokie urzędy państwowe; tu kodeks powołuje się na ustawę konstytucyjną z dn. 18 maja 1804 roku, tj. na prawo, które utworzyło cesarstwo. Oczywiście, niektóre z wymienionych urzędów dziś już nie istnieją, natomiast podciągnąć pod urzędy te należy: marszałków, admirałów, członków rady stanu,senatorów i deputowanych. Do przyczyn powyższych potrzeba dodać: l-o urzędy członków sądu kasacyjnego, izby obrachunkowej i prefektów, 2-o obowiązkowe zamieszkanie winnym departamencie celem pełnienia tam obowiązków urzędnika; 3-o czynną służbę wojskową; 4-o misyą rządową za granicę kraju; 5-o wiek ponad 65 lat; kto zaś przed tem wiekiem został opiekunem może żądać uwolnienia po ukończeniu lat 70; 6-o ciężką niemoc; 7-o sprawowanie dwóch opiek;

8- 0 liczbę dzieci prawych przenoszącą czworo;

9- 0 brak stosunku pokrewieństwa lub powinowactwa; każda osoba obca wtedy tylko może być zmuszoną do przyjęcia opieki, jeśli w odległości 4 myriametrów niema krewnych ani powinowatych do sprawowania opieki zdolnych. Z kolei nie są zdolni do sprawowania obowiązków opiekuna: l-o małoletni, wyjąwszy ojca lub matkę; 2-o ubezwłasnowolnieni; 3-o kobiety, wyjąwszy matkę i wstępne. Wreszcie mogą być wyłączeni od opieki: l-o osoby które mają z małoletnim sprawę, stanowi cywilnemu małoletniego, jego majątkowi lub znacznej część jego mienia zagrażającą, albo teź których rodzice sprawę taką popieraj ą; 2-oj skazani na karę kryminalną, która z samego prawa pociąga za sobą wyłączenie od opieki; 3-o pozbawieni władzy rodzicielskiej w myśl prawa 24 lipca 1889 r.; 4-o ludzie znani ze złych o-byczajów; 5-oci, którzyby w sprawowaniu opieki okazali niezdolność albo nieuczciwość. Złożenie opiekuna wyrzeka rada familijna. U-cliwała rady, postanawiająca usunięcie opiekuna, zawierać musi pobudki i nie może zapaść bez wysłuchania lub przywołania tak usuwanego. Opiekun ma władzę wykonawczą, ma staranie o osobę małoletniego i zastępuje go we wszystkich czynnościach cywilnych. Prawo szczegółowo wylicza główne czynności tak zwanego „zarządzania opiekuna“ (gestion tutélaire). Jedne z nich spełnia on własną swą władzą, inne pod warunkiem wyjednania uchwały rady familijnej, inne wreszcze na zasadzie homologacyi

Rada fa

na za-

trybunału. Mimo to kodeks nie przewidział wszystkich czynności. Wogóle, bez względu n'a pewną kazuistykę, prawo francuskie nie obejmuje zasad ogólnych co do władzy opiekuna; stąd też jurysprudencya musiała przyjść z pomocą prawu.—Opiekun wykonywa trzy kate-gorye czynności. Jedne poprzedzają objęcie przez niego urzędu; drugie, najliczniejsze i najważniejsze, spełnia on w czasie zarządzania opieką; wreszcie, trzecie dotyczą czasu po wyjściu jego z urzędowania. Do pierwszych należą: l-o sporządzenie inwentarza. Opiekun w ciągu dni dziesięciu po mianowaniu obowiązany jest zarządzić zdjęcie pieczęci, jeżeli były przyłożone (ob Opieczętowanie prawne)i postarać się winien o spisanie inwentarza w o-becności opiekuna przydanego; 2-o zwołanie rady familijnej, jeśli ta nie zebrała się jeszcze dla zamianowania opiekuna, milijna winna w takich razach: a) mianować opiekuna przydanego (ob. niżej); b) oznaczyć summę rocznych wydatków na utrzymanie nieletniego i administracyę majątku; c) oznaczyć tę prze-wyżkę dochodów, którą należy kapitalizować. Co się tyczy samego zarządu, to opiekun obowiązany jest zarządzać majątkiem nieletniego jak dobry ojciec rodziny. W szczególności powinien: l-o dbać o możliwe zwiększenie dochodów z mienia, a więc wynajmować domy mieszkalne, wydzierżawiać dobra lub samemu prowadzić gospodarstwo, eksploatować zakłady przemysłowe lub handlowe należące do nieletniego, umieszczać kapitały i t. d.; 2-o zachować w całości majątek pupila, powstrzymać jego upadek, co z kolei zniewala go do pilnowania wpływu należności, utrzymywania w dobrym stanie budynków i t. d.; 3-o powiększać w miarę możności massę czynną pupila, co go zniewala do jak najmniejszych wydatków oraz do kapitalizowania przewyżki dochodów. 0-prócz tych ogólnych obowiązków opiekun wykonywa jeszcze szereg czynności poszczególnych. W przedmiocie lokacyi kapitałów nieletniego wydane zostało prawo specyalne w d. 27 lutego 1880 roku. Kodeks Napoleona nie o-bejmuje żadnych ograniczeń co do sprzedaży papierów publicznych należących do nieletniego. Według jurysprudencyi sądu kassacyjne-go opiekun nie potrzebował żadnego upoważnienia rady do dokonania takiej sprzedaży. To też zaczęto się domagać ograniczenia praw opiekuna w tej mierze. Izby uchwaliły w 1880 roku prawo, którego mocą opiekun nie może bez zgody rady familijnej dokonać takiej sprzedaży i to bez względu na summę. Sprzedaż nieruchomości może być dokonaną tylko sadzie uchwały rady familijnej, zatwierdzonej w drodze homologacyi przez trybunał, i winna być ogłoszona za pomocą obwieszczeń i publikacyj w dziennikach. Odbywa się publicznie przez licytacyę w obecności opiekuna przydanego i przed sędzią trybunału lub przed notaryuszem.

Do wyjątkowych czynności należy zaciąganie długów oraz zawieranie układów. Pierwsze nastąpić może na zasadzie uchwały rady familijnej, zatwierdzonej przez trybunał : drugie odbywa się z zachowaniem następujących formalności. Decyzya rady, upoważniająca do zawarcia komplanacyi, musi być homologowana przez trybunał po zasiągnieniu przychylnej opinii trzech prawników, wyznaczonych przez prokuratora. Spadek przyjąć można imieniem nieletniego tylko z dobrodziejstwem inwentarza. Dział majątku należącego częściowo do nieletniego odbywa się sądownie. Procesy prowadzi opiekun bez upoważnienia rady: l-o jeśli należy się bronić przeciwko akcyi o nieruchomość wytoczonej przeeiwko nieletniemu; 2-o jeśli idzie o wytoczenie akcyi o ruchomość; 3-o jeśli należy wystąpić z powództwem poseso-ryjnem.— W każdej opiece' mianowany być winien opiekun przydany (subrogétuteur). Wykonywa on stały nadzór nad czynnościami o-piekuna, a nadto działa na rzecz nieletniego, ile razy zachodzić będzie sprzeczność między interesem nieletniego i opiekuna. W pierwszym charakterze: 1) jest on obecny przy pewnych czynnościach, przy których mógłby opiekun popełnić łatwo nadużycie; należy tu spis inwentarza, sprzedaż przez licytacyę; 2) musi mu być obowiązkowo doręczony wyrok przeciwko opiekunowi zapadły; 3) może zgodnie z uchwałą rady familijnej żądać, aby opiekun mu raz na rok składał rachunki z zarządu sprawami pupila; 4) ma obcwiązek żądać usunięcia opiekuna, gdy zachodzi tego potrzeba, a także winien domagać się mianowania nowego opiekuna w razie śmierci poprzedniego; 5) winien dopilnować wniesienia hypoteki prawnej na nieruchomościach opiekuua. Obowiązki opiekuna przydanego zostały rozwinięte przez prawo z d. 17 lutego 1880 r., dotycz • ce operacyi z papierami publicznemi należącemi do nieletnich i osób pozostających pod opieką. Prawo to zawiera szereg przepisów w przedmiocie zachowania rzeczonych papierów i upoważnia radę familijną do przedsięwzięcia w tej mierze niezbędnych środków ostrożności. W myśl art. 7-go do opiekuna przydanego, i to pod osobistą jego odpowiedzialnością, lależy dopilnowanie uchwały rady pod tym względem, a jeśli opiekun rządzący nie stosuje się do wskazanych przez radę rozporządzeń, to opiekun przydany obowiązany jest żądać zwołania rady familijnej, przed którą tamten zda sprawę ze swoich czynności. W charakterze zastępcy opiekuna opiekun przydany reprezentuje nieletniego tylko w poszczególnych wypadkach, a mianowicie wtedy, gdy zachodzi sprzeczność między interesem nieletniego a opiekuna. Potrzeba takiego tymczasowego przedstawicielstwa występuje np. gdy obaj uczestniczą w tych samych działach, gdy opiekun chce wziąć w dzierżawę majątki nieletniego i t. p. Lecz gdy opiekun umiera lub znika, opiekun przydany nie może objąć zarządu; spadkobiercy opiekuna obowiązani są tymczasowo prowadzić dalej admi-nistracyę. Opiekuna przydanego mianuje rada familijna z wyraźnem zaznaczeniem, że opiekun główny nie może w żadnym wypadku brać udziału w głosowaniu na opiekuna przydanego. Radzie familijnej służy najzupełniejsza wolność przy jego wyborze. Może ona wybrać zarówno krewnego, powinowatego jak i obcego. Jedynie tylko co do nominacyi z pośród krewnych rada jest skrępowana przepisem spe-cyalnyin, że opiekun i opiekun przydany, nie mogą być powołani z tej samej linii. Wyjątek stanowi art. 423 kod. Nap., który upoważnia do pominięcia powyższego zastrzeżenia, o ile chodzi „o braci rodzonych“. To wyrażenie kodeksowe jest rozmaicie tłómaczone; zazwyczaj wykładnia autorów skłania się do tego, aby rozumieć, że chodzi tu o wypadek gdy opiekun i opiekun przydany są obaj braćmi rodzonymi nieletniego. Opiekun przydany ponosi odpowiedzialność za swoje czyuy, jako zastępca opiekuna utożsamiony z opiekunem. Jako kontroler w dwóch wypadkach dźwiga na sobie solidarną odpowiedzialność z opiekunem, a mianowicie: za skutki niespisania inwentarza oraz za niewniesienie hypoteki prawne] na dobrach opiekuna. Po za tern odpowiada tylko za własne błędy, nie zaś za czyny opiekuna. — Opieka ustaje w zasadzie w jednym tylko wypadku, a mianowicie w razie dojścia pupila do pelno-letności. Wówczas wszystkie władze opiekuńcze przestają istnieć. Podobnież dzieje się w razie śmierci nieletniego. Jest jeszcze pośredni wypadek, gdy nieletni zostaje usamowol-niony (ob. Usamo wolnienie); wówczas następuje, nie ustanie opieki, lecz jej przekształcenie, opiekę zastępuje kuratela (ob. K ur a tor).—Zdanie rachunków z opieki obowiązuje w tych wszystkich wypadkach, gdy opiekun przestaje pełnić swoje czynności. Obowiązek ten dotyczy każdego opiekuna, nawet pozostałych przy życiu ojca lub matki, i żadna ulga pod tym względem nie może być przyznana, nawet przez rodziców, gdy jedno z nich przed śmiercią u-stanawia opiekuna testamentowego. Rachunek zdaje opiekun ustępujący albo jego sukcesoro-wie, albo zastępcy prawni, gdy jest uznany za nieobecnego, albo jego własny opiekun, gdy został ubezwłasnowolnionym. Rachunek składa się: pupilowi samemu, gdy ten doszedł do peł-noletności; temuż w przytomności kuratora, gdy został usamowolniony: jego sukcesorom, gdy zmarł; jego nowemu opiekunowi, gdy zostaje jeszcze pod opieką. W ostatnim wypadku pierwszy rachunek z opieki winien być powtórzony w rachunku ostatecznym, który się składa pupilowi po jego dojściu do pełnoletno-ści lub spadkobiercom zmarłego nieletniego. Gdy strony są w porozumieniu, żadna forma specyalna przy rachunkach nie jest przepisana. W razie sporu rzecz cała musi być zała-twionat sądownie na zasadzie rozporządzeń wskazanych w kod. pr. cyw. Zestawienie wpływów i rozchodów wykazuje pozostałość, która może wypaść bądź na korzyść nieletniego, bądź na rzecz opiekuna. W pierwszym przypadku procenty należą się nieletniemu od opiekuna z samego prawa od daty zamknięcia rachunków. Według art. 472 kod. Nap. opiekun może zawrzeć z pupilem, który doszedł do pełno-letności, układ w przedmiocie rachunku z opieki, o ile zachowane przy tein będą cztery następujące warunki: 1) ażeby układ ten poprzedziło szczegółowe zdanie rachunków, tj. wyliczenie wszystkich poszczególnych wydatków i wpływów; 2) że oddane będą pupilowi dowody usprawiedliwiające rachunek; 3) że odbierający rachunek stwierdzi pokwitowaniem przyjęcie rachunku i dokumentów; 4) żeby przynajmniej upłynęło dni dziesięć między datą pokwitowania z odbioru a dniem układu. Wszelka skarga małoletniego przeciw opiekunowi, odnosząca się do czynów opieki, przedawnia się upływem lat dziesięciu od daty dojścia do peł-noletności. W dawnem prawie francuskiem przedawnienie to trwało lat trzydzieści, a nawet czterdzieści. Samo się przez się rozumie, że przedawnienie dziesięcioletnie stosuje się do czynów opieki w ścisłem tego słowa znaczeniu. Skutkiem tego np. akcya o zwrot majątku znajdującego się w rękach opiekuna przedawnia się dopiero po upływie lat trzydziestu, albowiem sąd przy rozpoznaniu takiego powództwa nie potrzebuje wchodzić w rozbiór czynności opiekuńczych.

Opieka w Królestwie Po/skiem. Systemat francuski, wyłożony powyżej, przeprowadzony został w głównych swych zasadach w Kod. cyw. polskim z r. 1825. I u nas opiekę składają trzy władze: 1) rada familijna; 2) opiekun główny; 3) opiekun przydany. Jednakże kodeks z r. 1825 dzieli opiekę ze względu na stan majątkowy nieletniego na większą lub mniejszą. Pierwsza według art. 374 ma miejsce wtenczas, gdy do małoletniego należy majątek nieruchomy ziemski, prawem własności albo zastawu, dzierżawa dóbr ziemskich lub folwarku, lub gdy masa czynna majątku wynosi dziesięć tysięcy złotych, albo czyni pięćset złotych dochodu rocznego. Gdy żaden z tych przypadków nie zachodzi, ma miejsce o-pieka mniejsza. Różnica opiek tych polega na tern, że w większych radę familijną zwołuje sąd pokoju, opieczętowanie należy do podsęd-ka a spisanie inwentarza do rejenta; w mniejszych opiekach wszystkie te czynności należą do prezydenta, burmistrza lub wójta gminy. Zasadniczy ten przepis z r. 1825 uległ zmianie na zasadzie postanowienia komitetu urządzającego z d. 30 czerwca (12 lipca) 1866 r. oraz art. 18-go ustawy post. sąd. z d. 19 lutego 1875 r. (art. 1663 u. p. c.). Według obu tych

postanowień urządzanie opiek we wszystkich i dla dogodności stron sędzia pokoju lub ław-wypadkach, gdy pupil pochouzi z włościan, których majątek składa się z gruntów podpadających pod ukazy z r. 1864, bez względu na przestrzeń majątku nieruchomego i wartość ruchomego należy do ławników, mianowanych przez miejscowy sąd gminny. Podobnież na tej samej drodze następuje organizacya O-i nad dziećmi po wszystkich innych mieszkańcach gminy, bez względu na ich stan w następujących wypadkach: a) jeśli przestrzeń nieruchomości nie będzie przenosiła jednej włóki i jeśli na niej niema innych budowli prócz tych, które są potrzebne w zwykłem gospodarstwie; b) jeśli wartość ruchomości nie dochodzi do 500 rub. i ć) jeśli majątek składa się razem z własności nieruchomej i ruchomej, a wielkość i szacunek każdego z tych majątków oddzielnie wziętych normy wyżej przepisanej nie przenosi, tj., jeżeli majątek nieruchomy zawiera przestrzeń nie-przenoszącą jednej włóki i gdy nadto niema na niej budowli prócz niezbędnych w zwykłem gospodarstwie, i jeżeli wartość majątku ruchomego nie dochodzi do rubli 1 500. Jeżeli majątek włościański składa się z gruntów podpadających pod ukaz z r. 1864, a nadto i z gruntów nabytych niezależnie od tego ukazu i nie-podpadających pod przepisy tegoż, i jeżeli ten ostatni majątek przenosi normę, do której się władza sądu gminnego ogranicza—w takim razie urządzenie opieki należy do sądów pokoju na ogólnych zasadach. Wreszcie do tychże sądów pokoju należy organizacya opieki we wszystkich w ogóle wypadkach, w których nie zachodzą wskazane wyżej okoliczności wyjątkowe. Opiekę organizować winien sąd lub u-rząd miejsca zamieszkania nieletniego. Wszakże rada familijna może być z jednego okręgu do drugiego przeniesiona, jeśli zachodzą wypadki, które dla dobra małoletniego tej zmiany wymagają, np. w razie zmiany zamieszkania głównego opiekuna. Sąd, jako władza nad radą familijną przełożona, może w każdym poszczególnym wypadku ocenić czy jest zgodne z interesem pupila przeniesienie opieki do innego okręgu. We wszystkich wypadkach o-twarcia opieki rada familijna winna być zwołana na żądanie krewnych małoletniego, jego wierzycieli lub innych osób interesowanych, a nawet i z urzędu, przez sąd pokoju lub gminny. Zresztą każdy mocenjest zawiadomić sąd właściwy o zdarzeniach urządzenia opieki wymagających. Radę zwołuje sędzia pokoju lub ławnik i w zasadzie wydaje wezwania do członków rady, z wymienieniem miejsca, dnia i godziny i zebrania. Mogą jednakże członkowie rady stawić się bez wezwania; to też sędzia poprzestać ma prawo na oświadczeniu osoby, domagającej się zwołania rady, że jej członkowie bez uprzednich awizacyj na posiedzenie przybędą. Miejsce posiedzeń sądu jest miejscem zabrania się rady. Wszakże na żądanie

nik władni są wybrać inne miejsce na posiedzenie. — O ile wysyła się wezwania członkom, termin do stawiennictwa winien być o-znaczony w taki sposób, iżby między wręczeniem awizacyi a datą posiedzenia rady wolnych dni było przynajmniej trzy, z warunkiem, iżby osoby wzywane mieszkały w odległości niewiększej nad dwie mile, gdyby zaś między wzuwanymi znajdowały się osoby, zamieszkałe w dalszej odległości, termin powyższy oznaczyć należy tak, iżby każdy, zamieszkały w dalszej odległości miał jeszcze przynajmniej jeden dzień na każdo trzy mile odległości. Termin trzydniowy do stawiennictwa nie obowiązuje w wypadkach, do których stosuje się art. 1 663 ust. post. cyw. Rada składa się z sędziego pokoju lub ławnika, który jej prezyduje, oraz z sześciu krewnych lub powinowatych: trzech z linii ojczystej i trzech z macierzystej, według porządku blizkości w każdej linii. Zasada ta jest tak dalece stanowcza, że nie wolno wzywać krewnego lub powinowatego dalszego, jeśli w obrębie jurysdykcyi sądu lub danej gminy wiejskiej znajdują się bliżsi krewni czy powinowaci. Jeśli w obrębie sądu czy gminy jest więcej niż trzech krewnych lub powinowatych w linii ojczystej lub macierzystej, wtedy bliższy ma pierwszeństwo przed dalszym, krewny przed powinowatym równego stopnia, a gdy są krewni lub powinowaci w równym stopniu, starszy wiekiem ma pierwszeństwo przed młodszym. Jeśli niezależnie od krewnych lub powinowatych zamieszkałych w o-kręgu sądu czy gminy są krewni łub powinowaci zamieszkali w dalszej odległości, a co do stopnia bliżsi lub nawet tegoż samego stopnia co krewni lub powinowaci obecni, wówczas sąd mocen jest krewnych takich przywołać pod warunkiem wyłączenia niektórych o-becnych, tak, iżby norma zasadnicza przekroczoną nie była. Jak słusznie Wołowski twierdzi („Kurs kodeksu cywilnego“, Warszawa 1868 r. tom I str. 254) sąd kierować się tu winien interesem nieletniego, a mianowicie na przywołanie powyższe zezwolić jeśli, osoby takie lepiej znają stan majątku albo też jeśli ich przymioty osobiste lub też położenie towarzyskie wywrą wpływ korzystny na radę familijną oraz wogóle na prowadzenie opieki.— Z kobiet tylko wstępne w stanie wdowieństwa żyjące mogą w radzie zasiadać, siostry niezamężne nie mogą być przywołane. Od ograniczenia liczby członków wyłączeni są bracia rodzeni oraz mężowie sióstr rodzonych. Jeżeli niema w okręgu sądu krewnych lub powinowatych jednej lub drugiej linii w liczbie dostatecznej, wezwani będą wstępni, bracia rodzeni albo przyrodni, mężowie sióstr rodzonych albo przyrodnich żyjących, stryjowie lub wujowie rodzeni, bracia stryjeczno- wujeczno- lub cioteczno-rodzeni w okręgu innego sądu zamieszkali.

Gdyby zaś kréwni lub powinowaci w wymienionych stopniach, tj. do czwartego włącznie, niewiadomi byli z pobytu lub mieszkali zagranicą kraju, lub też gdyby odmówili stawiennictwa dla odległości miejsca lub z innych powodów prawnych, wtedy sąd wezwie albo dalszych co do stopnia krewnych lub powinowatych z okręgu obcego, albo ze swego okręgu obywateli, o których wiadomo, że pozostawali z ojcem lub matką małoletniego w stałych stosunkach przyjacielskich. W opiekach ustanawianych przez sąd gminny nie jest on obowiązany wzywać krewnych oraz powinowatych zamieszkałych poza daną gminą, wyjąwszy gdyby strony interesowane tego się domagały. Jeśli w braku krewnych lub powinowatych zamieszkałych w obrębie gminy nie zajdzie konieczność przywołania osób dalej zamieszkałych, sąd gminny wezwie gospodarzy swego okręgu, dając pierwszeństwo tym, którzy połączeni byli z ojcem lub matką węzłami przyjaźni. Jeśli sąd wezwie dalszych krewnych z pominięciem bliższych, to pominięci mogą przybyć na posiedzenie rady i żądać wyłączenia dalszych krewnych z tej samej linii. Należenie do rady jest obowiązkiem obywatelskim darinym, od którego jedynie z przyczyn w prawie wskazanych wymówić się wolno. Jakoż krewni, powinowaci albo przyjaciele, podług zasad powyższych na posiedzenie rady wezwani, obowiązani są stawić się osobiście lub przez pełnomocników szczególnych. Pełnomocnictwa nie wolno udzielić inemu członkowi, a plenipotent tylko jednę osobę zastępować może. Stosownie do przepisów ustawy postępowania cywilnego podpis ua plenipotencyi poświadczony być wiuien przez policyę, wójta, burmistrza, sędziego gminnego lub rejenta. Członek rady familijnej, który bez powodu prawnego na posiedzenie nie przybędzie, podlega karze pieniężnej. Wyrzeka ją bez apelacyi sędzia pokoju w ilości złotych polskich 50-ciu (rb. 7.50), a w opiekach pod prezydencyą ławnika tenże w ilości dwóch złotych polskich (30 kop.). Są to grzywny maksymalne, a oczywiście w poszczególnym wypadku wymierzona kara może być niższa. Koriiplet prawny rady stanowi oprócz sędziego lub ławnika osób pięć. Prezydujący sędzia lub ławnik ma głos rozstrzygający. Skład z pięciu członków złożony będzie legalnym tylko wtedy, gdy wszyscy członkowie rady na posiedzenie wezwani byli. Jeżeli zaś żądający zwołania rady zobowiązał się sam zawiadomić członków o terminie, to tylko w obecności sześciu członków prócz sędziego rada familijna może do obrad przystąpić. W braku kompletu, lub gdyby zamiast członka nieobecnego należało mianować innego, lub wreszcie gdyby interes małoletniego tego wymagał, sędzia lub ławnik może posiedzenie rady odroczyć. Według art. 1672 u. p. c. rozprawy w radach familijnych mogą się odby-

Wielka Encykl. Powiz. Ilustr. Ser. 11. Tom V. Zesz. 38b.

wać w języku miejscowym, o ile członkowie języka rosyjskiego nie znają. Protokuty u-chwał mogą być w takim razie spisywane w dwóch językach, tj. po rosyjsku, z przekładem na język, w którym się rozprawy toczyły. Samo się przez się rozumie, że za język miejscowy uważać należy przede wszy stkiem język polski, a w miejscowościach z ludnością rusiń-ską lub litewską ruski, maloruski, względnie litewski. Uchwały rad familijnych mogą być skarżone, a mianowicie: od decyzyi rad, w których przewodniczy sędzia pokoju, apelacya służy do sądu okręgowego, od postanowień zaś rad pod prezydencyą ławników —do sądu gminnego. Przy rozpoznawaniu skargi przez sąd gminny nie może być obecnym ławnik, pod którego prezydencyą zapadła zaskarżona uchwała. Skarga na postanowienie wstrzymuje wykonanie. Skargi zanosić mogą wszyscy ci, którzy się na powziętą uchwałę nie zgodzili, a więc zarówno opiekun główny jak i przydany, oraz kurator a także członkowie rady, nie wyłączając sędziego, którzy do mniejszości należeli.—Zarządza opieką opiekun główny. Z samego prawa o-pieka główna należy przedewszystkiem do ojca lub matki. W czasie trwającego małżeństwa opieka należy do ojca. Gdy zaś ojciec jest u-bezwłasnowolniony, za znikłego uznany albo zawieszony w używaniu praw cywilnych, opieka należy do matki. Po rozwiązaniu małżeństwa przez śmierć jednego z małżonków opieka nad dziećmi małoletniemi należy z samego prawa do pozostałego przy życiu ojca lub matki. W razie unieważnienia lub też rozwiązania małżeństwa przez rozwód, lub wrazie rozłączenia małżonków co do stołu i łoża na czas nieograniczony, opieka prawna należy do ojca, gdy jest stroną niewinną, a to bez względu na to, czy matka również jest niewinną lub winną. Gdy ojciec jest uznany za winnego a.matka za niewinną, opieka należy do matki. Gdy oboje małżonkowie są winni, rada familijna stanowić jest obowiązana opiekę nad dziećmi. Jeśli małżeństwo unieważnione zostało, opieka należy z prawa do tego z rodziców, które w dobrej wierze małżeństwo zawarło, a jeżeli oboje w dobrej wierze byli — do ojca, po śmierci zaś jego, albo gdyby opiekunem być nie mógł, do matki. Jeśli oboje byli w złej wierze, opieka z prawa do żadnego z nich nie należy. W razie śmierci ojca, który po rozwodzie lub rozłączeniu opiekę sprawował, opieka przechodzi na matkę, jeżeli była stroną niewinną; jeżeli była winną, opieka z prawa do niej nie należy. Ojciec sprawujący opiekę nie może być ograniczonym w zarządzie przez rozporządzenie pośmiertne matki. Nie traci opieki, jeśli wstępuje w nowe związki małżeńskie, i nie może się od opieki wymówić. Natomiast matka, w każdym wypadku powołania do opieki, może się od jej przyjęcia wymówić, jednak dopóty pełnić musi obowiązki opieki, dopóki jej inny opiekun

nie obejmie. Ojciec może pozostałej przy życiu matce wyznaczyć jednego lub więcej doradców do czynności opiekuńczej, aprzytem może wyszczególnić czynności, do których doradcę wyznacza. W takim razie wszystkie inne czynności może opiekunka załatwiać bez porozumienia się z doradcami. Nominacya doradców nastąpić może przez akt ostatniej woli, tj. testament, albo przez akt zeznany przed sędzią pokoju, gminnym lub rejentem, w obecności dwóch świadków. Jeśli matka opiekunka chce wstąpić w powtórne związki małżeńskie, wówczas zwołać musi radę familijną, która orzeknie czy o-pieka ma przy niej pozostać. Gdyby tego zaniedbała, utraci opiekę z samego prawa, a nowy mąż odpowiada solidarnie za wszelkie czynności, które żona z tytułu opieki przedsiębrała. Gdy rada familijna utrzyma matkę przy opiece, winna mu dodać męża za współopiekuna, który odpowiadać będzie solidarnie za sprawowanie opieki od chwili zawarcia małżeństwa. Ktokolwiek posiadać będzie opiekę nad dziećmi, ojciec lub matka od opieki wyłączeni, jak również matka, która się od opieki wymówiła, nie tracą prawa wglądania w utizymywanie i wychowanie dzieci. Prawo przewidziało wypadek, gdy matka jest brzemienna w czasie śmierci męża. Wówczas mianowany będzie przez radę familijną kurator z powodu ciąży. Gdy żona, czując się brzemienną, nie zażąda w tym celu zwołania rady familijnej, będzie mogła być usuniętą z opieki nad dzieckiem, gdy się to u-rodzi. Ojcu i matce służy prawo obrania opiekuna dla dzieci na wypadek swej śmierci, lecz tylko wtedy, jeżeli drugie z rodziców przy życiu nie zostaje albo z samego prawa jest niezdolne do sprawowania opieki. To samo prawo służy ojcu na wypadek gdyby matka opieki po jego śmierci przyjąć nie chciała. Jednakże to z rodziców, które od opieki było wyłączone, jak również i matka, która się od opieki wymówiła, nie mogą wybierać opiekuna dla swych dzieci. Obiór opiekuna nastąpić może bądź przez testament, bądź przez akt zeznany przed sędzią pokoju, gminnym lub rejentem, w obecności dwóch świadków. Opiekę taką przeto zowią testamentową lub nadaną przez ojca lub matkę. Gdy wybór opiekuna przez jedno z rodziców nastąpił dlatego, że drugie jest ubezwłasnowolnione lub ograniczone w prawach cywilnych, albo też zaginęło, wówczas skutki takiego rozporządzenia ustają z chwilą ustania przyczyny, która wyłączyła od opieki pozostałego przy życiu ojca lub matkę. Obok przepisów wspólnych dla obojga rodziców matka podlega jeszcze dwom ograniczeniom co do obioru opiekuna: a) nie może wcale obierać opiekuna dla dzieci spłodzonych w pierwszein małżeństwie, gdy, idąc za mąż, nie była ani utrzymana przy opiece ani do niej następnie przywrócona; b) wybór opiekuna przez matkę, która, idąc za mąż, utrzymana została przy opiece lub do niej przywrócona, musi byó przez radę familijną zatwierdzony. Opiekun wybrany przez ojca lub matkę nie jest obowiązany przyjąć o-pieki, jeśli nie należy do szeregu osób, które nie mogłyby wymówić się od wyboru dokonanego przez radę w braku opiekuna testamentowego. Jeśli opieka nie należy ani do o';ca lub matki, ani do obranego przez rodziców o-piekuna, do objęcia jej powołani są wstępni. Opieka z prawa należy przedewszystkiem do dziada ojczystego; gdyby go zaś nie było lub gdyby od opieki prawnie się wymówił, albo jej sprawować nie mógł, opieka należy do dziada macierzystego, a wbraku tego do dalszych wstępnych, między którymi wstępni z linii ojczystej mają pierwszeństwo przed wstępnymi z linii macierzystej w równym stopniu. Gdyby dziada ojczystego i macierzystego nie było lub o-baj od opieki się wymówili, albo jej sprawować nie mogli, opieka należy z prawa do dziada ojczystego ojca małoletniego, i ten pradziad wyłącza wszystkich innych równych mu w stopniu. — Jeżeli zachodzi taki sam zbieg między dwoma pradziadami z linii macierzystej, wybór opiekuna należy dorady familijnej, która jednak obowiązkowo wybrać musi na opiekuna jednego z tych dwóch wstępnych. O ile dzieckc małoletnie nieusamowolnione pozostaje bez ojca lub matki, bez opiekuna testamentowego i bez wstępnych płci męskiej, tak, że gdy wymienione osoby bądź wyłączone zostały od opieki, bądź się od niej prawnie wymówiły, wówczas mianowanie opiekuna należy do rady familijnej. Opieka taka zowie się na-d a n[ą przez radę familijną. W każdej opiece, czy to prawnej, czy testamentowej, czy nadanej, mianowany będzie zawsze przez radę familijną opiek un przydany, którego wybiera się z tej linii, do której opiekun główny nie nale-ży, wyjątek stanowią bracia rodzeni, którzy do obu linij należą. Opiekun przydany nie może być wyznaczonym przez testament, a powinien być w zasadzie wybrany bezpośrednio po wybraniu opiekuna głównego. Ponieważ w opiece prawnej lub testamentowej opiekun główny istnieje już przed zwołaniem rady familijnej, o-bowiązanym więc jest jeszcze przed rozpoczęciem urzędowania wyjednać zwołanie rady familijnej w celu zamianowania opiekuna przydanego. Gdyby przed wyborem opiekuna przydanego opiekun główny mieszał się do opieki, wówczas rada familijna, zwołana na żądanie krewnych powinowatych, wierzycieli lub innych stron interesowanych, a nawet z urzędu, będzie mogła odjąć opiekę, jeżeli ze strony opiekuna zachodzi podstęp. Nadto w tym wypadku o-piekun obowiązany jest wynagrodzić małoletniemu szkody, które mu zrządził. Obowiązek zwołania rady familijnej spada na opiekuna głównego i wówczas, kiedy opiekun przydany umrze lub w jakikolwiekbądź sposób przestanie pełnić swoje obowiązki,—Obowiązki opiekuna przydanego są dwojakiej natury: 1) jest on władzą kontrduiącą w stosunku do opiekuna głównego i 2) zastępuje w pewnych wypadkach opiekuna głównego. W pierwszym charakterze: a) odbiera corocznie od opiekuna głównego, oprócz ojca i matki, rachunek z jego zarządu w terminach przez radę familijną oznaczonych; b) winien donosić radzie familijnej o wszelkich czynach opiekuna, w którychby do-strzedz lub przewidzieć się dały następstwa dla małoletniego szkodliwe; gdyby te szkodliwe działania wyuikały ze złożonych mu rachunków, winien te.rachunki radzie familijnej przedstawić;

c)    obowiązany jest żądać zwołania rady familijnej, ilekroć zachodzi potrzeba uznania niezdolności opiekuna albo złożenia go z opieki;

d)    winien domagać się mianowania nowego o-piekuna, gdy opieka zawakuje, albo z powodu nieobecności opiekuna ustanie. W charakterze zastępcy opiekuna głównego opiekun przydany działa dla dobra małoletniego, skoro tylko interes małoletniego jest w sprzeczności z interesem opiekuna. Dotyczy to zarówno stosunków umownych jak i sporów sądowych. Wymienić tu można dział spadku, w którym opiekun i małoletni uczestniczą, dalej, gdy opiekun bierze w dzierżawę nieruchomości pupila i t. p. 0-prócz wymienionych wypadków opiekun przydany nie może w żadnym innym razie spełniać czynności opiekuńczych, ani też mieszać się do zarządu opiekuna. Prawo usiłuje zapewnić opiekunowi przydanemu niezawisłość od opiekuna głównego. Stąd też wynika, że opiekun główny nie może brać udziału w głosowaniu na o-piekuna przydanego, oraz, że niema prawa domagać się złożenia opiekuna przydanego z u-rzędu. Wspominaliśmy już wyżej, że prawo przewiduje wypadki wymówienia się oraz złożenia z opieki. Pod tym względem kodeks wskazuje przyczyny wymówienia się, jedne wspólne wszystkim opiekunom, drugie nie wszystkim opiekunom służące. Po za tern jedne powody służą do wymówienia się od opieki przy jej otwarciu, drugie od opieki już wykonywanej. Dwie są przyczyny ogólne wymówienia się od opieki: a) wiek lat 65 skończonych i b) udowodniona ciężka choroba.— Wiek i ciężka choroba mogą także posłużyć jako powód do uwolnienia się od przyjętej już opieki. Lecz jeżeli kto już po przyjęciu opieki doszedł do 65 lat wieku lub przyjął ją po dojściu do 65 r. życia, nie może już żądać u-wolnienia przed ukończeniem 70-ciu lat życia. Podobnież kto mimo ciężkiej słabości przyjął opiekę, nie może się już uwolnić od opieki z powodu tej samej choroby. Natomiast samo się przez się rozumie, że jeżeli chorobą taką dotknięty został po objęciu opieki, może żądać uwolnienia od obowiązków opiekuna. W dalszym ciągu powodem wymówienia się we wszystkich opiekach, wyjąwszy nad własnemi dziećmi albo nad dalszymi zstępnymi, jest służba publiczna, a "mianowicie: a) sprawowanie u-rzędu publicznego, do którego przywiązane jest stałe zamieszkanie w innym powiecie, nie w tym, w którym opiekę urządzono; b) czynna służba wojskowa, r) delegowanie przez rząd zagranicę. Jednakże żaden z wymienionych powodów nie zwalnia od opieki, jeśli mimo jego istnienia dana osoba na przyjęcie opieki się zgodziła. Z drugiej znowu strony ci, którzy znajdą się w wyszczególnionych okolicznościach od opieki uwalniających, dopiero po przyjęciu opieki mogą być od niej uwolnieni i w tym celu domagać się muszą zwołania rady familijnej w terminie miesięcznym, celem zamianowania nowego opiekuna. We wszystkich opiekach, wyjąwszy tylko opiekę ojca lub matki, wolno jest wymówić się od przyjęcia obowiązków głównego opiekuna, jeśli się wykonywa dwie inne o-pieki, albo też jeżeli się posiada pięcioro dzieci prawych. W tym ostatnim wypadku wolno się wymówić od przyjęcia jakiejkolwiek innej opieki. Nie tylko liczba dzieci żyjących upoważnia do wymówienia się od opieki. Utożsamione są z dziećmi żyjącemi: a) dzieci, które z powodu służby krajowej życie utraciły, b) dzieci zmarłe, które pozostawiły po sobie potomstwo, c) dzieci poczęte. We wszystkich wypadkach, w których opiekun jest upoważniony przez prawo do wymówienia się od opieki, winien on przedstawić powody radzie familijnej przed przyjęciem opieki. W opiece prawnej lub testamentowej ma to uczynić przed przyjęciem wyraźnem opieki lub, jak prawo mówi, „mieszaniem się w jej sprawowanie.“ W o-piece nadanej przez radę familijną mianowany opiekun, jeśli jesf na posiedzeniu obecny, powinien natychmiast przedstawić powody wymówienia się, które rada familijna rozważyć jest obowiązana. Jeżeli opiekun mianowany nie był obecny na posiedzeniu rady, może domagać się zwołania tejże rady, aby powody jego wymówienia się rozważyła; uskutecznić to powinien w ciągu dni trzech od wręczenia zawiadomienia o mianowaniu go opiekunem. Termin ten powiększa się o dzień jeden na każde trzy mile odległości jego zamieszkania od miejsca, w którem urządzona jest opieka. Po upływie tych terminów żadna reklamacya ze strony opiekuna rozważona nie będzie. Jeśli rada familijna odrzuci żądanie opiekuna, wówczas służy mu skarga do sądu okręgowego, a w toku instancyj na ogólnych zasadach—do izby sądowej i senatu. Do czasu uwolnienia obowiązany jest uchylający się od opieki tymczasowo ją sprawować. Ci, którzyby odrzucili reklamacye, mogą być na koszty prawne skazani. Nie mogą być o-piekunami ani członkami rady: 1) małoletni, wyjąwszy ojca i matkę; 2) pozbawieni własnej woli z powodu niedołężności, pomieszania zmysłów lub szaleństwa; 3) niewiasty, wyjąwszy matkę i wstępne w stanie wdowieńskim żyjące i opiekunkę dobrowolną; 4) osoby ślubom

Opiekun ojciec korzysta w tej mierze z pełnej władzy rodzicielskiej (obacz art. Rodzice). — Inni opiekunowie z wyłączeniem wstępnych nie mogą używać surowych środków karcenia domowego i w razie zachodzącej potrzeby winni są przedstawić radzie familijnej postępki małoletniego i zążądać zastosowania niezbędnych środków karnych. Z obowiązku starania o osobę małoletniego wypływa dla opiekuna konieczność zajmowania się w ogóle wychowaniem pupila. W charakterze zastępcy małoletniego w czynnościach cywilnych opiekun obowiązany jest zastępować nieletniego w każdym razie, gdy wystąpienie jego jest potrzebne. Są jednak czynności cywilne, które według prawa nawet nieletni osobiście wykonywać musi, i tak: małoletni, któremu pozwolono wstąpić w związki małżeńskie, stawać musi osobiście zarówno do aktu małżeństwa jak i do umowy przedślubnej. Podobnież małoletni po ukończeniu lat szesnastu może sam bez wpływu opiekuna sporządzić testament, Wrę-

We

zakonnym poświęcone; 5) cudzoziemcy w opiekach nad małoletnimi Polakami, „jeżeli nie zachodzą okoliczności art. 11 i 12 niniejszego kodeksu objęte“; 6) niechrześcianie nad chrze-ścianami; 7) wszyscy ci, którzy sami, albo których wstępni, zstępni lub małżonek, mają z małoletnim sprawę, przez którą stan tego małoletniego, jego majątek cały, lub w znacznej części jest zagrożony. Prócz tego duchowni wyznania ewangielicko-augsburskiego nie mogą być opiekunami lub kuratorami bez dozwolenia konsystorza. Wyłączeni są także od opieki, a nawet podlegają złożeniu z niej, o ile ją wykonywają: 1) ludzie znani z bezrządu co do majątku lub ze złych obyczajów; 2) ci, którzyby przy sprawowanin opieki okazali niezdatność albo nierzetelność. Kto jest wyłączony od o-pieki albo z niej złożony, ten i członkiem rady familijnej być nie może. Wszelka uchwała rady familijnej, która wyrzecze niezdolność, wyłączenie lub złożenie opiekuna, powinna zawierać powody i może zapaść dopiero po wysłuchaniu i przywołaniu opiekuna. Jeżeli opiekun na uchwale poprzestaje, o czem w proto-kule wzmiankę uczynić należy, lub jeżeli w ciągu dni trzech z dodaniem jednego dnia na każde trzy mile odległości zamieszkania jego od zamieszkania opiekuna przydanego, licząc od daty ogłoszenia uchwały lub jej wręczenia, nie odwoła się do sądu okręgowego, wówczas nowy opiekun przystępuje natychmiast do obowiązków. Jeżeli nastąpiła skarga, opiekun przydany obowiązany jest popierać decyzyę rady w sądzie. Samo się przez się rozumie, że taka skarga może przechodzić przez wszystkie instancye sądowe. Obowiązki opiekuna głównego sprowadzają się do trzech głównie przedmiotów: 1) zarządzanie osobą małoletniego, 2) zastępowanie małoletniego we wszelkich czynnościach cywilnych i 3) zarządzanie jego majątkiem.

szcie małoletni na świadka wezwany staje osobiście, bez asystencyi opiekuna. Opiekun zarządzać powinien majątkiem nieletniego jako dobry ojciec rodziny. Wynika stąd, że powinien    przedsiębrać    wszelkie środki celem

zachowania majątku w całości i ciągnienia z niego jaknajwiększych dochodów. Kodeks z 1825 r. nie określa bliżej w jaki sposób czynności zarządu winny być dokonywane, bo też w każdej epoce muszą one być różne i zależy to od natury i wielkości majątku. Pierwszem działaniem każdego opiekuna jest zabezpieczenie i określenie majątku, jaki pod jego zarząd przechodzi. W tym celu, o ile opieczętowanie nie nastąpiło (ob.O pieczętowanie prawne), obowiązany jest zyskać uchwałę rady familijnej upoważniającą do spisania inwentarza. Przy spisie inwentarza winno być zaznaczone czy opiekun, zarówno główny jak i przydany, za-dyktował do' protokółu, żó należy mu się cokolwiek ze spadku; uczynić zaś to winien pod skutkami utraty należności. Urzędnik sporządzający inwentarz obowiązany jest ostrzedz obu opiekunów w tej mierze i o ostrzeżeniu uczynić stosowną wzmiankę. Opiekun w jednym tylko wypadku uwolniony zostdje od powyższych następstw , mianowicie: jeżeli udowodni, iż dopiero później o należności się dowiedział. Po sporządzeniu inwentarza opiekun główny winien przedstawić go w ciągu miesiąca radzie familijnej. Co do postanowień rady związanych ze złożeniem inwentarza zachodzi różnica między opieką ojca lub matki a wszystkiemi innemi. wszystkich opiekach, oprócz opieki ojca i matki rada familijna winna wydać postanowienie co do trzech przedmiotów: 1) co do sprzedaży ruchomości; 2) co do wydatków na utrzymanie i zarząd majątku nieletniego; 3) co do prze-wyżki dochodów, jakie powinny być użyte korzystnie przez opiekuna. Co do ruchomości rada familijna może bądź nakazać ich zachowanie w naturze, bądź też sprzedaż przez publiczną licytacyę, która odbywa się zawsze w obecności opiekuna przydanego podług ogólnych przepisów postępowania sądowego. W opiekach urządzanych przez sąd gminny rada familijna władna jest oznaczyć mniej kosztowną formę licytacyi publicznej. Opiekun, nie czekając zebrania się rady familijnej, obowiązany jest sprzedać rzeczy podpadające zepsuciu, oraz te, których utrzymanie byłoby zbyt kosztownem. Ojciec i matka, którym służy prawne użytkowanie majątku nieletniego, nie są obowiązani sprzedać ruchomości i mogą je zachować celem powrócenia ich w naturze. Lecz w tym razie muszą zarządzić ich oszacowanie swoim kosztem przez biegłego, mianowanego przez opiekuna przydanego, i obowiązani będą zapłacić wartość szacunkową tych ruchomości, którychby w naturze zwrócić nie mogli. Co do wydatków na utrzymanie i zarząd majątku rada familijna o-,

kreślić winna summę, która corocznie na ten cel przez opiekuna wydatkowaną być może.

ważnienia rady familijnej do przyznawania takich tylko żądań, które są oparte na prawach ściągających się do nieruchomości a do hypoteki niewniesh nych lub wpisanych tylko jako sporne albo przez zastrzeżenie. Do rzędu czynności, których opiekun nie może wykonać bez upoważnienia rady familijnej zatwierdzonego przez sąd należą: zaciąganie długów na rzecz małoletniego lub zaciąganie hypoteki na jego nieruchomości, oraz zrzeczenie się spadku. Oprócz upoważnienia rady i zatwierdzenia sądu szczególnych form wymagają jeszcze: sprzedaż nieruchomości, oraz układ pojednawczy. Pierwsza, po uzyskaniu przychylnej decyzyi sądu, może nastąpić tylko przez licy-tacyę publiczną podług ogólnych form proceduralnych; układ :;aś, przyjęty przez radę składa się przedewszystkiem prokuratorowi przy sądzie okręgowym, który wyznacza trzech prawników tj., adwokatów przysięgłych, do u-dzielenia opinii co do treści proponowanej tran-zakcyi. Dopiero po takiej opinii sąd zatwierdza układ. Wszakże co do przedmiotów, których wartość nie przenosi 500 złotych (75 rubli), układ pojednawczy może być ważnie zawarty tylko na moi y upoważnienia rady familijnej.- We wszystkich wypadkach gdy potrzebne jest zatwierdzenie przez sąd uchwały rady, lądem właściwym jest sąd okręgowy dla rad, odbywanych pod prezydencyą sędziego pokoju, oraz sąd gminny dla opiek, urządzanych przez ten ostatni *(art. 1669 ust. post. cy w.). Ostatnią kategoryą czynności dotyczących zarządzania majątkiem są te, których przedsiębranie wzbronione jest opiekunowi przez prawo. Są to: 1) kupno nieruchomości małoletuiego przez opiekuna; 2) przyjmowanie przez opiekuna na rzecz swoją cesyi prawa albo wierzytelności nieletniego; 3) dzierżawa lub najem nieruchomości małoletniego przez opiekuna; 4) zapisanie się na sąd polubowny. Do tych czynności wzbronionych pravmicy zaliczają jeszcze zbywanie praw niezmysłowych oraz czynienie darowizn. Co do dzierżawy lub najmu nieruchomości Kodeks cywilny z r. 1825 nie obejmuje żadnych przepisów. Wogóle wszakże uważać należy, że umowy w tej mierze mogą być zawierane na czas nie dłuższy jak do końca O-i, tj. do czasu pełnoletności pupila.—Zarząd opiekuna kończy się: 1) przez uwolnienie, oddalenie lub złożenie z urzędu; 2) przez śmierć opiekuna lub nie ibecność; 3) przez śmierć małoletniego, przez jego usamowolnienie lub dojście do pełnoletności. W razie śmierci opiekuna, ponieważ opieka jest obowiązkiem osobistym i nie przechodzi na jego spadkobierców, są oni tylko majątkowo odpowiedzialni za sprawowanie opieki przez ich spadkodawcę; jednak, jeśli s \ pełnoletni, winni po jego śmierci opiekę tymczasowo sprawować do cza-

Tym samym aktem rada familijna upoważnić może opiekuna do przybrania do pomocy jednego lub więcej rządców szczególnych płatnych, którzy wykonywają swe obowiązki pod odpowiedzialnością opiekuna. W opiekach zarządzanych przez ojca lub matkę rada fami-lijna żadnych ograniczeń co do wydatków na utrzymanie nieletniego oraz zarząd jego majątkiem stanowić nie może, a to głównie z tego powodu, że całkowity dochód z majątku nieletniego stanowi własność rodziców. Co się tyczy wreszcie postanowień rady w przedmiocie lokacyi przewyżki dochodów, to kodeks stanowi, że rada winna orzec: co z temi prze-wyżkami czynić wypada, tj. jak najkorzystniej dla małoletniego umieścić te fundusze należy.

Uchwała w tej mierze wydana winna być wykonana w ciągu sześciu miesięcy, a opiekun, któryby tego zaniedbał, obowiązany jest płacić procent rod summy korzystnie nieużytej“.

Gdyby zaś opiekun widział potrzebę lub pożytek dla małoletniego w przedłużeniu oznaczonego terminu, w takim razie winien uprzednio domagać się stosownego upoważnienia rady.

I te również ograniczenia nie stosują się do ojca lub matki, którym służy użytkowanie prawne na majątku małoletniego. Po spisaniu inwentarza, przedstawieniu go radzie familijnej i wyjednaniu dopiero co wymienionych uchwał, opiekun przystępuje do właściwego zarządu majątkiem nieletniego. Przy wykonywaniu tego zarządu prawo przewiduje czynności, w których spełnianiu opiekun jest ograniczony i które całkiem są mu wzbronione. Pierwsza ka-tegorya dzieli się z kolei na trzy grupy: a) czynności, których opiekun nie może przedsiębrać bez upoważnienia rady familijnej; b) czynności, których opiekun nie może spełnić bez upoważnienia rady, zatwierdzonego przez sąd i c) czynności, które prócz upoważnienia rady i zatwierdzenia sądu wymagają jeszcze form szczególnych. Opiekun nie może bez upoważnienia rady familijnej: 1) sprzedawać ruchomości, o czem już wyżej była mowa; 2) przyjąć. spadku na rzecz małoletniego; 3) przyjąć darowizny; 4) podnosić lub obciążać kapitałów hypotekowanych; 5) rozpoczynać pewnego rodzaju spraw, przyznawać niektórych w sprawie wskazanych żądań i 7) domagać się działów.

Przyjąć spadek imieniem nieletniego można tylko z dobrodziejstwem inwentarza (ob. Spadek i I n w e n t a r z). Co do spraw imieniem nieletniego prawo wymaga upoważnienia rady do rozpoczęcia procesów: a) gdy spór zachodzi o granicę, wyjąwszy sprawy possessoryjne (ob. Posiadanie); b) gdy przedmiotem sporu są prawa do hypoteki wniesione a ściągające się bądź do własności dóbr nieruchomych, bądź do kapitałów lub innych należności rzeczowych, su zamianowani:', nowego opiekuna. Każdy o-W przedmiocie przyznawania żądań przeciw piekun obowiązauy jest składać sprawozdanie, małoletniemu wnoszonych prawo wymaga upo- j tj. rachunek ze wszystkich czynności. Rachu-nek taki jest albo roczny albo ogólny. Od rachun- warunków: 1) że między złożeniem rachunku rocznego zwolnieni są ojciec i matka, chociażby ku a układem upłynie przynajmniej dni dzie-nie mieli użytkowania prawnego na majątku sięć; że złożone będą małoletniemu wszyst-dziecka. Każdy inny opiekun obowiązany jest kie dowody usprawiedliwiające. Opiekun jest składać corocznie rachunek opiekunowi przy- odpowiedzialny za wszelkie szkody i stracone danemu w terminie przez radę familijną ozna- korzyści, jakieby dla małoletniego ze złego czonym. W wyjątkowych razach rada familijna sprawowania opieki wyniknąć mogły. Taż władna jest, dla większej dogodności, roczny sama odpowiedzialność ciąży na tych wszyst-termin składania rachunków przedłużyć aż do kich, którzy opiekę wykonywują tymczasowo lat trzech. Opiekun przydany po przejrzeniu jako też i na tych, którzyby ją nieprawnie rachunku rocznego zaznacza go oraz dowody sprawowali. Prawo dla zabezpieczenia tej od-usprawiedliwiające i zwraca opiekunowi celem powiedzialności nie wymaga wprawdzie poręki zachowania i dołączenia go do ostatecznego ze strony opiekuna, lecz przyznaje małoletnie-obrachunku. Jeżeli z rachunku okaże się, iż opie- mu dwie gwarancye: 1) hypotekę prawną, którą kun powinien ponieść odpowiedzialność za wyko- zapisać wolno na dobrach opiekuna, zarówno nane przez siebie czynności, opiekun przydany w czasie małoletności jak i po dojściu do lat obowiązany jest zaraz zapisać hypotekę prawną i 2) pierwszeństwo przed długami osobistemi na nieruchomościach opiekuna, a nadto posta- na całym majątku ruchomym i nieruchomym rać się o ściągnięcie i korzystne użycie należ- sprawującego opiekę. Ten ostatni przywilej ności. Gdyby rachunek wykazał w czynności wykonany być może według przepisów zawar-opiekuna dowody nierzetelności lub niezdatności, tych w art. 41 prawa hypotecznego z r. 1818 wówczas ępiekun przydany obowiązany jest i art. 7 i 9 prawa o przywilejach z roku 1825 złożyć rachunek wraz z dowodami radzie fami- (ob. Przy w i lej). Hypotekę prawną zapisać mo-lijnej do dalszej decyzyi. Rachunek ostatecz- że bądź opiekun przydany bądź członek rady ny, czyli, jak prawo go nazywa, ostatni, składa- familijnej, bądź każdy krewny, bądź z urzędu ny być winien po ustaniu zarządu opiekuna, prokurator, bądź wreszcie sam małoletni.

Od-

Inaczej mówiąc, rachunek ten składa się w tych powiedzialność opiekuna przydanego jest trzech wszystkich wypadkach, gdy opieka ustaje. I tak rodzajów: 1) główna, 2) solidarna, 3) posiłkowa, w razie śmierci opiekuna składają rachunek Pierwsza istnieje w wypadkach, o których mojego sukcesorowie, a w razie jeśli jest mznany za wa była wyżej, tj. gdy opiekun przydany wra-zaginionego, czyni to osoba wyznaczona przez zie zawakowania opieki nie zażąda zamiano-sąd do zastąpienia nieobecnego. We wszyst- wania nowego opiekuna głównego lub gdy za-kich innych przypadkach czynność tę uskutecz- niedba zastąpienia małoletniego w wypad-nia sam opiekun.    Rachunek składa się same-    kach sprzeczności interesów opiekuna głów-

mu małoletniemu    po dojściu jego do pełno-    nego z interesem nieletniego. — Odpowie-

letności lub usamowolnionemu, w obecności o- dzialność solidarna zachodzi w wypadkach, piekuna, spadkobierców nieletniego, gdy opieka w których opiekun przydany obowiązany jest ustaje skutkiem jego śmierci, wreszcie opieku- działać wspólnie z opiekunem głównym. Zali-nowi przydanemu, gdy sprawowanie opieki prze- czyć tu można obecność przy inwentarzu sprze-chodzi do innej osoby. Prawo żadnej formy dąży ruchomości i nieruchomości. Odpowiedzialna rachunek nie    przypisuje, stanowi tylko,    ność jest posiłkowa: opiekun przydany tj. obowią-

że użycie papieru    stemplowego nie jest po-    zany jest zapłacić należność, gdyby jej nie

trzebne. Pozatem kodeks orzeka, że sprawującemu można było odzyskać sądownie od opiekuna opiekę przyznane    będą w rachunku wszelkie    głównego, w następujących wypadkach: a) gdy

wydatki dostatecznie usprawiedliwione, których zaniedbał zawiadomić dłużników małoletniego przedmiot był użyteczny. Pozostałóść, jakaby o ograniczeniu opiekuna głównego co do mo-należeć się mogła od zdającego rachunek osta- żności podnoszenia kapitałów niehypotekowa-teczny, przynosić będzie z samego prawa pro- nych lub o odjęciu mu tej władzy; b) gdy za-cent od daty zamknięcia rachunku. Nawzajem niedbał donieść radzie familijnej o okoliczno-opiekunowi należeć się będzie taki sam procent od ściaeh, które-by pociągały za sobą niezdolność daty zamknięcia rachunków. Gdy rachunek (.piekuna albo potrzebę złożenia go z urzędu; ostatni składa się opiekunowi przydanemu, ten c) gdy nie wykonał obowiązków swoich co do przedstawia go wraz ze wszystkiemi dowoda- odbioru rachunków z opieki, co do za-mi radzie familijnej, która w razie potrzeby pisania hypoteki prawnej, dochodzenia należ-sprostowania poleca dokonanie tegoż bądź ności od opiekuna lub też ściągnięcia jej z żą-prywatnie, bądź drogą sądową. Wogóle daniem przywileju. We wszystkich wypadkach wszelkie spory o złożenie rachunku lub z powo- gdy zachodzi odpowiedzialność opiekuna przy-du rachunku już złożonego należą do sądów, danego, służą małoletniemu na majątku je-Ojciec i matka mogą zawierać z nieletnim, gdy go zupełnie też same prawa, jakie on po-do lat doszedł, wszelki układ w przedmiocie siada w stosunku do opiekuna głównego. Do-rachunku bez żadnych w tej mierze ograni- j chodzenie rada familijna zlecić winna jedne-czeń. Natomiast każdy inny opiekun zawrzeć ) mu ze swych członków, a gdyby uznała może taki układ tylko z zachowaniem dwóch | za potrzebne złożenie opiekuna przydanego

ż urzędu; dochodzenie należeć będzie do nowego opiekuna przydanego. Członkowie rady familijnej odpowiedzialni są za podstęp i za wielkie a szkodliwe niedbalstwo. Wszelkie sprawy małoletniego tyczące się czynów opieki przeciw temu, kto ją sprawował, przeciw opiekunowi przydanemu i przeciw członkom rady familijnej przedawniają się po upływie lat czterech, licząc od daty pełnoletności. Do tego krótkiego przedawnienia stosują się teżsame uwagi, które przytoczone były wyżej względem analogicznego przepisu obowiązującego we Francyi. Opieka w innych krajach. Systemat francuski, istniejący we Francyi i w Królestwie, wprowadzony został w tych krajach, w których Kodeks Napoleona był lub jest prawem obowiązującem. Mniej więcej na podstawach francuskich zorganizowano opiekęwBelgii, Włoszech i Hiszpanii; na innych oparto opiekę w Niemczech. Według pojęć prawników niemieckich opieka stanowi instytucyę, wkraczającą całkowicie w dziedzinę prawa publicznego. (Konrad Co-sack: „Lehrbuch des deutschen Bürgerlichen Rechts auf der Grundlage des bürgerlichen Gesetzbuchs“, T. II, wydanie 4-te Jena 1904 r. str. 643 i nast.). Według przepisów kodeksu niemieckiego urządzenie opieki nad dziećmi prawnie następuje: a) jeśli one pozostają pod władzą rodzicielską; h) jeśli ustaje władza rodzicielska; i jeśli rodzice, aczkolwiek nie pozbawieni władzy rodzicielskiej, nie są uprawnieni do zastępowania dzieci zarówno w sprawach dotyczących osoby dziecka jak i jego majątku. Pod pierwszy wypadek podpada śmierć obojga rodziców, albo śmierć ojca i wstąpienie ' matki w ponowne związki; pod drugi — choroba umysłowa ojca i małoletność matki; pod trzeci — ogłoszenie upadłości ojca przy poprzedniem pozbawieniu go O-i nad dziećmi z powodu zaniedbania. Nad dziećmi nieletniemi ustanawia się O-ę zaraz po ich u-rodzeniu. Wreszcie nad podrzutkami organizuje się O-ę z chwilą, gdy stanie się wiado-mem ich położenie bez rodziny. — O-a zaczyna się od tego, że sąd opiekuńczy z urzędu wyznacza nieletniemu opiekana. Nieletni nazywa się odtąd „Mündel“. Niektóre osoby są z samego prawa powołani do sprawowania O-i. Należą tu koleją pierwszeństwa: l-o osoba, wskazana na opiekuna przez ojca w akcie ostatniej woli; 2-o osoba mianowana w taki sam sposób przez prawą matkę dziecka; 3-o dziad nieletniego z linii ojczystej; 4) dziad nieletniego z linii macierzystej. Pierwszeństwo zapewnione wymienionym osobom nie jest bezwzględne, wolno bowiem sądowi opiekuńczemu pominąć wskazane osoby: a) jeśli co do nich zachodzą przeszkody wyłączające od O-i; h) jeśli opóźniają się z przyjęciem opieki; c) jeśli ich mianowanie przeciwne jest interesom nieletniego. Po za tem wolno jest sądowi opiekuńczemu zamianować opiekunem, z pominięciem wymienionych powyżej osób, jeśli nieletni jest kobietą zamężną—jej męża i jeśli pupil jest dzieckiem nieślubnem—jego matkę. Gdy osoba, której prawo zapewnia pierwszeństwo przy nominacyi na opiekuna, wbrew swej woli będzie usunięta od opieki, może nieprzychylną dla siebie decyzyę zaskarżyć i domagać się u-sunięcia niewłaściwie zamianowanego opiekuna. Poza wskazanemi powyżej osobami kodeks niemiecki nie wymienia innych, któreby z samego prawa do opieki musiały być powołane. Stąd więc matka nieślubnego dziecka i mąż nieletni, chociaż mogą być przed innymi do O-i powołani, nie mają przecież prawa domagać przyznania ich sobie. W braku osób posiadających pierwszeństwo, albo też w wypadku nieuwzględnienia ich przez sąd opiekuńczy może sąd ten zamianować o-piekunem osobę według swego uznania; jednakże, o ile to możliwe, z uwzględnieniem dwóch warunków: a) aby opiekun był współwyznawcą religijnym nieletniego, b) aby był wybrany z liczby krewnych lub powinowatych. Co do stopnia pokrewieństwa lub powinowactwa ni-czem sąd skrępowany nie jest, tak dalece, że nawet zupełne pominięcie krewnych lub powinowatych nie daje żadnego prawa do skargi. Bezwzględnie wyłączeni od O-i są: a) niezdolni do działań prawnych lub ubezwłasnowolnieni; b) niepełnoletni; ć) wspóldłużnicy na czas trwania upadłości; d) osoby pozbawione honorowych praw obywatelskich; e) osoby, których ojciec lub matka ślubna zabroniły przez akt ostatniej woli powołać do O-i. Ojciec i matka są uprawnieni do wydania takiego zakazu przy takich tylko warunkach, przy jakich wolno im żądać mianowania opiekuna. Matka nie może zakazać mianowania opiekuna, którego ojciec wymienił. Warunkowo od O-i wyłączeni są: kobiety zamężne oraz urzędnicy i duchowni. Mężatka może być zamianowana, tylko za zgodą małżonka; urzędnicy i duchowni — o ile prawa krajowe nie wymagają specyalnego zezwolenia właściwych władz. Każdy obywatel niemiecki, mianowany przez sąd opiekuńczy na opiekuna, jest obowiązany przyjąć ten obowiązek, Zwolnieni są od tego obowiązku: a) kobieta, bez względu na to czy jest zamężna czy nie i czy dziecko jest jej własnem lub cudzem;

b) kto ukończył 60 lat wieku; c) kto ma więcej niż czworo nieletnich dzieci prawych; d) kto złożony jest ciężką chorobą lub niemocą, e) kto mieszka w zbyt wielkiej odległości od siedliska sądu opiekuńczego; /) kto zobowiązany został przez sąd opiekuńczy do złożenia poręki; g) kto sprawuje więcej niż jedną O-ę; h) wojskowi oraz urzędnicy cywilni władzy wojskowej. Każdy, komu służy prawo wymówienia się od O-i, musi złożyć stosowne oświadczenie sądowi opiekuńczemu przed jej przyjęciem. W razie opóźnienia traci prawo wymówienia się. U-chylający się od opieki bez prawnych powodów może być trzykrotnie skazanym przez sąd

członków; mianuje ich ojciec lub matka ślubna w testamencie. *W bra

opiekuńczy na karę porządkową po trzysta marek; prócz tego jest odpowiedzialny za szkody i straty. Opiekun przy wstępowaniu w o-bowiązki składa zobowiązanie, że będzie wier-•nie i sumiennie O-ę sprawował. O. ustaje, skoro ustają okoliczności, które jej urządzenia wymagały. Opiekun przestoje pełnić swoje o-bowiązki z chwilą śmierci, uznania go za zmarłego (zaginionego), ubezwłasnowolnienia lub złożenia z urzędu. Złożenie to zarządza sąd opiekuńczy: a) jeśli nastąpią okoliczności, które go z samego prawa od O-i wyłączają; b) jeśli postępowanie opiekuna jest dla interesów nieletniego szkodliwe; c) jeśli on srm dla ważnych powodów domaga się uwolnienia. W zasadzie prawo nakazuje mianowanie jednego opiekuna; jednakże w razie potrzeby może nastąpić no-minacya kilku współopiekunów. Częściej aniżeli kilku opiekunów zdarza się nominacya o-piekuna przydanego (Gegenvormund). Ustanowienie takiego opiekuna założy od uznania sądu opiekuńczego. Opiekun obowiązany jest zajmować się wszystkiemi sprawami dotyczą-cemi osoby i majątku pupila. Posiada on także w pewnych razach wład/.ę zbliżoną do władzy rodzicielskiej. Jeśli ustanowiono kilku współopiekunów, to mają o ai obowiązek łącznie sprawy O-i wykonywać: stąd więc władzę nad osobą nieletniego mogą tylko razem spełniać. W razie różnicy zdań rozstrzyga sąd o-piekuńczy. Ten sam sąd maże zresztą nakreślać dla poszczególnych opiekunów specyalny zakres działania. Jeśli istnieje obok opiekuna opiekun przydany, to wykonywają oni funkcye O-i, jak następuje: a) w pewnych wypadkach szczególnej wagi muszą obaj łącznie działać, np. przy spisywaniu inwentarza, przy składaniu rachunków z czynności zarządu, przy umieszczaniu na procent funduszu nieletniego itd. Jeżeli opiekun i opiekun przydany nie zdołają się pogodzić co do przedsięwzięcia danej czynności, lub też jeśli opiekun przydany nie jest w możności wzięcia udziału w danym interesie, wówczas sąd opieku ïczy posiada zdanie rozstrzygające; b) przy in łych sprawach O-i np. przy wyborze szkoły, przy sprzedaży niepotrzebnych mebli itd,, działalność obu opiekunów nie jest potrzebna i decyzya należy do o-piekuna. Wolno wszakże opiekunowi przydanemu i w tych sprawach odwołać się do in-terwencyi sądu opiekuńczego. Władza opiekunów może być ograniczona. Odpowiadają oni za wszelką winę przy swoich czynnościach. Nad opiekunem i opiekunem przydanym istnieje naczelna władza pupilarna, zwana s ąd e m o-piekuńczym( Vormundscl ajtsgericht). Kompe-tencya tego sądu jest wielka. Wykonywa on nadzór nad całą działalnością opiekuna, stąd więc może każdego czasu domagać się od niego sprawozdania z prowad; enia O-i oraz ze stosunków osobistych pupila. Opiekun musi przed-. siębra.ć środki wskazane przez sąd a zaniechać

czynności niezatwierdzonych przez tę władzę. W razie sprzeczności interesów może ograniczyć prawo zastępstwa opiekuna, a jeśli pożytek nieletniego tego wymaga, może opiekuna z urzędu złożyć. Też same prawa służą sądowi w stosunku do opiekuna przydanego. Bez względu na taki zakres władzy sądu kodeks niemiecki przyznaje pewną samodzielność obu opiekunom. W szczególności, jak prawo orzeka, sądowi opiekuńczemu niewolno się mieszać w dziedzinę środków i czynności przez opiekuna zdziałanych, jeśli te nie wchodzą w obręb zadań, które tylko z aprobatą sądu wykonane być mogą. W innych wypadkach kwestya stosowności przedsięwziętych środków pozostawiona jest uznaniu opiekunów. Sądami opiekuńczemi są w Prusach, Bawaryi i większości innychpaństw „Amtsgeriehte“(sądy najniższe), wWirtember-g i i istnieje dla każdej gminy osobna władza opiekuńcza, która składa się z właściwego notaryu-sza jako prezydującego, oraz z czterech wybranych sędziów sierocych, „Waisenrichtera.m Oprócz Wirtembergii, istnieją władze opiekuńcze w Ham-burgliiM'eklenburgii. W niektórych O-h prawa i obowiązki sądu opiekuńczego mogą być przelane na radę familijną (Familienrath). Może to nastąpić: 1) jeśli ojciec albo matka ślubna zarządzili tak w akcie ostatniej woli; 2) jeśli krewny albo powinowaty nieletniego albo opiekun lub opiekun przydany tego zażądają, a sąd opiekuńczy uzna to za stosowne w interesie nieletniego. Rada familijna składa się z sędziego opiekuńczego prezydującego i z dwóch do sześciu ku takiej nominacyi mianowanie' członków rady zależy częściowo od sądu opiekuńczego, częściowo od samej rady. Członków rady może usunąć tylko sąd ziemski („Landgericht“). Rada familijna rozstrzyga zwyczajną większością głosów, jeśli niema odpowiednich osób do obsadzenia rady. Sąd opiekuńczy przed powzięciem decyzyi powinien wysłuchać, względnie do okoliczności sprawy: opiekuna przydanego, samego nieletuiego, a także krewnych lub powinowatych. Wszakże przesłuchanie to nie jest obowiązkowe. Sąd opiekuńczy mocen jest wymierzać na opiekuna i opiekuna przydanego kary porządkowe, które nie mogą przenosić w pojedyńczym wypadku trzystu marek. Sędzia opiekuńczy odpowiada przed nieletnim za szkody i straty. Jako organ pomocniczy przy sądzie opiekuńczym istnieje gminna rada sieroca (Gemeindeivaisenrath). Skład tej insty-tucyi określają prawa miejscowe. WPrusach mianują ich na równi z innymi honorowymi u-rzędnikami gminnymi. Obowiązkiem tej rady jest zawiadamianie sądu opiekuńczego o każdym wypadku wymagającym postanowienia o-pieki. Winien on, dalej, przedstawiać kandydatów na opiekuna, opiekuna przydanego i członków rady. Wreszcie obowiązkiem jest zawiada-

damiać sąd opiekuńczy o każdej czynności opiekunów, grożącej szkodą nieletniemu. Specyalną O-ą prawa otoczona jest lokacya funduszów nieletniego. Prawo wymaga, aby fundusze te były umieszczane w tak zwanych papierach pupilarnych; należą tu: hypoteki, renty, dalej obligacye gwarantowane przez rząd itp. Wogólności prawa Ces. Niemieckiego oraz pojedynczych krajów wyliczają szczegółowo katego-rye tych papierów.' Opiekun musi obowiązkowo wyjednać upoważnienie sądu opiekuńczego do następujących czynności: 1) do sprzedaży nieruchomości nieletniego; 2) do działów, 3) do wydzierżawiania nieruchomości lub zakładów przemysłowych i handlowych; 4) do zawierania układów pojednawczych, gdy przedmiot sporu jest nieoznaczony, lub gdy przenosi wartość trzystu marek; 5 ) do czynności, dzięki którym ma być zniesiona poręka przy należno ściach nieletniego lub też gdy ma być zmniejszona, albo gdy tranzakcyi takiej ma towarzyszyć przyjęcie pewnego zobowiązania;

6) do zamknięcia zakładu handlowego prowadzonego na rzecz nieletniego. Opiekun składa rachunek roczny. Przy małych opiekach może sąd opiekuńczy po upływie pierwszego roku przedłużyć okres rachunkowy na lat dwa lub trzy. Gdy istnieje opiekun przydany, przyjmuje on na siebie rolę kontrolera sprawdzającego rachlmki opiekuna. Oprócz rachunki rocznego składa opiekun rachunek ostateczny po ustaniu opieki. Wszystkie rachunki przegląda i sprawdza sąd opiekuńczy.— W Rossy i O-a ma charakter rządowy. Zarówno opiekun testamentowy jak i opiekun z prawa dopiero wówczas stają się opiekunami, gdy ich rząd zatwierdzi. Co więcej, ani mianowanie opiekuna przez testament, ani powołanie go z samego prawa nie są obowiązujące dla władzy o-piekuńczej, która władna jest mianować o-piekunów podług swego upodobania. O-ę ustanawia się wówczas, gdy nieletni posiada mają

tek. Sama niepełnoletność nie jest wystarczającą do zorganizowania O-i; koniecznem jest istnienie majątku. Stąd więc chociaż rodzice nieletniego żyją, ustanawia się opiekę, skoro tylko posiada on majątek; wtedy najczęściej rodzice miauowani zostają opiekunami. W praktyce urządzenie O-i zależnem jest od wysokości pozostałego majątku. W wypadku gdy jest on nieznaczny, rodzice zarządzają nim faktycznie bez urzędowej nominacyi. Gdy niema majątku, nawet w braku rodziców O. urządzona pie zostaje. Wprawdzie prawodawstwo nie daje do tego podstaw, lecz faktycznie niema wypadku, aby O-ę urządzono tylko dla osoby nieletniego. Sprawy opiekuńcze prowadzą osobne instytucye, które mają w Ęossyi charakter stanowy. Dla szlachty dziedzicznej istnieją O-i szlacheckie (Dworjanskije O-i); dla szlachty osobistej, dziedzicznych obywate-i, kupców, mieszczau oraz włościan zamiesz-

Wielka Kacyki. Powtz. Ilustr. Ser. II.^Tom V. Ze»i. 38b.

kalych w miastach lub posiadających tam własność nieruchomą funkcyonują sądy sieroce (Sirotskije Sudy); dla włościan zamieszkałych wśród gromad wiejskich obowiązki władz o-piekuńczych spełniają zebrania gromadzkie. Pierwszym obowiązkiem tych władz opiekuńczych jest, jakeśmy powiedzieli, mianowanie opiekuna. Przy wyborze opiekunów władze o-piekuńeze kierują się, choć nie obowiązkowo, testamentem zmarłego. W braku takiej wskazówki o ile możności powinny one mianować pozostałego przy życiu ojca lub matkę, a następnie już każdą innę osobę podług swego u-znania. W sądach sierocych zazwyczaj prowadzi się listę osób, które mogą być opiekunami, i osoby te mianuje się opiekunami kolejno, niekiedy wbrew ich woli. Władza opiekuńcza władna jest zmusić w zasadzie każdego do pełnienia obowiązku opiekuna. Niektóre tylko osoby, np.: aptekarze, wojskowi itp. mogą się wymówić od O-i. Nie mogą być opiekunami: osoby, które okazały się niezdolne-mi do zarządzania, własnym majątkiem lub które ze względu na swoją niemoralność albo stosunek do rodziców nieletniego nie zapowiadają się jako dobrzy opiekunowie; również rozrzutni, upadli itp. nie mogą być do O-i powołanymi. Podobnież osoba mianowana opiekunem może być od O-i usuniętą, jeśli nastąpią okoliczności wyłączające według prawa od sprawowania O-i. Po wyborze opiekuna władza opiekuńcza posyła mu ukaz o przyjęcie O-i nad daną osobą i majątkiem. Ten akt urzędowy otwiera formalnie ¹ O-ę. Stosunek opiekuna do pupila jest dwojaki: osobisty i majątkowy. Stosunek osobisty sprowadza się dopraw opiekuna nad osobą pupila, tj. opiekunowi służy władza odpowiadająca władzy rodzicielskiej. W szczególności opiekun władny jest wskazać nieletniemu miejsce i sposób życia, wyrazić zgodę na małżeństwo lub odmówić przyzwolenia, może wymierzyć nawet karę itd. Daleko bardziej prawny charakter posiada stosunek opiekuna do majątku pupila. Pod tym względem opiekun jest prawnym przedstawicielem nieletniego, tj. może spełniać względem majątku pupila, bądź według własnego uznania, bądź na zasadzie uchwały władzy opiekuńczej, wszystkie te czynności, któreby wolno było wykonać nieletniemu gdyby ten posiadał zdolność do działań prawnych. Przy objęciu O-i sporządza się spis majątku, później zaś winien opiekun zarządzać majątkiem, odbierać należności, spełniać zobowiązania, płacić długi, wykonywać powinności itd. Co do wydatkowania funduszów prawo stanowi, że opiekun może własną władzą wydatkować tylko na utrzymanie i wychowanie nieletniego, oraz na utrzymanie jego majątku. Co się zaś tyczy pozostałości po tych wydatkach, opiekun winien lokować wolne fundusze dla oprocentowania bądź w instytucyach kredyto. wych, bądź u osób prywatnych, lecz za zabez.

pieczeniem, tak, iżby odbiór kapitału nie na- ( tniemu według spisu sporządzonego przy usta-stręczał żadnego ryzyka lub przynajmniej, by nowieniu O-i. ryzyko to było minimalnem. Wolno mu także umieszczać te fundusze w papierach i obliga-cyach państwowych. Na własne potrzeby o- , Polskiej i w Prusiech ob. Magdeburgie, piekun korzystać może z kapitałów nieletnie- ■ Polska (Prawo), Pr ussy Zachodnie, go tylko pod warunkiem przedstawienia odpo- i wiedniej poręki i jedynie za zezwoleniem wła- wzięła początek w Hiszpanii; nabożeństwo w ten dzy opiekuńczej. W razie przeciwnym użycie dzień potwierdzono dekretem dnia 6 maja 1679 funduszów pupila uważa się za samowolne, roku i upoważniono dla posiadłości hiszpańskich, a w razie upadłości wydziela się je z pierw- To święto znajduje się w liczbie wprowadzo-• szeństwem przed innymi wierzycielami. Sprze- nych przez Benedykta XIII do państwa Kościelnego. Papież ten wyznaczył je na drugą niedzielę miesiąca listopada, ale liczne indulta wydaue w ostatnich czasach, przeniosły rzeczone święto na czwartą niedzielę października. Opiekun, ob. Opieka.

Opieńki—Agaricus melleus v. Armillaria melleus. O. są znanym powszechnie gatunkiem grzyba pasorzytniczego; należą do nader obszernego rodzaju Agaricus, z rodziny Agaricinei, w rzędzie Hymenomycetcs—basidiosporeae (ob. Agaricinei i Agaricus, również art. Grzyby). Grzybnia (mycelium) O-ów przedostaje się między korę i drewno (do miazgi) bardzo wielu drzew iglastych, jak oto: sosen, świerków, jodeł modrzewi i inn., również i drzew liściastych i tworzy tam rozgałęziające się, spłaszczone sznury koloru czarnego, zwane w botanice „ry-zomorfami“ (Rhizomorpha fragüis); owe ry-

daż oraz zastaw nieruchomości pupila odbywać się mogą tylko na zasadzie zezwolenia senatu, jako najwyższej władzy opiekuńczej. W każdym razie sprzedaż taka jest dopuszczalna: 1) dla dopełnienia działów między spadkobiercami; 2) dla zapłacenia długów pupila, gdy te nie mogą być pokryte z jego dochodów; 3) gdy wydatki na utrzymanie nieruchomości są wyższe od dochodów. Jednakże, ponieważ zezwolenie na sprzedaż nieruchomości jest rzeczą administracyi, przeto może ono nastąpić i w innych wypadkach, np. gdy nie podobna utrzymywać nieletniego z dochodów z nieruchomości; sprzedaż uskutecznia się z wolnej ręki. Zresztą zazwyczaj opiekun zawczasu wyszukuje nabywcę i oznacza szacunek, tak iż senat daje zezwolenie na sprzedaż danej osobie za umówioną z góry cenę. Na tych samych zasadach otrzymuje opiekun zezwolenie na sprzedaż złota, srebra, kosztowności i t. p., jeśli te przedmioty nie posiadają charakteru towarów. Drobne ruchomości, jak oto: przedmioty ulegające łatwemu i szybkiemu zepsuciu, np. ubranie, płody z majątku itp. sprzedaje opiekun podług swego uznania. Wydzierżawiać majątki szlacheckie może opiekun tylko do 17-go roku życia pupila; dłuższa dzierżawa może być zawarta tylko na mocy zezwolenia senatu. Wreszcie opiekun broni w sądach nieletniego, jako powód i jako pozwany. Właściwością prawa rossyjskiego jest, między innemi, to, że opiekun pobiera wynagrodzenie z majątku pupila, i to odpowiednio do majątku, do dochodów, jakie majątek przynosi. Otrzymuje on 5 % od dochodu, tj. od czystej pozostałości po potrąceniu wszelkich rozchodów. Niekiedy władze pupi-larne mianują kilku opiekunów, a niekiedy kuratora obok opiekuna, jako kontrolera. Opiekun, jako urzędnik, jest podwładnym władzy opiekuńczej; składa jej sprawozdania z zarządu majątkiem. Raporty te składa się corocznie, a odpowiednia instytucya sprawdza je, udziela opiekunowi wskazówek, i może tak że usunąć opiekuna od obowiązków. O-a ustaje na zasadzie decyzyi władzy opiekuńczej. Ponieważ- według prawa rossyjskiego nieletni z chwilą ukończenia 17-go roku życia staje się panem swoich dochodów, przeto od tego czasu opiekuna zastępuje kurator Ustanowienie tego kuratora zależy od władzy pupilarnej. Po ustaniu O-i majątek^oddany zostaje niele-

H. K.

Opieka dobrowolna ob. Przysposobienie. Opieka nad nieletnimi po miastach Rzpltej

Opieka N. Maryi Panny. Uroczystość ta ■

lllll

Fig. 79. Opieńki (Armillaria melleus, v. Agaricus melleus). Część ryzomorfy z dojrzałemi (a) i tworzącemi się (młodemi b) ciałkami owocującemi ('/„ wielk. naU podług Hartiga).

zomorfy, rozgałęziając się w drzewie i odżywiając się jego sokami, powodują chorobę drzewa, które powoli schnie i wreszcie umiera; na końcach wydostającej się z drzewa ryzomorfy powstają ciała owocowe grzyba; odróżnia się dwa rodzaje ryzomorf: var. Rhizomorpha subcortical is—rozgałęziająca się w pDiu drzew (gałęzie grubości 2—20 cm.) i var. Rhizomor-plia subterranea, rozwijająca się w korzeniach (grub, jej dochodzi do 9.5 mm.); spotyka się często i na drzewie^spróchniałent, na mostach drewnianych, w drzewie studni itd. Rh. subterranea, rozgałęziając się, przedostaje się na

St. M

1860.

'⁵. Drz.

S. Drz.

sąsiednie korzenie i zaraża je; mogą one służyć jako przetrwalniki (ob.) grzyba. Ciała o-wocowe, powstające na końcach ryzomorf tworzą kapelusiki, dochodzące do 10 cm. średnicy, w środku nieco wzniesione (ob. fig. 79), pokryte z wierzchu łuskowatemi wyrostkami; kolor kapelusika brudno-żółty; na spodniej stronie znajdują się promieniste, zbiegające się listewki zarodnikowe; nóżka kapelusika (jakby siedząca na końcu ryzomorfy) posiada w nieznacznej odległości od nasady kapelusza pozostały z obłoczni krążek {velum), zwieszający się nieco ku dołowi (ob. fig.).

Opifices (wyraz utworzony z rzeczownika opus, dzieło, i z czasownika facere, robić, czynić), nazwa rękodzielników, rzemieślników w starożytnym Rzymie, których stan tamże, podobnie jak w Grecyi (ÓTjfitoopYot) był ogólnie wzgardzonym. Kiedy już bowiem za panowania królów, a potem za czasów republiki wolno było właściwemu, wolnemu obywatelowi rzymskiemu tylko służbę wojskową sprawować i rolę uprawiać, trudnili się rzemiosłem przeważnie obcy przybysze i niewolnicy, a w drobnej części także najbiedniejsza klasa obywateli, dzieląc się na rozmaite cechy, collegia, z których każdy miał swego starszego. Ze względów takich wyraża się też o nich Cicero (de off. 1, 42), że opifices omnes in sordida arte ver-santur (= wszyscy rzemieślnicy trudnią się brudną sztuką), a Sallustius (Cat. 49) zestawia ich wprost z klasą niewolników, servitia. Tylko niektóre wybitniejsze osobistości z klasy rzemieślniczej doszły pod koniec republiki zaszczytów, jak Marcus Scaurus (ob.) i Gnaeus Octavius (ob. Oktawiusze, 2), ojcowie sławniejszych jeszcze synów. Wzgardzeni wszędzie i zawsze tylko upokarzani rzemieślnicy stanowili z tego powodu najburzliwsze żywioły stolicy, z nich bowiem rekrutował się głównie podły motłoch uliczny, faex urbana. Kiedy jednakże za czasów cesarstwa rzymskiego wysokie urodzenie na znaczeniu tracić, a bogactwo popłacać poczęło, wybijał się wtedy w górę niejeden rzemieślnik przez zręczność, pilność, talent wielki, albo też przez przypadek szczęśliwy, a poeta Martialis często naśmiewa się z takich dorobkiewiczów, szczególnie wielką zarozumiałością grzeszących.—Por. Drumann ,,Arbeiter und Communisten in Griechenland und Rom.“,

S. Drz.

Opigena (wyraz utworzony z rzeczownika ops, opis, pomoc, iczasowuika gignere, płodzić, tworzyć), przydomek bogini Junony, pod którym ją rzymskie matrony czciły i w słabości na pomoc wzywały. Por. Festus (str. 200, wyd. Muellera): „Opigenam Junonem matronae cole-bant, quod ferre earn opem in partu laboranti-bus credebant“.

Opikowie, po łacinie Opici, po grecku ’Otti-x<h, zwani także A u z o nami. Ausones, liczący się do południowo-umbryjskiego szczepu, zamieszkiwali w najstarszych czasach krainy środkowej i południowej Italii, a mianowicie Sainnium, Lacyurn i Kampanię, zwane ogólnem mianem Opica, 'Orcoua; rzymscy gramatycy u-ważają O-ów za ten sam lud, co Osków, Ości (ob.).—Por. Thucydides, 6, 4; Strabon 5, 242; 250.

Opilczy lub pijacki obłąd {Delirium tremens) powstaje wyłącznie na giuncie alkoholizmu przewlekłego i nigdy nie zdarza się u takich pijaków, którzy jeszcze nie doszli do zatrucia wyskokowego przewlekłego. Choroba ta zaczyna się zwykle pod wpływem wznowionego, obfitszego użycia wyskoku, niekiedy jednak z powodu wpływów innych, jaknp. wzruszeń moralnych, urazu głowy, uszkodzenia większych kości (uda, goleni), zapalenia płuc i t. p. —Objawia się choroba ta, w zakresie duchowym niespokojnością, urojeniami i złudzeniami znamiennemi, bredzeniem, a w niektórych razach i przyćmieniem samowiedzy—w zakresie cielesnym zaś —drżeniem mięśni ruchów dowolnych, przeważnie i najwyraźniej mięśni języka, mięśni mimicznych i mięśni rąk, a nadto podwyższeniem ciepłoty i bezsennością.— Niespokojność w obłędzie pijackim odznacza się odcieniem strachu, niekiedy nawet przerażenia, co łatwo się objaśnia treścią przywidzeń, stanowi temu właściwych; pomiędzy temi zaś miejsce wydatne zajmują przywidzenia w zakresie czucia. W napadzie obłędu pijackiego na twarzy chorego uwydatnia się przestrach; zrywa się, zaczyna krzyczeć, wzywa pomocy, wykonywa mnóstwo ruchów energicznych, jakoby obronnych, lub też chowa się po kątach, łka i zanosi się od płaczu. Chory będący w takim stanie ulega zwykle bardzo przykrym przywidzeniom; spostrzega przed sobą widma rozmaite, po większej części pod postacią zwierząt dzikich, lub stworzeń legendowych, jak smoki, węże skrzydlate, ogromne nietoperze i t. p., lub nakoniec ukazują mu się jestestwa nadprzyrodzone, z pozaziemskiego świata, najczęściej dyabły. Zwierzęta i szatany, z oczami ognistemi, z paszczami otwartemi i z pazurami ostremi przybliżają się coraz bardziej do niego; jednocześnie słyszy ich ryk, chrapanie, wycie lub mowę dyabelską z przekleństwami, groźbami i t. p., czuje, że już jest schwytany, że go drapią, szczypią, duszą, wyrywają mu kawałki ciała, że go palą, zarzynają i t. d. Tego rodzaju .napady obłędu kończą się często samobójstwem. W innych razach, częściej spostrzeganych, przywidzenia bywają także bardzo nieprzyjemne, ale nie tak straszliwe; chory widzi około siebie mnóstwo zwierząt drobnych — szczurów, myszy, robaków, owadów i t. p., stara się je rozpędzić lub też od nich ucieka, chowa się; to go jednak nie ocala, czuje bowiem, że całe to szkaradzieństwo włazi na niego, że go łechce, kłuje i gryzie; stara się więc oswobodzić od owych gości niemiłych, zrzucając ich ciągle z siebie, zadeptując, gniotąc w palcach i t. p. Dosyć często również przedmiotem przywidzeń u chorych podobnych bywają dyabełki małych rozmiarów, ale w znacznej liczbie; dyabełki te wykrzywiają się w rozmaity sposób, skaczą po ciele pacyenta, czasami go kąsają, często zaś mówią jak ludzie; chory słyszy obelżywe ich uwagi, dziwne pytania, smutne przepowiednie, w końcu zaś sam wszczyna z nimi rozmowę i nawet się sprzecza. Do tego przyłączają się omamy węchowe: chory czuje, że otaczające go dyabełki cuchną siarką, smołą i wogóle materyaini używanemi jakoby w piekle. Obrazy omamowe, trapiące chorych na obłęd pijacki, przedstawiają się im i pod innemi jeszcze postaciami, np. jako nie-boszczykowie; przeważnie bywają to zmarli rodzice lub krewni, którzy powstali z grobów umyślnie, by zgromić opoja za złe postępki, skierować na drogę prawdy lub też uprzedzić o czekających go karach i męczarniach. Chorzy widzą owe osoby i słyszą ich mowę jak najdokładniej; rzeczywistość rzekoma omamów podobnych znajduje potwierdzenie w umyśle ich wzburzonym, wskutek tego, że jednocześnie czują szczególną woń mogiły, lub też wprost woń rozkładającego się trupa. W innych razach omamy bywają głównie treści erotycznej: chorzy widzą kobiety nagie, które dla skuteczniejszego ich skuszenia przybierają postawy lubieżne i wykonywają ruchy pełne wyuzdania namiętnego. Gdy choroba przeciąga się, ustalają się też i omamy, a wtenczas stają się punktem wyjścia dla idei niedorzecznych. Idee te, rozumie się, zawsze odpowiadają, co do swej treści, rodzajowi omamu i, skupiając się, składają się na bredzenie treści prześladowczej, albo samoponiżenia. W wielu jednak razach obłędu pijackiego nie przychodzi do wytworzenia się bredzenia, ponieważ napad choroby prędko się kończy. Co się zaś tyczy zboczeń samo wiedzy w obłędzie tym, spostrzegać się one dają tylko w przypadkach cięższych, burzliwszych; w większości przypadków samowiedza, co do ogólnej swej działalności, nie bywa zupełnie upośledzona, i chorzy, nie bacząc na utratę krytyki wszelkiej, o ile chodzi o ich przywidzenia, zachowują pojęcie dostateczne o stanie własnym chorobliwym i o wszystkiem, co ich otacza; nakoniec po przejściu napadu nieźle pamiętają objawy swej choroby i szczegóły jej towarzyszące. Jak wyżej powiedziano, w obłędzie pijackim oprócz opisanych tu zboczeń duchowych stale występują i objawy cielesne: drżenie mięśni, ciepłota podwyższona i bezsenność. Objawy te występują w rozmaitym stopniu, nie zawsze odpowiadającym natężeniu zboczeń duchowych. W przypadkach lżejszych drżenie występuje w niewielu tylko grupach mięśniowych, ciepłota nie przechodzi 39°C., a bezsenność nie bywa bardzo uporczywą. Napady takie przechodzą zwykle prędko, po tygodniu lub dwóch, i kończą się pomyślnie; chory powraca do stanu poprzedniego. Rzecz się ma inaczej wtedy, kiedy ciepłota podnosi się wyżej; zwykle i bezsenność bywa wtedy uporczywszą. Tego rodzaju napady ciągną się dłużej i są wprost niebezpieczne dla życia chorego, nie mówiąc już-o wszelkich następstwach, grożących ustrojowi duchowemu chorego. Nakoniec za bezwarunkowo śmiertelne należy uważać te przypadki obłędu pijackiego, w których przebiegu ciepłota jest ciągle wyższą niż 40°C. a drżenie, czyli raczej powtarzający się skurcz falowaty włókien mięśniowych, spostrzegać się daje w całym u-kładzie mięśniowym, a przynajmniej w większości mięśni. Oryginalny ten objaw najwyraźniej występuje w mięśniach kończyn, w pierś-nych i w przedniej ścianie brzusznej; niekiedy skurcze te bywają mniej widoczne, ale za to łatwo wyczuwać się dają ręką położoną płasko w obrębie danego mięśnia. Śmierć ' następuje zwykle w ciągu dwóch lub trzech tygodni, od chwili powstania choroby, wśród objawów mózgowych i przy zupełnej utracie przytomności. Pierwszy napad obłędu pijackiego, u chorego cierpiącego na otrucie wyskokowe przewlekłe, pozwala, po większej części na rokowanie pomyślne. Każdy jednak napad dalszy daje coraz mniej widoków wyzdrowienia, ponieważ każdy, a wyjątkowo nawet i pierwszy, dać może początek długotrwałej chorobie duchowej. - Pominąwszy następstwa tego rodzaju i nie mówiąc o możliwości zmian organicznych, trzeba mieć jeszcze i to na u-wadze, że każdy dalszy napad obłędu pijackiego wywiera coraz głębszy wpływ na działalność duchową chorego i nietylko, że dłużej trwa i mniej pomyślnie przebiega, ale także w znacznym stopniu przyczynia się do przyśpieszenia upadku duchowego, a w szczególności do upośledzenia władz intelektualnych pijaka. Dla dopełnienia obrazu jeszcze dodać trzeba, że niekiedy, przed napadem, bywa stan tak zwanej transy alkoholowej. Stan ten ma wielkie znaczeuie pod względem sądo-wo-psychiatrycznym, z powodu niektórych swych własności. Transa alkoholowa trwa zwykle nie dłużej nad kilka godzin i jest przeciwieństwem ciekawem w zestawieniu z następującym po niej napadem obłędu pijackiego, ponieważ, gdy pijak podczas napadu samego obłędu na każdym sprawia wrażenie człowieka chorego, z powodu mnóstwa objawów widocznie nieprawidłowych, tak duchowych jak i cielesnych (przyczem jednak samowiedza, w przeważnej większości przypadków, o tyle jest zachowana, że chory może się do pewnego stopnia oryentować wśród okoliczności danych, a nawet pamięta później szczegóły tyczące się jego stanu chorobliwego), to pijak w stanie transy alkoholowej ani wyglądem, ani zachowaniem się nie okazuje nic chorobli-

S . Drz.

wego i przez nikogo za chorego uważanym nie puje do zastosowania tego, jakoby uspakajają-bywa: chód jego jest zawsze pewny i prosty, cego środka, i wypija pewną ilość wyskoku pod ruchy śmiałe i energiczne, mowa czysta i wy- tą lub ową postacią, zwykle tyle, ażeby się raźna; tymczasem samowiedza, czyli przytomność, zupełnie upoić; lecz z chwilą wytrzeźwienia albo całkiem wtedy ginie, albo też tak bardzo bywa przyćmioną, że chory niema żadnego pojęcia, ani o swych postępkach,na pozór jakoby odznaczających się celowością obmyślaną, ani o niczem, co 'się wokoło niego dzieje; później też nie pamięta nic z tego, co zaszło w czasie trwania stanu tego. Zważywszy, że pijacy w stanie transy często popełniają czyny nieprawne, a nawet wprost występne, łatwo zrozumiemy, dlaczego stąd wynikają sprawy sądowe i dlaczego w sprawach podobnych jurysprudencya nie zawsze bywa w zgodzie z psychiatryą. Z powyższego opisu obłędu pijackiego wynika, to, że pijak podczas trwania

choroby rzeczonej, staje się niebezpiecznym, ¹ się poprawia, cierpienia cielesne, wywołane tak dla otaczających, jak i dla siebie samego, przez nadużycie wódki mijają; jednocześnie dzia-a przeto potrzebuje nietylko odpowiedniego le- łalność duchowa jego wyrównywa się. Tę-czenia, ale i właściwego dozoru; jedno i drugie może być osiągnięte najpewniej w zakładzie

Dr. K. S.

dla umysłowo chorych.

Opilio, imieniem Flavius, syn Aecyusza, sprawował w r. 454 po Chr godność konsula. Por. Fasti Consulaies.

OpillilLS, uczony rzymski, oh. Aurelius O p i 1 i us.

Opilstwo okresowe, peryodyczne, przerywane {Dipsomania)—należy do grupy obłąkań okresowych, to jest takich, w których pewna postać chorobna ponawia się w pewnych odstępach czasu. Przerwy między powrotami o-błąkania, tak zwane -chwile jasne [lucida intervalla), bywają często rzeczywiście okresami pełnej przytomności. Choroba ta występuje zawsze u ludzi zwyrodniałych, obarczonych skłonnością dziedziczną do obłędu. O. o., wbrew nazwie łacińskiej „mania“, daje nam obraz zboczenia melancholicznego. Osobnik dany zaczyna doznawać jakby nudy, niezadowolenia, staje się nadmiernie drażliwym, traci chęć do pracy i energię wszelką, stroni od znajomych, słabnie i źle sypia; dalej nuda się wzmaga i przechodzi w tęsknotę, a drażliwość również wzrasta; wszystkie wyobrażenia nabierają odcienia posępnego; chory staje się teraz szczególnie usposobionym do rozmyślań o swych niepowodzeniach w życiu i o obecnym przykrym stanie ducha, skłonnym jest przytem do obwiniania o wszystko po części losu, a częściej jeszcze i nawet przeważnie, aczkolwiek zwykle całkiem niesłusznie, ludzi mających z nim stosunki najbliższe. W takim-to stanie zjawia się u chorego pociąg nieprzezwyciężony do wódki, lub wogóle do napojów wyskokowych, pociąg ten chory, tak przed sobą samym jak i przed innymi, usprawiedliwia potrzebą konieczną zagłuszenia doznawanych cierpień moralnych, przez doprowadzenie się do stanu upojenia z utratą przytomności. Chory wtedy przystę-

ciężki iego stan duchowy nietylko nie bywa lepszym, ale przeciwnie, daje mu się we znaki jeszcze bardziej, a nadto przyłączają się jeszcze, jako następstwa konieczne upojenia, rozmaite nieprzyjemne uczucia cielesne. Pogorszenie takie, rozumie się, nie wstrzymuje chorego: przeciwnie tem, prędzej upija się on po raz drugi, po raz trzeci i t. d. Naturalnie, że w takim okresie chory robi wrażenie pijaka nałogowego; lecz wcześniej, czy później, zwykle po kilku dniach lub tygodniach, wyjątkowo zaś dopiero po kilku miesiącach, obraz się zmienia; chory nagle przestaje czuć pociąg do wyskoku, przestaje pić i stopniowo stan jego sknota przemija, energia powraca, chory uczu-wa skruchę z powodu swego postępowania, zwolna bierze się do pracy, powraca do dawnych stosunków z ludźmi; otaczających go, których obraził lub skrzywdził, prosi o przebaczenie i stara się jak najlepiej ich ku sobie u-sposobić; wkrótce następuje poprawa ostateczna, przyczem choremu zostaje tylko wspomnienie wstrętne o tem, co było, i niejakie wyrzuty sumienia. Teraz, ażeby wynagrodzić straty poniesione w okresie poprzednim, chory pracuje z energią zdwojoną, prowadzi się pod każdym względem chwalebnie i, co jest wielce znamienne, nietylko niema ochoty do pijaństwa, ale czuje nawet poprostu wstręt do wszelkich napitków odurzających. Unika samego widoku wódki i wszelkiej rozmowy o niej, boi się towarzystwa pijaków znajomych i przysięga, że nigdy już w życiu pić nie będzie. Na nieszczęście, w chorobie, o której tu mowa, przyrzeczenie to spełniane nie bywa. Okres zdrowia widocznego, pomiędzy napadem poprzednim a następnym, bywa różnej długości, czasami dochodzi do roku; lecz wcześniej czy później powstaje znowu zupełnie taka sama tęsknota i występują inne objawy, jak poprzednio, z tym samym fatalnym pociągiem do wyskoku i z te-mi samemi następstwami co do nadużycia, trwającego przez tydzień i dłużej. Napad drugi kończy się okresem poprawy, podobnym do przirwy poprzedniej, poczem przychodzi napad trzeci i t. d. — Wnikając głębiej w istotę opisywanego tu zboczenia, trudno nie dostrzedz, że tkwi ona w przygnębieniu uczuciowem, niekiedy bardzo głębokiem, któremu towarzyszą idee niedorzeczne, jeżeli nie zupełnie, to zarodki idei takich, treści prześladowczej, lub samopo-niżenia; że zatem zboczenie podobne, w razie wznowień okresowych, jest rzeczywiście jedną z postaci prawdziwego obłąkania okresowego, pod tym tylko względem odrębnego, że pro-

D-r K S.

S. Dr*.

wadzi do pijaństwa; dlatego też zaliczenie O-u o-go do rzędu O-ów wyskokowych, powtarzających Jsię na podkładzie otrucia wyskokiem (alco-holismus), jest ważną omyłką zasadniczą. Naturalnie, że w tych przypadkach, w których napady opilstwa powtarzają się często i ciągną się długo, z czasem muszą wystąpić oznaki otrucia przewlekłego ustroju wyskokiem, to jest oznaki stanu, który zwykło się nazywać otruciem wyskokowem, przewlekłem (alcohol is-mus chronicus); lecz stan ten, nie bacząc na to, że jest bardzo ciężki i ma istotnie znaczenie doniosłe, jest jednakowoż w przypadkach podobnych wynikiem jednego tylko z objawów choroby—właściwie zaś jest najzupełniej powikłaniem ubocznem, na którem u innych chorych tu należących zbywać może; w samej rzeczy powikłania tego nie bywa wtedy, kiedy O. o. objawia się napadami rzadkie-mi i krótkotrwałemi; natomiast i tutaj, wcześniej lub później, przychodzi do osłabienia władz umysłowych, zupełnie tak samo jak we wszystkich innych obłąkaniach okresowych. Prawdziwe zatem O. o., chociażby z < zasein powikłane było otruciem wyskokowem przewlekłem, przecież, z uwagi na typ swój cały, należy do grupy obłąkań okresowych; w początku zaś choroby chory taki mocno się zawsze różni od opoja te n, że kiedy pierwszy upija się napadowo, a w przerwach międzynapadowych czuje wstręt do wódki, tymczasem drugi jest pijakiem stale i lubi wódkę zawsze jednakowo, nie robiąc żadnych przerw w piciu. —Z po-początku nawroty choroby trwają jednakowo długo i następują po sobie w równych odstępach czasu; pomału jednak wraz z upośledzeniem stopniowem zakresu rozumowego tracą coraz bardziej cechy prawidłowości poprzedniej, aż w końcu wszystko się kończy zupełnem zniedołężnieniem umysłowem i cielesnem. Co się zaś tyczy czasu, po jakim zajście to przychodzi do skutku, w tej mierze niema rozumie się żadnych pewników; wogóle można tylko powiedzieć, że zależy to od bardzo wielu okoliczności, jak np. od wieku chorego, od jego rozwoju cielesnego i od stanu odżywiania, od stopnia zwyrodnienia, od Częstości i natężenia napadów choroby i t. p., a niemniej i od osobistych, często niezupełnie jasnych właściwości danego chorego.

Opimianum vinum, wyborne wino, wyhodowane w obfitości za konsulatu Lucyusza 0-pimiusza (ob. Opimiusze, 4) w r. 121 przed Chr.; dochowały się jego resztki znakomite aż do czasów Pliniusza, a więc niemal przez 200 lat, i sprzedawano je wtedy za wygórowane ceny, aby niem gorsze gatunki wina okrasić.

Cicero, Brut. 83,    287; Plinius, Nat. Hist.

14, 4, 6..

Opimiusze, po łacinie Opimii, Opimia gens, plebejuszowski ród rzymski, do którego znamienitszych członków należą: 1 i 2) Opimiae,

dwie Westalki, w r. 483 i 216 przed Chr. żywcem w ziemi pogrzebane, ponieważ ślubów czystości nie dochowały.—3) Quintus Opirnius, piastował razem z Lucyuszem Postumiuszem Albinusem godność konsula w roku 154 przed Chr.; walkę toczył z liguryjskiemi szczepami Oksybijczyków i Decyatów, którzy krainę sąsiednich, z Rzymianami sprzymierzonych Mas' sylijczyków spustoszyli byli, i zabrał im część ich ziem.—4) Lucius Opirnius, zdobył jako pretor w r. 125 przed Chr. przez zdradę Nu-mitoryusza Pullusa i zburzył miasto Wolsko w Fregellae, które zbuntowało się było przeciw Rzymowi, i z łupów bogatych ofiarował Jowiszowi Kapitolińskiemu złotą koronę; zaszczytnego tryumfu jednakże senat mu nie przyznał. Z przekonania będąc zażartym arystokratą, popadł w nienawiść u stronnictwa demokratycznego, a szczególnie u Gajusa Grakcha. Ten też przyczynił się wpływami swemi, że O. upadł na wyborach konsularnych, w których na miejsce jego wybrano Gajusa Fanniusza Strabona, skutkiem czego on jeszcze gorętszą nienawiścią ku Grakchowi zapałał i wszelkieini sposobami strącić go pragnął z wpływowego stanowiska; miał zaś po swej stronie sił dosyć, aby zamiaru tego mściwego dokonać. Gdy w r. 121, razem z Kwintusem Fabiuszem Maksymusem Al-lobrogikiem, został wreszcie na konsula wybrany, podjął na czele arystokratów stanowczą walkę przeciwko trybunom ludowym, Grakchowi i Fulwiuszowi, aby demagogiczne ich wnioski do praw zwalić za jakąbądź cenę. — Skoro z polecenia senatu, aby dbał o dobro republiki, naród cały pod broń zawezwał, zawrzała niebawem w stolicy zacięta bitwa, w której krew bratnia strumieniami się lała, gdyż na placu boju padli obaj dzielni trybunowie, a obok nich 3 000 wiernych ich zwolenników. Odciętą głową Grakcha wykupił O., według przyrzeczenia, za wagę złota, po odniesionem zaś zwycięstwie folgował namiętności swej, osobistej i stronniczej, a niejako na szyderstwo ludu wystawił na Forum świątynię, poświęconą bogini Zgody (Concordia).    W na

stępnym jednakże roku, za konsulatu': Publiu-sza Maniliusza i Gajusa Papiryusza Karbona, wytoczył mu o gwałty takie niesłychane proces trybun ludowy Quintus Decius; lecz konsul Carbo bronił go z tak wielką energią i przekonywającą wymową, że uwolniono go od wszelkiej winy. Podczas wojny Jugurtyńskiej, w r. 111 przed Chr., wysłał go senat wraz z dziewięciu innymi posłami do Afryki, aby spory, jakie pomiędzy Jugurtą a Adherbalem wybuchły, załagodził; lecz przy tej sposobności uległ dumny arystokrata tak jawnie czarowi złota Jugurty, że trybun ludowy Memmius pociągnął go wraz z towarzyszami jego do odpowiedzialności. Uznany na podstawie lex Ma-milia winnym zbrodni przekupstwa przez sąd, ze stanu rycerskiego złożony (judices Gracchani

Cicero, Brut. 34, 128), udał się w r. 110 na wygnanie do Dyrrhachium, gdzie wzgardzony ogólnie i w ciężkiej biedzie żywota dokonał. Cicero (Or. in Plane. 28, 69; 29, 70; i in Pis. 39, 95; Brut. 34, 128; pro Sest. 67, 140) wydaje sąd o nim zadziwiająco łagodny i wielbi go nadto jako przyjaciela i zbawcę republiki.— Por. Sallustius, Jug. 16 i nast.; Plutarchus, Ga-jus Gracch. 14—17. —5) Quintus skazanym został za pretury Gajusa Verresa w roku 74 przed Chr. na tak wysokie grzywny, że cały majątek stracił, ponieważ jako trybun ludowy w r. 75 stawił opór wnioskowi do prawa lex Cornelia, postawionemu przez Sullę, według którego trybunom ludowym nie miało być wolno wyższych urzędów piastować,—6) Marcus O., pod rozkazami Metellusa Scypiona dowódzcy konnicy w armii Pompejusza, którego był zwolennikiem, wzięty został do niewoli przez Gajusa Domicyusza Kalwinusa w roku 48 przed Chr., w pobliżu rz. Haliakmonu w Macedonii.Drz Opinia biegłych, ob. Biegły.

Opinia publiczna. Jeden z publicystów, którzy bliżej i wielokrotnie zajmowali się O. p., Bluntschli, pisze: „Od stu lat niespełna datuje się niesłychany wzrost potęgi O. p. w świecie cywilizowanym. Mężowie stanu zmuszeni są liczyć się z tern nowem mocarstwem. O. p. stała się powagą w oczach ciemnego tłumu i przedmiotem badań dla myślicieli. Koniecznym warunkiem jej istnienia jest swobodny rozwój życia narodowego, oparty na wolności myśli i krytyki. Błędem byłoby uważać opinię publiczną za nieomylną i przyznawać jej prawo do panowania, albowiem zdarzyć może, że pod wpływem chwilowo rozigranych namiętnbści sąd opinii publicznej będzie zmącony, a nawet sztucznie sprowadzony na manowce. Atoli również niedorzecznem byłoby pogardliwe lekceważenie opinii publicznej, gdyż stanowi ona pewną potęgę moralną, której źródło tkwi w zbiorowej świadomości społeczeństwa. Dodatnim właśnie jest fakt, że społeczeństwo ma możność wyrabiania sobie' zdrowej opinii i sądu o tem, co jest sprawiedliwe i niesprawiedliwe, co niezbędne i pożyteczne, a co szkodliwe i zgubne. O. p-ą możnaby porównać do chórów tragedyi greckiej. W życiu społecznym jest ona tem, czem wyrok sędziów przysięgłych w procesie karnym; tworzy się bowiem pod wpływem mnóstwa najróżnorodniejszych spostrzeżeń i wrażeń, znajduje zaś swój wyraz w najrozmaitszych formach: w zwykłej rozmowie w kole rodzinnem, w salonie lub gospodzie, na zebraniach wszelkiego rodzaju, prze-dewszystkiem w prasie i na zgromadzeniach ludowych. Na O-ę p-ą wpływ przemożny wywiera duch czasu, który jej nadaje w znacznym stopniu kierunek i rozpęd. Nie można twierdzić, że O. p. jest wszechwładną panią życia społecznego, gdyż spełniać tej fuiikcyi ani nie jest w stanie, ani się o to nie kusi“. Słowa te

pisane były przed 40-tu zgórą laty i doskonale oddają poglądy podówczas panujące w publicystyce i w społeczeństwie. Dodajmy zaraz: w społeczeństwie mieszczańskiem. Bluntschli, a za nim i inni teoretycy mieszczańscy dowodzili zawsze, że O. p. jest O-ą szerokich klas średnich. „Wraz z wzrostem znaczenia i powagi tych klas w życiu publicznem rośnie wpływ O. p-ej“; gdy więc według mniemania tego O. p. jako taka jest O-ą mieszczańską, nic dziwnego, że Lassai le (ob.), piszący w tym samym mniej więcej czasie co Bluntschli przeciwko społeczeństwu mieszczańskiemu, wołał: „całe męstwo i cały honor naszego czasu sprowadza się do walki otwartej z O-ą p-ą, z tą nierządnicą babilońską, i do rozwalenia jej kłamliwych ołtarzy“. Dzisiejszej nauce i dzisiejszej rzeczywistości społecznej poglądy te w znacznym stopniu już nie odpowiadają. Przyglądając się uważnie tej rzeczywistości, powiemy, że O. p. jest to pogląd szerszych warstw społeczeństwa na zjawiska i stosunki natury społecznej i politycznej. Może być (w najrzadszych wypadkach) jednolitą, często jednak może być wypadkową poglądów antagonistycznych różnych grup, czy klas społecznych, otrzymaną bądź-to drogą kompromisu, bądź też w ten sposób, że krystalizuje w sobie poglądy grupy najsilniejszej czy grup najsilniejszych. Bluntschli wyliczał wyżej formy, w których O. p. wyraz swój znajduje. Do tych, które on wyliczył, dodać dzisiaj trzeba kawiarnię, w której coraz bardziej ogniskować zaczyna się na Zachodzie cząstka życia publicznego, dodać trzeba uchwały stowarzyszeń, zgromadzenia publiczne, mityngi, petycye, reprezentacye polityczne i społeczne, a wreszcie prasę pe-ryodyczną, w szczególności prasę codzienną, której potęgi Bluntschli, piszący w połowie zeszłego stulecia, nie był w możności dostatecznie ocenić i określić. Przyglądając się życiu spółczesnemu, zauważymy dalej, że O. p., przybierając tak różnorodne kształty, nie posiada organizacyi, któraby ją w jednolitą wiązała całość. Wpływ O. p-ej na życie państwowe wzrasta ciągle, wzrasta w prostym stosunku do demokratyzacyi społeczeństwa tegoczesne-ge. Im szersze masy ludowe uczestniczą w życiu publicznem i państwowem, tem wpływ O-i p-ej jest większy. Niema już dziś dla O. p-ej granic państwowych, albowiem można już dzisiaj mówić o międzynarodowej O-i p-ej, która na politykę międzynarodową państw i na kształtowanie prawa międzynarodowego wpływać zaczyna coraz silniej. Pięknie mówił o znaczeniu O-i publicznej członek akademii hiszpańskiej Sellés w przemówieniu, wygłoszonem podczas przyjmowania go w poczet członków tej instytucyi. „Skąd przychodzi opinia publiczna“? Znikąd, a jednak przenika wszędzie, tam nawet, gdzie nie jest pożądana. Gdzie spoczywa? Wszędzie, nazewnątrz

na

i wewnątrz, wraz z powietrzem wdychamy ją w siebie. Na podobieństwo atmosfery fizycznej, opływającej kulę ziemską, społeczeństwo ludzkie posiada atmosferę moralną, od której nie możemy się uwolnić, z której nie możemy wydostać się, jeżeli nie mamy się udusić w powietrzu pozbawionem gęstości. Jak i z czego się tworzy? Ze wszystkiego, co wypływa z mózgu i serca jednostek, i z ciągłej oscyllacyi wszystkich. Ciepło nowych idei, przeżytki wygasłych i jeszcze niepogrzebio-nych, powstawanie nowych potrzeb i pożądań, szczątki starych zwyczajów i przesądów, pot tych, którzy pracują bez wynagrodzenia, opary przesytu, wydzielane przez tych, którzy niesłusznie bywają wynagradzani, łzy tych, nad którymi niesprawiedliwi znęcają się i prześladują, wezbranie miłosierdzia, które się lituje nad niemi, oburzenia moralnego, które przeciwko nadużyciom powstaje, silny powiew miłości ojczyzny i nicość chełpliwych zarozumiałości rasowych, wonności i wrzody, glorye świętości i wyziewy gnijących ciał, strzępy rozrzuconych poglądów osobniczych mnożą się jedno za drugiemi i — ogarniając wszystkich, o-pływając świat cały, tworzą atmosferę społeczną; jest to pogląd i wszystkich i niczyj, wszyscy bowiem użytkują z niego a nikt nie posiada praw wyłącznej własności“. W tym samym sensie mówił słynny publicysta angielski Hal-lam, że „powstrzymać bieg opinii publicznej, to rozpocząć walkę z szalejącym żywiołem“, a Renaudot (1633), pierwszy dziennikarz francuski, radził władzy, aby „nie ścigała jego gazety, jest to bowiem towar, którego wolnego obrotu nigdy powstrzymać nie będzie można, a którego siła, jak siła wodospadu, wzrasta w prostym stosunku do oporu“. Z pośród licznych określeń O-i p-ej przytoczymy jedno jeszcze. Schaffie (ob.) nazywa O-ę p-ą reagowaniem „publiczności“, rozumu, uczucia, woli ludu na pewne naczelne poglądy i sądy, a w związku z tym poglądem Schmoller (ob.) nazywa O-ę p-ą „reagowaniem biernych odłamów społeczeństwa na sposób działania czynników i grup aktywnych“. Pogląd błędny, bo często brak właśnie czynu, brak inicyatywy odłamu aktywnego wywołuje taką reakcyę; tak np. właśnie brak interwencyi państw cywilizowanych w okresie wojny anglo-boerskiej wywołał silną reakcyę O-i p-ej świata przeciwko Anglikom i rządom. O-a p-a w świetle badania umiejętnego jest zapewne zjawiskiem i tematem wdzięcznym, ale niezmiernie trudnym. Chodzi tu bowiem o zjawiska psychologii zbiorowej, trudno dostępne dla badacza, rozporządzającego dzisiejszemi metodami. Nauka nie posiada dotychczas ani jednej pracy, któraby w sposób umiejętny rozpatrywała wszechstronnie, historycznie i socyo-psycholo-gicznie zjawisko O-i p-ej. Ulotne broszurki i artykuły dziennikarskie, ustępy w podręcżni

kacli prawa państwowego ogólnego i encyklo-pedyach nauk politycznych i społecznych nie dają nam nic więcej, jak tylko strzępy, fragmenty wiadomości, dotyczących różnych stron zjawiska, rozpatrywanych zresztą najczęściej ze stronniczego, podmiotowego punktu widzenia obserwatora. Pierwszy Tarde przyjrzał się, we fragmentarycznej zresztą i nieprzyczer-pującej przedmiotu pracy, zjawisku O-i p-ej ze stauowiska psychologii zbiorowej (L’opinion et la foule“, 1901, przekł. polski 1905). Droga wskazana do wszechstronnego zbadania zjawiska prowadzi jedna. Należy zbadać wpływ O-i p-ej na możliwie szerokiej przestrzeni świata ucywilizowanego, należy badać ją w każdym kraju oddzielnie. A. gdy inaczej wyraża się pod rządem absolutyzmu niż pod rządem in-stytucyj demokratycznych, więc porównywanie wpływu i potęgi O-i p ej, może być przeprowadzane tylko z zastrzeżeniem podobieństwa warunków politycznych i społecznych, w których znajdują się kraje i ludy badaniu poddane. Pod tym względem literatura dzisiejsza daje nam bardzo niewiele. Tylko dla stosunków amerykańskich posiadamy doskonałą wiadomość w klasycznej pracy Bryce’a „American Commonwealth“ wyd. (3-e 1895 cz. II, rozdz. 4, str. 245 i u.). Dopiero z chwilą, gdy publicyści tej miary, tej przenikliwości i objektywizmu, co Bryce, rozpatrzą działalność O-i p-ej w Anglii, we Francyi, w Niemczech, we Włoszech, wreszcie w Rossyi, gdzie O-a p-a dziś dopiero budzić się poczyna, rozpatrzą O-ę p-ą wszechstronnie ze stanowiska historyi, socyologii i psychologii zbiorowej, gdy uda się wpływ ten ująć w pewne formy statystyczne, określić prawa, które rządzą O-ą p-ą, wtedy dopiero będzie można dać umiejętne określenie samego zjawiska i jego wpływów. Gdy mówimy o badaniu zjawiska O-i p-ej w jej rozwoju historycznym, aby zrozumieć konieczność tego badania, spójrzmy np. na stosunek klasy mieszczańskiej do sprawy społecznej w ciągu ostatnich lat czterdziestu. W pierw-szem dziesięcioleciu stosunek ten byl obojętny; co więcej, nie doceniano kwestyi i ruchu społecznego. W drugiemMziesięcioleciu w O-i mieszczaństwa dokonywa się zmiana. Coraz silniej występuje niezadowolenie z „awanturników“, którzy kłócą spokój publiczny i budzą namiętnem wołaniem z drzemki, w którą spowiły były ów dziesiątek tysięcy stojących u szczytu—miliardy wyciśnięte z pobitej Francyi. — Gdy karne bataliony „towarzyszów“ wciąż wzrastały, niezadowolenie zastąpił strach. — Skorzystano z zamachu Nobiliuga (ob.) zamachu, który spotęgował i strach i nienawiść, by zgodzić się, olbrzymią większością pa lamentu, ustawę przeciwko socyalistom (1878 r.). W ciągu dwunastu lat następnych dokonała się znowu zmiana. Głosy socyalistyczne nie stawały się bynajmniej mniej licznemi. Przeciwnie,

oczywistem było tedy, że prawo jest bezskuteczne, bo domniemanego niebezpieczeństwa nie ukróca i źródeł „epidemii“ nie zasypuje. Z drugiej strony ustawa mnożyła „męczenników“: zapełniała więzienia, skazywała na ba-nicyę, na niedolę i nędzę. Do świadomości mieszczaństwa zaczęło przenikać uczucie wstydu, rosnące pod wpływem ujawnianej przez prasę radykalną polityki policyi niemieckiej, obejmującej szpiegów, denuncyantów, prowokatorów (ob.). Dlatego parlament niemiecki tak chętnie (wbrew głosom socyalistów) przyjął ustawy ubezpieczające życie i zdrowie robotników, ustawy, które w sensie pozytywnym będą dopełnieniem polityki eksterminacyjnej u-staw wyjątkowych i namiętności ludowe uśmierzą. Co więcej, mieszczaństwo zaczęło przyznawać, że oskarżenia socyalizmu zawierają „pierwiastek słuszny“, że po części są usprawiedliwione istniejącym porządkiem rzeczy, pod wielu względami wymagającym radykalnej naprawy (Anglicy mają dla charakterystyki takiego wpływu termin permeation=^T7len\kanie). Dość porównać polemikę pisarzów burżuazyjnych z so-cyalizmem i socyalistami w okresie Lassalle’a (ob.) i w okresie dwudziestu lat następnych, aby zrozumieć tę różnicę, która dokonała się w świadomości mieszczaństwa. Polemiści ówcześni lekceważyli ruch, bo go nie rozum i e-1 i zgoła. Dwadzieścia lat później możliwemi już były broszury Schäfflego (ob.), „Katheder-socialiści“ (ob.) i wielkie ankiety „Verein für Socialpolitik“.—Wreszcie w r. 1890 zniesiono ustawę wyjątkową, i wnet „opinia“ mieszczaństwa stała się inną. Stronnictwo społecz-no-demokratyczne urosło przepotężnie. Zaczęto liczyć jego głosy na miliony. Wrócił dawny strach mieszczaństwa i zaczęła się polityka ustaw wyjątkowych, dotychczas propagowana słowem i piórem polityków mieszczańskich, nawskróś reakcyjnych. Zaczęto nawet dowodzić konieczności z ie-sienia powszechnego prawa wyborczego, p a-wa zgromadzeń (dokonano tego w Saksonii) itd. Dziś mało co poza ogólnikami i oderwanemi spostrzeżeniami dać można. I tak, próbujemy określić O-ę p-ą jako wyraz stano w i s k a szerokich warstw ludowych wobec pewnych, w określonym czasie'powstający chi jako ważne odczuwanych zaga-nień religijnych, polityczn.,gospoda r-c z y c h, nawet naukowychiestetycznyoh, albo, z pewnemi zastrzeżeniami, możemy zgodzić się na określenie Tarde’a (j. w. 68), określającego O-ę p-ą jako „grupę sądów, odpowiadających zagadnieniom chwili bieżącej, któ-re-to sądy odbijają poglądy wielu jednocześnie osób tego samego kraju, czasu, społeczeństwa“. Jeden tylko czynnik O-i p-ej, prasa, w szczególności prasa codzienna, daje się już dzisiaj określić jakby z matematyczną ścisłością i nad tym czynnikiem zastanowimy się bliżej w dal-

Wielka Kacyki. Poważ. Ilustr. Ser. U. Tom V. Zesi. 38b.

szym ustępie niniejszego artykułu.— O. p. istniała zawsze. Jednak za czasów dawnych była inna, odmienna, niż dzisiejsza. W klanie, w radzie, w üôXiç starożytnej, w gminie miejskiej średniowiecznej wszyscy znali się dobrze i osobiście. O-a urabiała się powoli, związana była z osobą, z głosem niemal człowieka, który ją pierwszy wypowiadał. Każde miasto miało swoją opinię. W świecie starożytnym O-a posiadała prawo obywatelstwa, chociaż w drobnych republikach o rządzie demokratycznym, gdzie wola narodu, na placach lub zgromadzeniach wyrażana, stawała się bezpośrednio prawem, rola O. p-j jako czynnika politycznego musiała być nieznaczną. — Nie sądźmy jednak, aby jej wcale nie było. Chóry w dawnych tragedyach greckich, mówcy na trybunie, wo-góle teatr—to były organy opinii publicznej. Nawet Arystoteles, tak mało sympatyzujący z zasadami demokratycznemi, wyraża się jak następuje o O-i p-ej: „albowiem, gdy połączy się ze sobą wielu ludzi, z których każdy zoso-bua nie jest moralnie doskonałym, to stworzy całość lepszą, niż niewielu razem wziętych, nawet najdoskonalszych, gdyż w masie każdy prawdopodobnie posiada cząstkę cnoty i mądrości, które w połączeniu dadzą się przyrównać do człowieka wielonogiego, wielorękie-go, obdarzonego wielu zmysłami, a w tym samym stopniu charakterem i siłą inteligencyi. Dlatego też masa lepiej sądzi i ocenia utwory poezyi i muzyki, gdyż jeden widzi jedną, drugi drugą stronę, a wszyscy razem ogarniają całość. Jakie prawa powinien tedy posiadać ogół wolnych obywateli? Z jednej strony nie-bezpiecznem byłoby otworzyć dla wszystkich dostęp do wszystkich urzędów, lecz z drugiej strony zamknięcie tego dostępu wywołałoby stan jeszcze groźniejszy. Pozostaje jedno wyjście: dopuścić wszystkich do udziału w naradach nad sprawami państwowemi“. W Rzymie, za czasów republiki, O. p. nie posiadała inicya-tywy na zgromadzeniach ludowych, nie posiadała bowiem narzędzi, któremi rozporządzała w Grecyi: wpływowej literatury i dramatycznej poezyi. Natomiast posiadał Rzym specyal-ne instytucye, jak veto trybunów i cenzurę obyczajów (censura morum), które były wyrazem O-i p-ej w kwestyach moralności nie tylko towarzyskiej, ale i politycznej. Właści-wem zadaniem cenzury obyczajów było czuwanie nad moralnością w tych sferach życia społecznego, które nie podlegały surowej opiece państwa i wymykały się z pod rządu rodzica patryarchaluego. O-a p-a pełniła w społeczeństwie rzymskiem jedną jeszcze funkcyę: pod postacią existimatio służyła za probierz czci obywatelskiej. W pierwszym, mianowicie, okresie istnienia rzeczypospolitej zgromadzeni na forum obywatele rzymscy wypowiadali swój sąd o wartości moralnej obywatela, oparty na wszechstronnej ocenie charakteru i czynów danej jednostki. Pod koniec rzeczy-pospolitej O-a p-a odgrywa znakomitą rolę w wymiarze sprawiedliwości. Wyroki trybunałów karnych stosowały się w równym stopniu do nastroju 0>i p-ej, jak do pisanej litery prawa. Wraz z upadkiem republiki zmniejsza się wpływ O-i p-ej. Czasy cezaryzmu, wzrastającego absolutyzmu i ostatecznego bizautynizmu wpływ ten zmniejszają i ostatecznie Diszczą. Wbrew temu, co twierdzi Holtzendorff O. p. silną była i w Wiekach Średnich. Pierwsze stulecia średniowiecza opanowane są ideą uniwersalnej monarchii w rodzaju upadłej rzymskiej. Pojęcie imperium było jednym z najciekawszych tworów fantazyi średniowiecznej, w którem „plątała się rzeczywistość z marą senną, które nigdy nie urzeczywistniło się i nigdy nie było mimo to zarzucone, które było dogmatem nie tylko dla jednostki, ale dla świadomości społecznej, dla opinii publicznej świata średniowiecznego“. Imperyalizm Fryderyka Barbarossy albo Ottona Wielkiego nie był objawem osobniczej manii wielkości, ale wypłynął z opinii publicznej czasu. Jeśli w XI wieku papiestwo rządzić zaczyna światem (jednocześnie dokonana re-stauracya buddyzmu w Tybecie, kalifat Bagdadu przeobrażony w teokracyę) —zawdzięcza to O-i p-ej, która w walce cesarza i kościoła—poszła za kościołem. O. p. żądała i popierała krzyżowe wojny. Ona też popierała w XVII w.,- coraz potężniejącą władzę książąt i królów w kierunku absolutystycznym, w XVIII idee oświecenia, w drugiej połowie XIX ten-dencye społeczne. Najsilniej jednak przemawiała w epoce humanizmu (ob.), odrodzenia i reformacyi, na które przypada wynalazek druku—wynalazek, który z szybkością iskry elektrycznej zdnlny jest oprząść cały kraj, wszystkie serca człowiecze zagrzać, wszystkie umysły rozpalić, wynalazek dostępny dla wszystkich, bogatych i biednych, możnych i pokornych, umożliwiający wszystkim posiadanie własnej opinii i jej dowolne wypowiadanie. Na miejsce dawnych foliantów i kwartantów L u-ter (ob.) wprowadza w użycie ulotne druki in 12°, drobne kilkuarkuszowe broszury, któremi zarzuca masy. Zupełnie jak lekki piechur zastąpił i usunął ciężkiego, w zbroję zakutego, husarza, tak lekka flinta Lutra pobiła na głowę ciężką artyleryę biblioteczną. Jego polemiki, odezwy, rozrzucane w tysiącach egzemplarzy, większe czyniły spustoszenia w szeregach katolickich, niż najwymowniejsze kazania uczynić byłyby mogły. O. p. poruszona była w kierunku reformacyi, zanim jeszcze Luter na widownię wystąpił; w nim tylko znalazła najsilniejszy, najpotężniejszy swój wyraz, i na-odwrót on na O. p-ą oddziałał, utrzymując ją najdłużej na linii reformacyjnej.—Z chwilą, gdy wynalazek druku stał się faktem dokonanym, droga dla udostępnienia dziennika stanęła otworem. To, co dotychczas było niemożliwością, stało się rzeczywistością. W Średnich Wiekach nie można było mówić o O-i p-ej Francyi lub Anglii feudalnej: nie było jej. Było natomiast wiele setek czy tysięcy rozpierzchłych O-i drobnych jednostek terryto-ryalnych; nic tych cząstkowych opinij nie wiązało, nie konsolidowało. Próbowała to nasainprzód uczynić książka, dokonał tego dziennik. Pod wpływem dziennika grupy pierwotne, mało-liczne wiążą się w agregaty wyższego porządku, nader liczne, niewiadomej liczby. Gdy w pierwszych znajomość osobista wiązała ludzi pewną opinię wyznających, w drugich czynuik znajomości osobistej znika zupełnie, i dlatego, gdy w pierwszych głosy ważą się {ponderantur), w drugich—liczą się już tylko (numerantur). Prasa, współdziałając tworzeniu się świadomości powszechnej zbiorowej, wpłynęła w sposób stanowczy na ustosunkowanie sił i form politycznych. Średnie Wieki, nie posiadając jednej O-i zbiorowej w granicach kraju—nie umiały stworzyć narodu. Kraj, rozbity na setki grodów, zamków, miasteczek, z których każdy i każde było źródłem O-i, zupełnie zróżniczkowanem—nie mógł stanowić żadnej jedności duchowej, był tylko pojęciem ^geogra-ficznem, co najwyżej politycznem. Świadomość tych różnic była doskonale dostępna dla władzy i króla; przy jej pomocy można było rządzić łatwo i skutecznie w promieniu własnych cełów dynastycznych; im rozbicie były silniejsze i zupełniejsze, tern rządzić było łatwiej: divide et impera. W tern też rozbiciu O-i p-ej kraju na drobne zatomizowane koła stanowe, wyznaniowe, terrytoryalne spoczy wałajpodstawa rządów absolutystyczuych. Zdarzały się wypadki, rzadkie wprawdzie, które jednoczyły cały kraj przeciwko wspólnemu wrogowi. Były to atoli wyjątki i absolutyzm rządził dopóty, dopóki nie było O-i p nej. Rozwój poczty (ob.), dróg publicznych, obrót gospodarczy, handel, powstanie stałego wojska, wreszcie rozwój sztuki drukarskiej i dziennikarstwa—wszystkie te czynniki razem dokonały zasadniczego przewrotu. Te same zjawiska mogły powstawać i ginąć w życiu narodów w ciągu tysiącoleci; podobne mogły powtarzać się; wiedzieli o nich tylko ci, w których pobliżu się wydarzały. Dzisiaj o każdem zjawisku wie, jeżeli wiedzieć chce, świat cały. To, co w Średnich Wiekach pod względem wartości dotyczyło gminy albo miasta,(dzisiaj nabiera rozgłosu narodowego, europejskiego, wszechświatowego. Panamistów nie brakowało nigdy i nigdzie, nie brakowało ich we Francyi Ludwika świętego albo Filipa pięknego zarówno, jak i we Francyi za prezydentury Grévy’ego (ob.); o pierwszych znajdujemy luźne wzmianki u kronikarza, o ostatnich wiedział świat cały; zbrodnie, obchodzące bliżej tylko Francuzów, nie przestawały podniecać, nerwować O-i p-nej świata całego. Jeżeli mówiono wiele po za granicami Francyi o spra-

wie Calas’a (ob.), to dlatego, że zajmował się nią bliżej wszystkim znany, wielki „filozof i publicysta“ Wolter (ob ). O sprawie Dreyfusa— wiedział, zajmował się nią, współczuł i piętnował, więził i uniewiniał świat cały, tak, iż chwilami zdawaó-by się mogło, czytając dzienniki niemieckie, angielskie czy polskie, że to nie o obcego, o cudzoziemca Dreyfusa chodzi, jeno o Dreyfusa-Niemca, Dreyfusa-Anglika,

jeszcze żyje z korespondencyi. Z depeszy prywatnej, adresowanej do redaktora, dziennik tworzy wiadomość sensacyjną, która, przechodząc od grupy do grupy, jz miasta do miasta, może entuzyazmować tłumy i z tłumu rozrzuconego i rozpierzchłego tworzy zwartą masę, tworzy O-ę publiczną. W ten sposób zamyka długą pracę stuleci, zaczętą przez korespondencyę, rozrzuconą i rozpierzchłą, pracę gromadzenia O-ij osobistych i przeobrażania ich w O-ie lokalne, przeobrażania O-ij lokalnych w O-ę narodową a tę ostatnią--w O-ę świata; w ten sposób dokonywa się wszechpotężne ujednostajnienie O-i p-nej. Duch publiczny płynie trzema potokami, które Tarde nazywa tradycyą, rozumem (la raison) i O-ą p-ną. Pierwszy to streszczę- • nie skondensowane tego, co stanowiło O-ę po-pokoleń nieżyjących, dziedzictwo przesądów niekiedy koniecznych, najczęściej ciężkich do

zowani w uniwersytety, akademie, izby sądowe, poniekąd parlamenty i senaty). O. p-na zajmuje w ten sposób stanowisko środkowe pomiędzy „tradycyą“ a „rozumem“. Teoretycznie i oderwanie możnaby powiedzieć, że wulgaryzuje rozum, uświęcając go w tradycyę, albo jeszcze, że rozum dnia dzisiejszego staje się O-ą jutra i tradycyą pojutrza. Ńie jest tak bynajmniej w rzeczywistości życia; O. bowiem żyje sama życiem niezależnem i czynny bierze udział w sporach pomiędzy tradycyą a rozumem. Zasadami tradycyi są: wychowanie rodzinne, przygotowanie zawodowe, szkoła, prze-dewszystkiem elementarna. „Rozum“, urabiający się w zgromadzeniach sądowych, filozoficznych, naukowych, źródła swoje ma w postrzeganiu, doświadczeniu, badauiu, zawsze w dedukcyi, opartej na dowodach. O. kanały takie posiada przedewszystkiem w prasie, w życiu towarzyskiem, w konwersacyi, w kawiarni, w klubie, w salonie, w sklepie. Z tych trzech sił trad.ycya jest siłą stałą, skostniałą, ograniczoną pod względem przestrzeni; O-a siłą lekką, z łatwością przenoszącą się z miejsca na miejsce, mającą swe chwile przypływu i odpływu, ekspansywną. Pierwsza żyje w granicach narodowych, druga przerywa te granice — i zawsze dąży do ogarniania szerokich międzynarodowych przestrzeni. W Średnich Wiekach O. była prawie że bezsilną wobec tradycyi. Było to tylko bezwzględne panowanie tradycyi, wobec której rozum był bezsilny. Dzisiaj O-a oskrzydla nietylko tradycyę, ale nawet „rozum“: z wyjątkiem laboratoryów uczonych wszystko zabarwia: parlamenty polityczne nawet instytucye sądowe, które, jak należałoby przypuszczać, znajdować się winny po za sferą jej niepewnych, przemijających wpływów. Zapowiedzieliśmy na wstępie, że przyjrzymy

Dreyfusa-Polaka. O. p-na nabiera w ten sposób charakteru uniwersalnego.—Dziennikarstwo nasamprzód unarodowiło, a później umiędzynarodowiło O-ę p-ną. Zaczęło ono od propagowania O-i lokalnej, O-i pewnych grup uprzywilejowanych; odbijało O-ę dworu, parlamentu, stolicy; dzisiaj,"zalewając co rano głowy świata czytającego potopem wiadomości zewsząd zbieranych i w duchu pewnych poglądów i przekonań wykładanych, grupowanych—samo tworzy O-ę p-ną świata. Wpływ i charakter obrad I zniesienia dla żyjących. Drugi — to summa są-parlamentów przed powstaniem i po powstaniu j dów indywidualnych wypowiadanych przez ma-dziennikarstwa uległ zmianie zasadniczej. Kor- łą wybraną grupę współczesnych (ongi kapłani tezy, sejmy, stany generalne nie wyrażały O-i i filozofowie; teraz uczeni, prawnicy, zorgani-kraju, jako takiej, lecz tylko O-e lokalne, ograniczone pod względem terytoryalnym i zróżniczkowane. Co najwyżej, gdy zbierały się w stolicach, opinia stolicy oddziaływała w pewnym sensie na bieg i charakter obrad parlamentarnych: stąd ów olbrzymi wpływ rady miejskiej Paryża na Konstytuantę i Konwent.

Praca ówczesna odbijała bowiem, co najwyżej, tylko O-ę paryską. Dzisiaj każdy parlament europejski dzięki prasie jest w stałym związku z O-ą nie tylko stolicy, ale całego kraju, i za wyraz tej O-i może byó uważanym. Głosowanie powszechne i wszechwładza większości parlamentarnych—bez działania dziennikarstwa byłyby zgoła niemożliwością; powstanie i zorganizowanie demokracyi znajduje się również w najbliższym związku z rozwojem dziennikarstwa. Tarde w sposób nader oryginalny przedstawia ewolucyę czynników O-i p-nej.

Dziennik początek swój bierze w prywatnej korespondencyi, zwróconej do wybitniejszych osobistości, która, kopiowana w pewnej ilości egzemplarzy stawała się własnością szerszego koła. Zanim powstało dziennikarstwo drukowane i publiczne, mniej lub więcej tolerowane albo spożytkowy wane przez rządy, istniało długie lata w Europie dziennikarstwo tajne, rękopiśmienne; istniało aż do „listów“ Grimma w połowie XVIII w.; korespondencya prywatna zaś pochodzi od prywatnej rozmowy (kon-wersacyi). Dziś zmieniły się stosunki. Dziennik tj. list publiczny, rozmowa publiczna, pochodząc od listu prywatnego i rozmowy prywatnej, staje się źródłem obfitem i regulatorem korespondencyi, jednakowem dla wszystkich w świecie całym, zmieniającem się co dnia. Zaczął dziennik od tego, że był echem przedłużonem rozmów i korespondencyj; kończy na tera, że staje się ich prawie jedynem źródłem: dziś

się bliżej jednemu z najpotężniejszych kanałów, któremi płynie O. p-na i określić spróbujemy jej wielkość statystyczną. Mówimy o dziennikarstwie spółczesnem i jego rozpowszechnieniu. „Times“ bije przeciętnie 100 000 egzemplarzy, a dwa numery, w których znajdował} się wiadomości o chorobie, śmierci i pogrzebie królowej Wiktoryi, rozeszły się w ilości 140 000 egz. „Morning Leader“, typ nowszego dziennika angielskiego (Va penny = 5 groszy) i „Daily Mail“, biją po milion i Va miliona egzemplarzy (1902, „Encyclopaedia Britannica“ tom XXXI, 188), Ogółem takich tanich dzienników Anglia posiada (1902)—87; w tej liczbie 29 —sprzyja polityce liberalnej, 23 —konserwatywnej albo unionistycznej,] 19 jest niezależnych. Nie ulega żadnej wątpliwości, że prasa angielska nie tylko stanowi objaw czy odbicie O-i p-ej, ale ją tworzy. „Times“, jakkolwiek nie jest związany z żadnem stronnictwem, jednak potęgą swego wpływu obalał ministerya, wspierał i potęgował powagę innych. W okresie przesilenia w gabinecie Bea-consfielda, wywołanym kwestyą wschodnią (1876), „Times“ poparł gabinet; w polityce irlandzkiej Gladstone’a „Times“ zawsze zwalczał z powodzeniem home rule, ale popierał Ro-sebery’ego w polityce zagranicznej, jakkolwiek ten reprezentował stronnictwo liberalne. „Times“ był imperyalistą, kiedy jeszcze nie było Chamberlain’a (ob.), był trubadurem wypraw do Sudanu i „inkorporacyi“ południowej Afryki. Oddawna też dowodził konieczności zawar-

sunku %-ym wypada, że na każdy egzemplarz dziennika wypada mieszkańców w New-Yorku 0.78, w Chicago 1.54, w St.-Louis —1.54 (ob. tablicę w „Enc. Brit.“ j. w. 197). Ogółem wychodziło w r. 1900 w Stanach Zjednoczonych dzienników angielskich 17 194, niemieckich— 613, nieiniecko-żydowskich 3, żydowskich 13, „skandynawskich“—115, hiszpańskich 39, francuskich 26, li te wsk i ch—9, holenderskich —12, czeskich—28, polskich 33 (w 1880—2), włoskich—35 i t. d.,- ogółem w 25 językach nie angielskich—1 032.—W Paryżu (2¹/₃ mil. mieszkańców) wychodzi (1900 r.) 146 dzienników i 94 tygodniki.—W r. 1899 (względnie 1898) poczta przewiozła numerów dzienników, w .Niemczech

1 350 975 000

54156 000 953 000 79 613 000 154100 000 52 367 000 110100 000 111 989 000 210 637 000 127164000 115 959 000

cia sojuszu z Japonią. Polityka „Times’a“ jest polityką „nacyonalną“ przedewszystkiem i rządy często na ramach dziennika szukają dyrektywy dla siebie, wiedząc, że polityka ta jest najpopularniejszą. Szczególnie w epoce wyborów do parlamentu zjednoczoue siły dzienników angielskich („British Museum“ otrzymuje 3 400 dzienników wydawanych w Anglii [w samym Londynie 1 226] Irlandyi i Szkocyi, dane z r,

1900 według „Enc. Brit.“ XXXI, 172), zaścielających gęsto zadrukowanemi płachtami całe królestwo Wielkiej Brytanii, stanowią potęgę, o której można mówić, że jest O-ą publiczną.

W Stanach Zjednoczonych (1900 r.): w New Yorku (2 050 000 mieszkańców) wychodzi 47 dzienników w ilości 2 632 000 egzemplarzy, w Chicago (1 698 000 m.) 37 dzienników w ilości 1 099 000 egz.; w St-Louis (575 138 m.)    13 | chodzą dzienniki:

dzienników — w ilości 373 030 egz. W sto- |

Ilość miesz-

„ Belgii

„ Bułgaryi i W. Rumelii „ Danii „ W. Brytanii „ Norwegii „ Austryi „ Węgrzech „ Rosyi „ Szwecyi „ Szwajcaryi W Niemczech poczta załatwia ekspedycyę pism za pewną opłatą—przyczein podaje wydawca ilość egzemplarzy — wszystko inne należy dalej do jej obowiązków; we Francyi i Belgii poczta pośredniczy tylko w tym sensie, że przesyła wydawcy prenumeratę z podaniem adresu prenumeratora. Ogółem wychodzi w Niemczech (1899) 3 405 dzienników w 1 884 miejscowościach. Powyżej 20 dzienników posiadają: Berlin, Monachium i Poznań; 9—20 dzienników posiada 16 miejscowości; 4—9—122 miejscowości; 2—3 — 573 miejscowości. Z liczby 1 884 miejscowości liczyło poniżej 2 000 mieszkańców 177 m. (najwięcej Bawarya, Turyngia i Slez-wik). Na jeden dziennik wypada mieszkańców przeciętnie w calem państwie niemieckiem 15 354 (najmniej w Meklenburgu 9 333, najwięcej w miastach wolnych (31 032) i Berlinie (25 409). (Nie dowodzi to wcale, ażeby czytelnictwo stało najlepiej w Meklenburgu i najgorzej w Berlinie. Zgoła przeciwnie: zamiast wielu dzienników o niewielkiej ilości prenumeratorów Berlin liczy dzienniki o olbrzymim nakładzie, poniżej). Rzecz ważna, jak często wy-

Prowincye

kańców w tysiącach

1    855 Prusy

4    415

2    822 2 007 1 829 1 677

5    819 Bawarya

52 280 Państwo Niemieckie

Śląsk

Brandenburgia Prusy Wschodnie Poznańskie

Berlin

tygodniu

6 7 11 531    39    1

44 1 --

23

CO F-

14

to oo oo

19

1 1927

257

15

24

32    69    100

367    659 1018

OO 05

1    163

13 1029

to oo ^ to 05 M

13

H¹* OS CO I—

co

199

87

86

66

399

191 3337

(Tabela powyższa obejmuje tylko dzienniki niemieckie; 19 razy tygodniowo wychodzi „Frankfurter Zeitung“). Nakład w egzemplarzach według obliczeń Schacht a:

ilość nakładu 7 267 104 923 402 457 300 129 860 110 495 2 544 300 1 342 635 12192 780

wypada na dziennik prenum. 3 766 3 593

2    300 1493 1 285

38 550

3    365 3 660

Prusy Śląsk

Brandenburgia Prusy Wschodnie Poznańskie Berlin Bawarya

Państwo Niemieckie

Co prawda, nakład nie wynosi zawsze 12 mil. egzempl.; ale, że wielkie dzienniki, wychodzące 2 i 3 razy dziennie—tu są liczone raz tylko, więc można ilość 12 milionów uważać za odpowiadającą rzeczywistości. Według stanowiska politycznego (obliczenie niezupełne) :

©

tss

iO 05 O    CO    O    CO    CO

CO    C—    O    O    O

r—1

S3

CO CO H

CO

rH

2735

'UI9p

ouzoefods

26    511

O    CO    00    Ol tO

00    OG    rH

CO <M

rH

5    115

54    900

0U[BJ9qi|

182

lO    CO Ol CO O

Ol

356

•pejgąii

OMOpOJUU

(W)

umj^ueo

163

206

CO

Ol

300

108

co

co o

50

318

^UA!a9SU0J[

9Ai0pbZJ

300 227

44    31

19    33

29    11

28    14

3 13

44    10

Ol

co

cc

00

Prowincya

OD

Śląsk

Brandeburgia

Prusy Wschodnie

•2

Poznańskie

Berlin

fu

Bawarya

'S

-o

fu

Rządowe pisma — są to pisma: 1) urzędowe albo 2) ogłaszane przez administracyę (landratów), albo t. zw. półoficyalne. Konserwatywne obejmują wszystkie odcienie, konserwatyzmu i reakcyi, włączając w to i antise-mityzm. Centrowe dzienniki są to dzienniki katolickie. Liberalne — obejmują i południowo - niemieckie pisma demokratyczne. Jako bezbarwne podane są dzienniki nazywające siebie parteilos. Tabela ta jest bardzo charakterystyczna. Jedna trzecia ogółu dzienni-

ków podaje się za politycznie bezbarwną; dodajmy, że ilość ta wzrasta z roku na rok. Dzienniki te na kształtowanie O-i p-ej nie wpływają. Informują tylko i uczą; fotografują życie—ale go kształtować nie zamierzają. Gdy chodzi nam tutaj o określenie znaczenia dziennnika, jako czynnika O-i politycznej, to 900 dzienników niemiecldch {Vlz — 'U) mogą być zupełnie odrzucone. Jeśli chodzi o stosunek dzienników politycznych do O.p-ej, to zauważyć należy, że wszystkie stronnictwa parlamentarne z.wyłączeniem demokracyi społecznej posiadają jednakową względnie ilość dzienników. Natomiast dzienniki społ.-demokratyczne liczą znacznie większą ilość prenumeratorów niż dzienniki innych stronnictw.—Mówiąc o rozpowszechnianiu dzienników, charakteryzowaliśmy siłę wpływu, nie kwalifikując zresztą tej siły pod względem moralnym, w dwu słowach przynajmniej zwrócić uwagę na niebezpieczeństwo, jakie kryć w sobie może ten organ O-i p-ej, ile że kierować nim mogą występne ręce. Pewien statysta pruski mówił: 'Prusy nie potrzebują bać się O-i p-ej, panują bowiem nad nią“, a w Wiedniu aligator giełdowy podczas krachu 1873 r. dowodził: „nic nam stać się nie może, bo dzienniki należą do nas“. Dzienniki należą nie tylko do Prus i do giełdy wiedeńskiej. Każdy rząd, każdy wielki giełdziarz posiada dzienniki, informujące publiczność w duchu pożądanym. Z „funduszu gadzinowego“ (Reptilien fond) utrzymywane są nietylko dzienniki specyalnie w tym celu wydawane, ale i dziennikarze, pisujący do dzienników obojętnych, w których czytelnicy nie podejrzewają zgoła trucizny, powoli wprowadzanej umiejętną ręką występnego dziennikarza do ich organizmu umysłowego i moralnego. Doświadczenie codzienne dostarczy ilustracyi tego pewnika; z wybitniejszych, historycznych wypadków nie sposób pominąć słynnego fałszerstwa t. zw. depeszy emskiej z d. 14 lipca 1870.r. Bismarck otrzymał był depeszę dnia tego od Wilhelma I, datowaną z Ems w przedmiocie rozmowy, prowadzonej z ambasadorem francuskim. Depesza ta była zupełnie obojętna. Tymczasem na rękę kanclerzowi było zgoła co innego. Ażeby tedy spowodować oburzenie w Paryżu i tern samem podniecić zapał wo jowniczy w Niemczech, kanclerz świadomie sfałszował tekst depeszy królewskiej. Wiadomo, że Wilhelm I bał się wojny i chciał jej uniknąć do ostatniej chwili; dopiero, gdy prasa u-służna rozdęła zapał do granic ostatecznych, gdy na ulicach Berlina zobaczył tłuszczę wyjącą: „do boju“, ustąpił przed namową kanclerza i rozpoczął kroki wojenne. Widzimy stąd, że O. p. nie zawsze bywa zdrową, nie ze zdrowych bowiem płynie źródeł. W depeszy okólnikowej do dworów niemieckich pisał gabinet petersburski w r. 1834: „Jeżeli Adam Smith dowodził, że „Money is power“, stosuje się to

Ale chcielibyśmy

więcej jeszcze w czasach dzisiejszych do O-i f pomnik w kształcie krzyża na pamiątkę śmierci p-ej. Jednak można wpływać na O. p-ą, można J ks. Bolesława Mazowieckiego. Obecnie wznie-nią kierować w szczególności przy pomocy siono nowy kościół parafialny. Na cmentarzu kształcenia dzieci i literatury, skutkiem czego spoczywają zwłoki kilku dawnych towarzyszów O. p. nie ujdzie łatwo czujnemu rządowi i nie broni, przyjaciół i domowników generała-ordy-zdoła stanąć w opozycyi względem zasad te- nata. Dobra O-skie składają się z 36 folwar-goż rządu“ (cyt. u Bûchera „Der Parlamentaris- ków. Obejmują one 8 845 mórg obszaru, w tern mus“). — Jeżeli tedy można kierować O-ą 6 235 m. roli ornej. Lasy, należące do ordy-p-ą w sensie ujemnym, jest rzeczą wskazaną, nacyi mają 6 296 morgów.- „Słown. Geogr.“. że należy na nią wpłynąć w sensie zdrowym.

Opinum, po grecku ’'Omvov: 1) miasto w Lukami, przy trikcie, wiodącym z Wenuzyi do Po-tencyi, położone; dzisiaj Oppido; — 2) miasto w głębi Korsyki leżące, dzisiaj jeszcze Opino zwane;—3) miasto w południowo-zachodniej części krainy Mauretania Tingitana.

Opiofagia (opiophagia), opiożer stwo ob. Opium.

Opiożerstwo (Opiophagia) ob. Opium.

Opis, po grecku "Œîtiç, w drugim przypad-’'OmSoę: 1) Hyperborejska dziewica, która, według opowieści mitycznej, razem z przyjaciółką swą Arge, z bóstwami Apollinem i Artemidą na świętą ich wyspę, Delos, przybyć miała; grobowiec jej znajdował się w pobliżu świątyni Artemidy. W trądycyi tej przebija wyraźnie tendencya, tłómacząca wprowadzenie kultu obydwóch bóstw delijskich z północnych stron do Grecyi.—2) Nimfa w orszaku Dyany, por. Vergilius. Aen. 4, 835.-3) Najada; por. Ver-gilius, Georg. 4, 343. — 4) po assyryjsku Upi, starodawne, znaczne miasto handlowe w Assy-ryi, w krainie Apolloniatis, które już Herodot, (1, 189) jako nad Tygrysem leżące, wspomina; zwiedzili je też Grecy, powracający pod wodzą Ksenofonta z głębi Azyi, a leżało ono, jak Ksenofon (Anab. 2, 4, 25) poświadcza, nad u-ściem rzeki Physkos, dzisiaj Odoan, Adhein albo Odorneb, do Tygrysu; za panowania macedońskiego zmieniło ono, jak się zdaje, wcześnie swą nazwę, mieniąc się odtąd Antiochia A p o 11 o n i a; dzisiaj ruiny Mandżur. Por. Stra-

S. Drr.

3 Drz.

ku

Droga w tym kierunku wskazana jest również: kształcenie polityczne mas.— Umiejętności polityczne powinny znaleźć uwzględnienie w całym naszym systemie szkolnym, poczynając od ogródka freblowskiego a kończąc na uniwersytecie. Tak jak w Stanach Zjednoczonych, tak jak w Szwajcaryi {Vaterlandskunde), tak próbują kształcić młodzież w Niemczech, we Francyi (Instruction civique). Po za szkołą należy w literaturze broszurowej, w wykładach publicznych, w dziennikach O-ę p-ą kształcić i neutralizować ujemne wpływy rozkładowych, szkodliwych a tak potężnych czyn-uików dzisiejszego życia politycznego.—Literatura: Bluntschli „Lehre vom modernen Staat“ III, 186; H ol tz endo r ff „Wesen und Werth der öffentlichen Meinung“ 1875,

(przekł. polski 1900); Tarde „L’opinion et la foule“ 1901 (przekł. polski 1905); Je 1 linek „Allgemeine Staatslehre“ 1900, str.

92 — 3; Bryce „American Commonwealth“ (3-e wyd.) t. I); Dicey „Lectures on the relation between law and public opinion in England during the 19 century“ (Londyn 1905); „Statistik der deutschen Reichspost-und Telegraphenverwaltung 1899“; Neukamp w „Handwörterbuch des Staatswissenschaften“ wyd. 2 XII,

bon, 16, 739 i nast.

Opisowa poezya, ob. Poezya.

Opistobranohiata, ob. Tyłoskrzelne ś 1 i maki.

Opisthocomus, Ob. Koś ni k.

Opisthodon, rodzaj wymoczków (Infusoria) zaliczony do rodziny Chlamydondotia\ ciało jajowate,—ku przodowi zaostrzone, grzbiet nieco sklepiony, na stronie brzusznej zaś podłużną, równoległą z krawędziami ciała bróz-dę. Jedyny gatunek O. niemeccensis Stein— występuje dość rzadko w torfowniach (0.06

K. K-c

ma

mm.).

Opisthoglypha v. Aghjphodontia v. Colu-briformica, podrząd wężów (Ophidia). Węże należące do tego podrzędu posiadają zęby w szczęce górnej i dolnej; w szczęce górnej z przodu mocne zęby sieczne (brak zębów jadowych);

ostatni z zębów górnoszczękowych ma na przed-

CS6. St.

niej stronie podłużną brózdę.

935; Hjalmar Schacht w „Jahrbücher für Nationalökonomie“ t. 70, str. 503; „Encyclopaedia Britannica“ Vol. 31 („Newspapers“).* p-Opinogóra, wieś, ordynacya hr. Krasińskich, pow. Ciechanowski, gmina i parafia O. Leży w wyniosłem położeniu, na prawo od drogi bitej z Ciechanowa do Przasnysza, odległość 6 w. od Ciechanowa. Kościół par. murowany, szkoła początkowa ogólna, kasa wkładowo-za-liczkowa z funduszem rządów., urząd gminny, browar. Wieś dzieli się na dwie' części: O. górna i dolna. O. stanowiła niegdyś posiadłość Książąt Mazowieckich, którzy tu wznieśli dla siebie dworzec myśliwski wśród rozległych la-* sów. Tu zmarł w r. 1454 Bolesław, ks. Mazowiecki. Dalsze losy O. nieznane. W ubiegłem stuleciu przeszła w ręce hr. Wincentego Krasińskiego, generała a przez czas jakiś namiestnika Królestwa Polskiego. On urządził z dóbr tych ordyuacyę, wzniósł tu w r. 1841 murowaną kaplicę (filię par. Pałuki) w której podziemiach spoczęły zwłoki samego fundatora, jego żony Maryi Radziwiłłówny i syna Zygmunta, poety. Generał założył tu przy pałacyku okazały ogród i wśród niego wzniósł kamienny

St. Min

D-r J. F.

S. Drz

Opisthoteuthis. Rodzaj mięczaków (Mollusca), z gromady Głowonogów (Cephalopoda) dwuskrzel nych (Dibranchiata), podrzędu ośmionogó w— Octopoda (ob.); na przednim końcu ciała między ramionami chwytnemi znaj -duje się szeroka błona; ramiona zaopatrzone po obydwu stronach w rzędy przyssawek; o-prócz ramion istnieją mackowate wyrosty; tarki (radula) w jamie ustnej brak; z boków ciała pletwowate wyrosty (płetwy). Jednym z najciekawszych gatunków jest O. depressa, opisany w roku 1895 przez Japończyków J. Ijim ę i 8. Jked’ę; gatunek ten żyje na bardzo znacznych głębokościach (w morzach) wraz zmianą istotną organizacyi przystosowany jest do pełzającego sposobu życia: posiada zwarte spłaszczone ciało, przypominające pozornie rozgwiazdę lub bardzo spłaszczonego jeżowca; oczy przesunięte na grzbietową stronę ciała; płetwy w stanie szczątkowym; lejek (infundibulum) [specyałny organ ruchu u głowonogów — ob. Głowonogi], prowadzący do jainy płaszczowej znacznie zwężony i niewielki; otwór gębowy odniesiony na stronę brzuszną (w celu przystosowania się do warunków życia); ramiona wraz z błoną dosięgają doń; otwór ustny prowadzi do obszernego przełyku, przechodzącego wązkim przewodem do żołądka; za żołądkiem—krótka kiszka prosta o kilku niewielkich wyrostkach, uchodząca odbytem do jamy płaszczowej; cały przewód pokarmowy nader krótki, prosto przechodzący od przodu ku tyłowi, bez właściwej innym rodzajom obszernej wątroby. Organy rozrodcze samców stanowią: jądra, nasieniowo-dy, woreczki, gdzie tworzą się spermatotory, prostata i krótki mięsisty przewód, zakończony prąciem, umieszczonym w jamie płaszczowej za odbytem, naprzeciw uścia lejka. Wo-góle O. depressa jest gatunkiem dotychczas niedokładnie poznanym, opis zatem nie jest wyczerpujący.

Opistografla (z greckiego ,Ó7rię'0’e=z tyłu Ypàcpstv— pisać), wyrażenie używane w dyplomatyce na oznaczenie pisma po obu stronach karty. Starożytni bowiem pisywali tylko po jednej stronie, co nawet oznaczało w listach grzeczność i debrę wychowanie, a zwyczaj ten utrzymał się do XIV w. U Byzantynów o p i-stografem nazywano książkę, w której notowano przy czytaniu poprawki i dodatki, jakie następnie miały być uskuteczniane; adno-tacye zaś takie pisywano na stronie odwrotnej.— „Enc. Org.“ większa.

Opistotonus (lac. Opisthotonus, z gr. ÓTrięfie, w wyrazach złożonych b7rigfi0=w tył, ku tyłowi i ó róvoę = naciąganie, natężenie, skurczenie się i t. p.), po polsku tężec tylny; kurcz bardzo silny wszystkich mięśni karku i grzbietu, wyginający chorego pałąkowato ku tyłowi; jedna z odmian tężca (ob.),

Opiter, rzymski przydomek, którego etymologią podaje Paulus Diaconus (str. 184 wyd.

Muellera); „cujus pater avo vivo mortuus est, ducto vocabulo aut quod ohitu patrie genitus sit, aut quod avum oh patrem habeat, id est pro patre“.—Por. Valerius Maximus, „De prae-nom“. 3.

Opitergium, po grecku ’Omśpyioy, rzymska kolonia w Gallia Cisalpina, w krainie Wenetów, opodal źródeł rzeki Liquentia, przy głównym trakcie wiodącym z Akwilei do Werony; w wojnie z Markomanami przez Kwadów zburzone, wkrótce odbudowanem zostało i należało później do ekzarchatu Rawenny; mieszkańcy jego zwali się O p i t e r g i n i; według niego nazywały się także pobliskie, ku północy wzno szące się góry Montes Opite rgini, z których wypływała rzeka Liquentia; dzisiaj Oderzo nad rzeką Montegnana.

Opitoloki, po żmudzku Opitołokiej, miasteczko, na lewym brzegu Niewiaży, pow. Kowieński, o 5 wiorst od Kiejdan, a 52 w. od Kowna. Wszystkiego kilka domów. W m-kujest kościół murowany, wzniesiony w r. 1635 przez Piotra Szuksztę. W końcu XVII w. Kazimierz Zawisza, rotmistrz królewski, fundował ołtarz i groby familijne pod kaplicą. Majątek należy do Zabiełłów. Jest tu pałacyk murowany z pięknym parkiem; grunta bardzo żyzne.

Opitulator albo O p i t u 1 u s (—niosący pomoc), przydomek Jowisza, pod którym go Rzymianie czcili.—Por. Festus (str. 184, wyd. Muellera): „Opitulus Juppiter et Opitulator dictus est quasi opis lator“.

Opitz Marcin, poeta i estetyk niemiecki (* 23 grudnia 1597 w Bolesławiu na Śląsku— f 20 sierpnia 1639 r. w Gdańsku); kształcił się początkowo w mieście rodzinnem, następnie we WrocławiuX Bytomiu. Po ukończeniu nauk poświęcił się zawodowi nauczycielskiemu i przebywał w charakterze guwernera w domach prywatnych we Frankfurcie nad Odrą i w Heidelbergu. W tym czasie zapoznał się z gronem młodych literatów, zwłaszcza ze znanym poetą Zinkgrefem. W r. 1620 z powodu zamieszek wojennych przeniósł się z Heidelberga do Holandyi, gdzie zjednał sobie względy Daniela Heinsiusza, którego Pieśń pochwalną o Jezusie Chrystusie podczas bytności swej w Heidelbergu przetłómaczył. W r. 1621 udał się do Jutlandyi i tam napisał wiersze p. t. „Trostgedichte in Widerwärtigkeit des Krieges“, które ogłosił drukiem dopiero po latach 13-tu; w rok później udał się do Siedmiogrodu, wezwany tam przez księcia Gabora dla objęcia katedry filozofii i sztuk piękn. w szkole wyższej w Białogórze (Weissenberg). Tu napisał utwór „Zlatna (nazwa uroczej miejscowości w Siedmiogrodzie) oder von Ruhe des Gemüts“ i rozpoczął, wielkie dzieło, którego nigdy nie skończył o starożytnościach Dacyi („Dacia antiqua“). Dręczony tęsknotą za krajem, O. już w r. 1623 powrócił na Śląsk i został sekretarzem księcia na Lignicy i Brzegu.

•V

S. Drz.

S. B.

S. Drz.

Podczas odwiedzin Wiednia w r. 1625 otrzymał od cesarza Ferdynanda II wieniec poetycki za Epitaphium na śmierć arcyks. Karola; cesarz osobiście uwieńczył poetę, a następnie obdarzył go szlachectwem i nadał mu przydomek O. von Boberfeld. Koła wpływowe, które z początku niechętnie były usposobione dla poety, zdobywającego coraz więcej powodzenia, w końcu (1629) dopuściły go do swego grona pod nazwą „uwieńczonego“. W r. 1626 O., pomimo to, że był protestantem, przyjął obowiązki sekretarza u okrutnego prześladowcy protestantów, hr. Karola Hannibala Dohna. Na żądanie hrabiego przetłómaczył pisemko polemiczne jezuity Becanusa przeciwko protestantom (1631). Dzięki nowemu stanowisku udało mu się odbyć podróż do Paryża r. 1630, gdzie poznał Hugona Grotiusa, którego utwór O prawdzie religii chrześciań-skiej przełożył na jęz. niemiecki wierszem Po śmierci hrabiego Dohna (1633), otoczył go o-pieką inny mecenas, Jan Chrystyan, książę na Brzegu; towarzyszył temu księciu w jego ucieczce do Prus Królewskich i osiadł w Gdańsku. Tam napisał wiersz pochwalny na cześć Władysława IV, króla polskiego, który wkrótce potem mianował go sekretarzem i historykiem nadwornym. Wtedy rozpoczął O. pracę nad starożytnościami sarmackiemi, a jednocześnie zajmował się studyami nad poezyą staroniemiecką i wydał „Annolied“ z uwagami łacińskie-mi (Gdańsk 1639). O. umarł w Gdańsku podczas zarazy. Znaczenie O-a w historyi literatury niemieckiej polega, nie na pięknie arty-styeznem jego wierszy, lecz na umiejętnem stosowaniu w nich zasad poetyki, głoszonych przez niego, jako też na jego pracach teoretycznych z zakresu estetyki. Wpływ jego na rozwój literatury niemieckiej w XVII w. był ogromny i prawie przez sto lat wiersze jego cieszyły się wielkiem powodzeniem i uchodziły za niedościgłe arcydzieła. Już podczas pobytu w Bytomiu (1617 czy 1618) ogłosił O. po łacinie napisaną książkę p. t. „Aristarchus, oder Verachtung der deutschen Sprache“, w której dowodzi, że język niemiecki tak samo zdolny jest do wydania literatury podług wielkich wzorów Starożytności jak i francuski lub włoski. W Heidelbergu napisał część swoich poezyj, które w kilka lat po jego wyjeździe były przygotowane do druku przez Zinkgrefa (Strasburg 1624). O-wi nie podobało się to wydanie, gdyż jak sądził, wtedy uczynił już znaczny krok naprzód w poznaniu istoty poezyi i wyniki tego poznania złożył w świeżo ogłoszonych pracach teoretycznych, które uchodzą za najważniejsze jego dzieło: jest to mianowicie „Buch von der deutschen Poeterey“ (Wrocław 1624, nowe wydanie Halla 1876). Tutaj O. rozwija zasady niemieckiej sztuki rymo-twórczej, które już w poprzedniem dziele „Aristarchus“ zwiastował był jako zadanie przyszłości.

Zasady te są zapożyczone przeważnie z dzieł Scaligera i Ronsarda. Chociaż O. mówi o „furorze boskim“ jako koniecznej właściwości poetów, jednak nie mniejszą wagę przywiązuje do studyów nad klasycyzmem. O. pragnął wprowadzić do literatury niemieckiej wszystkie te rodzaje poezyi, które rozwinęły się u Greków i Rzymian, charakteryzuje przytem istotę epiki, tragedyi, komedyi, satyry itd. w sposób czysto zewnętrzny. Istotę tragedyi np. widzi w tern, aby w niej występowali królowie, wielcy zbrodniarze, aby były zabójstwa, wojny, powstania, pożogi, rozpaczliwe krzyki i westchnienia. Wielki też nacisk kładzie na dobór słów i ich piękuo, wogóle na figury retoryczne—z czego okazuje się, że na poezyę patrzył jako na wytwór rozumu, nie zaś natchnienia, jak na upiększający dodatek do gotowych myśli. Ale dla potomności najcenniejsze były jego przepisy metryki. Zamiast stosowanego dawniej w wierszach niemieckich liczenia sylab, oparł O. swoją wersyfikacyę na zmienności akcentu i tonu wyrazów, co bardziej odpowiadało duchowi języka niemieckiego. Jedno-cześnie wymagał czystości rymów, które według Ronsarda podzielił na męskie i żeńskie. Aleksandryn z regularnie zmiennemi syllabami, akcentowanemi i nieakcentowanemi, uważał za najłagodniejszy rozmiar wiersza dla wzniosłej poezyi i za najbardziej odpowiadający heksa-metrowi. Według tych zasad przerobił swoje wiersze młodociane i w nowej formie przygotował je do druku r. 1625 we Wrocławiu; jest to pierwsze sporządzone przez niego samego wydanie własnych poezyj. Wiersze O-a za jego życia i aż do końca wieku XVIII cenione były nad miarę, a poeta uchodził za nieśmiertelnego; tymczasem trudno o naturę uboższą duchowo i bardziej pozbawioną fantazyi. Do jego trzeźwego umysłu najbardziej przemawiał wiersz dydaktyczny, który też uprawiał ze szczególnym upodobaniem; prócz wymienionych już tego rodzaju utworów zaznaczyć jeszcze należy: „Das Lob des Feldlebens“, „Vesuvius“, „Vielgut“, „Das Lob des Kriegsgottes“. W bliskim związku z terni niewyszu-kanemi produkcyami literackiemi zostają jego przekłady psalmów, „Antigony“ Sofoklesa i „Trojanek“ Seneki. Jego przeróbka włoskiej sztuki „Dafne“ była pierwszą operą niemiecką. Od „Heroinie“ począwszy, uczynił O. zwrot do poezyi pasterskiej, w tym duchu też obrobił na nowo romans Sidney’a „Arcadia“ (1638). —Takie rysy charakteru O-a, jak: służalczość i pochlebstwo wobec możnych i żądza odznaczeń zewnętrznych i zaszczytów czyniły go typowem a wcale niebudującem odzwierciedleniem poety niemieckiego XVII w. Zbiorowe wydania dzieł O-a ukazały się jeszcze za jego życia we Wrocławiu w latach 1625, 1629,    1637; czwarte

wydanie, przez niego przygotowane do druku, wyszło w Gdańsku r. 1641. Wydanie wro-

K. B.

cławskie z r. 1690 nie jest zupełne i zawiera moc błędów. Krytyczne -wydanie dzieł O-a, podjęte przez Bod mera iBreitingera nie zostało ukończone (I część ukazała się w Zurychu r. 1745), stanęło temu na przeszkodzie inne wydanie konkurencyjne T r i 11 e r a (Frankfurt 1746, 4 tomy) o wiele gorsze. Wybór poezyj O-a wydali na nowo Tittmann (Lipsk 1869) iOesterley (w Kiirschnera „Deutsche Na-tionallitteratur“ 27 tomów). Pomnik poety od-słoniono w r. 1877 w Bolesławiu.—Por. Gottsched „Lobrede auf 0.“ (Lipsk 1739); Palm „Beiträge zur Geschichte der deutschen Literatur des XVI i XVII Jahrhunderts“ (Wrocław 1877); Bor yński „Die Kunstlehre des Renaissance in Opitzens Buch von der deutschen Poe-terei“ (Monachium 1883); w tej samej materyi pisali też Fritsch (Halla 1844) i B ergh offer (Frankfurt n. M. 1888); „Aristarchus“

1 „Poeterey“ wydał i opatrzył wyczerpującą przedmową Witkowski (Lipsk 1889); o wpływie Holendrów, szczególnie D. Heinsiusa, na O-a, pisał Muth (Lipsk 1877).    A- G-

Opitz Jerzy Emanuel, malarz czeski (* 1775 w Pradze — f 1841 w Lipsku), rysował i malował farbami wodnemi sceny z życia miejskiego i wojskowego. Prace jego charakteryzuje to, co jest cechą po większej części malarstwa współczesnego: idealizuje on postaci swoje, upiększa, skutkiem czego nabierają wyrazu teatralnego, w którym ginie życie i prawda natury.

Opium po polsku Makowiec (łac. Opium [z gr. to ’Ó7rtov = soczek, nazwa zdrobniała od ó OTcóę =\sok roślinny, której to nazwy Grecy używali również], albo Meconium [z gr. to [AYjXÔJVcov od 6 (fj) |Aijjłuov = mak], w łac. popsutej nosi też nazwę Laudanum, nakoniec Suc-cus thebaïcus = sok tebański [od Teb, w Egipcie]; nazwa arabska, perska i turecka affiun, jest najprawdopodobniej także pochodzenia greckiego). Jest to sok wyschnięty, wypływający z nacięć powierzchownych, zrobiouych na niedojrzałych jeszcze główkach maku ogrodowego (ob.). Makówki nacinane bywają w dni kilka po opadnieniu kwiatów, zanim żółknąć zaczną. Z nacięć tych wysącza się sok początkowo mleczny, nieco lepki, krzepnący dość prędko, a wytwarzający na makówkach krople stężałe, żółto-cisawe, nieco do żywicznych podobne. Każda makówka wydać może soku takiego mniej lub więcej blisko 0.02 grama. W 24 godzin po nacięciu zeskrobuje się krople z makówek, a zebrawszy ich liczbę znaczniejszą, ugniata się je w bryłki większe, najczęściej mające postać placków podługowato-okrą-głych, dość grubych, ważących najzwyklej 200 — 750 gramów, chociaż bywają i znacznie cięższe, zwłaszcza indyjskie. Placki te wysusza się następnie, przyczem ciemnieją i tężeją coraz bardziej, nakoniec okłada się je liśćmi makowemi lub szczawiowemi i posypuje się po

Wtolk* Kąciki, łtowu. lliuti. 8«r. U. Tom V Zml Jl>.

wierzchu owockami szczawiu; pod tą postacią dostają się na rynki. Po oczyszczeniu z powłoki zewnętrznej placki te mają barwę cisa-wo-czarną, lub brunatną, na powierzchni są jednolicie twarde i suche, wewnątrz zaś miękkie, wilgotne i lepkie, składające się z grudek o wyglądzie i spoistości żywicy, poprzyciskanych do siebie ściśle. Grudki te są właśnie kroplami soku stężałego, wypływającego z makówek naciętych. Makowiec ma zapach niemiły, swoisty, odurzający; smak gorzki, ostry. W wodzie i w wyskoku mocnym rozpuszcza się częściowo, trudniej zaś w eterze; najwięcej w wodzie zawierającej 30% wyskoku.—O., jak każtty sok roślinny, jest mieszaniną najrozmaitszych ciał chemicznych, zawiera zwłaszcza wiele alkaloidów, z których lepiej znane i zbadane są następujące: Morfina, Kodeina, Narceina, Papaweryna, Narkotyna, Tebaina, Kryptopina, Hy-drokotarnina, Laudanina, Laudanozyna, Ready-na, Mekonina, Lautopina, Protopina, Kodamina, Ksantalina i Gnoskopina (ob. te wyr.); oprócz tych 17 alkaloidów i wody, napotykamy w nim zawsze: kwas mekonowy i mleczny, gumę, ciała żywiczne i t. zw. istoty wyciągowe. Odsetek ciał tych jest bardzo różny i podlegający wahaniom nieraz dość znacznym; atoli przewaga zawsze zwykła bywać po stronie tych samych związków. Podług braci Smithów, zwracających uwagę tylko na związki chemiczne najważniejsze, zwłaszcza też w lecznictwie używane, O. dobre na sto części zawierać powinno: Morfiny 10, Narkotyny 6, Papaweryny 1, Kodeiny 0.03, Tebainy 0.15, Ńarceiny 0.02, Mekoniny 0,01, Kwasu mekonowego 4, mlecznego 1.25.—Najważniejsza z tych części składowych jest Morfina (ob.) i na nią też głównie zwraca się uwagę oceniając dobroć makowca. Większość farmakopei (ob.) europejskich wymaga, aby O. wysuszone i sproszkowane zawierało przynajmniej 10° ₀ alkaloidu tego.—Za najlepszy uchodzi powszechnie Makowiec smyrneński, czyli anatolijski z wyspy Chios i z lądu stałego Azyi mniejszej, zawierający zwykle 10 do 12% morfiny; sprzedawany bywa w kulach ważących od 200 do 500 gramów.—M. konstantynopolski czyli turecki, z Azyi mniejszej i z Bulgaryi, sprzedawany pod postacią placków okrągławych, gru-bawych, albo soczewkowatych, zawiniętych w liście makowe, ważących przeciętnie tylko po 120 — 150 gramów, uchodzi za pośledniejszy, pomimo że często zawiera więcej morfiny od smyrneńskiego. Oba gatunki te, przeważnie w aptekach naszych używane, są z wierzchu czarno-brunatne, twarde i suche. — M. egipski, czyli aleksandryjski, nazywany też te-bański m, uważany był dawniej ogólnie za bardzo lichy, niektóre farmakopeje zabraniały nawet wprost używania go w aptekach, dziś jednak przekonano się, że, o ile chodzi o zawartość morfiny, nie ustępuje on wcale dwu ga-

tunkom naprzód wymienionym; obarczają go je-. dnak przywary pewne, mianowicie posiada zapach stęchły, bardzo niemiły, nadto chciwie przyciąga wilgoć z powietrza i mięknie przez to, tracąc przytem zwykle część zawartej w sobie morfiny.—M. perski na rynkach europejskich bywa zjawiskiem bardzo rzadkim, właściwościami swemi zbliża się bardzo do poprzedzającego, mięknie na powietrzu nawet jeszcze daleko łatwiej, a wogóle nigdy nie twardnieje zupełnie. Smak ma wstrętniejszy od wszyst kich gatunków innych, bardzo gorzki, barwę posiada nieomal zupełnie czarną; sprzedawany bywa pod postacią placków okrągłych, grubych, albo wałków; morfiny zawiera stale i nieraz-bardzo znacznie mniej niż 10°/₀> ale za to więcej niż 6% narkotyny. — M. indyjski czyli bengalski na rynki europejskie nie dostaje się nigdy, mając zbyt swój w Indyach samych, oraz w Chinach i na wyspach Malajskich. Sprzedawany hywa w kulach, ważących od 1200 do 1500 gramów. Morfiny zawiera nie mniej od smyrneńskiego. — M. chiński w handlu europejskim całkiem nieznany, gdyż po za granice Chin wywożony nie bywa, jest mniej lub więcej równy indyjskiemu. — Od lat dwudziestu kilku zaczęto też wyrabiać coraz częściej makowiec w Algierze, we Francyi, w Niemczech nad Renem i pod Berlinem, w Austro-Węgrzech i na Śląsku; ten, nazywany krajo-w y m, dobrocią swą nie ustępuje najlepszym gatunkom wschodnim, przewyższa je nawet zawartością morfiny, dochodzącą w nim nieraz do 22°/₀> ale dotąd jest go jeszcze tak mało, że w handlu ilością nie może spółzawodniczyć z przywozem wschodnim; są jednak widoki, że w miarę rozwijania się i wzrostu uprawy maku sprowadzanie makowca ze Wschodu stanie się zbytecznem.—Ameryka północna i Australia wytwarzają też z rokiem każdym coraz więcej makowca, który Amerykanie zużywają u siebie, australski zaś przeważnie bywa wywożony do Chin, które same spotrzebowują corocznie więcej O. niż wszystkie kraje pozostała, razem.—Sposób wschodni otrzymywania makowca, opisany powyżej, a zachowywany powszechnie, jest właściwie marnotrawstwem na-gannem, ponieważ alkaloidy makowca znajdują się w całej roślinie, , od korzenia do makówki, więc stosowniej byłoby otrzymywać alkaloidy z całego maku zielonego, copowinniby uwzględnić wytwórcy europejscy, tembardziej że w lecznictwie dzisiejszym nie O. samo, ale jego alkaloidy, zwłaszcza morfina, przeważnie stosowane bywają. —Turcy a azyatycka i europejska corocznie na rynki, wyłącznie prawie europejskie, dostarcza mniej lub więcej 300 do 400 tysięcy kilogramów makowca; najwięcej wytwarzają go Indye angielskie, bo przeciętnie co rok 5 milionów kilogramów; z ilości tej ogromnej ⁹/io wywożą do Chin i do wysp Malaj skich. Persya dostarcza rocznię do 450 tysięcy kilogr. W Chinach, gdzie po r. 1840 uprawa maku i wyrób makowca rozwinęły się bardzo szeroko, wytwarza się corocznie 20 do 30 tysięcy skrzyń tego towaru, zużywanego w granicach państwa bogdyhana.— Wytwórstwo makowca w krajach innych jest prawie bez znaczenia dla rynków i zaspakaja tylko o tyle o ile potrzeby miejscowe. Wogóle jednak handel makowcem znaczenie posiada niemałe, ponieważ cena kilograma w sprzedaży hurtowej dochodzi do funta sterlingów (25 frank.); więc handel ten przynosi rocznie blisko 5 milionów f. st. Indy om angielskim, Persyi 450 000 f. st., nakoniec Turcyi 3—400 000 f. st. — Podrabianie. Towar tak drogi, a w ilościach tak znacznych rozchodzący się pó świecie, jak domyśleć się łatwo, często bywa fałszowany. Już za czasów Pliniusza i Dioskoridesa (ob. te nazw.) podrabiano O. przymieszkami innych soków roślinnych, gęstniejących, n. p. łoczygi trującej (Lactuca virosa) lub s i w-ca żółtego (Glaucium luteum) i dziś jeszcze w tymże celu używanych. Dodawany również bywa do makowca olej lniany, nasiona i olej sezamu; domieszywane bywają do niego także liście makowe, usiekane drobno, guma arabska, tragant, piasek drobny, oraz inne jeszcze ciała obce, których rozpoznanie najczęściej trudne nie jest, jeżeli, kupując towar, należytą nań zwraca się uwagę. Sposoby najprostsze rozpoznawania podrobień zawierają podręczniki farmakognozyi (ob.). — Opium w lecznictwie Używanie makowca jako leku jest bardzo dawne; od czasów niepamiętnych wiedziano już o jego własnościach kojących, odurzających i usypiających; niewątpliwie znali je przed wielu dziesiątkami wieków już Egipcyanie starożytni, a prawdopobnie również narody wschodnie, zamieszkujące Mezopotamię i Indye; w każdym razie w najdawniejszych księgach lekarskich Indów są wzmianki o nim. Po upadku Rzymu, jak tyle rzeczy innych, O. poszło w niepamięć; dopiero Arabowie wznowili użycie jego, gdy wpływ ich na lecznictwo europejskie zaczął się rozwijać od wieku XI; ale ani w Wiekach Średnich, ani nawet w wieku XVI O. nie należało jeszcze do leków bardzo rozpowszechnionych, pomimo że wchodziło w skład cenionej wtedy dryakwi (ob.), zalecanej jeszcze w wieku XIX przez farmakopeje niektóre, jak np. przez austryacką i bawarską. Dopiero od wieku XVII, głównie pod wpływem lekarzów takich, jak Franciszek de le B o ë Sylvius i Tomasz Sydenham (ob.), użycie makowca, bądź w stanie czystym, bądź w przetworach różnych, zaczęło się coraz bardziej rozpowszechniać i doszło do szczytu w wiekach XVIII i XIX. Gdy wszakże w r. 1817 udało się Sert ii merowi oddzielić od makowca morfinę, stosowanie go w lecznictwie podległo stopniowo zmniejszeniu bardzo znacznemu, ponieważ przekonano się, że morfina ma przed nim pierwszeństwo, działając w bardzo wielu razach daleko lepiej i pewniej niż O., w którym przymieszka alkaloidów innych, tak licznych, wywiera niejednokrotnie skutek wcale nie pożądany. Pomimo to i dziś jeszcze O. słusznie uchodzi za lek bardzo potężny, w rozmaitych cierpieniach niedający zastąpić się żadnym innym. — Fizyologicznie O. działa tak samo nieomal jak morfina, nie powtarzamy tu więc rzeczy już powiedzianych (ob. Morfina). Jeżeli morfina najczęściej zastąpić może zupełnie O., to jednak doświadczenie uczy, że zdarzają się przypadłości, w których makowca raczej użyć należy, jak np. w chorobach umysłowych, obłędzie opilczym i w gorączkach przepuszczających; a już nigdy zastąpić nie może go morfina, gdy chodzi o wiele chorób przewodu pokarmowego, zwłaszcza o biegunkę (dysenteria), w tym razie O. jest istotnie jednym z najpewniejszych, jeżeli nie najlepszym środkiem, mającym przed innemi tę zaletę wielką, iż najprędzej znosi boleści towarzyszące tej chorobie. W cholerze swojskiej (Cholera nostras) O. bezspornie należy do środków najskuteczniej działających i najwłaściwszych; w cholerze nagminnej ( Ch. asiatica) także z korzyścią stosowane być może. W zapaleniach kiszek i otrzewnej, tak samo w razie krwotoków wewnętrznych kiszek i w wielu innych cierpieniach jeszcze, makowcowi należy się pierwszeństwo przed morfiną. Zewnętrznie makowiec stosowany bywał dawniej bardzo często jako środek kojący, dodawany do maści i plastrów, dziś coraz rzadziej się to dzieje; natomiast używanie go w lawa-tywach bywa bardzo skuteczne i słusznie zalecane wtedy, gdy z powodów jakichkolwiek nie można go zażyć przez usta. -Przepisywane bywa O. w stanie czystym, sproszkowanym, z dodatkiem jakiego innego proszku obojętnego lub w pigułkach; pewniej działa wyciąg mąko w c o w y (Extractum Opii)\ bardzo rozpowszechnione są zawierające O. proszki Dowera (ob.). W stanie płynnym przepisywane bywają: nalewka makowca, prosta lub złożona.— Otrucie makowcem. O. należy do rzędu trucizn roślinnych, silnie działających, zwłaszcza dzieci drobne nie znoszą go nawet w dawkach małych, więc też w lekarstwach zapisywać je im należy zawsze bardzo oględnie.—Za dawkę najwyższą, którą bezpiecznie zażyć naraz można, uchodzi podług mniemania przyjętego powszechnie 0.12, chociaż nieraz wolno ją przekroczyć bezkarnie. Dawkę jednorazową, 0.5 grama wynoszącą, lub nieco większą, można już uważać za trującą, chociaż jeszcze nie za bezwarunkowo śmiertelną. — Pierwszym objawem otruoia ostrego makowcem jest podniecenie ogólne, cielesne i duchowe, które jednak, jeżeli dawka była wielka, trwa bardzo krótko, tak, że nieraz nawet przemija niepostrzeżenie, Po nim następuje w trop znużenie, ociężałość i zobojętnień ie, tętno zaczyna bić po wolniej, wrażliwość na wszystko, co się dzieje około otrutego, niknie w n/m coraz bardziej, przytomność się przyćmiew a pomału, gardło zasycha, czemu nieraz towarzyszą nudności; senność nieprzezwyciężona opada otrutego, przy-czem majaczą mu się sny treści bądź miłej bądź przykrej. Im większa była dawka, tern prędzej też występuje senność, zamroczenie przytomności, oraz niemożność wykonywania ruchów dowolnych, równocześnie twarz staje się trupio bladą, rzadziej czerwono-sinawą, powieki zapadają, rysy przybierają wygląd spokoju martwego, tętno maleje coraz bardziej, oddech jest wciąż spokojny, równy, ale bardzo powierzchowny; mięśnie tracą zupełnie napięcie swe; po czasie pewnym na twarzy otrutego, który teraz leży we śnie kamiennym, występują drgawki mięśni, widoczne też i na członkach, rzadziej występują kurcze—po kilku’ godzinach stanu takiego oddech i tętno już ledwo dostrzedz się dają, nakoniec ustają zupełnie, i otruty umiera pośród objawów przypominających uduszenie (asphyxia) lub rażenie krwawe mózgu (apoplexia). Jeżeli otrucie nie było śmiertelne, to chory, zapadłszy w stan śpiączki, budzi się z niej nieraz dopiero po 24 lub 36 godzinach, z silnym bólem głowy, doznając uczucia znużenia ogromnego, niezdolny do jakiejkolwiek czynności umysłowej, jest o-szołomiony, w głowie mu się kręci, męczą go mdłości, po których nieraz występują wymioty bardzo męczące; objawom tym towarzyszy niekiedy zatrzymanie moczu. Wszystkie te dolegliwości pomału słabną, i po dalszych 24 lub 48 godzinach ustępują zupełnie.—Ponieważ O. połknięte w stanie czystym i suchym stosunkowo dość długo w żołądku przebywa, zanim się dalej dostanie i całą moc działania swego wywrzeć może, więc gdy tylko otrucie spostrzeżone zastanie, należy coprędzej wypróżnić żołądek, co najlepiej wykonać za pomocą pomp-k i żołądkowej (ob.); gdyby tego nie można było uczynić, nie mając jej pod ręką, zastosować trzeba środek wymiotny, w tych razach jednakże czasem niebezpieczny, gdyż mógłby wywołać zapaść (ob.), której wobec już zwątlonej działalności serca bardzo obawiać się trzeba; zresztą środki wymiotne w razie tym zawodzą nieraz zupełnie z powodu zmniejszenia się znacznego pobudliwości nerwów. Jako odtrutkę (ob.) daje się do zażywania kwas garbnikowy (Acidum tannicum) lub przetwory inne, garbnik zawierające. Zachwalana przez niektórych farmakologów atropina (oh.), jako odtrutka morfiny i makowca, nie spełniła pokładanej w niej nadziei. — Jeżeli otruty nie wpadł jeszcze w stan śpiączki (ob.), lecz dopiero ogarnia go senność, to należy nie dopuszczać go do zaśnięcia, zmuszając go do chodzenia; stosowne też jest rzeźwienie go za pomocą oblewań zimnych, koniecznych gdy się

śpiączka rozwinie. Kawa czarna mocna, póki    w chorobę umysłową, bardzo podobną do obłę-

otruty łykać może jeszcze, powinna mu być { du opilczego (ob.), także zwykle kończącą się podawana obficie. Jeżeli oddychanie osłabnie ' śmiercią. Nie posiadając danych statystycz-bardzo znacznie, głównem zadaniem jest pod-    nych, nie sposób określić nawet w przybliże-

trzymywać je sztucznie (por. Oddech sztucz-    niu, ilu Chińczyków corocznie marnieje i ginie

ny). Otrucie przewlekłe makowcem    wskutek nadużywania makowca, ale liczba ta

u nas nie zdarza się prawie nigdy, ale jest    jest niezawodnie bardzo wielka, kto wie, czy

bardzo częste w krajach, w których ludzie hoł-    nie dochodząca do pół miliona.—Nietylko Chiń-

dują nałogowi zgubnemu palenia lub jedzenia    czycy, ale, choć mniej znacznie, nadużyciu te-

makowca.— O. zażywane przez usta, lub pało-    mu oddają się również Indowie, Persowie i

ne w fajce podnieca wyobraźnię, sprowadza    Turcy; wogóle wyznawcy    Koranu, nie pijący

uczucie błogie i marzenia miłe; upaja do pew- napojów wyskowych; a także Malaje i do pe-nego stopnia podobnie jak napoje wyskokowe; wnego stopnia Japończycy, którzy jednak i gdy jednak podniecenie to minie, nałogowiec w nałogach swych umieją się miarkować le-doznaje mniej lub więcej wszystkiego tego, co piej od sąsiadów swych. Persowie i Turcy powyżej opisano, jako następstwa otrucia o- palą przeważnie O., w Indyach «aś palenie to strégo, lżejszego. Nałogowiec taki chudnie mniej jest rozpowszechnione; tam panuje głów-dość prędko, skóra jego wietczeje i blednie, nie opiożerstwo {opiophagia), t. j. jedzenie mięśnie tracą sprężystość i siłę, chód staje się makowca, jeszcze niebezpieczniejsze od pale-niepewnym, postawa ciała pochyloną, łaknie- nia, co prawdopodobnie stąd pochodzi, że w O. nie podobnie jak u pijaków, ginie zupełnie palącym się, część znaczna morfinyfulega rozprawie. — O. jako środek odurzający, sprowa- kładowi. Zjadacz O. zaczyna zwykle od da-dzający widzenia i uczucia przyjemne, jest bar- wek bardzo małych, nie przenoszących 0.08 dzo rozpowszechnione w Azyi, zwłaszcza w Chi- grama, ale z czasem dochodzi do 7.5, nawet nach, gdzie bywa palone w fajeczkach maleń- do 10 gramów naraz, to jest spożywa ilość takich, umyślnie do tego przeznaczonych, albo ką, która mogłaby wystarczyć do otrucia na rzadziej pite w napojach. Chińczycy zwykle śmierć 10 do 12 ludzi, do trucizny tej nie przy-nie palą makowca surowego, lecz przyrządzają zwyczajonych. Zjadacz taki nałogowy umiera z niego wyciąg suchy, zwany czandn, palący zwykle bardzo szybko, jeżeli mu odebrać nagle się łatwiej, chociaż i O. czyste, byle było su- możność trucia się dalszego; chcąc go odzwy-che, pali się łatwo i mało popiołu po sobie po- czaić od nałogu, trzeba to czynić z ostrożno-zostawia. Z owego czandu wyrabiane bywają ścią wielką, zmniejszając dawki stopniowo. Le-gałeczki, które, rozpalone w płomieniu lampki karze angielscy, posiadający w tej sprawie wyskokowej, wkłada się do główki mosiężnej najwięcej doświadczenia, radzą zmniejszenie fajeczki krótkiej, a z niej, ułożywszy się wy- doraźne dawki do 0.5 grama i odejmowanie od godnie, palacz zaciąga się dymem tak długo, niej stopniowo codziennie po odrobince, żywiąc aż działanie trucizny poczuje. Dla początku- przytem nałogowca dobrze i wzmacniając go lejącego gałka taka jedna wystarcza, palacze kami pobudzającemi. Rzadko się jednak zda-wytrawni zażywać ich muszą po kilka, zanim rza, żeby odzwyczajony od makowca nie po-się odurzą.—Kto raz zacznie palić O. przyzwy- wrócił bardzo prędko do nałogu swego. Je-czaja się doń bardzo łatwo i wnet staje się dzenie O. zdarza się też w Turcyi i w Persyi, niewolnikiem nałogu swego, podkopującego ale tam, jak już powiedziano, przeważa pale-zdrowie, a bez porównania szkodliwszego od nie.—W Europie dotąd nałóg ten nie zapano-nadużywania wyskoku. Prawo chińskie grozi wał jeszcze, ale, ze wstydem przyznać to trze-wprawdzie karą śmierci palaczom makowca, ale ba, zaczął już czynić postępy, głównie w An-nikt się o prawo to nie troszczy, ponieważ ci,    glii, gdzie podobno już od    r. 1816 palenie O.

którzy na jego straży stać powinni, sami je    nie należało do rzadkości    niezwykłych, od ro-

codziennie przekraczają, zresztą nie sposób by- ku zaś 1840 stało się objawem coraz częstszym, łoby zgładzić naraz kilkadziesiąt milionów lu- szerząc się zwłaszcza wśród członków towa-dzi, zasługujących na śmierć według tego pra- rzystw wstrzemięźliwości, potępiających tak suwa. W miastach większych Chin blisko dzie- rowo napoje wyskokowe, bezwarunkowo mniej siąta część ludności męskiej, dorosłej, oddaje szkodliwe od makowca. W Europie zresztą się nałogowi; najwięcej jednak podlegają mu szerzy się coraz bardziej morfinizm (ob. Mor-warstwy społeczne wyższe, oświeceńsze i za-    flna) w Azyi nieznany, a    bynajmniej nie lep-

możniejsze, lud nie tyle mu się poddaje, nie    szy od palenia makowca    lub zjadania go.—

mając środków po temu. Wszyscy palacze    W Stanach Zjednoczonych    Ameryki północnej,

namiętni nadwerężają najzupełniej zdrowie swe mniej lub więcej od r. 1870, obok morfinizmu, i skracają sobie życie. —Odzwyczajenie się od także palenie O. rozpowszechniać się zaczęło nałogu tego bywa rzadkie i nadzwyczaj trudne, coraz bardziej, szczególnie w miastach wiel-często nawet poprostu niemożliwe; wielu umie- kich, mogących podobno na pólu tym walczyć ra szybko, jeżeli odebrać im możność odurza- o lepsze z miastami chińskiemi. Jest to rzecz na się dalszego, inni wpadają w razie tym ' znamienna, że i w Ameryce, tak samo jak

tisch-Indie“ (Haga 1885).

i-y-

S. B.

w Anglii, rozpowszechnianie się palenia O. dotrzymuje kroku rozkwitowi towarzystw, zwalczających z powodzeniem używanie napitków wyskokowych. —Literatura. O użyciu makowca i różnych przetworów jego, jako też o działaniu ich fizyologicznem i leczniczem, rozpisują się bardzo liczne podręczniki farmakologii, między innemi po polsku H. Łucz-kie wieża „Farmakologia wedle układu Dra

F. Oesterleua“ (Warszawa I860*, str. 226—244) i Noth nage la i Ro s b ac ha „Farmakologia“ (tamże 1883; przekł. z 4-go wyd. niem ; str. 624 —659). O różnych gatunkach makowca, w handlu napotykanych, wiadomości obszernych dostarczają: F1 ü c k i g e r „Pharmakognosie“ (Berlin 1891, wyd. 3-e) i Hanbury and Flückiger „Pharmacographia“ (Londyn 1879 wyd. 2-e). Z prac zajmujących się wyłącznie lub przeważnie makowcem na wyszczególnienie zasługują: Tralles „Usus opii salubris et no-xius in morborutn medela“ (Wrocław 1757 — 1760, 4 części; najlepsze i najzupełniejsze z dzieł dawniejszych); Hirzel „Das Opium“ (Lipsk 1851); Fayk-Bley „Monographie des Opium“ (Berlin 1867); Bi guet „Étude sur l’opium“ (Paryż 1875); Held „Les alcaloïdes de l’opium“ (tamże 1895); W. O. Moor „The permanganate treatement of opium and morphine poisoning“ (New York 1899). Na handel makowcem i nadużywanie go zwracają u-wagę zwłaszcza: Cook „The seven sisters ol sleep“ (Londyn I860); Liberman „Les fumeurs d’opium en Chine“ (Par 1863); Christlieb „Der indo-brittische Opiumhandel“ (Gütersloh 1878); Kane „Opium smoking in America and Chine“ (New York 1881) i W i-selius „De Opium in Nederlandschen in Bri-

Dr. J. F.

Opiz Filip M a k s y m i 1 i an, botanik czeski (* 1787 r. w Czasławiu—f 1858 w Pradze). Już jako młody chłopiec z zamiłowaniem oddawał się zbieraniu i systematyce roślin; mając lat 13 ułożył „Calendarium Florae Caslavien-sis“, tj. spis roślin okręgu czasławskiego z u-względnieniem pory kwitnienia. Pierwsze jego prace z zakresu botaniki datują się od r. 1802. Mając zamiar wydać herbarz flory cza-sławskiej, rozpoczął w tym celu koresponden-cyę z botanikiem E. Pohlem. W r. 1804 osiadł O. w Pradze, gdzie stykał się ze sławnymi wtedy botanikami i wogóle miłośnikami nauk przyrodniczych, między innymi z hr. Berchol-dem i Seidlem. W r. 1805 otrzymał posadę w urzędzie konsumcyjnym, a w r. 1808 przeniesiony był do Pardubic. Jak poprzednio w Pradze tak później, gdziekolwiek był, zajmował się gorliwie herboryzacyą, przedsiębrał dalsze wycieczki botaniczne, między innemi r. 1806 był w Krokonoszu, stąd przywiózł 500 okazów zasuszonych roślin. Później z boga-tych jego zbiorów skorzystał prof. Pohl do swej „Flora Bohemiae“. W r. 1810 zaczął wydawać zeszytami

herbarz gospodarski. W tym czasie został etatowym urzędnikiem konsumcyjnym w Seminie, później w Pardubicach, ostatecznie r. 1814 w Pradze, gdzie w r. 1831 był koncipistą c. k. urzędu leśnego. Obok zajęć botanicznych O. zajmował się gorliwie filozofią, naukami rol-nicźemi i leśnictwem, mineralogią i geologią; był współpracownikiem najwybitniejszych czasopism przyrodniczych, rolniczych i leśniczych. Zasługują na wzmiankę jego uzupełnienia i poprawki spisów botanicznych, takich jak: „Reliquiae Haenkeanae“, „Flora v. Deutschland“ Mer-tensa i Kocha, „Topographie von Deutschland“ Sommera. Z 500 jego artykułów wiele bardzo posiada wartość pierwszorzędną. Oddzielnie ogłosił drukiem: „Deutschlands kryptogamische Gewächse etc.“ (Lipsk 1817); „Verzeichniss jener Pflanzen, welche bei 0. in Prjg zum Tausche oder Kaufe etc... vorräthig sind“ (Praga, u Endersa zeszyty 1 —12); „Böhmens phanero-gamische und kryptogamische Gewächse“ (tamże 1823); „Naturalientausch“ (tamże 1823 —1826); jako dalszy ciąg „Beiträge zur Naturgeschichte“ (tamże 1827—; 1828); „Die Pelargonien, ein unentbehrlicher Leitfaden zu ihrer richtigen Bestimmung für Botaniker“ (tamże 1825); „Auf welchem Wege wäre die Wahrheit, das höchste Ziel der reinen Botanik, zu erreichen?“ (tamże, 1829); „Nomenclator botanicus“ (tamże, 1831, wyszedł zaledwie jeden zeszyt); „Das Registraturgeschäft“ (tamże 1840); „Seznam rost-lin kvëteuy ceské“ (tamże 1852, zeszytów 44). W rękopisie pozostawił O. wykończony „Nomenclator botanicus“ i „Flora caslaviensis“. O. założył i tam prowadził instytut do zamiany okazów przyrodniczych, czem niemało przyczynił się do zainteresowania szerszego ogółu badaniami przyrodniczemi, co zaś ważniejsza, przez swój instytut dał podnietę do liczniejszego zbierania materyałów przyrodniczych i zbadania kraju pod względem przyrodniczym.—W swoich pracach z zakresu systematyki roślin trzymał się O. metody, którą we Francyi wprowadził Jordan, a która polegała na ściślejszem pojmowaniu gatunku. W ten sposób wiele gatunków dawnych rozpadło się na moc nowych, gdy według dawnej klasyfikacyi były one tylko odmianami lub indywidualuemi waryacyami. Pouczającym przykładem jego zapatrywania się na rodzaj jest podział na: Rosa, Rubus i Mentha, gdzie O. w..rozczłonkowaniu gatunku zaszedł zbyt daleko. Por. L. oelakowsky „Opiz a Jordan“ („Osveta“

1876).

Opladen, miasto w Prusach okręgu Düsseldorf; 3 902 m-ców (1896). Farbiernie, tkalnie, fabryki dynamitu.

Oplismenus Beauv.—Pro só wk a, rodzaj roślin z rodziuy Trawiastych (Gramineae), zawierający do 4-ch gatunków, rozpowszechnionych w krajach podzwrotnikowych. Najwięcej znanym z nich jest gatunek O. imbęcillis Ęth,

St. M.

Red.

L. K.

rosnący w Nowej Kaledonii, o delikatnych płożących się łodygach i gałęziach, wązkich, biało i różowo-prążkowanych liściach. Dzięki swemu oryginalnemu wzrostowi (gałęzie zwieszają się, o ile roślinę umieścimy wysoko) i ładnej barwie liści). Hoduje się w cieplarniach, jako roślinę dekoracyjną; rozmnaża się nader łatwo za pomocą ablegrów.

Opłatek, nazwa ciasta przaśnego, cienko na formy wylewanego i pieczonego, wzięta z łacińskiego oblata (od słowa offer o— ofiaruję) i pod względem dźwiękowym jest ona dopasowana do źródłosłowów swojskich. Dawniej wypiekano je u nas w klasztorach z mąki zarabianej, cienkośei papieru, w kształcie podłużnym a w różnych kolorach, z odciskami przedstawiającemi bądź mękę Chrystusową, bądź Baranka Bożego, bądź inne godła. Przed świętami Bożego Narodzenia klasztory i proboszczowie roznosili lub rozwozili po dworach i chatach paczki takich O-ów z powinszowaniem świąt i pobierali za to upominki w naturze lub w pieniądzach, a plebani aż do końca w. XVIII egzaminowali parafian czy umieją pacierz codzienny i katechizm. Zwyczaj roznoszenia O-ów przed Bożem Narodzeniem przetrwał do dziś dnia, choć znikły towarzyszące mu egzaminy. Weszło w zwyczaj dzielić się O-em podczas Wilii i wogóle świąt B. Narodzenia—jest to jakgdyby zawieranie pobra-t y m s t w a (ob.), a raczej stwierdzanie go. Krążek z O-ów, barwy białej, jest używany we mszy do konsekracyi i nosi niezepsutą nazwę Obiaty.

Opłatkowe, wynagrodzenie pieniężne nie przewyższające dwóch dukatów, które nowona-bywca zagrody po zawarciu umowy wypłaca właścicielowi poprzedniemu. Zwyczaj ten w o-kolicach Żarek, Siewierza i Pilicy istnieje jeszcze. O. jest rodzajem porękawicznego za oddanie całych płotów, ogradzających chatę, budynki, sady i pole.—Por. Fedorowski „Lud z okolic Żarek i t. d.“ II. 294.

Opłucna, czyli Błona opłucna (łac. Pleura z gr. ^ 7cXeopa = bok i żebro; tr. la plèvre; niem. Brustfell, Lungensach). Jest to błona surowicza (ob.) wyścielająca wnętrze jamy pierśnej, oraz otulająca płuca (ob.). Właściwie istnieją dwie O-e osobne, dla każdego z dwu płuc pjo jednej. Każda z nich jest workiem obszernym, zewsząd zamkniętym, do połowy w siebie wgłobionym, część zatem nie wgłobiona (zewnętrzna) obejmuje całkowicie wgłobioną (wewnętrzną). Stosunek ten można sobie do pewnego stopnia uprzytomnić, wpychając połowę jedną pęcherza lub worka jakiegokolwiek w połowę jego drugą. — Część wgłobiona O-ej, otaczająca płuco na całej powierzchni jego i ściśle z nim zrośnięta, nazywa się t r z e w n ą (pars visceralis), czyli O-ą p ł u-ca (phura pulmonalis), część zaś niewgłobiona, okalająea zupełnie wgłobiona, i przyrosła do jamy pierśnej, zowie się ś c i e n n ą {pars parie-talis), czyli O-ą żeberną (pleura co.stalis) o ile pokrywa wewnątrz boki klatki pierśnej; część jej pokrywająca wierzch przepony (ob.) zwie się O-ą tejże (pl. phrenica). — Ponieważ oba worki opłucne- tworzą, każdy dla siebie, odrębną całość, nie zrastając się ze sobą nigdzie, więc pomiędzy niemi powstaje odstęp, ciągnący się od przodu ku tyłowi, t.j. od mostka (ob.) do kręgosłupa (ob.) i zowiący się ś r ó d-piersiem (mediastinum s, cavum mediastini). Części O-ej ściennej ku niemu zwrócone nazywane też bywają O-ą śródpierśną {pl. me-diastinea). — Wgłóbienie powyżej wspomniane przypada mniej lub więcej na środek O-ej śród-pierśnej; w miejscu tern wchodzą do płuca o-skrzele z towarzyszącemi im naczyniami krwio-nośnemi i nerwami, tworząc t. zw. korzeń płuca (radix pulmonis), zagłębiający się w nie w miejscu zwanem jego wnęką (hilum pulmonis), dokoła której listek zewnętrzny O-ej przechodzi bezpośrednio w wewnętrzny t. j. wpuklony. — Poniżej korzenia płuca jednego i drugiego istnieje zdwojenie, czyli marszczka trójkątna O-ej śródpierśnej, końcem ostrym zwrócona ku górze, która rozszerzając się, zstępuje ku przeponie a nosi nazwę więzu płucnego {ligamentum pulmonale). — O. żeberna przytwierdzona jest do ściany klatki pierśnej za pomocą warstwy tkanki łącznej (ob.), rozwijającej się i grubiejącej coraz bardziej ku kręgosłupowi. Warstwa ta przez Hyrtla (ob.) uznana została za odpowiadającą powięzi poprzecznej brzucha (fascia transversa abdominis) i otrzymała nazwę powięzi wewnątrz-pierśnej (fascia endothoracica). Sródpier-sie zwykle dzielone bywa na dwie jamy: przednią i tylną (cavum mediastini antic um et posticum); granicę ich wcale nie ścisłą tworzą t. zw. korzenie płuc (ob. wyżej). W części górnej jamy przedniej u noworodków i u dzieci w pierwszych latach życia mieści się grasica (ob.), zanikająca potem, pozostawiając po sobie ślady nieznaczne; oprócz niej znajdują się tam jeszcze żyły wielkie, do serca dążące, jako też część przednia łuku tętnicy głównej (ob. Aorta) i naczynia z niej wyrastające; dalej zstępują po obu stronach osierdzia (ob. Serce), między niem a O-ą, nerwy przepony (nervi phrenici). Część dolną jamy przedniej śród-piersia, znacznie obszerniejszą, wypełnia całkowicie serce, otulone osierdziem, wraz z początkami wielkich naczyń krwionośnych. Tę część jamy przedniej anatomowie niektórzy nazywają średnią (cavum mediastini medium), pozostawiając tylko część górnej miano przedniej.— Wysokość całej jamy śródpierśnej przedniej jest mniej lub więcej ta sama, jak mostka (ob.); jama ta w połowie wysokości swej jest najwęższa, a w miejscu tern O-e stron obu częstokroć stykają się z sobą, lub nawet zachodzą czasem jedna na drugą. Z powyższego

Ops

rI

XrX^A«'

Fig. 80.

Prz'e'krôj p o p r z e c z n y ’k l a t ki pierśnej płodu ludzkiego, rozwiniętego zupełnie,^ uwidoczniający opłucną (kreska żarna, gruba). Przekrój ten zaczyna się z przodu pomiędzy żebrem 5 a 6 i obniża się nieco skośnie ku grzbietowi; na rycinie widzimy z góry część jego dolną (Rysunek na pół schematyczny podług Q u ai n-H o f f m a n n a. Wielkość właściwa). P przód piersi.— G. grzbiet.—ił. boki klatki pierśnej, czyli jej ściany.— Pp. płuco prawe.—PI. płu co lewe.—S. serce.—M. mostek.—K. Dkrąg grzbietowy siódmy.—pr. przełyk *3 oesophagus)—nb. nerwy błędne (nervus vagus). — pp. przewód pierśny (ductus thoracicus).—A. tętnica główna zstępująca (aorta descendais).— ww. wnęki płuc (lula pulmonum).— z. żyła nieparzysta (vena azygos). — 1) Opłucna płuc, czyli trzewjna (pleura pulmonalis s. visceralis). —2) jama opłucnej (ca-vum pleurae).—3) Op. żeberna, czyli ścienna (pl. costalis s. parietalis).— 4) Osierdzie serca (pericardium cardiacum ). — 5) jama osierdzia (cavitas pericardii). — 6) osierdzie sVienne (per. parietale).—7) komora serca prawa \(ventriculus cordis dexter) z przedsionkiem swym (atrium dextrum), w którym widoczne jest uście żyły głównej dolnej (vena cava inferior).—8) komora serca lewag(v. c. sinistar) z przedsionkiem swymŁL(a. sinistrum).

mm¥%

v-)’

\\

fm,

v\. «V

i.

3gK

yi:

'M

•i

v7 r yr

li

j t.

//

KÎ».

X):

O*

Fig. 81. Przekrój prostopadły przez oba płuca i ich opłucne, oznaczone kreską grubą czarną (Rysunek schematyczny, a/₅ wielkości właściwej). Pp. płuco prawe.—Pl. płuco lewe.—T. tchawica.—Os. rozdział tchawicy na, oskrzele, wnikające w płuca.— W. wnęki płuc, w których O. ścienna przechodzi bezpośrednio w trzewną (wgłobienie worka o-płucnego).—Op. s. opłucna ścienna, czyli ż e-berna (pleura parietalis s. costalis).—Op. p. O. płuc czyli trzewna (pl. pulmonalis s. visceralis). Pomiędzy obu listkami uwidoczniona jest jama opłucna (ca-vum pleurae).

widać, że ściany boczne śródpiersia nie są równoległe, lecz—że idąc z góry nadół, zbiegają się pod rękojeścią mostka w sposób taki, że brzeg przedni ściany prawej przebiega wzdłuż linii środkowej mostka, nieraz nawet dosięga jego brzegu lewego; brzeg zaś lewej trzyma się linii odpowiadającej końcom chrząstek żeber strony lewej klatki pierśnej.—Jama tylna śródpiersia, znacznie mniej obszerna, leżąca pomiędzy korzeniami płuc a kręgosłupem, posiada od góry do dołu szerokość mniej lub więcej tę samą; w części swej górnej zawiera tchwawicę (ob. i por. Płuca) zstępującą od szyi i po podzieleniu się na oskrzele (ob.), wytwarzającą głównie korzenie płuc. — Po za tchawicą zbiega do żołądka przełyk (ob.), a tuż przy nim oba nerwy błędne (nervi vagi)-, dalej, nieco ku stronie lewej, znajduje się pień zstępujący tętnicy głównej (aorta descendens), na prawo zaś od niego przebiega żyła nieparzysta większa (vena azygos), na lewo mniejsza (v. hemiazygos)-, obie sięgają tylko do wysokości korzeni płuc. Za i między pniem tętnicy głównej a żyłą nieparzystą, większą, przebiega przewód pierś-n y (ob.). — Oprócz narządów wymienionych, w śródpiersiu znajdują się jeszcze naczynia krwionośne drobniejsze, rozgałęzienia nerwów, naczynia i gruczoły chłonne (ob. Ch łoniee) tłuszcz i tkanka łączna: cała więc jama ta jest wypełniona szczelnie. — Nerw spółczulny (ob.) przebiega po obu stronach kręgosłupa (ob.) już po za jamą tylną śródpiersia, ale od przodu pokrywa go O. ścienna.—Części górne obustronnego worka O-ej, okrywające wierzchołki płuc,

lenie suche O-ej (Pleuritis sicca), przebiega nieomal bez objawów wszelkich, pozostawia jednak po sobie nieraz zrosty bardzo rozległe, mogące, później stać się powodem duszności niedającej się usunąć. Przypadłość ta jest tak częsta, iż niezmiernie rzadko tylko u ludzi nieco starszych napotyka się płuca, któreby tu i owdzie nie były do O-ej ściennej przyrosłe, co im jednak za życia żadnych dolegliwości nie sprawia. Zapalenie to zwykle towarzyszy każdemu zapaleniu płuc. Wypocina podczas zapalenia suchego bywa zawsze bardzo skąpa — stąd też nazwa jego—przylega do błon i skleja je między sobą. — Jeżeli wypocina jest nieco obfitsza, wiele włóknika (ob.) zawierająca, który na błonach tworzy naloty bardzo grube, co zdarza się zwykle obok zapalenia płuc włóknikowego (Pneumonia croupo-sa), ale także samoistnie, lub jako powikłanie innych przypadłości płucnych, to wtedy objawy bywają bardzo wyraźne, a dla chorego wielce dotkliwe; szczególnie je znamionuje ból bardzo dokuczliwy, kłójący w bokach, ponawiający się z każdym wdechem, a nieznośny zwłaszcza podczas napadu kaszlu, towarzyszącemu zwykle cierpieniu temu. Dlatego też chorzy dotknięci tem zapaleniem O-ej oddychają zawsze bardzo ostrożnie i powierzchownie, usiłując stłumić kaszel, co im się, niestety, nie udaje. Często chorzy czują wyraźnie ocieranie się wzajemne błon o siebie w miejscach gdzie je wysięk pokrywa. Jeżeli zapalenie to nie występuje równocześnie z zapaleniem płuc, przebiegać zwykło bez gorączki i nie wywołuje zaburzeń znaczniejszych w stanie zdrowia ogólnym. — Gdy wysięk suro wieżo-włókniko wy jest bardzo obfity, objawy choroby stają się poważniejszemi, przypominają przebieg zapalenia płuc (ob. Płuca). Choroba wtedy zaczyna się od dreszczów wstrząsających, po których ciepłota ciała podnosi się zawsze wysoko, tętno staje się pełnein i przyśpieszonem; nadto chory cierpi na ból głowy, grzbietu i członków, traci wszelką chęć do jadła, a trapi go pragnienie ciągłe. Ból kolący w bokach na początku choroby bywa bardzo dokuczliwy złamania żeber, skaleczę- i ostry, w przebiegu dalszym łagodnieje wszakże, lub znika nawet zupełnie. Kaszel nieomal zawsze od samego początku choroby męczy chorego nadzwyczaj. — W miarę zwiększania się ilości wysięku wzrasta duszność coraz bardziej i staje się nieraz groźną. Nieraz po trzech dniach ponawiają się dreszcze i wszystkie objawy stają się po nich jeszcze dotkliwszemu — Po 6 lub 8 dniach, podczas których natężenie objawów wzrastało ciągle, może nastąpić od razu polepszenie nagłe, czyli t. zw. przesilenie (ob.) choroby; wtedy chory zaczyna się czuć lepiej, duszność, dławiąca go od ty-szyć zwykł wysięk (ob.) skąpszy lub obfitszy, godnia, mija w ciągu kilku godzin; kaszel sta-oraz zrosty pomiędzy obu jej listkami.—Postać je się rzadszym i mniej dolegliwym, ciepłota najlżejsza i zarazem najczęstsza, t. zw. zap a- ciała nadmierna opada szybko, zbliżając się do

wznoszą się stożkowato na 3 — 4 cm. ponad żebro pierwsze, wchodząc pod mięśnie pochyłe szyi (musculi scaleni), przytem O. prawa najczęściej ku górze wznosi się nieco wyżej niż lewa. — Z przodu, jak powiedziano, pod środkiem mostka O-e stron obu stykają się nieraz, ale nie zrastają się; poniżej miejsca tego serce staje między niemi, rozpychając je; zachodzą na nie ze stron obu, pozostawiając tylko niepokrytą część jego pod mostkiem leżącą.—Ku dołowi O. nie całą przeponę pokrywa, sięgając po stronie prawej zwykle tylko do żebra dziewiątego, na lewo zaś do dziesiątego.—Część O-ej leżąca na żebrach bywa najgrubsza i tam też dość łatwo ściągnąć ją z nich można; części przylegające do osierdzia i do przepony są znacznie cieńsze i mocniej przyrosłe; najcieńsza jest O. płuca, przylegająca tak szczelnie do jego miąższu, że nieomal niepodobna jej od niego odzielić.—Pomiędzy O-ą ścienną a trzewną, które prawidłowo przystają do siebie zupełnie powierzchniami zawsze wil-gotnemi i gładkiemi, miejsca pustego niema; odstęp mniejszy lub większy między niemi powstaje dopiero wtedy, gdy wskutek choroby zbierać się tam zacznie płyn, lub jeżeli w następstwie pęknięcia płuca powietrze się tam dostanie: pomimo to anatomowie uznają istnienie jamy O-nej (cavum pleurae). — Szczegóły budowy O-ej pomijamy, gdyż są te same, jak wogóle błon surowiczych (ob.); o i ozwoju jej mowa będzie p. wyr. Płuca (ob.). — Ch or o by opłucnej. O. podlega chorobom różnym, bądź pierwotnym, bądź następczym, nieraz przebiegającym litgodnie, ale też nieraz należącym do zaj-cięższycli, kończących się śmietcią. Do najczęstszych należą zapalenia O-ej (łac. Pleuritis, fr. pleurésie, niem. Brustfellentzündung), napadające dzieci i dorosłych bez różnicy płci. Zapalenia te powstają czasem niewiadomo z jakich przyczyn u osób do tego rodzaju zasłabnięć widocznie więcej skłonnych od innych; częstokroć też bywają następstwem lub powikłaniem cierpień innych, szczególniej zakaźnych. — Przyczynami przygodnemi zapaleń O-ej bywają: 1) uszkodzenia klatki pierś-nej, osobliwie nia lub sprawy chorobne O-ej samej, wnikanie ciał obcych do jamy opłucnej, bądź stałych, bądź płynnych; 2) częste są zapalenia następcze, przechodzące na O-ą z narządów pobliskich, zwłaszcza z płuc; 3) częściej jeszcze zapalenia te bywają następstwem gruźlicy (ob.) płuc, przerzucenia się raka (ob.) z narządów sąsiednich, lub spraw ropnych tkanki łącznej; nako-niec 4) liczne zapalenia t. zw reumatyczne powstają z winy zaziębienia (ob.). — Zapaleniu O-ej tak samo, jak wogóle zapaleniom wszystkich błon surowiczych, zawsze towarzy-

zwykłej. Równocześnie zaczyna się też wes- j wszelkie inne powierzone być winno lekarzo-sanie wysięku i pomału następuje wyzdrowie- ' wi, im prędzej tem lepiej, gdyż są to choroby nie zupełne; jako ślady choroby pozostają tylko ciężkie.—Wysięki surowicze mniejsze podlega-zrosty między listkami O-ej ściennej i trzew-nej, nieszkodliwe, jeżeli nie są bardzo rozległe.

ją nieomal zawsze wessaniu, większe bardzo często, a ropne nieomal zawsze wymagają zabiegów chirurgicznych. —Oprócz wysięku surowiczego w jamie opłucnej występuje też nieraz przesięk (ob.) wodnisty, znany pod nazwą puchliny opłucnej (ob.); nie jest to jednak choroba samoistna, lecz wynik czyli objaw spraw chorobnych innych.— Także gazy znaleźć się mogą w jamie opłucnej, a wtedy powstaje stan, nazywający się odmą opłucnej (Pneumothorax). Jest rzeczą wątpliwą, czy gazy wogóle wywiązywać się mogą z wysięków ropnych, rozkładających się w jamie opłucnej nieprzedziurawionej; zaprzeczyć stanowczo możliwości tej teoretycznie trudno, ale wypadki tego rodzaju — jeżeli się wogóle zdarzają — zaliczane być muszą do niesłychanie rzadkich. Zwykle odma opłucna powstaje albo wskutek przedziurawienia ściany klatki pierśnej, albo też częściej wskutek rozdarcia O-ej płuca i miąższu jego, które powstać może, bądź przez kaleczące drzazgi żeber złamanych, bądź też wskutek spraw ropnych lub rozpadowych w płucach, dziurawiących je, a wtedy powietrze przedostaje się do jamy opłucnej. — Objawami najznamienuiejszemi, przez chorego od-czuwanemi są: boleści w okolicy żeber dolnych i duszność wielka. Stan ten bywa bardzo groźny i najczęściej kończy się śmiercią, która już w kilka godzin po powstaniu odmy zabrać może chorego, często jednak choroba trwa dłużej, ale i wtedy chorzy, nacierpiawszy się ciężko, umierają zwykle po kilku tygodniach; wyzdrowienia należą do wyjątków.—Jeżeli dokoła miejsca przedziurawienia płuca istniały już zrosty dawne, odgraniczające je zupełnie i tworzące rodzaj jamy odosobnionej — a to zdarza się nieraz—to wtedy powstaje odma mniejsza, umiejscowiona, która nie bywa tak niebezpieczną.— Gruźlica (ob.) O-ej nie należy do rzadkości, a zdarza się pod dwiema postaciami, mianowicie,jako prosówkowata ostra (Tu berculosis miliaris acuta) na samych błonach, rozwijająca się równocześnie z cierpieniem tem w płucach, wątrobie, oraz innych narządach ciała; choroba ta, zawsze śmiertelna, zabija bardzo prędko. Częstsze są gruzełki w zrostach pozapalnych, zwłaszcza po kilku nawrotach zapalenia; w razach tych choroba kończy się również smutno, chociaż mniej szybko.—Z no-wotwotworów złośliwych stosunkowo najczęstszym bywa rak (ob.), nie występujący atoli nigdy jako choroba pierwotna O-ej, lecz zawsze bywa na nią przeniesiony z narządów sąsiednich, zwłaszcza z sutka (ob.). Choroba ta, nadzwyczaj ciężka i bolesna, kończy się zawsze śmiercią.—Cierpienia inne, mniej znaczne lub rzadkie bardzo, pominąć tu wypada. Szczegóły dokładniejsze znaleźć można w pod-

W razach innych jednakże przebieg choroby nie jest tak pomyślny, stan ostry przechodzi w przewlekły. Po tygodniu wprawdzie i wtedy gorączka zmniejszyć się może nieco, objawy inne łagodnieją także, ale nie ustępują zupełnie, lecz po dniach kilku lub kilkunastu występuje znów pogorszenie; gorączka podnosi się ponownie, wysięk, a z nim i duszność, zwiększają się, kaszel się wzmaga, osłabienie ogólne wzrasta. Po tygodniu, nieco prędzej albo później, stan chorego znów poprawić się może wprawdzie, ale po to tylko, aby się znów pogorszyć wkrótce. Takie zapalenia po kilka miesięcy się wloką, przeplatane polepszeniami i pogorszeniami, aż w końcu najzwyklej kres im kładzie śmierć chorego. Wyzdrowienia zdarzają się, ale są rzadkie.—Istnieje inny jeszcze rodzaj zapalenia przewlekłego, niepowstający z ostrego, lecz zaczynający się nieznacznie, bez objawów wszelkich nieomal, pomimo to tak samo niebezpieczny. Chorzy wtedy nie skarżą się na ból żaden, nie miewają gorączki wcale, albo podwyższenie ciepłoty ich ciała bywa tak nieznaczne, iż przechodzi niepostrzeżenie; duszności właściwie brak, występuje tylko łatwo zadyszenie i oddech jest nieco u-trudniony, ale stan ogólny zdrowia podupada coraz bardziej; chorzy chudną, bledną i zaczynają się uskarżać na osłabienie coraz wzrastające. Badając ich wtedy umiejętnie, znajduje się w ich jamie opłucnej wysięki bardzo wielkie. Waga nagromadzonego tam płynu może nieraz dochodzić od 10 do 15 funtów. Zdarza się wprawdzie, iż wysięki, nawet większe jeszcze, zostają wessane, poczem wyzdrowienie nastąpić może, ale częściej chory po kilku miesiącach pada ofiarą cierpienia swego. —

Niebezpieczniejszym jeszcze od wysięku surowiczego, o którym dotąd mowa była, jest ropny, nazywany też otokiem pierśnym albo ropnikiem opłucnym (ob.), mogący powstać z surowiczego, ale często będący następstwem próchnienia żeber, lub powstający wskutek ropnicy, posocznicy, gorączki połogowej (ob. te wyr.), albo chorób zakaźnych. —

Wszystkie stany te mogą zakończyć się wyzdrowieniem całkowitem, ale częstszy bywa powrót do zdrowia niezupełny, tj. że wskutek zrostów znacznych O-ej działalność i swoboda płuc może stać się mniej lub więcej upośledzoną na zawsze.—Zapalenie O-ej o przebiegu ostrym dozwala prawie zawsze na rokowanie pomyślniejsze przewlekłe; bez wyjątku bywa daleko niebezpieczniejsze, zwłaszcza, jeżeli napadnie osoby i tak już słabowite, bo wtedy najczęściej kończy się śmiercią. — Zapalenie O-ej suche nie wymaga leczenia żadnego;

W lalka Encjkl. 1’owłi. Uu«tr. Sar. U. Tom V Zett. 39».

patalogii i terapii szczegóło- wi.

(Do przyjęcia takiej hypotezy, nieco różniącej się od hypotezy Hubego, upoważnia: forma „statutów prowincyonalnych, świadczą <ca o charakterze przygotowawczym] i tymczasowym; 2) brak bliższych wskazówek u Długosza; 3) nazwa statutów, u Helcia, II, 640, wskazująca, iż uważano Opoki i Nieszawę za wspólnie miejsce powstania przywileju). Szlachta wystąpiła do walki przeciw temu, co dawało się jej najbardziej we znaki. Dowolność w sądownictwie, sprawowanem wyłącznie przez baronów; lekceważenie statutów, przewlekanie spraw, częste i dowolnie naznaczane roki sądowe; nadużycia popełniane przez^ tenu-taryuszow dóbr królewskich, przez starostów, którzy w swych rękach dzierżyli władzę sądową— wszystko to musiało wywołać protest, oraz dążenie do naprawy stosunków. Program czyli P.O-e objęły w sobie wszystkie powszechnie pożądane reformy i zawarły się w następujących punktach: Zapewniono nietykalność osobistą i majątkową. Uchwalono przeprowadzanie granic pomiędzy dobrami królewskiemi a ziemiań-skiemi, odpowiedzialność tenutaryuszów na równi z innemi ziemianami przed zwykłemi sądami, pobieranie podatków przez burgrabiów albo poborców królewskich, zakaz ściągania przytem poborów nadzwyczajnych tytułem „napysz-ne“ pod karą więzienia. Urzędy wojewody i starosty, prócz krakowskiego, nie mają być kumulowane (art. 4); mają być wszystkie u-rzędy obsadzane przez ludność miejscową. W sprawie służby wojennej król obowiązuje się, stosownie do praw ziemskich, wypłacać po 5 kop groszy od kopii za wyprawę; każdy pełnoletni „niedzielny“, tj. siedziący na majątku niepodzielonym, brat lub syn, może zastąpić swego niedzielnego krewnego; posiadacz posiadłości w kilku ziemiach musi iść na wojnę, kiedy się ruszy ta ziemia, w której jest osiadłym. Żydzi mają podlegać prawu głoszącemu trzyletnie przedawnienie, są pozbawieni prawa pożyczania na zastaw ruchomości lub na listy, oraz król ma im odebrać nadane po koronacyi przywileje (wpływ Zbigniewa Oleśnickiego). Celnicy królewscy i prywatni nie mają, pod karą 13 grzywien na rzecz komory i 3 na rzecz pokrzywdzonego, pobierać ceł od soli i innych towarów niezbędnych, przywożonych dla użytku domowego szlachty; szlachta otrzymuje prawo pobierania 3 razy do roku soli w cenie po 8 gr.—w Bochni, po 6 gr. w Wieliczce (za centnar). Zapewniono wolność miejskim rynkom pod karą piętnadziestą(ob-). Jurys-dykcya starościńska zawiera cztery artykuły (w późniejszem zwykłem: sformułowaniu); sąd starościński ma się odbywać w ciągli sześciu tygodni, a na tydzień przed rokiem powinien być wysłany zapozew; doraźnej jurysdykcyi podlegają tylko osoby „licowane“. Roki walne mają się odbywać w określone dnie raz do roku:

ręcznikach wej.

D-r J. P.

sze

we.

"Opookie petita. Szlachta (rycerstwo) w Polsce, począwszy od początków XV w. bywa powoływaną do posługi państwowej, która się wyrażała nietylko we wzmożonych opłatach, jak w 1404 r., ale przedewszystkiem w posłudze wojennej wśród bitew, które miały w jedną całość spoić nowy organizm państwowy Polski i Litwy. Ciągłe wyprawy wojenne w stopniu znakomitym przyczyniły się do politycznego uświadomienia rycerstwa, do wyrobienia w niem poczucia potrzeb stanu całego, do zrozumienia wspólności swych interesów i dążeń. Pierw-wystąpienie rycerstwa odbyło się na gruncie czysto ekonomicznym i nosiło piętno klaso-Wyzysk ze strony duchowieństwa i uro-szczenia do sądownictwa nad ludnością świecką wywołały gorący protest rycerstwa w r.

1406, który się następnie przeistoczył w uchwałę, rozszerzoną w 1407 r. na zjeździe w Piotrkowie (Cod. epis. saee. XV“, I, 1> 26 J\2 34;

29    35; 30, Ns 36). Powodzenie podniosło

wo-

ducha wśród rycerstwa, które, poczuwszy się jednolitem, podejmuje walkę z klasą rządzącą— baronami. Okoliczności zewnętrzne sprzyjały rozwojowi młodego ruchu rycerskiego; ciągła potrzeba sił wojennych podczas długich jen jeszcze bardziej] rozwijała świadomość.

Przytem przedstawiciel władzy (Witold) starał się popierać dążenia rycerstwa, np. pod Czerwińskiem (Lib. cancel. St. Ciołek“ I, 102), chcąc w ten sposób wytworzyć przeciwwagę dla baronów. Rycerstwo bierze częstokroć u-dział w zjazdach i za ich przyzwoleniem zapadają uchwały („Jus polonicum“ 252), wdraża się coraz bardziej w zajęcia sprawami państwo-wemi. Nowa wojna, a zatem nowe ofiary, dają odpowiednią chwilę, kiedy należy program do zatwierdzenia sferom rządzącym postawić. Pierwsze rycerstwo wielkopolskie wystąpiło ze swojemi żądaniami, ale potwierdzenie tych żądań, wCerekwicy (ob.) już podpisane, zostało przez rządzących po klęsce chojnickiej skasowane. Inaczej postąpiła szlachta małopolska. Długosz opowiada („Historia“ V,

194), że podczas gromadzenia się wojsk król pozostał przez dni 15 w Opokach, poczem (było to w końcu października) ruszono pod N i e-s z a w ę (Ob. Nieszawskie statuty s. II, t. II). Odnaleziony przez Hubego tekst wykazuje na co owe dwa tygodnie zużyto: zgromadzeni Małopolanie opracowali program swoich żądań. Korzystając z doświadczenia Zachodu, u-żyli aktu cerekwickiego jako podstawy dla swoich wymagań, ale ułożyli je zgodnie ze swojemi pro-wincyonalnemi odrębnościami zwyczajowemi i w sposób bardziej systematyczny. Objęte w 33 art. żądania chcieli i umieli, oprócz jednego (§ 4), uprawomocnić i, nie występując z dalszemi krokami, ruszyli pod Nieszawę, gdzie przedstawili petita do zatwierdzenia królo- ' w Krakowie, Lublinie, Sandomierzu, Radomiu

i Wiślicy; roki małe mają termina tylko bliczne; ochotniczą straż ogniową, bank miej-cztery razy do roku w każde Suche dni; sądzić    ski, towarz. oszczędnościowo-pożyczkowe, szpi-

zakładów przemysłowych (garbarnie, cegielnie, zakłady garncarskie), drukarnię, zakład fotograficzny. Miasto prowadzi znaczny handel lnem, skórami i zbożem. — Opocki powiat w gub. Pskowskiej, zajmuje obszar 4154 wiors kwadr, czyli 432 215 dies, i liczy (1896 135 712 m-ców (67 288 mężcz. i 68 424 kobiet) Powierzchnia przedstawia wyżynę o podkładzie gliniasto-piaszczystym; część powiatu pokryta jeziorami i trzęsawiskami, lasy zajmują 19$ o-gólnej przestrzeni. Nad brzegami rz. Wieli-kiej są pokłady czerwonej ochry żelezistej, której mieszkańcy używają do farbowania naczyń i sprzętów domowych. Głównem zajęciem ludności jest rolnictwo; do włościan należy 176 604 dies, ziemi (w tem nieużytków 16 369 dies.), do większych posiadaczy prywatnych 220 202 dies, i do skarbu 12 100 dies. Z przemysłu domowego najwięcej uprawiają stolarkę, bednarkę i wyrób naczyń drewnianych. W całym powiecie jest 146 fabryk i zakładów przemysłowych z produkcyą roczną 361345 rub. W r. 1895 z ogólnej liczby 140 928 rub. rozchodów ziemstwo wydatkowało na cele oświaty 28 158 rub., przyczem jedna szkoła wypadała na 2 786 m-ców. W powiecie O-kim jest monaster Swiatogorskij, w którego pobliżu pochowany Puszkin (ob.). W r. 1896 ze składek włościan okolicznych powstał tu przytułek dla dzieci imienia poety.

Z Opoczna Jędrzej, ob. Jędrzej z Opo-

winui sędziowie, opierając się na statutach ka- tal ziemski, dom schronienia dla starców, 10 zimierzowskich i warckich. Księgi ziemskie sądowe mają być zachowywane pod 3 kluczami, stosownie do przepisów statutów warckich; ani do sądów ziemskich ani kasztelańskich nie mają być wydawane prorogacye (ob.); wspory (ob.) nie mają istnieć ani w sądach ziemskich ani w grodzkich. Potwarcy, tj. ludzie domagający się niesprawiedliwie terminu, mają być piętnowani na twarzy po ezterokrotnem prowadzeniu swoich praktyk. —- Starostowie i sędziowie przy pobieraniu c i ą ży (ob.) mają się nią tylko zadawalniać sędziowie i in. urzędnicy sądowi mają pobierać p am i ę t n e (ob.) i opłaty stosownie do przepisu statutów Kazimierza.

Dylacya sądowa dopuszczalną jest tylko w dwóch terminach, pro maiori—stosownie do orzeczenia panów-sędziów. Oglądanie ran winno się odbywać przez ministeryała (ob.) w obecności dwóch ze szlachty, a następnie pokrzywdzony wskazuje winowajcę i stwierdza swe zeznania przysięgą, składaną samotrzeć. Tenutaryusze ziem królewskich i mieszczanie muszą zwracać zbiegłych chłopów pod karą 8 grzywien, należną sądowi i pokrzywdzonemu.

Król nie będzie pobierał od kmieci żadnych podatków po nad dwa grosze z łanu; starostowie nie mają pobierać kopy tytułem kary, ale zadawalniać się pamiętnym (ob.), jeżeli ziemianin oczyści swego człowieka od dyshono-ru i kradzieży.—Główne grody, w których są starostowie, nie mają być puszczane w zastaw.

Opooznik (Saxicola), rodzaj ptaków wró-blowatych (Passeres), z rodziny drozdów (Turdidaé). Ptaki te są zgrabne, z dziobem szy-dłowatym, zwężającym się ku otworom nosowym i zgiętym na końcu; nogi długie i słabe, palce średniej długości, skrzydła nieco przytępione; trzecia i czwarta lotka dłuższe od pozostałych; ogon krótki, dość szeroki, z przodu równo ścięty; upierzenie różnorodne, lecz podobne u wszystkich gatunków. Ulubionem miejscem przybywaniu O-ów są okolice obfitujące w kamienie; na polach uprawnych są rzadkie. Najpospolitszy gatunek Saxicola oemnthe zamieszkuje Europę od gór Pirenejskich i Parnasu aż do Laponii, znajduje się także na Is-landyi; w Azy i spotyka się mniej więcej na tej samej szerokości geograficznej co i w Europie; w Ameryce jest znany tylko na dalekiej północy. Strona grzbietowa u Saxicola oenanthe jest jasnej, popielato-szarej barwy; pióra nad ogonem i strona brzuszna, prócz rdzawo-żółtawej piersi, koloru białego; pióra na czole i nad okiem białe; od nasady dzioba aż do potylicy ciągnie się czarna plama; skrzydła i środkowe sterówki czarne, reszta piór u nasady białe; na końcu zaś czarne. Oczy dziób i nogi czarne. Długość 16 cm. Jest

Wszystkie te punkta świadczą, że szlachta, wy- czna. stępując wyraźnie z żądaniem praw, była już klasą ekonomicznie zwartą, która nie tylko domagała się zniesienia stosowanego do niej ucisku i rozszerzenia praw politycznych, lecz niosła dalsze ograniczenia słabszym od siebie sferom społecznym. Statuty Nieszawskie (ob.) są usankcyonowaniem tego kroku politycznego.—Hube ,Pisma“ II 1905 ('„Statuty nieszawskie“, str. 120—171); „Archiwum ko-misyi prawniczej“, I 1895 (Ulanowski „Trzy zabytki parlamentaryzmu polskiego“ str. 159 —

165).

M. Hau.

Opoczka, miasto powiatowe w gub. Pskowskiej, nad rz. Wieliką, oddalone o 122 wiorsty od miasta gubernialnego. Początkowo wieś, w r. 1412 była już O. warownym grodem, obleganym kilkakrotnie przez Litwinów; zdobyta w r. 1580 r. przez Stefana Batorego, zwrócona została Rosyi na mocy traktatu w Jamie Zapolskim. Od r. 1777 jest miastem powiato-wem namiestnictwa Pskowskiego. O. liczy 755 domów i 5 658 m-ców według spisu jednodniowego z dn. 9 lutego 1897 r., ma 6 cerkwi, sobór, słynny obrazem cudownym, kościół e-wangelicki, synagogę, 4-klasową szkołę miejską, progimnazyum żeńskie, szkołę cerkiewno-parafialną i kilka prywatnych, 2 biblioteki pu-

Ci. st.

to ptak bardzo ruchliwy, zręczny, nietowarzy-ski i ostrożny. Skacze po ziemi nadzwyczaj prędko, jakby się toczył; lata doskonale. Gniazda zakłada zwykle w szczelinach skał albo w zagłębieniach między kamieniami, rzadziej pod pniami starych drzew; w dołkach lub w dziuplach drzew; gniazdo jest zawsze dobrze ukryte. Gniazda zbudowane są z cienkich korzonków, liści i łodyg traw, wewnątrz wysłane puchem, włosami i piórami. Jajka, składane w ilości 5 — 7, z cienką skorupką jasno-błękitnego lub zielonawo-białawego koloru; tylko jako wyjątek zdarzają się jajka z żółtawo-czerwonawemi centkami. Wysiaduje jajka prawie wyłącznie samica, pielęgnowaniem i wychowaniem jednak piskląt zajmują się sami rodzice z jednakową troskliwością. Pisklęta wylęgają się raz jeden do roku, w maju. Żywi się O. małemi chrząszczami, motylami, muchami, komarami i ich larwami.—Saxicola lemura, je den z największych gatunków rozpatrywanego rodzaju, długości 20 cm. Upierzenie czarne z wyjątkiem bardzo białego ogona (oprócz końca) a także górnych i dolnych piór pokrywowych. Ptak ten, rozpowszechniony w Hiszpanii, w południowej Francyi, południowych Włoszech, w Grecyi i w północno-zachodniej Afryce, przebywa w górach od podnóża do wysokości 2 500 m. — Saxicola rufeseens na stronie grzbietowej białawo-szarego koloru, na brzusznej— czerwonawo-białego; wązka pręga, idąca od dzioba do oka, podłużna plamka na policzkowych kościach, otaczająca oko, skrzydła, środkowa sterówka i końce innych piór—barwy czarnej.

Opoczno, miasto powiatowe gub. Radomskiej, nad rz. Drzewiczką przy uściu do niej rz. Wę-glanki, w odległości 70 wiorst od Radomia, a 44 w. od Piotrkowa, przy dr. żel. iwangrodz-ko-dąbrowskiej, i przy drodze bitej, łączącej trakty warszawsko-krakowski i piotrkowsko-kie-lecki. Dwa kościoły katolickie, parafialny i szpitalny, synagoga murowana, szpital powiatowy św. Ładysława, obliczony na 28 łóżek, dom przytułku dla starców, szkoła ogólna i rzemieślniczo-niedzielna, sąd pokoju okr. V, sąd gminny okr. I, należące do zjazdu sędziów w Radomiu, zarząd powiatu; zarząd akcyzy okr. VI, urząd miejski, urząd pocztowy, st. telegr., st. dr. żel. iwangrodzko-dąbrowskiej. W r. 1878 było 4 975 m-ców, d. 1 stycznia 1896 — 6222 m-ców (3120 męż. i 3102 kobiet), w tej liczbie katolików 3169, starozakonnych 2962, prawosławnych 62, luteran 15, innych wyznań 14. Spis z r. 1897 wykazał 6022 m-ców (2914 męż., 3108 kobiet). Dochody miasta w r. 1895 wynosiły 4112 rb., wydatki 3 468 (z tego 1 775 rb. na zarząd miejski i 215 na instytucye dobroczynne). W r. 1878 dochody wynosiły 4 681 rb., wydatki 3 185, a kapitał miejski, złożony w b. Banku Polskim, 27 369 rb.—Do mieszczan należy'4 939 mrg

w czem 339 mrg. łąk. Ż zakładów przemysł, istnieją: browar, fabryka miodu, fabryka octu, farbiernie, garbarnie, olejarnie, — drobne zakłady; cała produkcya w r. 1884 przedstawiała wartość 5 545 rb. Z rzemieślników najwięcej jest szewców (kilkudziesięciu) i krawców, inne rzemiosła mają nielicznych przedstawicieli. Może o O-nie, pod nazwą wsi Opocza wspomina Kodeks Małopolski (str. 127) pod r. 1284 w przywileju Leszka Czarnego dla kolegiaty sandomierskiej. Przypuszczenie to potwierdza podany przez Długosza (Lib. Ben. I, 302) i potwierdzony przez Lib. Beu. Łaskiego (I, 638), fakt, iż parafia opoczyńska stanowiła pierwotne uposażenie prepozytury przy kollegiacie sandomierskiej. Długosz, wyliczając dochody, któremi je ten książę uposażył, nie podaje O-a, o którym dopiero mówi przy opisie uposażenia prepozytury: zapewne więc nadanie probostwo opoczyńskiego było uieco późniejszem. Probostwo to istniało przy kościele św. Maryi i Magdaleny, obecnie filialnym, cmentarnym. Erekcya jego sięga zapewne XII w. Przy kościele istniała osada zwana Stare O. Według Długosza była to w XV w. wieś królewska (Opoczno Autiqua), z której połowa łanów kmiecych dawała dziesięcinę prepozyturze sandomierskiej, drugą zaś połowę miejscowemu plebanowi. Według Łaskiego (I, 640) była to „Antiqua civitas Opoczno sive Staromyescze“. Prawdopodobnie na początku XIV w. na obszarze ziemi królewskiej w sąsiedztwie starego O-a; które może dawniej uzyskało prawo miejskie, powstaje nowe miasto (podobnie jak w Opatowie i wielu innych), na prawie niemieckiem osadzone. Aktu fundacyjnego nie znamy, sze-góły przechował jednak dokument, w którym Kazimierz W., potwierdzając 1365 r. sprzedaż wójtostwa w O. za 110 grzyw. szer. gr. prag., uczynioną przez Mik. Streybyr na rzecz Hanka, zwanego Kiełbasa, mieszczanina piotrkowskiego, powiada: iż miasto zasadzone jest na stu łanach, z których 6 należy do wójta a 1 do kościoła; mieszczanie obowiązani są płacić z łanu po 12 gr., z karczem po 4 gr., z domów i ogrodów po groszu, mogą na Drzewicy ryby łowić siecią, zwaną kio my a. Wójt pobiera 3-ci den. od kar zasądzonych, 6-ty od czynszów: z karczem, domów i ogrodów, a połowę z 16 jatek rzeźniczych, tyluż szewckich, piekarskich i przekupnich; pozwala mu wystawić młyn na Drzewicy, a drugi do obrabiania rudy: „pro cudenda minera quae ruda vulgariter dicitur“, pod warunkiem, żeby łąk królewskich nie zalewał; może oraz zrobić staw na rzece Bu-kownicy, zbudować łaźnią, król nadaje mu ogród z sadem, lecz zobowiązuje go: ażeby na każdą wyprawę wojenną, stawił się z kopijnikiem w pancerzu („cum una hasta in pancerio“). A chociaż miasto, mówi król, na prawie niemieckiem szredzkiem jest zasadzone, skłaniając się jednak do prośby wójta i mieszczan, chcąc

oraz ich stan polepszyć, przenosimy ich naprawo magdeburskie. Kazimierz Jagiellończyk potwierdza 1456 r. oddawna nadaną wolność praso ł o m (ob.), czyli trudniącym się sprzedażą soli, na tych samych prawach, jakich używają w innych miastach. Po założeniu nowego miasta przeniesiono zapewne i parafię do nowego, murowanego kościoła, pod wezw. św. Bartłomieja; kościół ten murowany istniał już w XV wieku. (Dług. L. B. I, 303): Prawo kollacyi pozostało przy prepozyturze sandomierskiej. W początku XVI w. są przy kościele dwaj wika-ryusze, nauczyciel szkoły i zakrystyan. Dawny kościół istnieje za murami miasta jako kaplica Maryi Magdaleny. Miasto samo ma przedmieścia (suburbia). Za miastem znajduje się szpital (przytułek dla ubogich) i kościół pod wezw. św. Ducha i św. Leonarda z kapelanią, obsadzaną przez radnych iniasta. Szczegóły uposażenia tej instytucyi podaje „Lib. Ben.“ Łask. (I, 641), Zyg. August pod 1550 r. stanowi: Pragnąc przyłożyć się do wzrostu i polepszenia bytu miasta, zakazujemy, ażeby nie odbywały się we wsiach pobliskich, targi, handle, ani warzenie piwa. Pozwalamy mieszczanom wystawić budynek na rzece dla spuszczania wody do kanałów i sporządzić w rynku skrzynię na zbiór wody, z której rurami dostarczać się ma woda do domów. Dla pokrycia wydatków i utrzymania nadal takich zakładów, ma być nałożona stosowna opłata na warzących piwo, jakoteż i na innych obywateli; część tej składki obracana będzie na naprawę murów miejskich; burmistrz i rajcy trudnić się mają poborem pieniędzy, zdając co rok sprawę z przychodów i rozchodu. W końcu pozwala król wrębu w lasach na budulce

1    potrzebne do kanałów drzewo. Zygmunt III potwerdza 1588 r. plebiscyt miejski tej treści: ażebiy mieszczanie nie przechowywali żydów w domach, nic im nie sprzedawali, ani zastawiali, pod utratą zabrania rzeczy na skarb król. i wypędzenia z miasta; bacząc zaś, iż nigdy przedtem żydzi nie znajdowali się w mieście, mieszkający przeto teraz wynieść się mają w ciągu 6 tygodni. Pozwala tenże król mieszczanom 1599 r. trzecią zbudować bramę od strony Krak. przedmieścia. Podług lustr. 1620 roku każdy dom mający przy sobie browar; opłaca 4 gr., z 90 ogrodów po 1 gr.; krawcy, kuśnierze, kramarze, kowale, ślusarze, bednarze, rymarze, złotnicy, w liczbie 55, płacą po

2    gr.; szewców 23 i 17 piekarzów gr. 6;od palenia gorzałki nic mieszczanie nie płacą, lecz od każdego słodu dają miarę. Łaźnia spustoszała. Na przedm. Zamkowem są 22 dom., płacą po 1 zł. „Powinni wyprawiać tempore expeditions generalis bellicae wóz woienny, dobrze opatrzony żywnością z końmi 4, z woźnicą, z parą hayduków w barwiey z inszemi appa-ratami woiennemi. Koronacyine pieniądze dawać powinni zł. 32, pień. podwodne na każdy

rok 54 zł. Zamek leży w rogu miasta miedzy przedm. nad rzeką Drzewicą y stawem na uiey.“ Główniejsze o nim szczegóły podaje taż lustracya: iż część ruin ssta naprawił; że znajduje się kilka pokoi, kancel. grodzka, mieszkanie burgrabiego i wieża szlachecka, ale bez schodów. Podstarości bierze płacę zł. 140, burgrabia 60, klucznik, wrotny i kucharz po 12 zł. W czasie wojny szwedzkiej zbliżył się Jan Kazimierz pod O. 1655 r, gdzie się znajdował marszałek Wittenberg. Uderzono 12 września na Szwedów, pasących rozsiodłane konie nad brzegiem rzeki. Wielką-by poniósł nieprzyjaciel klęskę, gdyby król nadesłał był posiłki. Jak dalece w owej wojnie zniszczone O. zostało, okazuje się z lustr. 1660 r. „Dorno w teraz ieno 15, a na przedmieściu 5, sukiennika ani praszoła żadnego niemasz, innych rzemiesników tylko 11, szewców 4, piekarza y rzeznika żadnego. Żydzi pokazali obiatę łiterarum Ssty Zbign. Oleszniczkiego, który pozwolił im 1646 r. na przedmieściu zamkowym na placach 12 budować się y zosobna dwu płaczów na buznice y na kiercbow. Item na wolność handlów wszelakich prowadzenia, naostatek bicie bydła wszelakiego. Teraz ieno 3 domy są osiadłe, płacą z każdego po zł. 4.“ Powoli zaczęli żydzi osiadać w samem mieście, budować domy, trudnić się handlem i przemysłem; a lubo 1715 r. zapadł wyrok nakazujący zburzyć synagogę i wynieść się żydom z miastu w przeciągu 3 miesięcy, zdaje się wszakże, iż nie przyszedł do skutku, lustr, bowiem 1765 r. mówi: „rzeźników katol. nie masz, Cechy: szewski i prasołowski, kuśnierski, trzeci kowalski, w którym się mieszczą: kowale ślusarze, złotnicy, rymarze, siodlarze i kotlarze. W tych teraz cechach mało jest rzemieślników; rymarze, siodlarze, złotnika żadnego katolika nie masz. Piekarzów, którzy-by raz na raz piekali chleba: nie masz, dla przewyższającej liczby piekarzów żydów. Od beczki wina wyszynkowanego płaci winiarz tynfów 4, od beczki prasnego miodu płaci żyd zł. 3. Żydzi prócz 12 pozwolonych placów podmiejskich, posiadają miejskich 41. Intrata Sstwa czyni zł. 9 699, gr. 13.“ („Słownik Geogr.“).

Opoczylec, ob. Alyssum.

Opoczyński powiat w gub. Radomskiej zajmuje płn.-zachodnią część obszaru tejże guber-nii. Powierzchnia jego wynosi 33.65 mil. kwadr. Granicą naturalną powiatu od płu. i zach. jest rz. Pilica, oddzielająca go od powiatów Piotrkowskiego, Brzezińskiego (od zach.) i Rawskiego (od płn.) gub. Piotrkowskiej i małej cząstki pow. Grójeckiego, gubernii Warszawskiej, od wsch. graniczy z pow. Radomskim, a od płd. z Koneckim. Obszar powiatu przedstawia falisto układającą się powierzchnię, której poziom wznosi się w kierunku od płn. ku południu. Brak liczb oznaczających wzniesienia

87 701 m-ców).

główniejszych punktów, na karcie woj. topogr.

Królestwa, nie pozwala ściślej oznaczyć stosunkowego wznoszenia się. Jeden z najwynióślej-szych punktów, góra na lewo od drogi z Opoczna do Gielniowa, między Mroczkowem a Wy-gnanowem, ma 828 st. ang. wznieś. Cały obszar powiatu należy do dorzecza Pilicy. Przerzynają go dwa większe dopływy tej rzeki:

Czarna i Drzewiczka. Druga z nich przyjmuje trzy dopływy:    Węglankę pod Opocznem, Brzu-

śnię pod Drzewicy i Wywózkę pod Gielniowem.

W pin. wschodniej części powiatu, w klinie między Pilicą a zbliżającą się do niej Drze-wiczką, mieści się obszar, którego krańcowe punkty są: Inowłódz, Nowe Miasto (pow. Rawski), Odrzywół i Drzewica. Obszar ten przedstawia wyżynę pokrytą lasami i bagniskami, wytworzonemi przez wody leśne, niemające odpływu ani do Pilicy, ani do Drzewicy. Mała struga Kiełcznica, płynąca od Brudzewie i wpadająca do Pilicy naprzeciw Łęgonic, nie wystarcza do odprowadzenia wód tego obszaru. Stąd potworzyły się tu rozległe bagniska, jak np. między wsią Radzice a Dąbrówką w gm. Drzewica, mające 700 mrg. obszaru. W ogóle obszar ten jest mało zaludniony, nieliczne wsi mieszczą się nad brzękami rzek, a w środku obszaru położone są na wyniosłościach suchych jedynie: Brudzewice, Ossa, Rożanna i Stanisławów. Pod względem geologicznym pow. O. nie jest tak zbadanym jak dalsze południowe okolice Królestwa. Formacya jurajska występuje tu około Sulejowa i Opoczna w pokładach żół-tawo-białego twardego wapienia; kajper, stanowiący górne piętro formacyi tryasowej, ma tu swą północną granicę w linii, idącej przez Paradyz, Opoczno, Drzewicę, Skrzynno. Z bogactw mineralnych znajduje się w południowej części powiatu ruda żelazna i glinka ogniotrwała (około Machor). Gleba powiatu słynie zdawna ze swej nieurodzajności. Roślinność powiatu zbadał i scharakteryzował glebę A. Ejsmond w pracy: „Wycieczka botaniczna“ („Pamiętnik Fizyograf.“, t. V); dziś jednak praca ludzka ulepszyła znacznie glebę. Dzisiejszy pow. O-i stanowi tylko część dawnego, w r. 1867 został z drugiej połowy utworzony obecny pow. Konecki (m. Końskie). Otóż nieurodzajna część dawnego powiatu, pokryta przeważnie lasami i bogata za to w rudy mineralne, przeszła do pow. koneckiego, a dzisiejszy pow. O-i, z wyjątkiem płn. wsch. klina między Pilicą a Drzewiczką, posiada średniej dobroci glebę żytnią. Dawny pow. O-i większy co najmniej dwa razy od dzisiejszego, miał w r. 1668 742 łanów, naturalnie, kmiecych; obszar roli folwarcznej wynosił zapewne nieco więcej, a więc ogółem około 1500 łanów ziemi uprawnej. Przemysł fabryczny powiatu opiera się głównie na przemyśle górniczym, mało dotąd rozwiniętym. Główną drogą komunikacyjną jest kol. Dąbrowsko-Iwan-grodzka, której odnoga, wychodząca z Koluszek (st. dr. żel. Warsz.-Wied.) na Tomaszów i 0-poczno łączy się w Bzinie z linią idącą z Dąbrowy na Kielce, Radom do Iwangrodu. Trakt bity piotrkowsko-kielecki przerzyna płd.-zach. część powiatu na przestrzeni od Sulejowa do Machor, łączy się w Paradyzie z odnogą idącą na Opoczno, Drzewicę do Nowego Miasta i na Gielniów, Przysuchę do Skrzynna. Drogę wodną stanowi Pilica, płynąca zachodnią i północną granicą powiatu. Pod względem kościelnym powiat stanowi dekanat opoczyński dyec. sandomierskiej i składa się z 29 parafij. Pod względem administracyjnym w p-cie jest 1 miasto, 8 osad miejskich i 23 gminy. Według spisu policyjnego z d. 13 stycznia r. 1896 pow. O. (bez miasta powiatowego) liczył 101934 m-ców (49 525 męż. i 52 409 kob.). Gdy dodamy przyrost naturalny, ludność p-tu O-go wynosić będzie obecnie (w r. 1905) około 115 000 m-ców (w r. 1867 pow. O. liczył 63 435, w roku 1884 („Słownik Geogr.“).

Opoczyńskie starostwo grodowe, było położone w wwdztwie Sandomierskiem, pow. opoczyńskim. Podług lustracyi z r. 1765 obejmowało miasto Opoczno i wsie: Ogonowice, Sitowa, Ostrów, Dęborzyce, Dęba, Bukowiec, Kłonna, Małoszyce, Wójcin, Domaszno, Wirzyn-ko albo Swierczyna, Brudzewice, Wólka Kuligowa, Wola Podlaskowa, Turowice, Rudzisko i 2 dzierżawy Radzice i Pląskowice. W r. 1771 posiadał je Mikołaj Małachowski, opłacając zeń kwarty złp. 2 424 gr. 25, a hy-berny złp. 1 892 groszy 22. („Słownik Geogr.“).

Opodeldok (łac. Balsamum Opodeldoc s. Li-nimentum saponato-camphoratim), czyli m a z i-dło mydlan o-k amforowe. Jestto środek lekarski, zewnętrzny, sprzedawany w aptekach odręcznie i używający wziętości w lecznictwie ludowem przeciw stłuczeniom, reumatyzmowi, oraz różnym innym dolegliwościom bolesnym. Niegdyś wyrabiano O. nieomal wyłącznie tylko w Anglii, skąd rozchodził się po innych krajach, gdzie go jeszcze wtedy przyrządzać nie umiano, nie zdoławszy dociec z czego się składa, więc też cena jego była znaczna; dziś jest tani, a każdy aptekarz sporządzić go umie, chociaż nie wszędzie części składające się nań w stosunku jednakim mieszane bywają.—O. jest ciałem galaretowałem, miękkiem, białawem, przeświecającem, o zapachu właściwym, topnieje i rozpływa się łatwo od ciepłoty ciała; najpospoliciej składa się z 24 części mydła lekarskiego (Sapo medicatus) i 8 części kamfory, rozpuszczonych w 320 cz. wyskoku gorącego (90—95°/₀ Tralles a), do płynu tego, prze-filtrowanego na gorąco, dodaje się następnie olejku rozmarynowego 2 cz., tymjauowego cz. 1, nakoniec dolewa się 16 cz. amoniaku gryzącego (Liquor ammonii caustici). — T. zw. O płynny (Spiritus saponato-camphoratuś) skła‘

da się z 60 części wyskoku kamforowego, ze 175 cz. wyskoku mydlanego, z 12 cz. amoniaku gryzącego, z 2 cz. olejku rozmarynowego i z 1 tymianowego, a jest płynem blado-żółta-wym.—Trzeci jeszcze rodzaj O-u (Lin. sapon-camph. cum Aethere acetico), aczkolwiek rzadko, przyrządzany bywa z 30 części mydła lekarskiego, 8 cz. kamfory i 150 cz. eteru octowego, lekko rozgrzanego; mieszanina ta jest znacznie droższa od dwu poprzednich, a równie jak i one zupełnie zbyteczna.—Pochodzenie nazwy O. oraz znaczenie jej właściwe nie jest znane, spotykamy ją już pod postacią Oppodel-toch w dziełach Paracels a (ob.), który lubował się w wynajdywaniu nazw dziwacznych lub w przekręcaniu cudacznem już istniejących, grecko-łacińskich. Jest rzeczą możliwą że O. urobiono z dwu wyrazów greckich opos (b ’órcoę =sok, zwłaszcza roślinny ) i thelMor (b fi-śX%x(op= czarodziejski), mazidło to bowiem jakoby wywierało skutek czarodziejski.    D r J- 1 •

Opoje na nogach końskich, ob. Nad pęcie. Opoka, biały margiel kredowy (wapienny), mniej lub więcej w palcach się rozcierający — stanowiący wierzchnią grupę osadów kredowych, spoczywających od strony wschodniej form. jurajskiej w poł. części Król. Polsk. z• w Opoki, sprusacz. Gross Opok, wieś w dz. pow. Inowrocławskim, niegdyś własność kapituły płockiej, ob. Op o c kie petita.

Z Opola Klemens, lekarz polski z połowy pierwszej wieku XVI, kształcił się w Krakowie, gdzie mu w latach 1511 i 1519 przyznano ba-kalaureat i licencyat z filozofii, zresztą nieznany. — Por. J. Oettingera „Rys dawnych dziejów wydziału lek. Uniw. Jagiell. itd.“D'r J- p-Opolczyk Władysław, ks. śląski (zwany tak dlatego, że był ks. Opolskim—współcześnie nazywano go także Nadirspan’em; f w r. 1401 O. był potomkiem zniemczałej, śląskiej linii Piastów; syn Bolka II, ks. opolskiego (ob ), który podniósł znaczenie swojej gałęzi rodowej przez skoligacenie się z Piastami polskimi i potężnym w XIV w. domem Anjou (andegaweńskim). Matką O-a była Elżbieta, córka Bernarda, ks. Świdnickiego, a wnuczka Władysława Łokietka.— Kiedy O. (był najstarszym synem—a było ich trzech braci i cztery córki) się urodził—nie wiadomo, w każdym razie około r. 1330. Również o latach jego dziecięcych żadnych nie ma wiadomości. Pierwsza wzmianka o O-u sięga r. 1339, kiedy stawiano go jako jednego z kandydatów do korony polskiej na wypadek śmierci Kazimierza Wielk. Fo śmierci ojca (1356), ale dopiero w kilka lat później (1363—1367) O. wraz z bratem Bolkiem (trzeci wstąpił był do stanu duchownego) podzielili ojcowiznę tak, że przy O-u pozostała połowa miasta Opola, powiaty Rosenberg i Landsberg. Na te lata przypada ślub O-a z Eufemią—Offką, córką Ziemowita III ks. ma-

zowieckiego i siostrą, słynnego w czasie bezkrólewia po Ludwiku Węgierskim, Semka. Obaj bracia (Władysław i Bolko) żyli w dobrych stosunkach z cesarzem Karolem IV i z sąsiednimi książęty, dzięki czemu doznawał O. wielu łask i przywilejów od cesarza. Cały ten czas jednak przebywał głównie na dworze węgierskim Ludwika, rzadko zaglądając na Śląsk. Ta jego przyjaźń z królem Ludwikiem—to bodaj najważniejsza i najobfitsza w skutki sprawa w jego życiu; jej bowiem zawdzięczał całe późniejsze swoje stanowisko. Przebywał na Węgrzech stale już od r. 1359, żądny ka-ryery i piastował godność „sędziego Kuma-nów“, odgrywając bardzo poważną rolę w t. zw. „wojnie o cześć kobiety“ (Szajnocha w „Szkicach“ t. II) i licznych rokowaniach Ludwika węg. z Karolem IV, np. w roku 1365 o poślubienie bratanicy Ludwika przez Wacława, syna Karola IV. Od r. 1366 występuje jako Palatyn węgierski żupan preszburski, później został żupanem Temeszwaru i kasztelanem. W tym zbiorowym charakterze zajmował się administracyą państwa, objeżdżał komitaty, i był wogóle prawą ręką króla. Urzędy węgierskie zyskały mu przydomek wyżej wymieniony. Umarł tymczasem Kazimierz W. (1370); Ludwik węg. już na wieść o chorobie wuja, wysłał O-a do Polski, by zapobiegł jakimś niebezpieczeństwom czy przeszkodom w objęciu tronu polskiego zapewnionego siostrzeńcowi. I tę sprawę pomyślnie załatwił, to też w dniu koronacyi odwdzięczył się Ludwik swemu krewniakowi przez nadanie mu. jako lenna, ziem: wieluńskiej i ostrzeszowskiej z miastami Olsztyn, Krzepice itd. i z prawem bicia własnej monety. Towarzyszył O. Ludwikowi w jego objazdach po Wielkopolsce, a gdy król wrócił do Węgier, znowu był pośrednikiem między Luksemburgami a Andegawenami. W r. 1372 (d. 10 października) został O. namiestnikiem Rusi Czerwonej, tracąc przytem urzędy węgierskie. Rozpoczyna się jakby nowa epoka w życiu O-a. Sześcioletnie rządy O-a na Rusi (1372 — 78) — to najpiękniejsza część jego życia. Ale zaznaczyć trzeba jedno. Przyłączoną do Polski w r. 1340 przez Kazimierza W. Ruś Czerwoną’ Ludwik węg. pragnął od niej oderwać i do węgierskiego państwa przyłączyć. Bojąc się wszakże rozdrażniać umysły w Polsce, zwłaszcza wobec swych planów dynastycznych (zabezpieczenie tronów swoim córkom), Ludwik nie chciał Rusi przynajmniej odrazu zabierać Polsce; obrał więc drogę pośrednią tj. nadał w niej namiestnicze, z bardzo rozległą władzą, rządy O-wi, który miał przygotować zlanie się Rusi z Węgrami. A O-a mógł być Ludwik pewien—znał dobrze jego wypróbowaną wierność do siebie, oddanie się mu zupełne; wiedział, że nikt w jego otoczeniu nie zna tak dobrze tajników jego polityki i w myśl jej nie umie tak pracować. O. zresztą całe' swoje

powodzenie dotychczasowe, stanowisko i poważa- danego zupełnie nielubionemu Ludwikowi węg., nie Ludwikowi zawdzięczał, a ks. Opolskie nie który był typem dynasty XIV w. Ponadto pa-dawało bynajmniej pola do szerokiego działa- miętano O-i, że to on podał królowi radę nia i nie odpowiadało wielkiej ambicyi księ- żądania od Polaków wysokiego poradlnego, już cia. Jakkolwiek więc błogie i nader dobro- od długich lat nie wybieranego wcale. Cho-czynne były rządy O-a na Ru*i, to wszakże dziło tu o plany dynastyczne Ludwika: król u-pracował on tam dla dobra Ludwika i jego stąpił szlachcie w poradlnem, a wzamian wymógł planów. Że zaś skutki tych rządów przypa- uznanie jednej z jego córek za dziedzica polskiej dły potem w udziale Polsce, a nie Węgrom, to korony (Przywilej Koszycki z r. 1374 i póź-już zasługa wypadków późniejszych, których niejsze zjazdy). To też O., nie ciesząc się by-nikt nie mógł przewidzieć, a już w żaden spo- najmniej w Polsce sympatyą, już po kilku mie-sób nie O-a to zasługa. Książę urządził po- siącach ustąpić musiał ze swego stanowiska, rządną administracyę na Rusi, uporządkował Jeszcze w tym samym roku 1378 wróciła codzienne, a dotychczas wprost chaotyczne sto- matka Ludwika do Polski na namiestnicze rzą-sunki społeczne, pełne nawet niebezpieczeń- dy. Król obdarzył księcia hojnie ku niezado-stwa i zamętu wskutek nader częstych napadów woleniu panów polskich. W d. 5 grudnia r. tatarskich. Opustoszała Ruś zaludniła się i za- 1378 nadał mu nowy szmat ziemi polskiej: gospodarowała; O. prowadził bowiem systema- Ziemię Dobrzyńską, Złotoryę, Bydgoszcz i część tyczną i rozległą kolonizacyę kraju, nadając Kujaw, jako lenno. Te dobrodziejstwa Ludwi-przybyszom szerokie obszary i wielkie swobo- ka, te nadane lenna miały się stać później dla O-a dy. Podniósł i uregulował handel, otwierając powodem katastrofy. W posiadanie Dobrzynia nowe drogi i bezpiecznemi je czyniąc dla ob- nie wszedł jednak odrazu: musiał pierwej u-cych kupców. Liczne swobody i przywileje łożyć się z wdową po Kazimierzu szczeeiń-lokacyjne dostały miasta, jak: Lwów, Jarosław skim (Kaśko), do którego te ziemie również ja-Bełz, które odtąd wzrastać i kwitnąć poczęły, ko lenno Polski należały na mocy testamentu Niemniej wielce przyczynił się do utwierdzenia Kazimierza W., zmienionego przez Ludwika, katolicyzmu na Rusi. I pod tym względem o- W tym czasie uczestniczy O. w zjeździe w Zwo płakane były tutaj stosunki. Namiestnik postarał leniu (Zolin), gdzie odnawiano t. zw. śluby się przedewszystkiem o przeniesienie stolicy me- haimburskie, tj. przyszłe małżeństwo między tropolitalnej z Halicza do Lwowa, uposażając Wilhelmem rakuskim a Jadwigą, córką Lu-sowicie nowe biskupstwo i starając się o po- dwika. Jako pan Kujaw i Dobrzynia stał się mnożenie dochodów metropolii lwowskiej; fun- O. bezpośrednim sąsiadem Zakonu Krzyżackie-dował klasztory Dominikanów i Franciszka- go, z którym stosunki nie tylko odnowił, ale nów. Jego to było zasługą, że na stolicach bi- nawet zacieśnił—to także miało oddziałać w przy-skupich w Przemyślu, Chełmie, Włodzimierzu, szłości. Podobnie jak na Rusi, tak i tu, w zie-Lwowie zasiadają odtąd bez przerwy biskupi, mi Dobrzyńskiej i na Kujawach, O. otaczał szcze-bo dotąd te biskupstwa i metropolia istniały golną troskliwością mieszczaństwo, lokował raczej na papierze niż w rzeczywistości. Za we miasta na prawie niemieckiem, ale upo-sprawą O-a kościół łaciński rozszerzył się, zy- śledzał przytem szlachtę. Postarał się o to, skał organizacyę silną, a nawet wziął górę że bratanek jego Jan, Kro p i dłem zwany (ob.), nad greckim, dzięki popieraniu misyj francisz- został biskupem poznańskim. W trakcie tego kańskich i innych. Tak znikł dotychczasowy bez- dwa wielkie ciosy spadły na „Ruskiego“, jak ład. Na Rusi zapanowały pokój i bezpieczeń- nazywano O-a. Oto w r. 1382 prawie równo-stwo, ład i gospodarność w stosunkach spo- eześnie umarł protektor jego, król Ludwik, łecznych, a O. bronił jej skutecznie od na- i brat Bolko, na którego zdał był w zupełno-padów Litwinów i zagonów tatarskich, przyczem ści zarząd swoich księstw śląskich. O. zna-jednak nie uchronił się od strat terytoryalnych łazł się wv bardzo trudnem i kłopotliwem po-na rzecz Litwy. Był O. wielkim miłośnikiem łożeniu, wobec nienawiści, jakiej doznawał mieszczaństwa: nie dziw więc, że gorliwie po- w Polsce. Narazie wyjechał na Śląsk, zała-pierał handel miasta; wogóle jego rządy na twił sprawy familijne, powykupywał pozasta-Rusi są może najlepszą kartą dziejów Lu- wiane ziemie należące do księcia na Falkenbergu dwika w Polsce i oddziałały silnie na dalszy Henryka, który właśnie umarł był bezdzietnie, Wschód (Wołyń), zwłaszcza pod względem sto- całe swoje dziedzictwo pozostawiając, na mocy sunków kościelnych (Chełm, Włodzimierz). W r. dawniejszego układu, jemu i jego bratankom; 1378 przestał być O. namiestnikiem Rusi. Lu- do swoich bezpośrednich posiadłości O. przyłą-dwik mianował go wielkorządcą, gubernato- czył okrąg Górn. Głogowa; wreszcie wrócił do Pol-rem Polski, odwołując równocześnie swą mat- ski. Wspomnieć jeszcze należy, że w tym roku kę, Elżbietę Łokietkównę. O-a wszakże w Pol- ' (1382) dokonał innego dzieła: oto, zakupiw-sce nie lubiono: wobec rozbudzonej odrębności j szy w czasie rządów na Rusi cudowny obraz narodowej nienawidzono go jako zniemczałe- Maryi Panny, na „Starej Górze“, w Częstoeho-go, wynarodowionego księcia, dbałego tylko wie, ufundował klasztor Paulinów, dał im tę o osobistą karyerę, przyjaciela Krzyżaków, od- ’ cudowną pamiątkę z Rusi, a nadto jeszcze obda-

za-

no-

rzył ich Częstochową starą, Krowodrzą i dziesięcinami z kilkunastu wsi. Nie przewidywał ten nieprzyjaciel Polski, jaką rolę w przyszłości odegra la jego fundacya. W Polsce zaczęło . się bezkrólewie po Ludwiku węg. O. był wielce czynnym, jakkolwiek trudno mu się było obracać; broniąc, oczywiście, córek swego dobrodzieja Ludwika i ich praw, walczył z licznem i silnem stronnictwem Semka. Jadwiga została też królową. Nie pomogło to jednak wiele O-wi i nie zjednało mu sympatyi nawet w stronnikach młodocianej królowej: owszem, szlachta na jednym ze swoich zjazdów wydała wrogą dla O-a uchwałę, dotyczącą jego feudów na Kujawach. Gdy potem chodziło o wyswatanie Jadwigi, O. znowu wiernie stał przy t. z w. „Ślubach haimburskich“, dopomagał nawet Wilhelmowi rakuskiemu w widywaniu się i spotykaniu z królową. Ale spostrzegłszy, że o wiele silniejsze są szanse Jagiełły i że gorący poklask znalazły jego swaty wśród panów . polskich, opuścił Wilhelma, Jagiełłę słowem i czynem popierać zaczął, ułatwiał pierwsze kroki w nadziei, że Jagiełło, wdzięczny, otoczy go swoją łaską i opieką. Ale zawiódł się: Jagiełło wcale nie stał się dla O-a—Ludwikiem. Pozostawił go wprawdzie w posiadaniu ziem polskich nadanych przez poprzednika, ale zażądał, by młodszą swą córkę Jadwigę wydał za jego brata Wigunta-Aleksandra i jej jako wiano zapisał swoje lenna* tą drogą chciał je nowy król odzyskać dla Korony. Co więcej nawet odebrał O-i Bydgoszcz i nadał książętom Pomorskim. Wyniknął stąd spór między księciem a królem, załagodzony wkrótce, ale dobre stosunki już nie wróciły, niechęć zaczęła się tylko zaostrzać. O. usiłował dokonać napróźno jakiegoś zamachu i zająć zamek krakowski, podburzał mieszkańców Rusi do nieposłuszeństwa królowej Jadwidze, gdy ta w roku 1387 zbrojno na Ruś Czerwoną się wyprawiła. Sprawa jego synowca Jana Kropidły, wówczas biskupa kujawskiego— który to biskupstwo utracił był i metropolii gnieźnieńskiej nie uzyskał dzięki interwencyi Jagiełły w Kuryi papieskiej—rozgoryczyła księcia jeszcze bardziej przeciw królowi. Wtedy zaprzysiągł zemstę. Krzyżacy, wiedząc o wszyst-kiem, co się w Polsce dzieje, wyciągnęli do O-a rękę, którą on też skwapliwie podjął. W r. 1391 zastawił więc Zakonowi ważny zamek graniczny Ztotoryę za 6 632 grzywny — klucz ziemi dobrzyńskiej —a w następnym roku, przekradłszy się w przebraniu ku-pieckiem przez ziemie polskie do Malborga, zastawił znów mistrzowi Konradowi Jungingeno-wi całą ziemię dobrzyńską za 50 tysięcy grzywien (w parę lat później dodali mu Krzyżacy jeszcze przeszło 20 tysięcy) i podał zuchwały i ciekawy w owych stosunkach projekt—rozbioru Polski między Krzyżaków, Zygmunta luks., obecnie protektora O-a, i Wacława. Oczywiście, projekt pozostał projektem; sami Krzy-

Wielk* EacjkL F®w» *. Iluatr. S«r. JL Tom T Zpu. 31».

żacy uznali go za m zonk ę. Zastaw Ztotoryi i Dobrzynia, przeciw któremu panowie polscy dwukrotnie uroczyście protestowali i po zastawie Złotoryi wysłali w te strony oddziały zbrojne, był ze strony O-a zdradą. O. był jako pan tych ziem wasalem Korony polskiej, a według zasad prawa feudalnego, lennikowi nie wolno ani sprzedawać ani zastawiać lenna bez zezwolenia suzerena: kto się tego dopuszczał, popełniał zdradę. Podobnież i przyjmować w zastaw komuś trzeciemu nie wolno było w takich wypadkach: stąd ów protest panów polskich. O. wiedział, że czeka go teraz wojna z Polską. Jakoż Jagiełło, gdy załatwił ważne sprawy na Litwie („ugoda ostrowska“ a do porozumienia z O-em dojść nie mógł, bo) ten odrzucał wszelkie próby w tym względzie (złożenie hołdu z Kujaw i Dobrzynia), przygotowywać się zaczął do wojny. Zbroił się do niej i książę. Z dwukrotnemi przerwami trwała ona lat kilka, a główna kampania przypada za r. 1396. W wojnie tej stracił O. wszystko, stał się zupełnym żebrakiem, bez żadnego znaczenia i władzy, na łasce swoich synowców, pogardzany przez dotychczasowych przyjaciół—Krzyżaków do których ciągle pukał o pieniądze, o sprzedaż zastawionych ziem, których kupna Zakon stale mu odmawiał. W końcu oskarżać począł Krzyżaków przed królem czeskim, Wacławem. Ale mimo tego głębokiego i zupełnego upadku trwał niezmiennie w swej nienawiści do Jagiełły i Polski, uważał się ciągle za zupełnego pana Kujaw i Dobrzynia, a nie za wasala, odrzucał wszelkie warunki zgody, podawane mu nawet przez córkę jego dobroczyńcy, królową Jadwigę. Zaraz w początkach ostatniej kampanii utracił ziemię Wieluńską, Częstochowę, Krzepice, Bobolice itd.; nie pomógło mu nawet i to, że za pomoc zbrojną mianował sukcesorami swoich posiadłości bratanków Bolka i Bernarda (młodsi bracia Jana Kropidły), bo i z nimi zawarł układ Jagiełło w r. 1396 (który zakończył wojnę), pozostawiając ich w posiadaniu księstwa Opolskiego, byle opuścili stryja (i nawet na nim dokonać mieli egzekucyi). O. miał do śmierci z łaski bratanków mieszkać i panować w 0-polu, ale mieli oni strzedz, by stary książę nie zamierzał żadnych niebezpiecznych dla Polski czynów. A wszyscy ważniejsi śląscy książęta byli poręczycielami tego układu i wierności synowców O-a. Jeden jedyny zamek O-a, Bolesławiec, mocno obwarowany i silną opatrzony załogą, opierał się skutecznie wojskom polskim, które oblegały go przez lat blisko 11, zamknąwszy wszelki dostęp do niego; tak, że ani O., ani żadne posiłki, których dostarczanie zakazanem było bratankom O-a w układzie o-wym, dostać się doń nie mogły. Dopiero po śmierci O-a, żona jego Offka wydała zamek Jagielle. Tak więc cały plan O-a, cała zemsta zwróciła się przeciw niemu, zamiast przeciw Polsce.

„Stammtafeln d. schlesischen

M. O-y.

h. K.

Klęska była tem dotkliwsza i boleśniejsza, im świetniejszem było jego stanowisko zarządów Ludwika węg., im większą jego duma i ambicya. Umarł też książę, opuszczony i samotny, a pełen nienawiści przeciw wszystkim w Opolu, d. 8 maja r.jl401, i tu został pochowany—nieżałowany i zapomniany, wróg Polski, który gorąco pragnął jej zguby i upadku. O. miał tylko trzy córki: Katarzynę, żonę Henryka VIII, ks. głogowskiego, który pierwotnie miał być spadkobiercą teścia, Jadwigę, poślubioną bratu Jagiełły Aleksandrowi—Wiguntowi ; Off-kę, zmarłą przed r. 1408. —Ob. Kronikę Janka z Czarnkowa („Monum.“ Bielowskiego t. II) i Długosza „Historyi“ t. III (wyd. Przeździeckie-go); Breiter E. „Władysław ks. Opolski“ (Lwów 1889); jedyna, jemu poświęcona monografia); obok tego Szujski „Ludwik węgierski i bezkrólewie po jego śmierci“ („Opowiadania i rozstrząsania“ t. III); Smolka „W pię-ciowiekową rocznicę"; Szajnocha „Wojna o cześć kobiety“ i „Jadwiga i Jagiełło“; M. G o y s k i „Sprawa zastawu ziemi Dobrzyńskiej przez WładysławaO-a“ („Przeglądhistoryczny“); Grotefend Fürsten“.

Opole. O-em nazywano u nas krainę stanowiącą przejście od pól równych (tj. „Polski“) do wyniosłych. Między innemi lud O-em zowie cały obszar pomiędzy Karpatami a Dnieprem. W. Pol („Obrazy z życia i natury“ I 2 Kraków 1869) przytacza istniejącą wśród ludów nazwę Stawnego O-a: jest to obszar pomiędzy Dniestrem, Wiarem, Sanem, Wieprzem, pomiędzy Wołyńskiem a Kijowskiem Polesiem a Dnieprem. Wszystkie rzeki płynące tam a zmierzające do Prypeci i Dniepru, do Bohu i Dniestru płyną ua rzędy stawów, a stawy te są znamienną cechą krainy i nadają odrębne piętno każdej prawie wiosce. Nazwa O-a zwłaszcza czepia się pewnych okolic: części Podola galicyjskiego między Were-szycą a Złotą Lipą, oraz bezleśnej okolicy w Tarnopolskiem. Prawdopodobnie takie samo jest pochodzenie O-a śląskiego, dzielnicy słynącej jako Księstwo Opolskie.

Opole (organiz.) Stwierdzić istnienie polskiego O-a, oraz zbadać jego organizacyę można dokładniej dopiero na podstawie źródeł XII i zwłaszcza XIII w.; wtedy zaś organizacya ta jest już wyrobioną i ściśle określoną. — O. oznacza wówczas zwarte terytoryum, stanowiące jednostkę administracyjną, podporządkowaną kasztelanii, tak, że nieraz kasztelania składała się z kilku O-i, choć mogła sama jedna tylko 0-pole stanowić. Wsie, które wchodzą w skład O-a,£ są to tak dobrze wsie książęce jak duchowne i świeckie, choć nieraz tylko książęce, lub tylko duchowne, te ostatnie w dobrach, stanowiących uposażenie kościołów. Ludność, zamieszkującą O.łączą wspólne ciężary i obowiązki. Niektóre daniny, składane na rzecz księcia, wybierają O-ami, i stąd ich nazwa: krowa opolna, baran opolny i t. d., gdyż je oddawało całe O., a nie poszczególne wsie lub domy. Takie daniny nieraz poprostu także „opolem“ nazywano. Na 0-u ciąży odpowiedzialność karna, a to specyalnie, jak o tem poucza księga prawa zwyczajowego z XIII wieku, w razie morderstwa. Jeśli zabitego znajdą w polu, w takim razie O. całe obowiązane jest zapłacić głowszczyznę, chyba że potrafi wskazać jaką wieś winną zbrodni. O. też obowiązane jest do dawania świadectwa przy kwe-styach spornych co do granic, granice zaś wówczas jeszcze nie są ściśle przeprowadzone, nawet co do opoli. — O., w ten sposób zorganizowane, zaczyna się powoli rozpadać, tak, że już w XIV wieku zupełnie prawie zamiera, Wogóle organizacya ta najsilniej występuje w Wielkopolsce, gdzie najczęściej o O-ch słychać, tak, że ich można wyliczyć tam koło dwudziestu znanych. Jeśli jednak to O. co do swoich funkcyj jest znane, to ciemną i niedość jeszcze zbadaną jest kwestya jego charakteru, oraz genezy. Dawniej, nauka uważała za pewnik, że O-a to podział kraju. Niektórzy nawet odnosili jego początki bo czasów przedhistorycznych, uważając Opole za najmniejszy związek rodów. Ta teorya jednak już dziś nie ma prawie żadnych obrońców. Daleko silniej popieraną jest w nauce teorya inna: mianowicie, że O-a zostały przeprowadzone jako p o dz i a ł administracyjny już po powstaniu państwa i przez to państwo, za pierwszych więc historycznych Piastów. Obecnie atoli pojawia się nowy sposób wyjaśnienia tej kwestyi. Zwrócono uwagę na to, że O-a nie wszędzie występują, że nie stanowią podziału administracyjnego, gdyż nie wyczerpują całego obszaru kraju, że poza O-ini są wsie, które do żadnego O-a nie należą, że nawet w obrębie kasztelanii nie wszystkie wsie są zorganizowane w O-a, inne mogą być urządzone na podstawie systemu dziesiątkowego lub też jako t. zw. wsie służebne. Kwestyę genezy O-i możnaby więc tak wyjaśnić. Kiedy pierwsi Piastowie organizowali państwo, wprowadzili jako jeden z rodzajów tej organizacyi O., którego formy pojawiają się również i w tem państwie, które Polsce przy organizowaniu jej za wzór służyło: we frankoń-skiein. Ale O-a nie wszędzie wprowadzono, tylko gdzie się do tego odpowiednie przedstawiały warunki, mianowicie gdzie terytoryalnie były skupione razem w większej ilości wsie książęce. Teorya ta bowiem przyjmuje, że O. miało zastosowanie tylko d > majątku księcia, że były to więc gospodarcze klucze w jego jedynie majątkach spotykane. Dopiero później, rozdawnictwo wsi książęcych na rzecz rycerstwa i kościoła sprawia, że i te warstwy ludności zaczynają posiadać wsie w O-ch. Książę bowiem przy takich darowiznach nie przekazywał obdarowanemu pełnej własności tych wsi,

i zgromadziła też bibliotekę, zbiory dzieł sztuki, starożytności, gabinet fizyczny. Rozalia z Lubomirskich Rzewuska, na którą przeszło O., zbiory te porozdawała szkołom publicznym, pałac darowała rządowi, a dobra sprzedała w 1854 r. Kazim. Wydrychiewiczowi. Pałac przerobiono na koszary i pozbawiono dawnych ozdób. Kościół obecny wystawiony został podobno przez Tarłę na miejsce dawnego z r. 1670 r.; zbudowany na wzór kościołów pijarskich, mających krużganki boczne niższe od nawy; znajduje się tu kilkanaście nagrobków; w ołtarzu głównym obraz św. Ignacego Lojoli, pochodzący z kościoła jezuitów w Połocku. Z nagrobków między in. są: Barbary z Leszczyńskich Słupeckiej (f 1654) i córki jej, Barbary (f 1704); Elżbiety z Branickich Tarłowej, wojew. sand, (fi 740); Jana Tarły, fundatora (f 1750), Ant. Lubomirskiego, kaszt. krak. (f 1782); Zofii z Kra ińskich Lubomirskiej (f 1793); Rozalii z Chodkiewiczów Rzewuskiej (gilotynowanej w Paryżu 1794); Stanisława-Rzewuskiego (fl831). O. posiadało długo szko ły średnie. Po upadku szkoły rzemieślnicze założyli Pijarzy w 1799 r. swój konwikt. 1st niała tu następnie szkoła obwodowa, która o

lecz zachowywał nadal te obowiązki, które się z organizacyą O-a łączyły, a więc zwłaszcza daniny opolne i odpowiedzialność karną. Rozwój immunitetu (ob.) sprawia, że książęta od XIII wieku zaczynają wprost przy rozdawaniu takich wsi, lub też przy obdarzaniu przywilejami tych, którzy takie wsie już mieli, wyjmować je ze związku opolnego. Wskutek tego oczywiście organizacya opolna coraz bardziej się rozluźnia, i wreszcie pod naciskiem nowego urządzenia życia gospodarczego przy przeprowadzaniu t. zw. kolonizacyi niemieckiej (ob. Kmiecie [w Polsce]), która tego rodzaju węzłów nie znosiła, ostatecznie w ciągu XIV w. ginie. — Literat.: Smolka „Mieszko Stary i jego wiek;“ Piekosiński „Ludność wieśniacza w dobie piastowskiej;“ Bujak „Stu-dya nad osadnictwem Małopolski,“ oraz nie-drukowane jeszcze, ale przedstawione na posiedzeniach Akademii Urn. prace : St. Estreichera i K. Potkańskiego. Por. Kutrzeba St. „Historya ustroju Polski w zarysie“ (okres pierwszy).sk

Opole, danina, ob. Opole ("organizacya).

Opole osada, dawniej miasteczko, w gub.

Lubelskiej w pow. Puławskim (Nowo-Aleksan-dryjskim), śród równiny, nad stawem i strumykiem, w odległości 41 wiorst od Lublina, głaszała drukiem w latach 35 od Puław a 10 od Wisły. Kościół parafialny murowany, synagoga, dom schronienia dla ubogich, szkoła początkowa, sąd gminny okr. V, urząd gminny, st. poczt, i telegraf, koszary wojskowe, cukrownie, garbarnie, tabryki sukna. W r. 1827 było 1 807 m-ców i 194 dm., w r. 1862—2 354 m-ców i 182 dm., w r.

1886—3611 m-ców (2 479 żydów), 221 dm.

O. powstanie swoje zawdzięcza przybyszom z Małopolski. Według Długosza i akt miejscowych w poł. XV w. dziedzicem O. był Jan z Konar i Słupcy h. Rawa, który w 1478 r. potwierdza przywileje nadane przez jego przodków osadzie, rozszerza je i wyjednywa u Kazimierza Jagiellończyka nadanie jarmarków i inne dogodności. W XVI w. Stanisław Słupecki, kaszt, lubelski, przyjął kalwinizm i przemienił kościół paraf, w zbór. Dopiero w 1617 r. Feliks Słupecki, także kaszt, lubelski, powrócił na . katolicyzm i oddał kościół, zaopatrzywszy go w potrzebne sprzęty, ale żona pozostała przy kalwinizmie i utrzymywała kaznodziejów kalwińskich, i dopiero w późnej starości przeszła na katolicyzm. Między innemi byli w O-u kaznodziejami Tomasz i Andrzej Węgierscy (ob.). W pocz. XVIII w. O. przeszło w ręce Tarłów. Jan Tarło, wojewoda sandomierski sprowadził Pijarów w 1736 r., a w 12 lat później oddał im kościół i parafię.

Ks. Ign. Konarski (ob.), pijar, założył tu szkołę rzemieślniczą. Sejm 1764 r. zatwierdził tę instytucyę, która po wyczerpaniu się funduszów pierwotnych, upadła. — Zofia z Krasińskich ks. Lubomirska wzniosła w O-u

1834-1840 r.

E. B.

w Warszawie swe „Akty uroczyste zamknięcia roku szkolnego“. W 1879 r. O. nawiedził wielki pożar. Dobra opolskie przeszły w ostatnich czasach w ręce Kleniewskich. W r. 1883 założono tu cukrownię i młyn amerykański.

Opole (po niem. O p e 1 n). l)Księstwo. Odwiecznie ziemię polską, w której leży O., spustoszoną i zabraną w roku 1039 przez księcia czeskiego B rjz ety sła w a, a odzyskaną przez Kazimierza Odnowiciela, otrzymał w r. 1163 wraz z Wrocławiem i Głogowem Bolesław Wysoki (r. 1163 —1178), syn wypędzonego z Polski księcia Władysława, najstarszego syna Bolesława Krzywoustego. Bolesław Wysoki dał O. synowi Jarosławowi (r. 1178—1201 ), który w roku 1195 na czele wojsk śląskich walczył nad Mo-zgawą przeciwko Leszkowi Białemu, a w r. 1198 został biskupem wrocławskim. Po jego śmierci w r. 1201 objął księstwo opolskie brat Bolesława Wysokiego, Mieczysław I (r. 1201 — 1211), którego syn Kazimierz I (r. 1211 — 1230) przeniósł fundowany w Rybniku przez matkę Ludmiłę klasztor Norbertanek do Czarnowąsów. Syn Kazimierza I, Mieczysław ii (r. 1230 — 1246), o-krył się niesławą w bitwie z Tatarami pod Lignicą w r. 1241, a w wojnie przeciwko Bolesławowi Wstydliwemu poniósł pod Suchodołem jako sprzymierzeniec Konrada mazowieckiego w r. 1243 klęską haniebną. Brat jego, Władysław I (r. 1246 —1283), fundator klasztoru w Budzie (1258), a przyja-okazały ciel Niemców, których osadził w swych posia-pałac w stylu francuskim, z pięknym ogrodem; dłościach, wojował z biskupem ołomunieckim

B[r'un'o[ne m, potem^ z jfP[r zemysła?we*m wielkopolskim, ^który mu zabrał ziemię wieluńską, wreszcie z Wacławem, królem czeskim, o O-ę, której nie mógł odzyskać. W r. 1254 uczestniczył w uroczystości wystawienia ciała św. Stanisława w Krakowie, w roku 1260 pomagał Przemysławowi czeskiemu przeciwko Beli, królowi węgierskiemu, a wezwany przez biskupa krakowskiego Pawła z Przemian kowa i rokoszan polskich przeciwko Bolesławowi Wstydliwemu, u-dał się do Krakowa, ale pod Boguszynem w r. 1273 poniósł klęskę i uciekł do. O-a, ścigany przez Bolesława, który strasznie spustoszył Księstwo Opolskie. W r. 1277 pomagał Władysław Wrocławianom przeciwko Bolesławowi lignickiemu, ale w r. L279 został na głowę pobity. Syn jego Bolko II (r. 1283 — 1313), sprzymierzeniec Henryka wrocławskiego przeciwko Polakom, zwyciężony pod Siewierzem w r. 1289 przez Władysława Łokietka, dostał się do niewoli. W r. 1312 jeszcze raz występuje przeciwko Łokietkowi, zawezwany przez zbuntowanych Krakowian, po chwilowem jednak zajęciu Krakowa ustąpił z niego na samo upomnienie Ł o-k i e t k a, uwożąc z sobą wójta Alberta. Syn jego Bolko III (r. 1313—1368), gorliwy krzewiciel niemczyzny, zrywa z Polską uznając w r. 1327 zwierzchnictwo Czech. Pochowany w zbudowanym przez siebie kościele Minorytów w O-u. Synami jego byli Władysław II (r. 1368 — 1401) i Bolko IV (r. 1368 — 1382). Pierwszy z nich otrzymał od króla węgierskiego Karola Roberta, którego córka E 1-żbieta była jego matką, godność palatyna węgierskiego, a od Ludwika, króla węgierskiego i polskiego, Ruś Czerwoną, za której * odstąpienie Węgrom dostał ziemię wieluńską, dobrzyńską i gniewkowską. Jako wielkorządca w Polsce ściągnął na siebie nienawiść powszechną, mieszał się po zgonie króla Ludwika do spraw węgierskich, sprzedał w r. 1392 Krzyżakom ziemię dobrzyńską za 50 000 czerwonych złotych, ziemię wieluńską zaś i gniewkowską odbiera mu Władysław Jagiełło. Po śmierci bezpotomnej Władysława Opolczyka, fundatora klasztoru częstochowskiego, objęli księstwo opolskie synowie ks. Bolka IV: Bolko V, Bernard, sprzymierzeniec Jagiełły w r. 1414 w wojnie przeciwko Krzyżakom, Henryk i osławiony Jan Kropidło, po kolei biskup poznański, kujawski, nominat-arcybiskup gnieźnieński, biskup kamieński, chełmiński, nakouiec znowu kujawski, zmarły w O-u d. 4 marca r. 1421, pochowany w klasztorze dominikańskim. Z powyższych braci rządził właściwie księstwem Bolko V (r. 1401 — 1437), który wadził się z Waci a w e m czeskim i z Wrocławianami, a łączył się z Husytami, czem ochronił swe posiadłości od ich najazdów. Syn Bolka V, Bolko VI (r. 1437—1460), walczył jako stronnik Albrechta austryackiego .przeciwko Kazimierzowi Jagiellończykowi, wezwanemu na tron czeski, potem sprzymierzył się z Jerzym z Podiebradu. Brat jego, M i-kołaj I (r. 1470 — 1486), popierał z początku Jerzego z Podiebradu, lecz go wkrótce opuścił, potem stanął po stronie Macieja węgierskiego przeciwko Władysławowi Jagiellończykowi, królowi czeskiemu, skutkiem czego Polacy pustoszą jego księstwo. Syn jego Mikołaj II (r. 1486—1497), w którym odzwała się krew polska, przemyśliwał nad połączeniem księstwa swego z Polską, czem ściąga na siebie niechęć zniemczałych książąt śląskich, którzy w czerwcu r. 1497 na zjeździe w Nisie za zranienie Kazimierza cieszyńskiego i biskupa wrocławskiego (czego dopuścił się w nieprzytomności, chwytając go) skazali na śmierć przez ścięcie mieczem. Brat jego, łagodny i pokój lubiący Jan (r. 1497— 1532), odziedziczył w r. 1521 księstwo raciborskie, lecz umarł bezpotomnie, jako ostatni książę opolski i raciborski z rodu Piastów, poczem księstwa te przeszły na Habsburga, Ferdynanda ,1, króla czeskiego, a później cesarza. Ten zastawił księstwo opolskie margrabiemu brandenburskiemu Jerzemu (r. 1532 — 1543), potem synowi jego Jerzemu Fryderykowi, po którego ustąpieniu bierze je w r. 1551 IzabellaJagiellonka, królowa węgierska, w zamian za Siedmiogród, ale niezadługo ruguje ją stąd cesarz Ferdynand I pod pozorem, że nie dotrzymała układów. Odtąd pozostawało księstwo opolskie pod rządami królów czeskich a cesarzów niemieckich z rodu Habsburgów. W r. 1645 zastawił je wraz z księstwem raciborskiem cesarz F e r-d y n a n d III królowi polskiemu Władysławowi IV za winne temuż sumy 500 000 złotych reńskich i 200 000 dukatów. Władysław objął je w imieniu syna Zygmunta, a po tegoż i samego Władysława śmierci puścił je JanKazimierz bratu, Karolowi Ferdynandowi, biskupowi wrocławskiemu (r. 1648—1655), po tego zaś zgonie małżonce swej Maryi Ludwice. W r. 1666 odebrał je cesarz Leopold I, spłaciwszy dług dostarczeniem i utrzymaniem posiłków przeciw Szwedom. W r. 1740 zagarnął księstwo opolskie i raciborskie wraz z innemi częściami Śląska król pruski Fryderyk II. — Księstwo opolskie było największem z księstw śląskich, o-bejmowało bowiem prawie piątą część Śląska. Należały do niego oprócz O-a miasta Głogówek, WielkieiMałe Strzelce, Koźle, Toszek, 01 e ś no (niern. Rosenberg), N i e-m o d 1 i n (niem. Falkenberg), Gliwice, Bytom, Prądnik (niem. Wenstadt), Lubliniec, Krapowice, T arn o wice, Pyskowice (niem. Peiskretscham), Pruszków, Leśnica, Dobrydzień, Sławencice,

1615

Surgoszcz, Biała (niem.J Zulc) ij F r y d-land.—2) Miasto Opole. Od czasów niepamiętnych stał zamek w O-u na pagórku, z którego wedle tradycyi kazał i nawracał pogan św. Wojciech. W r. 1228 kazał książę Kazimierz I wznieść około zamku i miasta, które dotąd nie tworzyły całości, mury w miejsce dotychczasowych umocnień drewnianych, przyczem wojewoda Klemens miał ponosić połowę kosztów, resztę zaś zasobów miały dostarczyć na ten cel dochody z dwóch wsi książęcych. Kasztelanem był wówczas Zbrożek. Pod ten zamek zapędzili się w r. 1260 Tatarzy, ale, zdaje się, nie zdobyli go. Z tego też zamku, nie śmiąc się wychylić, widział w r. 1273 Władysław 1, wspólnik Pawła z P rzemaukowa, biskupa krakowskiego, pustoszące okolicę wojska polskie. Tu w r. 1292, ku własnej hańbie, złożyli hołd zniemczałemu królowi czeskiemu Wacław o-w i, gdy się wybierał na podbój Polski, książęta Bolko II opolski, Kazimierz kozielski i bytomski, Pr z e mko raciborski i Mieczysław cieszyński. Tu więził od r. 1312 B o 1-k o II wójta krakowskiego Alberta i dwóch jego krewnych z zemsty, że go nabawili sro-moty powołaniem do Krakowa, a może w chęci przejednania Łokietka. Po pięcioletniem więzieniu uciekł Albert do Czech, gdzie nędznie życia dokonał. Stary zamek opolski opustoszał w wieku XIV. Wieża tego zamku zachowała się dotąd; jest połączona gankiem z gimnazyum, a znajduje się w niej biblioteka gimnazyalna. Nowy zamek zbudowano na Ostrówku na początku wieku XIV. W roku 1421 wystawił w nim Jan Kropidło d. 8 stycznia dwa zajmujące dokumenty, tyczące się budowy domów w O-u i szpitala św. Aleksego. W nowym zamku była kaplica. W nim umarł w r. 1532 ostatni książę opolski z rodu Piastów, Jan. W r. 1564 grunt pod fundamentami budynku głównego osunął się, skutkiem czego mury tak się porysowały, że trzeba je było spoić 22 ankrami, w roku zaś 1615 ogień zniszczył zamek, poczem go odnowiono niedbale. Podczas wojny trzydziestoletniej zajęło go wojsko saskie pod A r n h e i inem, otoczyło go sil-nemi wałami i broniło się w nim skutecznie w r. 1635 przeciwko generałowi cesarskiemu Goetzowi, przyczem zamek znowu uszkodzony został. Gdy Jan Kazimierz, chroniąc się przed Szwedami, przybył d. 9 grudnia r. 1655 do O-a, zamek był w tak opłakanym stanie, że król go zamieszkać nie mógł i dla tego przyjął gościnę w zamku głogowskim hr. Franciszka Euzebiusza Oppersdorf-f a. W r. 1739 pożar znowu uszkodził zamek; odnowił go rząd pruski i przeznaczył na biura rejencyi królewskiej. Kościół najstarszy w O-u,

N. Maryi Panny i św. Wojciecha wyniósł biskup wrocławski Tomasz w r. 1217 - do godności kościoła parafialnego. W nim wedle tradycyi pochowano w r. 1254 bł. Hermana, bliskiego krewnego św. Jacka i św. Czesława. W r. 1304 dano go Dominikanom, którym Bolko II zbudował obok klasztor z drzewa w r. 1307.—W r. 1361 postawili Dominikauie nowy kościół i klasztor murowany, który od r. 1530 do 1604 stał pustką, zakonnicy bowiem opuścili go, niewiadomo czy dobrowolnie, czyli też wypędzeni przez protestantów, których wówczas dużo było w O-u. Gdy znowu się zaludnił,' spalił się wraz z kościołem w r. 1615 i 1739. Rząd pruski zwinął go w r. 1810. — Początek kolegiaty i kościoła św. Krzyża nieznany. W roku 1246 darował tej kolegiacie Mieczysław II wieś Strzelce. W roku 1295 został ten kościół parafialnym w miejsce kościoła P. Maryi i św. Wojciecha. Było przy 'nim 11 prebend. Każdorazowy dziekan był proboszczom Polaków, którzy przeważną część ludności tworzyli; każdorazowy archidyakon zaś—proboszczem Niemców. W roku 1810 rząd pruski zniósł kolegiatę; kościół św. Krzyża jednak pozostał parafialnym. — Klasztor i kościół Minorytów pod wezwaniem Trójcy św. i P. Maryi, w którym chowano książąt opolskich, zbudował i uposażył Bolko III na początku wieku XIV Po pożarach w latach i 1739, które zniszczyły klasztor całkowicie, odbudowano go. Po zwinięciu klasztoru przez rząd pruski w r. 1810 oddano kościół protestantom. — J e z u i c i osiedli w O-u w r. 1668 na mocy testamentu Felicyannyze Żmigr d a, spisanego w języku polskim w r. 1639. Cesarz Ferdynand III darował im zwaliska starego zamku, gdzie sobie urządzili kaplicę. Gimnazyum otworzyli w r. 1670. Po zniesieniu zakonu w r. 1773 Jezuici opolscy pozostali w mieście za pozwoleniem Fryderyka II i nauczali dalej, ale już nie jako korporacya. Dobra ich przeszły pod zarząd władzy świeckiej . —K a p 1 i c ę św. Sebasty ana. zbudowano w r. 1681. Prócz powyższych kościołów były w O-u: mały kościółek św. Krzyża przed bramą Odrzańską, kaplica św. Barbary przed bramą Bytomską i kaplica zamkowa na Ostrówku, które z biegiem czasu zniknęły.— Wielkie pożary często zamieniały miasto w gruzy, tak w latach 1501, 1514, 1615, 1618, 1622 i 1739. Mur miejski dawniejszy miał pięć wież nad pięciu bramami, wogóle było w mieście wież 14. Stare pieczęcie miejskie okazują połowę krzyża i połowę orła. — O., dziś stolica rejencyi i powiatu opolskiego, leży na prawym brzegu Odry, nad koleją żelazną górnośląską. Znajduje się tu urząd powiatowy, sąd okręgowy, dyrekcya poczty, urząd celny główny, kościół farny katolicki św. Krzyża, kościół katolicki P. Maryi, kaplice katolickie św. Seba-styana, św. Wojciecha i szpitalna św. Aleksego, kościół ewangelicki (niegdyś Minorytów), wielki szpital św. Wojciecha, wielki ratusz,

Por. Fr.

Idzikowski, „Ge-

ten“ (1688).

L. K

Red.

piękny gmach rejencyi, fabryki cygar i cementu, wielkie wapielnie, tartaki parowe, cegielnie i liczne browary. Znaczne są jarmarki na zboże i bydło. Załogą stoi batalion piechoty. W r. 1891 liczyło miasto 12 240 katolików, przeważnie Polaków, 6 015 protestantów i 920 żydów.

schichte der Stadt Oppeln.“ (Opole 1863); Fr. Lucae „Schlesiens curiose Denkwürdigkei-

I)r St. K.

Opole, herb polski ob. J e 1 e n.

Opolini tj. Op olani e, plemię słowiańskie, wymienione w spisie geografa bawarskiego a liczące 20 civitates. Niewątpliwie jest to plemię, którego obszar leżał na Śląsku i nosił później nazwę księstwa opolskiego (ob. Opole). Civitates, może żupy, ujawniły się w późniejszych dziejach księstwa, jako dzielnice raciborska, kozielska i in., na które to księstwo z biegiem czasu się rozpadło.

Opolski Antoni (druga połowa w. XVIII/ nauczyciel języka hebrajskiego w akademii Lu-brańskiego w Poznaniu. O życiu jego żadnych nie zebrano wiadomości. Znane są jego trzy książki: „Uwagi zbawienne nad stanem małżeńskim“ (Warszawa 1773); „Podział historyi świętej na cztery części, zawierające w sobie cztery rodzaje rządu ludu Bożego z przydaniem geografii w Piśmie św. wyrażonej“ (Lwów 1782, 2 części); „O zabobonach narodu żydowskiego“ (Warszawa 1785).

Opołczenije. Nazwę taką ma pospolite ruszenie w Rosyi. Wzywane ono bywa do służby czynnej w nadzwyczajnych wypadkach przez najwyższy manifest, a rozpuszczane ukazem do senatu rządzącego. Do O-a należą wszyscy poddani rosyjscy zdolni do noszenia broni w wieku od lat 21 do 43 roku życia. W manifeście wzywającym O. wymienia się ilość pieszych drużyn (po 4 kompanie), konnych secin i bateryj artyleryjskich, powoływanych pod broń z każdej guberni. Termin sformowania— 28 dni, wszelkie rozporządzenia, dotyczące kompletowania i urządzenia O-a, wychodzą od gubernialnych i powiatowych zarządów wojskowych. W celu ułatwienia formacyi O-a przy zarządach powiatowych naczelników wojennych utrzymywani są podoficerowie, po dwóch na kompanię pieszą, konną secinę i ba-teryę, którzy stanowią kadr, czyli jądro O-a. Naczelnicy gubernialnych O-ij, naczelnicy drużyn, secin i bateryj naznaczani bywają w czasie pokoju z liczby znajdujących się w danej gubernii dymisyouowauych oficerów; dowódzcy kompanij pieszych s ;eregują się z pośród mieszkańców gubernij, którzy przy odsługiwa-uiu obowiązkowych terminów w wojsku mieliby prawa do ulg 1-ej i 2-ej kategoryi; osoby te winny nadto przejść sześciotygodniowe ćwiczenia podczas znajdowania się wojsk w obozie. Oficerów rang młodszych rekrutuje się

z pośród mających świadectwa z ukończenia zakładów naukowych pierwszej kategoryi lub też takich drugiej, którzy pełnili służbę państwową lub z wyborów do ziemstw (Rozkazy do wojsk r. 1874 J\c 5, 1876 N> 351, 1883 Ns 174,    1888 N» 147 i 1890 N° 41).

O. dzieli się na 1-ej i 2-ej kategoryi. Podlega- wątpliwości czy wobec olbrzymich armij regularnych O. 2-ej kategoryi będzie kiedykolwiek czynne, co zaś do pierwszej, to bywa ona wzywaną co roku na trzy tygodnie ćwiczenia. Królestwo Polskie należy do tych części państwa, których O. nigdy nie bywa wzywane na ćwiczenia. Piechota i jazda O-a będą uzbrojone w karabiny systemu Berdana, artylerya otrzyma działa wycofane z użycia armii czynnej. Do O-a marynarzy mają być wezwani:

1) dymisyonowani z rezerwy floty, 2) szyprzy, szturmani, mechanicy, palacze i majtkowie floty handlowej, 3) robotnicy fabryk okrętowych i ich maszyn, cieśle okrętowi i kotlarze, 4) rybacy wybrzeża morskiego. Listę oficerów O-a morskiego prowadzi samo ministeryum marynarki. Należą doń oficerowie rezerwy marynarki dymisyonowani, jako też i oficerowie służby czynnej. O. ma już swoją bojową przeszłość. Po raz pierwszy było ono wezwane w r. 1812. Powołano wtedy pod broń tylko O. lądowe. Ogółem stanęło w szeregach do 300 tys. opołczeńców. Rozbito ich na 3 o-okręgi: 1-y (lir. Rostopczyn) bronił Moskwy, 2-gi (gen. Kutuzow) miał za zadanie obronę Petersburga, 3-ci (hr. Tołstoj) przeznaczono do rezerwy. Opołczeńcy dzielili się na pułki (drużyny) piesze i konne; pułki piesze dzieliły się na bataliony, konne na seciny. Bataliony i se-ciny dzieliły się na dziesiątki. O. każdej gu-bernii miało swego wodza, kontyngens, przywódz-ców pułków i oficerów rang młodszych; dopełniało się z pośród szlachty, wstępującej do szeregów dobrowolnie. Umundurowanie O-a składało się z szarej kurtki, spodni i sukiennej czapki, na której znajdował się krzyż, inicyały cesarza i napis „za wiarę i cesarza“ (tę samą formę zachowano dotąd). Uzbrojeni byli opoł-czońcy rozmaicie. Jedyną broń większości stanowiły widły. Część O-a wraz z regularną armią rosyjską przeszła granicę i wzięła udział w kampaniach r. 1813, 1814 i 1815. Niektóre z pułków walczyły pod Gdańskiem z wojskami ks. Aleksandra Wiirtembergskiego, inne znów u-czestniczyły w blokadzie Drezna i Hamburga. Dowodził niemi Tołstoj (armia Benigsena). W r. 1855 (podczas kampanii krymskiej) sformowano 236 drużyn, pułk strzelców, zwanych „cesarskiej rodziny“, i 9 batalionów fińskich — razem 240 tys. Podczas szturmu Sewastopola (8 września r. 1855) między obrońcami twierdzy znajdowały się 3 drużyny O-a gub. Kur-skiej. Ogółem zaś w skład załogi twierdzy w rozmaitym czasie wchodziło 45 drużyn, czyli razem 40 730 głów. Podczas kampanii krym-

Bałtyckiego.

skiej po raz pierwszy wezwane było O. marynarki. Powołano wtedy ochotników z guber-nij: Petersburskiej, Nowogrodzkiej, Twerskiej i Ołonieckiej. W ciągu J7 dni 1-y batalion O-a był już gotów. Przeznaczono go do do-kompletowania załóg łodzi kanonierskich w Kron-sztacie. Inne bataliony dokompletowały obsługę artyleryjską twierdzy i na statkach, przeważna zaś część była użyta do wzniesienia bateryj i szańców dla obrony brzegów morza

J. K ski.

Oponka, rtdzaj wodorostów, ob: Gloeca-p s a:

Opony mózgu i rdzenia (Integumenta s. tu-nicae cerebri et medullae spinalis). Układ nerwowy środkowy, czyli mózgo-rdzeniowy, t. j. mózg, móżdżek wraz z rdzeniem przedłużonym (ob. Mózgowie) i rdzeniem kręgowym (ob.), otoczony jest potrójnie o-słonami błoniastemi, własnemi, czyli t. zw. O-ami, dawniej u nas nazywanemi odziedzami lub odzieckami, które, licząc z zewnątrz do wewnątrz, idą po sobie w porządku następującym: O. twarda, O. p aj ę czy n o w a t a i O. miękka. — Są to jakby trzy worki zamknięte, wsunięte jeden w drugi, w czaszce mniej lub więcej kulisto zaokrąglone, w przewodzie zaś kręgowym wydłużone, obłe i stożkowato ku dołowi zakończone. — 1) O. twarda, nazywana też czasami tęgą lub grubą, albo mniej stosownie twardówką (Dura mater s. tunica v. meninx fibrosa), złożona jest z pęczków zbitych tkanki łącznej (ob.) ścię-gnistej, przeplatanych włóknami spręży stemi (ob.); na powierzchni wewnętrznej, t. j. od kości odwróconej, pokrywa ją śródbłonek płaski (ob.). Tętnice (arteriae meningeae, zwłaszcza średnia) tworzą w niej siatkę rozgałęzień gęstych, przechodzącą w dość obfitą sieć żylną. W zdwojeniach jej przebiegają zatoki żylne, o których niżej będzie jeszcze mowa; naczyń chłonnych właściwych nie posiada; gałązki nerwowe drobne są w niej dość liczne. O. twarda jest znacznie grubsza, twardsza i mniej sprężysta od dwu innych, tworzy worek zewsząd zamknięty, przylegający bardzo szczelnie do powierzc mi wewnętrznej czaszki, luźno zaś do ścian przewodu kręgowego. A. Część mózgowa O-y twardej (pars cephalica durae matris) zrasta się zupełnie z powierzchnią wewnętrzną kości czaszki, przylegając do nich najbardziej wzdłuż ich szwów (ob.), wyniosłości ich i dokoła obwodów dziur z niej na zewnątrz wiodących; wszystkie kości te w jamie czaszki nie posiadają okostnej (por. Kościo-rództwo), a miejsce jej zastępuje im właśnie O. twarda, której powierzchnia zewnętrzna, do kości przylegająca jest chropawa, kłaczko-wata, wewnętrzna zaś, odwrócona od nich, gładka i błyszcząca, pokryta nabłonkiem (ob.) płaskim. W wielu miejscach O. twarda rozdwaja się, tworząc przewody żylne, długie, krew żylną

zawierające i łączące się z żyłami, z w. zatokami żylnemi O-y twardej (Sinus durae matris). — O. twarda tworzy w czaszce dwa wyrostki (processus): podłużny i poprzeczny, oba płaskie i szerokie, przecinające się wzajemnie prostopadle wzdłuż linii wiodącej od tyłu ku przodowi; razem wzięte oba noszą nazwę wyrostka albo odrostu skrzyżowanego (pr. cruciatus durae matris), ale zwykle anatomowie wyrostek prostopadły dzielą na dwa zupełnie odrębne, leżące powyżej i poniżej poprzecznego, jak oto: a) część podłużna górna nosi nazwę sierpa mózgowego, albo wyrostka sierpowatego większego (falx cerebri s. proc. falciformis maior) i ciągnie się od potylicy wzdłuż linii środkowej sklepienia czaszki, do której przyrasta jej brzeg wypukły, a kończy się z przodu na wyrostku zwanym grzebykiem kogucim; brzeg dolny tej części O-y, wklęsły, zwiesza się ku dołowi, wchodząc pomiędzy obie półkule mózgu, ale nie dochodząc do ich spoidła wielkiego (por. Mózgowie). Wzdłuż o-bu brzegów swych wyrostek ten jest rozdwojony i wytwarza w ten sposób dwie zatoki żyl-ne podłużne, górną i dolną (sinus falciformis

s. longitudinalis superior et inferior). Sierp z tyłu jest znacznie szerszy i zwęża się ku przodowi; b) odnogi, prawa i lewa, wyrostka poprzecznego tworzą t. zw. namiot móżdżku (tentorium cerebelli); środek namiotu, t. j. linia podłużna, wzdłuż której zrasta się z podstawę sierpa mózgu, jest wzniesiony najwyżej, od linii tej, pod którą przebiega zatoka żyl-na prosta (sinus rectus), namiot spuszcza się nieco spadzisto ku obwodowi. Brzeg jego zewnętrzny, czyli tylno-boczny przyrasta z tyłu do powierzchni wewnętrznej kości potylicznej, z boków zaś do części skalistych kości skroniowych (ob. S kro ni o w a ko ść i por. Czaszka); dalej ciągnie się ku przodowi aż do wyrostków pochyłych (processus clinoidei) kości klinowej (ob.). Brzegi wewnętrzne, wklęsłe, krótsze od zewnętrznych, są swobodne, a pomiędzy niemi znajduje się odstęp zwany wycięciem albo wcięciem namiotu (incisura tentorii), podobny nieco do zakończenia górnego okna gotyckiego. Wzdłuż pizy-czepu brzegów tylnych namiotu przebiegają początki ^zatok żylnych poprzecznych (sinus trans-versi), a wzdłuż przyczepu do brzegu kości skalistej zatokaskalistagórna (sinuspetrosus superior).—Namiot odgradza od móżdżku, którego się dotyka powierzchnią swą, dolne zrazy tylne półkul mózgu; przez- wcięcie zaś jego przechodzi od mózgu do móżdżku t. zw. śród-mózgowie. — c) Sierp móżdżku, czyli wyrostek sierpowaty mniejszy (falx cerebelli s. minor s. processus falciformis minor), znacznie węższy i krótszy od sierpa większego, którego jest przedłużeniem ku dołowi, przyczepia się końcem swym górnym i szerszym do

Fig. S0. Opona twarda mózgu z sierpem .wielkim i z n a)m i o-tem móżdżku, V₂ wielkości właściwej (podług Quai n-H o f f m a n n a). Sklepienie czaszki jest nieomal w całości^usunięte, pozostawiony tylko środek jego, idący łukowato od tyłu ku przodowi: kośó potyliczna również prawie cała jest usunięta. - a, a, a Sierp mózgowy (Falx cerebri s. magna), przyczepiony z przodu do grzebyka koguciego (Crista gaili), u góry przebiega zatoka żylna podłużna górna (Sinus longitudinalis superior folds), wzdłuż brzegu spodniego dolna (S. I. inferior); z tyłu zrost sierpa z namiotem.— b b' Namiot móżdżku (Tentorium cerebelli), z przodu sięgający do boków siodła (Sella turcica); między 3 a 3’ przyrasta do krawędzi górnej kości skalistej (Pars petrosa ossis temporum), w kierunku zas 2- 3 zrasta się z sierpem mózgu.—Pomiędzy b a V znajduje się wcięcie namiotu (Incisura tentorii)—c wyrostek liczny kości skroniowej (Processus zygomaticus ossis temporum.) - d kość >]icna (os zygomaticum s, malare).—1, 1, 1) Zatoka ‘żylna podłużna górn a.—2 —2. takaż zatoka s dolna. - 3—3’ zatoka górna kości skalistej (Sinus. petrosus superior).—3—3 zatoka poprzeczna (S. transversus).—2—3. zatoka prosta (S. recti.r). —i. Żyła szyjna wewnętrzna (Vena iugularis interna).—5 żyła skroniowa powierzchowna (V. temporalis superficialis) i 6. średnia ( V. t. media).

\V

a'*

xr.

. . A. W    -*• «r;

V'\\j

l 'a \ U

j.;

■i

12.

OS

W:

linii środkowej powierzchni dolnej namiotu. Brzeg jego tylny, wypukły, przyrasta do kości potylicznej i zstępuje aż do obwodu jej dziury wielkiej (foramen occipitale magnum). Brzeg jego przedni, wklęsły i krótszy, dzielący się u dołu często na dwie marszczki podłużne, wsuwa się pomiędzy obie półkule móżdżku.—

d) Oprócz trzech już opisanych wyrostków O. twarda wytwarza jeszcze z przodu jamy czaszki naokoło t. zw. siodła tureckiego i nad nim,

t. zw. oponę siodła (tentorium s. diaphragma s. operculum sellae turcicae) zrastającą się z końcami przedniemi namiotu móżdżku. Jest to marszczka O-y twardej, stosunkowo dość szeroka, obejmująca wycięcie noszące nazwę zatoki kolistej Ridleya (sinus cir-cularis B.), a rozdwoiwszy się w tem miejscu, zawiera w sobie przysadkę mózgu (glandula pinealis s. hypophysis cerebri). Listek górny rozdwojenia tego jest przedziurawiony, a przez otwór w nim przechodzi t. zw. lejek mózgu (infundibulum), łączący guz szary (tuber einereuni) z przysadką (objaśnienie wyr. tych ob. p. w. Mózg).—B) O. twarda rdzenia kręgowego (pars spinalis durae matris), łącząca się bezpośrednio z mózgową, jest mniej gruba. Wyszedłszy z czaszki przez dziurę potyliczną wielką, do której brzegu jest przyczepiona, opuszcza się pod postacią cewy obłej ku dołowi i kończy się stożkowato, zwykle w drugim lub trzecim kręgu rzekomym kości krzyżowej (ob.). Nie przylega nigdzie do ściany przewodu kręgowego, który posiada okostną właściwą. Odstęp między ścianą tą a ce-wą O-y twardej wypełniają sploty żylne i tkamka tłuszczowa. Pod dziurą wielką spaja >

się z przodu z wiązadłem wewnętrznym głowy, od tyłu zaś z więzem zasłaniającym tylnym. W częściach kręgosłupa bardziej ruchomych, tj. szyjnej i łędźwnej, cewa O-y twardej jest obszerniejsza, luźniej rdzeń otaczająca; w części grzbietowej szczupleje i bliżej się do niego przysuwa; jest więc na obu końcach swych rozszerzona, a więcej w dolnym. Dla każdego nerwu wyrastającego ze rdzenia, który przez nią wychodzi na zewnątrz, O. twarda tworzy pochewkę, której jeden listek (zewnętrzny) przechodzi w okostną dziur międzykręgo-wych, drugi zaś (wewnętrzny) łączy się z otoczką nerwu (neurilemma). — Od powierzchni wewnętrznej O-y twardej po obu stronach, między każdą parą korzeni nerwowych, wyłania się wyrostek trójkątny, szeroki u podstawy, przylegającej do O-y miękkiej, końcem zaś ostrym do twardej. Zębów takich trójkątnych, stykających się między sobą podstawami, bywa 20 do 23 par, które wzięte razem noszą miano więzu zębatego (lig amentum den-ticulatum). Powierzchnia wewnętrzna O-y tej jest gładka i wilgotna; powierzchnię jej zewnętrzną przytwierdzają do ściany przewodu kręgowego wymienione już wyżej pochewki nerwów," albo raczej ich korzeni; w części dolnej istnieją nadto nitki włókniste, łączące ją z tą ścianą.—2) O. pajęczynowata, albo pajęczynówka, bardzo niewłaściwie nazywana też niekiedy pajęczą (tunica arachnoi-dea s. meninx serosa), jest błoną surowiczą (ob.) bardzo cienką, składa się z warstewki wiotko z sobą spojonych pęczków tkanki łącznej _*(ob.), na powierzchni zewnętrznej śródbłon-kiein (ob.) pokrytej. Wydłuż

Fig. 84.

Rdzeń kręgowy z oponami swe mi widziany z tyłu—Va wielkości właściwej (podług Sappe y ay.—

Rdzeń jest pocięty Da 3 części (A, B i C), z których następna jest bezpośrednio ciągiem dalszym poprzedzającej.

Opona twarda jego jest rozłupana wzdłuż od góry do dołu, a część jej wycięta, aby uwidocznić jej zawartość.

Po stronie lewej korzenie tylne nerwów rdzeniowych usunięto zupełnie, aby odkryć w całości wiąz zę baty {Ligamentum denticulatum), łączący o-ponę twardą z miękką, na rycinie rdzeń otaczającą. Po stronie prawej widać korzenie tylne nerwów, oraz ich przejścia przez oponę twardą. - W części A. liczby rzymskie górne I—VIII oznaczają początki ośmiu nerwów szyjnych {Nervi cervicales), dolne I,JII i III - nerwy grzbietowe {N. thoracici s. dorsales), pierwszy, drugi i trzeci. W części B.

IV — XII nerwy grzbietowe, czwarty do dwunastego; I pierwszy nerw łędz-wny. W części C. II—V nerwy lędź-wne {N-vi lumbales); drugi do piątego, nakoniec I — V, nerwy krzyżowe {N. sacrales). - 1) Dół równoległoboezny {Fossa rhomboidea), czyli dno komory mózgowej czwartej.—2) szypułki móżdżku górne {Pedunculi certbelli superio-res).—3) Ramiona mostu, czyli szypułki móżdżku środkowe {Brachia pontts s. ped. cer. medii).— 4) Szyp. móżdżku dolne {P. cer. inferiores).—5) Buławy pęczków szczupłych rdzenia przedłużonego {Clavae funicolorum gracilium medullae oblongatae).—6)Nerw języko-gardzie- . łowy {Nervus glosso-pharyngeus).—7) N błędny (N. vagus s. pneumogastricus) —8) N. dodatkowy {N. accessorius).— 9, 9,9, 9). Przyczepy więzu zębatego do opony twardej. 10, 10,10,10). Początki korzeni tylnych nerwów rdzeniowych—11, 11, 11, 11) Brózda rdzeniowa podłużna tylna {Fissura longitudinalis posterior).— 12,12, 12, 12).— Zwoje kręgowe {Ganglia intervertebralia s. spinalia).—13, 13) Korzenie nerwów przednie {Radices nervorum anteriores).—14) Podział nerwu grzbietowego na gałąź tylną i przednią. Stożek rdzenia {Gunus medullae spinalis). 16, 16) Nitka końcowa rdzenia {Filum terminale). —17, 17) Ogon koński {Cauda equina).

IV

3.

il

er.

HP

M -281.

te

9l

10

ni

13.

11

10.

%A

7( i

13;

^ Il HL.:

t Vllf

C?

171

il

il J*

[X

XII

il

V'fll

te

di W,

I K 1,1

111

i6 -LJm

(^71

E..VALLE

n.

wate łączą warstwę tę z O-ą miękką i wnikają wraz z nią w brózdy pomiędzy zakrętami mózgu {gyri cerebri). Janiki szczelinowate pomiędzy beleczkami temi wypełnione są płynem surowiczym, nazwanym mózgordzenio wym (liquor cerebrospinalis) a łączą się z c h ł o n i c[a-mi (ob.). Na O. pajęczynowatej w czaszce często spotykane bywają t. zw. kosmki czyli grudki Pacchioni ego {granulationes s. glandulae P.), będące wydłużeniami ziarnino-watemi tej błony; wgłębiają się w O-ę twardą, mianowicie w jej zatoki żylne. Płyn surowiczy przedostaje się za pośrednictwem szczelin drobnych z pokładu gębczastego pajęczy-nówki do światła żył. W pajęczy nówce otaczającej rdzeń dają się odróżnić dwa jej listki, pomiędzy któremi znajduje się nieco płynu mózgo-rdzeniowego; daleko więcej płynu tego widzimy w odstępie między pajęczynówką a O-ą miękką; odstęp ten dość obszerny, otaczający rdzeń cały i sięgający w dół tak daleko jak O. twarda, otrzymał miano jamy pod pajęczynówką {cavum subarachnoideale).—

3) O. miękka czyli n acz y n na albo naczynia s t a {pia mater s. meninx vasculosa s. tunica propria cerebri et medullae spinalis) składa się również z tkanki łącznej, ale pęczki tejże są ściślej z sobą złączone i przeplatane

Wielka tlącytL Powsz. Ilu*tr. Ser. 11. Tom V. Zesz. 3 fia.

włóknami sprężystemi. Jest to błona cienka

fi

Fig. 85. Przekrój p o przeeznyrdzenia kręgowego! opon jego—wielkość właściwa (podług Hirschfelda). 1) Opona twarda {Dura mater spinalis—2) przy legająca do^niej ^warstwa opony pajęczynowatej {Arachnoidea)—3) warstwa zewnętrz-tejże błony (dwu warstw tych nigdy tak wyraźnie, jak na rycinie powyższej odróżnić nie można, gdyż wewnętrzna składa się tylko z pokładu nabłonka, leżącego na oponie twardej).—4 i 7) Jaina pod pajęczynówką {Cavum subarachnoideale). —5) Rdzeń kręgowy {Medulla spinalis).— 6) Jama między listkami p a j ę c z y n ó w k i {Cavum inłerarachuoideale).— 8) przegub pajęczynówki.—9> Pochewka nerwowa od opony twardej.- 10) Korzeń nerwu tylny.—11) Korzeń nerwu przedni.—12) Ząbek więzu zębatego {Ligamentum denticulatum).

bogato w naczynia krwionośne wyposażona, bardzo ściśle otaczająca mózgowie i rdzeń krę-nowy, a wnikająca we wszystkie ich zagłębienia i jamy, więc też drze się łatwo, gdy ją chcieć oddzielić.—A. Część mózgowa O-y miękkiej {pia mater cephalica) jest daleko

rozciąglejsza od O-y pajęczynowatej, jak również od twardej, z powodu niezliczonych mar-szczek i przegubów swych, pokrywających powierzchnię zakrętów mózgowych nietylko z góry, ale tak samo w brózdach między niemi. Nadto wnika również do środka mózgu, do jam jego; przedłużenia te tworzą t. zw. odnogi naczynne śród mózgowi a, czyli tkań naczyniastą (tela chorioidea), jam bocznych mózgu, jako też i sploty naczynne (plexus chorioidei) jamy trzeciej, czyli środkowej, i jamy czwartej (por. Mozgo wi e). — B) Część rdzeniowa (pia mater medullae spinalis) jest nieco grubsza i mocniejsza od mózgowej, ale mniej bogata w naczynia krwionośne; przylega również bardzo szczelnie do rdzenia, w który z powierzchni jej wewnętrznej wrastają bardzo liczne naczyńka krwionośne, najliczniejsze wzdłuż brózdy bocznej tylnej (por. Rdzeń kręgowy). W szczelinę przednią i tylną rdzenia O. miękka wnika głęboko, wpuszczając w obie ich ścianki naczynia krwionośne. Na - korzeniach nerwów rdzeniowych, które otacza, zrasta się z otoczką nerwową. Wzdłuż brózdy tylnej rdzenia mnóstwo włókien nitkowatych łączy ją z O-ą pajęczy no watą, nadto do O-y twardej przytwierdza ją wiąz zębaty, już wyżej wspomniany. — Dla zrozumienia łatwiejszego tego, co właśnie opisano wyżej, porównać należy: Mózgowie i Rdzeń kręgowy.—Po szczegóły dokładniejsze odesłać musimy do podręczników anatomii i histologii, wymieniając tu tylko dwa dzieła polskie, mianowicie: L. Hirschfelda „Układ nerwowy i prżyrządy zmysłowe“ (Warszawa 1861; str. 2—41; ryciny objaśniające, nadzwyczaj piękne i pouczające, zawiera altlas anatomii nerwów tegoż autora, wydany w Paryżu w r. 1850) i „Podręcznik histologii ciała ludzkiego“ (Warszawa 1901; dzieło zbiorowe, wydane pod re-dakcyą H. Ho y er a [starszego]; str. 423).— Zwierzęta kręgowe ssące posiadają,zupełnie tak samo jak ludzie, trzy O-y mózgu i rdzenia.—O. twarda w czaszkach ich tworzy takie same wyrostki sierpowate oraz namiot i wyżej wspomniane zatoki żylne. Ponieważ jednak czaszka i mózgowie ssaków miewają i wielkość i postać odmienną u rodzajów różnych, więc też i O-y otaczające je podlegać muszą odmianom pewnym, pomimo to zasadniczo nie różnią się zgoła od ludzkich. To samo stosuje się do O-u rdzenia i tu różnice nie bywają nigdy zasadnicze.—Ptaki, u któryclj mózg przylega szczelnie do czaszki, posiadają również O-y trojakie, ale wyrostek sierpowaty większy jest u nich bardzo słabo rozwinięty i wąski, namiot zaś, oddzielający tyłomózgowie od płatów potylicznych przodomózgowia (por. Mózgowie), u niektórych kostnieje.—U gadów (Reptilia), posiadających tak samo jesz: cze wszystkie trzy O-y, stosunki są podobne jak u ptaków, chociaż mózgi gadów bywają

mniejsze, nie tak szczelnie jamę czaszki wypełniające, przez co zbliżają się znów do płazów.—Dotąd wymienione kręgowce należą do działu wielkiego owodniowców (Amniola), posiadających, jak widzieliśmy, po trzy O-y mniej lub więcej rozwinięte, pozostałe zaś zwierzęta kręgowe, należące do bezowodniow-ców (Anamnia) mają tylko po dwie, tj. brak im O-y pajęczynowatej. — O. twarda tworzy u nich okostną wnętrza czaszki i również przewodu kręgowego, który u owodniowców posiada okostną własną. O. miękka otula szczelnie mózg i rdzeń i, tak samo jak u tamtych, w jamach mózgowych wytwarza sploty i odnogi naczynne. Między obu błonami temi istnieje odstęp, czyli jama, niekiedy nawet bardzo obszerna, wypełniona tkanką bardzo luźną, siatkowatą, zawierającą limfę i tłuszcz; otacza ona u ryb i płazów ogoniastych (Uro-rodela) wszędzie O-ę miękką, u b e z o g o-n i a s t y c h (Anura) tylko w przedniej części czaszki. — O. twarda, rozdzielając się tu i owdzie na dwa listki, wytwarza w sobie u zwierząt wymienionych jamy większe i mniejsze {cava int er dur alia), napotykane w cz iszce zwłaszcza u płazów ogoniastych, zarówno zaś w czaszce jaki w przewodzie kręgowym—u bez-ogoniastych.—Nie mogąc o rzeczach tych rozpisać się szerzej, odsyłamy do podręczników anatomii porównawczej, szczególnie do dzieł na stępujących: Cuvier „Leçons d’anatomie comparée“ (Paryż 1805); R. Wieder s he im „Grundriss der vergleichenden Anatomie der Wirbelthiere“ (Jena 1898, wyd. 4-e) i J. Nussbaum „Anatomia porównawcza zwierząt kręgowych“ (Warszawa 1903).— Choroby opon móz-gordzeniowych. Błony te podlegają cierpieniom różnym, bądź samoistnym, pierwotnym, bądź też następczym, zwłaszcza związanym z chorobami mózgu i rdzenia, o tych mowa będzie p. w. Mózgowie i Rdzeń k r ę g o wy (ob.), tu zas zajmiemy się tylko przypadłościami wyłącznie lub przeważnie samym tylko O-oin wła-ściwemi.—Najważniejsze są cierpienia zapalne, różne, które wszystkie zaliczyć wypada do chorób ciężkich, bardzo często kończących się śmiercią.—1) A. Zapalenie O-y twardej mózgu (Pachymeningitis cerebralis) może być ostre (P. e. acuta) albo przewlekłe (P. c. chronica). Pierwsze z nich bywa często następstwem uszkodzeń, czyli urazów, albo też spraw chorobnych kości czaszki, ale zdarza się również samodzielnie, a wtedy zazwyczaj przechodzi w stan przewlekły, znamienny skłonnością wielką do krwawienia, czyli do tworzenia wybroczyn (ob.), dla tego nosi też nazwę zapalenia wybroczynowego (P. c. chronica haemorrhagica). Spotykamy je przeważnie tylko u ludzi starszych, a zdaje się, że powodem jego zwykłym, jeżęli nie jedynym, bywa napływ krwi {congestio) do głowy, powtarzający się często; siedzibą zaś najczęstszą zapalenia tego bywa powierzchnia górna (wypukła) O-y twardej. Objawy wyraźne chorobie tej nie towarzyszą, pomimo że bywają nieraz bardzo dokuczliwe, a nawet nieraz groźne, gdyż są to wszystko objawy takie, jakie znamionują cierpienia O-n wogóle, lub nawet i mózgu samego, więc: ból głowy, czasami nadzwyczaj silny, wymioty, podniesienie ciepłoty, zawrót, szum w uszach, drgawki, utrata przytomności, bredzenie, upadek sił i porażenie. Bardzo często zapalenie ostre jest następstwem próchnienia wyrostka skalistego kości skroniowej (ob.), towarzyszącego nieraz zapaleniom śródusza (ob. Ucho).

Ten rodzaj zapalenia bywa wielce niebezpieczny i bardzo często kończy się śmiercią; pomyślniej przebiegają zapalenia ostre, powstałe po uszkodzeniach urazowych czaszki, zwłaszcza od samego początku leczone odpowiednio; te bowiem mogą skończyć się wyleczeniem zupeł-nem. Powikłaniem bardzo groźnem zapalenia ostrego są zakrzepy (ob.) w zatokach żylnych powstające; pociągają one za sobą następstwa najsmutniejsze. Nadto kojarzy się nieraz z zapaleniem tern również zapalenie O-y miękkiej (ob. niżej) i mózgu samego, co stan czyni jeszcze groźniejszym. — Niebezpieczeństwem naj-większem, zagrażającem w przebiegu zapalenia przewlekłego, są wybroczyny krwi z pokładu tkanki cienkiej, w naczynia krwionośne bardzo zasobnej, wytwarzającej się podczas trwania choroby na powierzchni wewnętrznej O-y twardej. Wylewy te krwiste, jeżeli się znajdują pomiędzy pokładem nowo powstałym a O-ą twardą (Apoplexia intermeningca), wytwarzają nieraz guzy, czyli kr w i a ki (ob.), czasem dość rozległe, rosnące wskutek wybroczyn kolejno po sobie następujących, a wywierające ucisk na mózg, przez co wywołują z początku ból głowy nieznośny, z czasem jednak i zaburzenia cięższe: upadek umysłowości, porażenie i obłąkanie. Wylewy krwi nagłe i bardzo obfite mogą stać się powodem śmierci piorunującej. Rozpoznanie pewne tego rodzaju zapaleń za życia udaje się rzadko, a leczenie wobec tego jest nieomal bezsilne, ponieważ ograniczać się musi do zapobiegania wszystkiemu, co sprowadzićby mogło uderzenia krwi do głowy.—Innego zupełnie rodzaju jest zapalenie przewlekłe O-y twardej na tle przymiotu (P. gummosa s. syphilitica), zasadzające się na powstawaniu guzików i guzów, mogących czasem dosięgnąć wielkości jaja gołębiego, odgraniczonych zawsze wyraźnie od otoczenia, a skłonnych do rozpadu serowatego (ob. Rozpad'. Guzy te noszą nazwę p r z y m i o t n i a-k ó w; siedliskiem ich najzwyklejszem bywa powierzchnia wypukła O-y twardej mózgu, ale nie są też nazbyt rzadkie w okolicy wyrostków skalistych Ikości skroniowej i siodła tureckiego kości klinowej. Rozpoznanie ich pewne bywa nieraz bardzo trudne, ponieważ nie posiadają one objawów znamiennych, lecz wspólne tylko z innemi chorobami O-n; leczenie też nie przeciwko nim samym zwrócone być powinno, lecz przeciwko ich przyczynie, t. j. przymiotowi (ob.). — B. Zapalenie ostre O-y twardej rdzenia (Pachymeningitis spinalis) jako choroba zupełnie samoistna nigdy nie zdarza się prawdopodobnie, zazwyczaj wszakże towarzyszyć zwykło urazom lub sprawom zapalnym kręgów. Tak samo zapalenie ostre O-y pajęczyno w atej dotąd spostrzegano tylko jako powikłanie zapaleń dwu O-n innych; jednakże zdarza się zapalenie jej przewlekłe (Arachnitis chronica), samoistne, którego następstwem bywnją zgrubienia pajęczynów-ki, a nawet skostnienia tu i owdzie w niej rozsiane, występujące pod postacią cienkich blaszek kostnych. Przyczyn cierpienia samego dotąd nie znamy.—Zapalenie O-y twardej rdzenia nigdy'nie rozszerza się na nią całą, albo na część jej przeważną, lecz bywa zawsze o-graniczone i stale pociąga za sobą zgrubienie błony w miejscach dotkniętych, oraz zrost jej z kością kręgu. Czasem ropa, powstała między nią a kością, przedziurawiwszy błonę, dostaje się do środka cewy rdzeniowej, a wtedy wywiązuje się zapalenie ostre O-y miękkiej, o którem niżej.—Zapalenie O-y twardej, o ile nie sprawi przedziurawienia błony przez ropę i nie wywoła przez to zapalenia O-y miękkiej, przebiegać zwykło bez objawów znamiennych i wyraźnych tak, że nigdy nie można zupełnie być pewnym, czy dolegliwości spostrzegane są następstwem zapalenia tego, czy też zapisać je należy na karb cierpienia pierwotnego kręgów. Jeszcze mniej wyraźne i pewne bywają objawy zapalenia pajęczynówki. — Przekrwienie (liyperaemia) O-y twardej rdzenia rzadkie nie jest, a wywołać może objawy różne, podobne do występujących podczas cierpień zapalnych błony tej, więc opis ich byłby zbyteczny, tembardziej, że na znaczenie ich uwagi wielkiej zwracać nie potrze

ba. Przekrwienie powstaje często z powodów niedających się określić i często też znika bez leczenia wszelkiego. Znaczenie poważniejsze posiadają wybroczyny krwi do jamy między O-ami (Apoplexia spinalis), powstające nieomal zawsze wskutek urazów kręgosłupa. Wybroczyny te bywają zwykle dość obfite, spływają ku dołowi przewodu kręgowego i wypełniają jamę pod pajęczynówką. Jeżeli są znaczne, towarzyszy im porażenie z objawami podrażnienia w obrębie podległym nerwom rdzeniowym, w połączeniu z bólem grzbietu, nieraz też kurczów poniżej miejsca uciśnięte-go przez wybroczynę; gdy zaś są bardzo wielkie i silniej naciskają na rdzeń, nikną zupełnie i czucie i ruch w częściach ciała zależnych od nerwów rdzenia: jeżeli więc z powodu tego wystąpi porażenie mięśni oddechowych, następstwem nieuniknionem bywa uduszenie

się chorego. Ale nawet gdyby to nie nastąpiło, rokowanie pomyślne w razach tych być nie może nigdy, gdy tylko chodzi o wylew krwi większy. Leczenie bywa bezsilne, ponieważ nie posiadamy sposobów na usunięcie wybroczyn takich.—O puchlinie O-n rdzeniowych mowa będzie gdzieindziej (ob. Puchlina opon rdzeniowych i Rozszczepienie kręgosłupa).—2) Zapalenia O-n miękkich, przez ogół nielekarski pospolicie darzone mianem zapalenia mózgu, tak samo bywają ostre i przewlekłe, jedno z nich nawet występuje jako choroba nagminna.—A) a) Zapalenie ostre (Meningitis acuta proprie sic dicta s. simplex), któremu towarzyszyć zwykło ropienie, rozwija się głównie na wypukłości mózgu, rzadziej na jego podstawie, zwykle bywa obustronne, ale może być i jednostronne, co wszakże należy do rzadkości wyjątkowych.

dzo, a tętno wolnieje. Pomału porażenie ogólne występuje coraz wyraźniej i po kilku dniach, rzadziej dopiero w drugim lub trzecim tygodniu, choroba kończy się śmiercią. Wyzdrowienia zupełne do wyjątków należą, ale zdarzają się* czasem, pomimo że wielu klinicystów przeczy temu, utrzymując, iż wyzdrowienia te zapisywać należy na karb pomyłki w rozpoznaniu choroby, której objawy są rzeczywiście bardzo podobne do spostrzeganych w przebiegu ostrego przekrwienia mózgu (por Mózgowie, choroby jego).— b) Czasami zapalenie ostre, nie zabijając szybko, przechodzi w przewlekłe (Leptomeningitis chronica fibrosa), które częściej powstaje samoistnie, zwłaszcza u pijaków nałogowych, ale także u ludzi innych, z powodów niewiadomych. Chorzy, cierpieniem tern dotknięci, doznają bólu głowy ciągłego, a umysł ich pomału traci zawsze na sprawności i tępieje z czasem coraz bardziej. Rodzaj ten zapalenia przechodzi nieraz z O-y miękkiej na korę mózgową i staje się powodem chorób umysłowych różnych. O wyleczeniu mowy być nie może.—c) Częste u dzieci, bardzo zaś rzadkie u dorosłych, jest zapalenie gruźlicze O-y miękkiej, nazywane też Wodogłowiem ostrem (Meningitis tuberculosa s. basilaris s. Hydrocephalus acutus). Choroba ta kojarzyć się zwykła z wystąpieniem ostrem gruzełków gruźliczych i w innych narządach ciała; lecz objawy wywoływane tam przez nie nikną wobec powstających z powodu zajęcia O-y miękkiej. Jest to choroba straszna, bezwarunkowo śmiertelna, zabierająca corocznie mnóstwo dzieci pomiędzy rokiem 2 a 7 życia, starsze napada wyjątkowo tylko, a jest i dla nich zabójcza. Siedliskiem jej przeważnie bywa część O-y miękkiej, pokrywająca podstawę mózgu: tam właśnie najobficiej rozwija się gruźlica prosówkowa (Tuberculosis miliaris), wytwarzają się gruzełki bardzo drobne, ale też bardzo liczne. Ponieważ w chorobie tej jamy mózgu przepełniają się cieczą wodnistą, więc też nadano jej miano drugie, wodogłowia ostrego, chociaż jest ona zupełnie różna od wodogłowia właściwego (ob. ten w.). — Przebieg zapalenia gruźliczego O-y miękkiej bywa albo ostry {acutus), albo ostrawy (subacutus), tj. przebiega bardzo szybko, lub nieco wolniej, zejście wszakże w obu razach bywa jednakie. Wybuch choroby samej poprzedzać zwykły zwiastuny różne, bardzo znamienne, po których nie trudno odgadnąć,⁴ jakie niebezpieczeństwo zagraża życiu dzieciny. Świadomość ta jednakże, niestety, na nic przydać się nie może, ponieważ nie posiadamy sposobu mogącego zapobiedz rozwL nięciu się choroby.—Dzieci zwykle wątłe,S ale pozornie zdrowe zupełnie i najczęściej umysłowo bardzo rozwinięte, naraz zaczynają się zmieniać w zachowaniu swem, smutnieją, prze-

Ludzi poprzednio zdrowych zupełnie choroba ta napada tylko wyjątkowo; ofiarami jej zazwyczaj bywają osoby już osłabione przez choroby inne, ciężkie, jak np. błonica, dur, płonica i choroba Brighta (ob. te wyr.). Jako powód najbliższy podawane bywają zwykle: zaziębienie, zwłaszcza połączone z przemoczeniem ciała, rażenie słoneczne, nadużywanie napojów wyskokowych, szczególnie wódki i in.

Nieraz także zapalenie to powstaje wskutek uszkodzeń czaszki, wywołane być może różą (ob.) na głowie, albo też przechodzi na O-ę miękką z twardej. Zapaleniu ostremu towarzyszy zawsze gorączka bardzo silna, którą często poprzedza dreszcz wstrząsający. Tętno na początku choroby bywa znacznie przyspieszone (120—140 uderzeń na minutę), w przebiegu dalszym choroby, pomimo nie zmniejszającej się gorączki, wolnieje znacznie (60 —80' na minutę). Chorzy, doznając bólu głowy nadzwyczaj silnego, na początku choroby bywają podnieceni, bardzo niespokojni, cierpią przytem na bezsenność; przytomność tymczasem jest jeszcze jako tako niezamącona. Światło razi ich bardzo, źrenice miewają niezmiernie zwężone, w oczach migają się im iskry; dotknięcie każde, chociażby najlżejsze, sprawia im przykrość, tak samo rażą- ich wszelkie szmery i głosy; w uszach im szumi bez ustanku; zgrzytają zębami; często ukazują się u nich drgania mięśni przelotne, ale powtarzające się, u dzieci nawet drgawki na całem ciele. Bardzo często do objawów tych przyłączają się wymioty, powtarzające się w pewnych odstępach czasu. Stan ten podrażniony trwa niedługo; niebawem chorzy tracą zupełnie przytomność, opanowuje ich śpiączka (ob.), leżą obojętni na wszelkie podniety zewnętrzne, ani światło, ani hałas nawet nie razi ich już wcale; tracą możność poruszania członkami; mięśnie ich niektóre drgają, inne zaś są twarde, skurczone, jak w tężcu (ob.). W okresie tym źrenice, przedtem zwężone, rozszerzają się bar- stają się bawić wesoło, kryją się chętnie po

kątach, siedząc podpierają główki rękoma i ale zgrzytanie zębami i wydawanie krzyków spoglądając nieraz bezmyślnie przed siebie, są trwożliwych trwa dalej. Spostrzega się wtedy zaspane, miewają sny bardzo częste, bardzo przykurczenia jednych członków, gdy tymcza-żywe, a sypiają niespokojnie: czasem, ale by- sem drugie są wiotkie, a podniesione do góry najmniej nie zawsze, już wtedy uskarżają się i puszczone opadają jak martwe. Źrenice, dotąd zwężone, rozszerzają się niepomiernie, często nierównocześnie, lecz jedna po drugiej; objawowi temu towarzyszyć zwykł zez (ob.). Tętno wolniej e nadzwyczaj (60 lub mniej razy na minutę); zaburzenia oddechowe stają się bardzo znamiennemi, po kilkunastu wdechach nadzwyczaj powierzchowych i wydechach za-ledwo dostrzedz się dających, następuje wdech głęboki i wydech łączący się z westchnieniem, potem wraca oddech powierzchowny i t. d. — Utrata przytomności, śpiączka, z początku przerywana jeszcze chwilami jasnemi (lucida inter-valla) staje się zupełną. Oczy bywają wtedy albo szeroko rozwarte, bezmyślnie wlepione w próżnię, albo też powieki górne są na poły spuszczone, a gałki oczne obrócone ku górze tak, że źrenica do połowy jest przykryta. Wygląd twarzy dziecka bywa przytem nieraz rumiany, kwitnący, na pierwszy więc rzut oka nieraz trudno uwierzyć w grożące mu niebezpieczeństwo. Stan taki trwa tydzień, lub czasem i dłużej, a spokój jego przerywany bywa powtarzającemi się napadami kurczów, bądź ogólnych, bądź tylko na jednej połowię ciała występujących. Zgięcie głowy ku tyłowi i sztywność karku zwykle ani na chwilę nie ustępują. Czasem w okresie tym zdarzają się polepszenia pozorne, niestety, jednak bardzo szybko przemijające, łudzące tylko okrutnie nadzieją zwodniczą rodziców dziecka nieszczęsnego. Na dobę, lub na pół doby przed śmiercią, tętno zaczyna znów bić pospieszniej, całe ciało pokrywa pot obfity, brzuch, dotąd wciąż zapadły, wzdyma się znacznie, kał i mocz odchodzą mimowolnie, porażenie ogólne rozwija się szybko, sztywność karku ustępuje, w piersiach zaczyna się rzężenie przedśmiertne i wszystko się kończy na zawsze.—Wobec niemożliwości stanowczej wyleczenia choroby, działalność lekarza ograniczać się musi w początku choroby do sprawiania ulgi w cierpieniu, zwłaszcza do usunięcia strasznego bólu głowy, na który się wtedy biedne maleństwa wciąż uskarżają; później jednak, skoro dziecko straci już przytomność, najlepiej jest zaniechać zabiegów leczniczych wszelkich, ponieważ do celu nie wiodą, niepokojąc tylko maleństwo, którego w żaden sposób ocalić nie można. — Skłonność największą do choroby tej miewają dzieci rodziców dotkniętych gruźlicą, lub inne wogóle i wcześniej —obraz ten zmienia się nagle; zja- .słabowite, albo źle odżywiane; w żadnym razie wia się napad kurczów (conmlsiones), po któ-    jednak zapalenie to bez zakażenia się    zaraz-

na ból głowy. Stan taki trwać może kilka tygodni, a ponieważ wtedy i trawienie odbywa się zazwyczaj nieprawidłowo, a nadto ciepłota ciała — co pospolicie przebiega niepostrzeżenie— bywa wciąż nieco podniesioną, więc też dzieci takie zaczynają chudnąć. Jeśli w stanie tym zdarzają się wymioty, ponawiające się kilkakrotnie, pomimo że wyłączyć można, jako ich powód, przejedzenie się dziecka, gdy nadto brzuszek mu zapadnie, a stolec jest zatrzymany, to stan taki nie pozostawia już wątpliwości żadnej, chociaż rodzice dziecka jeszcze wtedy nie zwykli obawiać się o nie. Po zwiastunach tych, nic dobrego niewróżących, następuje dopiero wybuch choroby samej, budzący obawy poważne w otoczeniu dziecka. Skargi na ból głowy są teraz nieustanne, światło zaczyna razić dzieci coraz bardziej, ogarnia je podniecenie i niepokój, stają się nadzwyczaj wrażliwemi na dotknięcie każde, sprawiające im przykrość, również szmer każdy, nawet odezwanie się pieszczotliwe matki jest dla nich wstrętne: pragną ciemności i ciszy. We śnie zgrzytają zębami i, nie budząc się, w ciągu nocy raz lub kilka razy, wydają z piersi krzyk nadzwyczaj przeraźliwy, nazywany przez lekarzów francuskich cri hydrocéphalique, dla choroby tej bardzo znamienny. Często już wtedy zauważyć można, iż podczas snu członki dzieci drgają, albo drgnienia ogólne podrzucają ich ciałem; nieraz też budzą się nagle i wystraszone zrywają się z posłania. Jest to wynikiem snów przerażających; nie rzadko też i na jawie dzieci chore doznają przywidzeń budzących w nich trwogę. Rozdrażnienie ich wzrasta coraz bardziej, gdy mówią, jeden i tenjsam wyraz, lub zdanie to samo, powtarzają po kilka, albo po kilkanaście razy; niecierpliwią się i miejsca sobie znaleźć nie mogą. W okresie tym źrenice bywają zwężone, tętno przyspieszone, ciepłota ciała podniecona, a wymioty zdarzają się często. — Jeżeli po zwiastunach powyżej wymienionych do objawów choroby przyłączy się sztywność karku z przegięciem głowy ku tyłowi i z nabrzęknieniem gruczołów chłonnych po bokach szyi, to promyk ostatni nadziei, gdyby istniał jeszcze, zgasnąć musi — dziecko już jest stracone, żadna siła ludzka ocalić go nie może. — Po dniach kilku — czasem nawet

rym wymioty już są rzadsze, albo ustają zu-    kiem gruźlicznym powstać nie może. —    U do

pełnię, dzieci przestają skarżyć się na ból gło- rosłych zapalenie gruźlicze O-y miękkiej mózgu, wy, ale pomimo to obejmują i uciskają ją rącz- spotykano dotąd tylko wtedy, jeżeli przedtem bykami, czyniąc to dość często; wrażliwość, czuła    li dotknięci gruźlicą płuc rozwiniętą.    Brak

na światło i szmery, maleje i w końcu znika,    u nich zwiastunów choroby, zwykłych u dziec ,

su

przebieg zaś bywa zupełnie podobny, jak również i zejście, chociaż niekiedy zdarzają, się wyzdrowienia wyjątkowe, oczywiście nie na wiele przydające się chorym, zagrożonym i tak już gruźlicą płuc, która prędzej czy później kres życia ich kładzie. — B) Zapalenia O-y miękkiej rdzenia, wogóle rzadkie, bywają najczęściej pochodzenia urazowego, albo też przechodzą na nią z O-y twardej; o przyczynach innych, niewątpliwych, dotąd nic pewnego nie wiemy, a) Zapalenie ostre (Meningitis spinalis acuta) wywołuje zawsze silne bardzo podrażnienie w dziedzinie nerwów rdzeniowych, po którem występują zwykle objawy porażenia. Wybuch choroby poprzedza czasem dreszcz wstrząsający; podniesienie ciepłoty towarzyszy jej zawsze. Chorzy uskarżają się na ból nieznośny w grzbiecie, zwiększający się przy każdem poruszeniu ciała, a wrastający nadzwyczaj dotkliwie, jeżeli nacisnąć nieco na wyrostki kręgowe tylne. Zwykle zjawia się też później nłeco ból dokuczliwy w nogach i w ręku. Również stale występują kurcze ciągłe mięśni tułowia i członków, oraz przykurczenia {contracturae) w stawach; powstaje więc obraz objawów bardzo przypominający tężec (ob.). Stan ten przerywają chwilowo drgawki.—Jeżeli kurcz ciągły schwyci mięśnie do oddychania konieczne, to śmierć wskutek uduszenia następuje niechybnie bardzo prędko; jeżeli wszakże mięśnie te pozostaną wolne, poprawa stanu ogólnego jest możliwa; o wyzdrowieniu zupełnem trudno jednak marzyć, ponieważ zwykle rozwija się porażenie poprzeczne (paraplegia), albo też gorączka podnosi się stopniowo coraz wyżej i chory umiera wskutek porażenia mlecza przedłużonego (ob. Mózgowie), b) Zapalenie przewlekłe O-y {Meningitis spinalis chronica), przebiegające zupełnie tak samo, jak puchlina nabyta rdzenia {Hydrorrhachis acąuisita), zaczyna się najczęściej od bólu nieznacznego w grzbiecie, ale silnego w członkach, branego bardzo często za cierpienie ru-matyczne, czyli gośćcowe; ale niezadługo zaczynają się zjawiać porażenia, naprzód na nogach, potem podlega im zwykły pęcherz moczowy i odbytnica (ob. te wyrazy), nakoniec i ręce. Zazwyczaj porażenia te z początku bywają niezupełne i pomału dopiero pogarszają się coraz bardziej. Równocześnie z okazywaniem się porażeń" zaczynają się też skargi chorych na mrowienie {formicatio) i stępienie dotyku {hypopselaphesia) w nogach, poczem występuje najczęściej brak czucia {anaesthesia), zwykle niezupełny. Niekiedy choroba rozwija się w dni kilka; w razie tym porażenie, doszedłszy od razu do pewnego stopnia, nie powiększa się już dalej, a nawet może ustąpić zupełnie. W razach innych porażenie rozwija się bardzo powolnie, ale stale, a wtedy rzadziej spodziewać się można polepszenia, które je-

dnakże i wtenczas bywa jeszcze możliwe. Większość chorych dotkniętych cierpieniem tem, prędzej czy później, kończy na porażenie mlecza przedłużonego, albo umiera wskutek odleżyn (ob.) lub nieżytu pęcherza moczowego. — Obie postaci zapalenia powyższego mogą czasem zakończyć się wyzdrowieniem, lub też leczeniu wcześnie zaczętemu udaje się przynajmniej osiągnąć polepszenie znaczne: dlatego też zawsze zawczasu należy powierzyć się opiece lekarskiej.—c) Zapalania przewlekłe na tle przymiotu (syphilis) zdarzają się również i na O-ie miękkiej rdzenia, powstają wtedy na niej przymiotniaki szarawo -czerwone, galaretowate, przechodzące nieraz i na rdzeń. Objawy cierpienia tego nie posiadają znamion wyodrębniających, a przebieg choroby zupełnie podobny bywa, jak w innych zapaleniach błony tej, rozpoznanie więc opierać się musi na wywiadach o dawniejszym stanie zdrowia chorego.—Leczenie głównie skierowane być musi przeciwko przymioto w i (ob.), jako przyczynie jedynej przypadłości tej.—3) W rzędzie chorób zajmujących nas tu, miejsce odrębne należy się zapaleniu nagminnemu O-n mózgordzeni owych (Meningitis cerebrospinalis epidemica), nazywanemu u nas przez ogół nielekarski drętwą, drętw i cą, kręczem lub tężce m karku (wszystko to nazwy starające się naśladować niemieckie, także nielekarskie: Genickkrampf i Nackenstarre).—Jest to choroba nowa, która, o ile wiadomo na pewno, wystąpiła po raz pierwszy nagminnie w Genewie i okolicy miasta tego w r. 1805, a panowała tam od stycznia do maja, zabierając 33 osoby, wyłącznie prawie dzieci i młodzieńców; wtedy ją też po raz pierwszy opisano. Wprawdzie już Areteusz (wiek II po Chr.) i Paweł z Eginy (wiek VII po Chr.) wspominają o chorobie podobnej, która może i była rzeczywiście zapaleniem na-gminnem O-n mózgordzeniowych, ale dowieść tego nie sposób, ponieważ oba opisy te nie są do tyła dokładne, aby do wątpliwości nie zostawiały pola. Natomiast jest rzeczą zupełnie pewną, że, oprócz tych dwuch wzmianek wątpliwych, do r. 1805 nigdzie nie napotykamy opi-choroby tej, chociaż nngła już istnieć i przedtem, a jest to tem prawdopodobniejsze, ponieważ może tylko na nią nie zwrócono u-wagi dlatego, że wogóle objawy jej nie wiele się różnią od objawów zwykłych towarzyszyć zapaleniom ostrym O-y miękkiej mózgu, jedynym jej znaczeniem rzeczywiście wyodrębnia-jącem jest jej występowanie nagminne, objawy zaś inne raczej ilościowo niż jakościowo różnią się od towarzyszących innego rodzaju zapaleniom O-n, zwłaszcza gruźliczemu, — Po wybuchu genewskim, który był pierwszym i dotąd ostatnim w granicach Szwajcaryi, o chorobie tej nie słyszano znów nic do roku 1814, w którym zjawiła się wśród załóg Gre-

ani zaś

nobli i Paryża; w roku następnym wybuchła również w koszarach w Metzu i w okolicy Genui, gdzie głównie dzieci na nią zapadały, we Francyi zaś szerzyła się była wyłącznie w wojsku, zabierając nieomal tylko żołnierzy najmłodszych, nowozaciężnych. W r. 1822 w Vesoul [dep. Haute-Saône], poraź pierwszy we Francyi, zaczęły zapadać na nią osoby niewojskowe. Podczas zimy ostrej r. 1822—23 choroba wkroczyła także do Niemiec, szerząc się w Dorsten nad rzeką Lippe (Westfalia).

W r. 1830 — 31, również podczas zimy, nawiedziła Sunderland w Anglii północnej, gdzie głównie napadała dzieci do lat 15. Z wymienionych dotąd wybuchów żaden nie doszedł rozmiarów znacznych, wszystkie były też u-miejscowioue i nie rozeszły się po dalekich obszarach kraju. Zasłabnięć było stosunkowo niewiele, ale odsetek śmiertelności między chorymi bywał zawsze bardzo wielki, więcej niż połowa przypadków kończyła się śmiercią. —

Panowanie rzeczywiście nagminne choroby, po znacznych obszarach kraju rozlane, zaczęło się dopiero we Francyi południowo-zachodniej w r.

1837. Ogniskami pierwotnemi wybuchu jej były: miasto Bayonne i cały departament Landes; wkrótce potem chorować zaczęły załogi w Bordeaux i La Rochelle. Nieomal równocześnie nastąpił też wybuch choroby w Foix i w Narbonnie i tym razem znów głównie zapadali wojskowi młodzi, poumieszczani w koszarach przepełnionych i wcale niehygienicznie urządzonych. W latach następnych choroba panowała w okolicach Tuluzy, wśród załóg Tu-lonu, Nîmes i Awinionu, gdzie i ludność cywilna również zapadała na nią. Złośliwością szczególną odznaczyła się epidemia w Marsylii i w Aigues Mortes gdzie panowała w zimie r. 1841 — 42; na 160 zachorowań wypadło wtedy 120 przypadków śmierci. Na początku r.

1842 zachorowało też kilkanaście osób w Lyonie, ale choroba wnet tam ustała.—We Francyi zachodniej po raz pierwszy zauważono zasłabnięcia w r. 1838, naprzód w Rochefort (dep.

Charente infer.) w pułku piechoty, który niedawno tam był przybył z departamentu Landes, gdzie od roku poprzedniego choroba już się szerzyła. W roku 1840 od choroby ucierpiały załogi w Wersalu i w Saint-Cloud, a w Wersalu i podczas dwu lat następnych zdarzały się wciąż zasłabnięcia, chociaż nie nazbyt częste.

W r. 1842 wiele osób zachorowało także w Paryżu. Równocześnie z pierwszym wybuchem wersalskim, choroba zaczęła się też szerzyć na wschodzie i na zachodzie Francyi północnej-, w latach zaś następnych posunęła się na południe ku rzece Loarze. W zimie r. 1841 — 42 nawiedzone były miasta: Brest, Caen, Cherbourg, również zimową porą r. 1839—40 cho-oba panowała powtórnie w Metzu. We wszyst-ich miastach wymienionych zdarzały się za-łabnięcia znów nieomal wyłącznie wśród wojska; osób cywilnych zapadło niewiele. W roku 1840 — 41 wybuch bardzo silny nastąpił w Strasburgu, poczem w całej Alzacyi zachorowało osób bardzo wiele, umarło zaś niemało. Od r. 1842 do 1845 wydarzały się już tylko tu i owdzie zapj dnięcia odosobnione wśród wojska w załogach po całej Francyi rozrzuconych. Między r. 1845 a 1848 choroba szerzyła się dalej, głównie znów wśród wojska. W r. 1849—50 zapadało na nią wojsko francuskie wysiane do Włoch (Romagna), zdarzały się wtedy również zasłabnięcia pośród załogi paryskiej. W r. 1851 choroba wzmogła się nieco w Paryżu, a zjawiła się również w Tu-lonie; potem czas dłuższy nie słyszano nic o niej we Francyi, pomimo że zasłabnięcia odosobnione zdarzały się tu i owdzie. Między r. 1839 a 1851 wybuchy nagminne choroby, ale zawsze miejscowo ograniczone, spostrzegano we Włoszech, w Algierze, w Gibraltarze, w Danii, w Wielkiej Brytanii i Irlandyi, w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn., a w r. 1851 w Wiirzburgu (Bawarya). W latach 1854 do 1861 choroba szerzyła się w Szwecyi, Norwegii, Hollandyi i Portugalii. — Pomijając wybuchy bardzo ograniczone w Dorsten (r. 1822 —23) i w Wiirzburgu (r. 1851), w Niemczech zapalenie O-n mózgordzeniowych nagminnie szerzyć się na dobre zaczęło dopiero w r. 1863, panując najwięcej na północy i na zachodzie, ale także i w Niemczech środkowych. W zimie r. 1863—64 choroba wybuchła n:. Śląsku, szczególnie silnie w miasteczku Odmuchowie i jego okolicy; pod koniec r. 1863 zjawiła się też w Chojnicach w Prusach Królewskich, a od stycznia do marca r. 1864 panowała w Gdańsku, w Kościerzu (Berend), Kartuzie (Cart-h a u s) i na Żuławach Gdańskich; w tymże roku zapadło na nią w Bydgoszczy wiele dzieci; rozwinęła się również w Szczecinie, nakoniec w marcu r. 1865 nawiedziła Grudziądz i jego okolicę; dalej na wschód nie posunęła się wtedy. W tymże roku, oraz w następnym, trapiła wiele miejscowości w całych Niemczech i w pro-wincyach niemieckich Austryi. Po latach tych zwolniała, ale nie wygasła całkiem, ponieważ tu i owdzie zdarzały się wciąż pojedyńcze wypadki zasłabnięć, a w r. 1870—71 na nowo szerzyła się nagminnie w Berlinie i niektórych innych stronach Niemiec. - W r. 1868 panowała w Tryeście, a w r. 1872 w Nowym Yorku. W tym samym okresie czasu powtórzyły się też zasłabnięcia mniej lub więcej liczne w Austryi, ale tylko w okolicach z zaludnieniem rdzennie niemieckiem; w Czechach, na Morawach, w Galicyi, a także na Węgrzech choroby nigdzie nie zauważono; również nie było jej w krainach alpejskich; w Królestwie Polskiem, ani w Rosyi nikt na nią nie zapadł. Również zdaje się, że o-prócz wybuchu ograniczonego na Gilbraltarze (r. 1844) choroba ta na półwyspie Pirenej-

skim dotąd nie panowała nigdy. — Ud czasów' owych w krajach, o których była mowa, zapalenie O-n mózgo-rdzeniowych nie wygasało nigdy zupełnie; corocznie zdarzały się tu lub owdzie zapadnięcia odosobnione, czasem nawet nieco liczniejsze. Dopiero znów w r.

zakaźnych innych, szerzących się zwykle najbardziej w porze letniej.—Że zapalenie nagminne O-n mózgordzeniowych należy do chorób zakaźnych, o tem wątpić niepodobna, ale zarazka wywołującego chorobę dotąd nie udało się wykryć; wprawdzie w płynie ropnym, wytwarzającym się u takich chorych, znaleziono ziarenkowce, czyli kokki (ob. B a k t e r y a) podobne jakoby do dwoinek zapalenia płuc (Pneumococcus), lecz według badaczów innych były to poprostu tylko paciorkowce ropne (Streptococcus pyogenes), we wszystkich płynach ropiastych napotykane. W każdym razie sprawa ta nie jest dotąd wyjaśniona.—Zarażenie się bezpośrednie od osoby do osoby nie zdarza się nigdy; stwierdzono tylko niezbicie że warunki hygieniczne niepomyślne, przede-

uspasabiają do zasłabnięć; to nam też objaśnia najlepiej, dla czego choroba ta wybuchała dotąd tak często w koszarach, oraz czemu zapada na nią bez porównania więcej ubogich niż ludzi w dobrobycie żyjących, wyjątkowo tylko zapadających. —Siedliskiem zmian cho-robnych są O-y miękkie mózgu i rdzenia, na których rozwija się zapalenie ropne; jakiemi drogami zarazek tam się dostaje, nikt dotąd objaśnić nie umie. — Objawy i przebieg choroby są następujące: czasami na dni kilka przed jej wystąpieniem spostr/.egać można jej zwiastuny, tj. lekki ból głowy i grzbietu, które może są częstsze niż się przypuszcza ogólnie, a nie zwraca się na nie uwagi, ponieważ nie bywają zbyt dokuczliwe. Najzwyklej choroba zaczyna się nagle i niespodzianie od silnych dreszczów wstrząsających, po których natychmiast występuje ból głowy nadzwyczaj silny; równocześnie chorzy najczęściej miewają wymioty. Ból głowy szybko staje się coraz dolegliwszym, wzmagając się ciągle; chorego o-panowuje niepokój wielki: rzuca się ustawicznie na łożu, źrenice ma zwężone, ale świadomość z początku posiada zwykle nie zamąconą. Tętno jest przyśpieszone (80—100 uderzeń na minutę), ciepłota ciała nieco podniesiona; oddech bardzo częsty (30—40 na minutę). Zwykle już pod koniec doby pierwszej chory zaczyna przechylać głowę ku tyłowi coraz wyraźniej, równocześnie bardzo często zauważyć można opryszczki (ob.) wysypujące się dokoła ust, także na policzkach, powiekach, uszach, rzadziej na członkach. Utyskiwania chorego na ból głowy straszliwy nie ustają, ból ten zaczyna też zstępować wzdłuż karku i grzbietu. Niepokój chorego dobiega szczytu, przytomność umysłu zamąca się stopniowo; chory miewa przywidzenia, zaczyna bredzić, świadomość zanika coraz bardziej, nakoniec opada go śpiącz-

1885 w Berlinie i wielu innych miastach niemieckich choroba zaczęła się na nowo szerzyć nagminnie. W Paryżu i w kilku innych miejscowościach Francyi, gdzie również choroba nigdy całkiem nie ustała, w r. 1898 zapisać trzeba jej wzmożenie się nagminne; najczęściej znów dotykała tam żołnierzy młodych i dzieci.—Od r. 1903 trwa też szerzenie się jej w Stanach Zjednoczonych Ameryki półn. Na początek zimy r. 1904 przypada nowe natężenie choroby w Niemczech północnych, zachodnich i środkowych, a także po raz pierwszy l wszystkiem zaś mieszkania przepełnione i za-nagminnie rozchodzić się zaczęła po W. ks. i duszne, jako też odżywianie się niedostateczne Poznańskiem, jako też szczególnie na Śląsku, zwłaszcza w regency! Opolskiej, zamieszkanej przeważnie przez lud polski, gdzie już w r.

1874 panowała również silnie. Od początku r. 1905 zapadnięcia coraz częstsze zaczęły się też zdarzać na Śląsku austryackim, jak również w Galicyi, gdzie choroba przybrała już cechę choroby nagminnej. U nas dotąd (lipiec r. 1905) w Sosnowcu, Lodzi i Kielcach zdarzały się zasłabnięcia kilkakrotnie, ale o wybuchu nagminnym choroby doniesień nie było.

Przyśpieszenie tętna i odde-

W załodze mińskiej wydarzyły się także zasłabnięcia, podobno nawet dość liczne. Byłoby to więc pierwsze najście choroby na ziemie rdzennie słowiańskie gdyż dotąd trapiła ona tylko ludy romańskie i germańskie, ale do krajów o ludności mieszanej (Śląsk i Prusy Królewskie) wdarła się już w r. 1863/4, posuwa się więc bardzo pomału z zachodu ku wschodowi. — O szerzeniu się choroby tej w krajach międzyzwro-tnikowych dotąd nie doszły nas wiadomości żadne, zdaje się też, iż nieznana jest zupełnie w Azyi całej.—Zapalenie O-n mózgordzćnio-wych z inuemi chorobami nagminnie występu-jącemi, jak up. zaraza morowa, cholera, dur wysypkowy i t. p., o ile chodzi o natężenie liczebne zasłabnięć, oraz o rozległość obszaru zajętego, równać się nie może; ale co się tyczy odsetku śmiertelności, to nietylko, że im nie ustępuje, ale je nawet często przewyższa, ponieważ zwykła liczba zmarłych przechodzi ponad 50°/₀> a nawet w epidemiach jak najłagodniej przebiegających nie obniża się po za 30° ₀. —Choroba ta napada wyłącznie prawie młodzież silną i zdrową, oraz dzieci, osoby starsze tylko wyjątkowo na nią zapadają; większe też zawsze czyni spustoszenia wśród rodu męskiego, skłonniejszego do zasłabnięcia na nią. — Wybuchy nagminne przypadały dotąd zawsze przeważnie na miesiące zimowe, latem choroba zwalniała lub wygasała; ale zdarzały ka (oh.). Źrenice i wtedy wciąż pozostają się i wyjątki od tego. W każdym razie tą wła- zwężone; brzuch jest zapadnięty, a stolec za-ściwością różni się ona dość wybitnie od chorób | party zupełnie.

Odróżnić tu

Środków ochronnych przeciwko

chu wzmaga się jeszcze bardziej; ciepłota jednakże nie podnosi się w tym samym stosunku i rzadko przekracza 39°C. Wogóle gorączka podczas zapalenia tego bywa słabsza niż w chorobach zakaźnych innych, a bardzo rzadko tylko dochodzi do 40°C. — Trzeciego lub czwartego dnia choroby rozwija się coraz silniej kurcz tężcowaty karku i grzbietu, przybierając w końcu zupełnie wygląd tężca tylnego (por. Tężec), chory więc z powodu głowy, w stopniu najwyższym ku tyłowi pochylonej, oraz wskutek grzbietu jak pałąk zgiętego, leżeć może tylko na boku; przyłącza się do tego nieraz i szczękościsk — Chory wtedy już bywa najzupełniej niepizytomny, pomimo to niepokój rzuca nim wciąż na posłaniu, brzuch w ciągu dalszym ma zapadły i stolec zatrzymany; mocz przepełnia pęcherz i wycieka mimowolnie kroplami; trzeba go za pomocą cewnika wypuszczać z pęcherza. Zwężenie źrenic trwa dalej, oddechowi częstemu, jęczącemu towarzyszyć zaczynają rzężenia, obrzęk płuc rozwija się szybko, a chory umiera, nie odzyskawszy przytomności. — Najczęściej choroba kończy się śmiercią, trwać zaś zwykła tydzień lub nieco dłużej nawet, ale gdy zapadnięcie od początku samego jest bardzo ciężkie, kolej objawów przebiega prędzej; już pod koniec doby pierwszej znika wtedy przytomność i kurcze tężcowate wybuchają, a po 24 lub 36 godzinach śmierć nastąpić może. Nakoniec spostrzegano, zwłaszcza na początku wybuchów nagminnych choroby, zasłabnięcie zabijające już po kilku godzinach, jeszcze nieraz przed ukazaniem się kurczów; w razach tych, nazywanych zapaleniami piorunująceini [Méningite foudroyante pisarzów francuskich), ciepłota ciała odrazu podnosi się bardzo znacznie, przekraczając 39°C. — Obok objawów zwykłych, powyżej wyliczonych, zdarzają się jeszcze inne, rzadziej spostrzegane, jak oto:. na początku choroby ból w członkach, znieczulenie lub przeczulenie skóry; w przebiegu zaś dalszym drgawki padaczkowate (Conmlsiones epileptiformes), a wyjątkowo także porażenie poprzeczne lub połowiczne (ob. Porażenie).- Mniejszość przypadków zapadnięcia kończy się wyzdrowieniem; w razie tym po kilku dniach trwania choroby objawy jej słabną; ból głowy i grzbietu, jako też kurcz tężcowy, trwają wprawdzie jeszcze wciąż dalej, albo nieznacznie tylko się zmniejszają, ale chory uspakaja się i świadomość jego się rozjaśnia. Jeżeli stan wogóle ma się ku lepszemu, to po kilku dniach wszystkie objawy, malejąc stopniowo, ustępują zupełnie i rozpoczyna się okres wyzdrowienia, w razie najlepszym zawsze długi. —Nieraz poprawa zdrowia bywa niezupełna, występuje tylko zwolnienie objawów; wtedy tygodniami całemi jeszcze chorzy narzekają na ból głowy, sztywność w karku i grzbiecie; występują \też nieraz wtedy objawy porażenne: ogłuchnięcie, utrata

WleUutjEncykL Powił. Uuatr Sar. U. Tom V Ze»». 3>b.

wzroku, a bardzo często chorzy w okresie tym kończą wskutek wyczerpania sił; chociaż i tu również, jeżeli ból i kurcze ustąpią, powrót do zdrowia jest możliwy. — Zdarzają się nakoniec przebiegi choroby przerywane, można trzy rodzaje: w pierwszym wzmiankowane powyżej zwiastuny choroby występują i znikają kolejno kilkakrotnie, zanim po ostatnim z nich choroba wybuchnie z całą siłą. W drugim, gdy już choroba dosięgła szczytu natężenia (acme), nagle zjawia się polepszenie bardzo widoczne, ale mu, niestety, dowierzać nie można, ponieważ w dniu następnym stan zwykle pogorszą się znowu, postarzać się to może kilkakrotnie, a i w tych razach przebieg ostateczny bywa taki sam, jak opisany wyżej, wyzdrowienie zaś bywa bardzo wątpliwe. Nakoniec w rodzaju trzecim, najczęstszym, przebieg przepuszczający zaczyna się dopiero w o-kresie wyzdrowienia; ból głowy i kurcz karku ustąpił już wtedy zupełnie na kilka lub kilkanaście godzin, chory czuje się dobrze, gdy naraz cierpienia jego wracają, by po dobie znów ustąpić, ale i znów powrócić, powtórzyć się to może kilkakrotnie. W tych razach choroba kończyć się zwykła wyzdrowieniem, ale nie zawsze. —Podczas każdego wybuchu nagminnego choroby tej spostrzegano nieomal zawsze dotąd t. zw. zasłabnięcia poronne, tj. takie, które kończyły się na objawach zwiastujących, mniej lub więcej silnych, ale nie wiodących do rozwinięcia się choroby właściwej; podobnie dzieje się i podczas panowania innych chorób zakaźnych.

zapaleniu nagminnemu O-a inózgordzeniowych dotąd nie posiadamy, jeżeli za takie uważać nie będziemy przepisów hygieny ogólnej. Leczenie musi być zawsze rozpoczynane o ile można najwcześniej, pomimo że nie posiadamy leków swoistych, na chorobę tę działających; więc też wprost na jej przebieg wpłynąć nie możemy, to wszakże jest pewne, iż ulgę znaczną choremu zawsze nieomal sprawić można, a i to ma swe znaczenie, zważywszy cierpienia srogie, na które jest narażony.- Literatura. Oprócz podręczników nowszych patologii i terapii szczegółowej, zajmujących się tą chorobą, których nie sposób tu wyliczać, przytaczamy tylko P. Niemeyer „Die epidemische Cerebiospinalmeningitis“ (Berlin 1865). — Jest to praca klasyczna, dotąd przez nikogo nie prześcignięta; treść jej powtórzona jest w tomie II tegoż autora „Wykładu patologii i terapii szczegółowej“ [przekład polski, Warszawa 1870 — 1871]) i A. Hirsch „Die Meningitis cerebro-spinalis epidemica vom historischgeographischen und pathologisch-therapeutischen Standpunkte bearbeitet“ (Berlin 1866; monografia dla dziejów choroby bardzo ważna).—4. Nowotwory O-n mózgordzenio-wych, zwłaszcza pierwotne, nie zdarzają się często, ale zwykle wywołują zaburzenia ciężkie;

przeważnie rozwijają się tylko u ludzi wieku ₍ ły w XVII w., chwalone szczekockie t. j. podeszlejszego i znacznie częściej u mężczyzn w Szczekocinach robione), czuje albo czujki, niż u niewiast. Przyczyn i ich powstawania jamurlachy, kopieniaki, mautele, ormentle, płasz-w większości wypadkach stwierdzić nie może- j cze i właściwe O-e. Szlachta nosiła O-e karmy.— A. No w ot w or y O-n mózgu. R ak (ob.) mazynowe adamaszkiem lub atłasem błękitnym pierwotny powstać może niekiedy na O-ie twar- podszyte, kroju takiego, jakkierezye, z przyda-dej, czzęściej wszakże przechodzi na nią z kości czas ki lub z mózgu. Mię saki (ob.) zdarzają się również, zwłaszcza na O-ie twardej, a wtedy nieraz spotyka się w nich złogi wapienne, kulkowate.—Perl ak i (ob.) przytrafiają się także na O-ach mózgu; również tłuszcz a ki (ob.).—O g r u z e ł k a c h i przymiot-niak a ch(ob.X wspomniano już wyżej, gdy mowa była o zapaleniach O-n.—Rozpoznanie pewne wszystkich nowotworów tych nie jest bynajmniej łatwe, a jeszcze trudniejsze oznaczenie ich siedliska, często bardzo tak jedno jak drugie za życia bywa wprost niemożliwe. Objawy takie same bywają, jak będące następstwem nowotworów mózgu, więc też opisywać ich tu nie będziemy (por. Mózgowie [choroby jego]). Rokowanie zawsze bywa niepomyślne, a leczenie ograniczać się musi do zwalczania—o ile to możliwe —objawów najdokuczliwszych dla chorego. — B. Nowotwory O-n rdzenia. O płytkach kostnych w O-ie pajęczynowatej była już mowa powyżej (ob. choroby 1 B). Rak, najpospoliciej występujący pod postacią t. zw. guza rdzeniowatego (fungus niedullaris), zdarza się jako choroba pierwotna O-y twardej i niekiedy rozrasta się do tego stopnia, że czasem wypełnia część większą przewodu kręgowego. Częstszy, chociaż także wogóle rzadki, jest wtórny, przechodzący na O-ę z kręgów lub z rdzenia.—

nym kapturem do nakrywania głowy w czasie deszczu. W O-y kroju pierwotnego, bez stanu, chociażby karmazynowej, wejść do pokoju było nieobyczajnie, ale gdy nastały O-e wcinane i atłasem błękitnym podbijane, dozwolone.— Takich O-y, jako z przedniego sukna francuskiego robionych, nie nosił lud prosty, tylko możni, a najwięcej dworzanie. Starowolski mniema, że O-ę przyjęli Polacy od Tatarów po bitwie wygranej w r. 1512. Mamy stare przysłowia: 1) Choć słońce gorące, bierz w drogę O-ę; 2) Patrz na słońce, kładź O-ę. Rysiński przytacza dwa przysłowia: 8) Opończa ode dżdża i 4) Gdy jedziesz w drogę ano piecze słońce, nie chroń się dla dżdża wziąć sobie Opończę. („Enc. Staropolska¹⁴).

Opoponax, ob. Opopanaks.

Opopanaks albo też Opoponaks (łac. Guni-mi-resina Opopanax, z gr. ó o7róę=sok i ^ 7ta-va£=nazwa rośliny), po polsku Klej oży wica panakowa, lek dawniej często, obecuie zaś wcale już nie używany; O. jest sokiem stężałym, wypływającym z korzenia naciętego rośliny baldaszkowatej, zwanej Sto sił ein właściwym (Opopanax Chironium Koch, albo Pastinaca Opopanax L i n.), rosnącej w Gre-cyi południowej, Azyi mniejszej oraz w Indyach, a w Starożytności już w celach lekarskich u-żywanej. Jest to rodzaj gumy żywicznej, w handlu istniejącej pod postacią t. zw. „łez“, czyli kropli zgęstniałych, większych lub mniejszych, tłustawych i dość kruchych, o barwie zewnętrznej rudawo-żółtej, wewnątrz białawych. Zapach ich jest mocny, Swoisty, wcale nieprzyjemny, smak gorzki, ostry i wstrętny. Roztarty w wodzie O. nadaje jej wygląd mleczny.— Niegdyś przepisywano O. w pigułkach lub w mleczankach (emulsio), zewnętrznie zaś w plastrach rozmaitych; dziś tylko jeszcze u-żywany bywa w perfumiarstwie olejek lotny,

D-r J. p.

Mięsaki i glejaki (ob.) są jeszcze rzadsze od raka i wyrastają przeważnie z O-y twardej, ale nie dochodzą nigdy do takich rozmiarów, jak raki. Wyjątkowo tylko między O-ami wydarzają się wągry i bąblowce fob. Soli tery, Taeniadeae). — Objawy bywają te same, jak wywoływane przez nowotwory rdzenia samego: więc też później mowa o nich będzie (por. Rdzeń kręgowy [jego choroby]). —

Rozpoznanie dokładne i rozróżnienie guzów

Opór. 1) Definicya i ogólne pojęcia. O. jest siłą przeciwdziałającą ruchowi, albo zupełnie go unicestwiającą. Pierwszego rodzaju O. ujawnia się, gdy ciało jest w ruchu— jest to opór dynamiczny; drugi wypadek zachodzi wtedy, gdy na ciało będące w spoczynku tj. w równowadze działa siła, starająca się wyprowadzić owe ciało ze stanu równo-wagij*, jest to opór statyczny. Wszędzie gdzie tylko występuje działanie jakiejś siły, pojawia się równocześnie O. Działania siły bez oporu nie ma, stąd wielkość pewnej siły daje się mierzyć zapomocą O-u, który siła owa pokonuje. 2) W dynamice O-em zowie się wszystko, cokolwiek wytwarza przeszkodę

Il -r J. P.

tych jest prawie niemożliwe, a leczenie wo- otrzymywany z O-u. bec nich bezsilne zupełnie.

Opończa. Płaszcz od deszczu, kopieniak.

Oryentalista Muchliński twierdzi, że Turcy (którzy na oznaczenie płaszcza mają swój wyraz jahrmurłuk) pożyczyli od Polaków i Ukraińców drugą nazwę, przerobioną podług siebie na japondża, przyczem twierdzą o sło-wiańskości źródłosłowu wyrazy: opona, opon-ka, oponeczka. W rzeczywistości zaś jednak jest odwrotnie: nie Turcy od Słowian, ale Słowianie od Turków zapożyczyli ten wyraz. —

Łukasz Gołębiowski uważa opończę za starożytny ubiór polski a obok tego pisze :

Opończy, chroniących od zimna lub słoty, rodzaje te upatrujemy: brandebury, burki (by-

ciału będącemu w ruchu. Najzwyklejszemi O-ami są przeszkody, których doznaje ciało, poruszające się w środowisku jakiemkolwiek, jak w powietrzu, wodzie. Również ważną przeszkodę ruchu stanowi O. powstały w skutek tarcia, a występujący wtedy, gdy ciało posuwa się po drugim ciele lub też w nim się obraca. Gdyby jakieś ciało ciężkie poruszano po drodze poziomej bez tarcia, wówczas siła F, potrzebna do wprawienia tego ciała w ruch, ma się w prostym stosunku do jego masy m i prędkości v, jaką mu ona tj. siła nadała w jednostce czasu, tj. F—mv. O. jednak, wskutek tarcia, wywołuje pozorne zmnieiszenie siły o pewien ułamek h, który jest proporcyonal-ny do masy m, a więc i do ciężaru ciała. Tarcie zatem jest O-em i odpowiada pewnemu pochłanianiu energii. Ciało rzucone w powietrze doznaje O-u, którego wielkość zależną jest od kształtu ciuła i od jego prędkości. O. np. kuli armatniej wyrzuconej w powietrze daje się obliczyć za pomocą wzoru: P=0.029 (1-j-0.0°23 r) /î’² kilogram. (/ oznacza przekrój kuli, v prędkość). Skoro strumień cieczy przepływa przez kanał lub przez rurę, wówczas napotyka rozmaite opory, które sprawiają zmniejszenie się prędkości przepływu tejże cieczy. Są one: przyleganie do powierzchni, tarcie powierzchniowe, nierówność powierzchni ciała stałego, obejmującego strumień, wiry i lepkość cieczy. Gdy wodę ze zbiornika wyżej położonego przeprowadza się zapomocą rury do miejsca niżej położonego, w takim razie ciśnienie cieczy w jakiejkolwiek części strumienia służy za miarę pokonywanego przez płynący strumień O-u. Gdyby nie było wcale O-u, to całkowite pierwotne ciśnienie, pozostając w pełni swojej, wytwarzałoby

r*.7h

zastosować siłę przeciwną ruchowi np. przez hamowanie. —Aj W o z i d ł a lądowe.«) Gdy sanie ślizgają się po drodze poziomej, O-em będzie tarcie, występujące pomiędzy płozami sani a drogą. Poniżej zestawione liczby przedsta-ją, jaką część wagi sani wraz z ładunkiem należy liczyć na drodze poziomej jako opór ruchu. Płozy drewniane po drzewie, albo kamieniu niesmarowane 0.380, smarowane 0.070, Sanie drewniane po drodze śnieżnej 0.Ó35; podkute po drodze śnieżnej 0.024. —Gdy droga się wznosi, to do oporu dochodzi jeszcze część wagi sań, odpowiadająca owemu wzniosowi (składowa siły ciężkości prostopadła do do kięrunku drogi); gdy droga idzie spadem, to składową siły ciężkości należy odjąć od o-poru drogi, a jeżeli spad jest wielki, to składo-dowa siły ciężkości staje się większą niż opór drogi i stanowi siłę poruszającą, która sama pędzi sanie na dół. — b) Opory ruchu wozów dwukołowych i wozów czterokołowych składają się z tarcia osi, a głównie z przeszkód, które przedstawia sama droga (jak: wciskanie się kół, przyczepianie się ziemi do kół, nierówności drogi i t. p.), i ciśnienie wiatru. Dla wozów naładowanych, ciągnionych przez zwierzęta, summę wszystkich powyższych O-ów należy badać zapomocą dy-namometru (ob.) i wyrazić ją jako część całkowitego ciężaru—jest to tak zwany spół-czynnik O-u. Poniżej podano spółczynniki O-u podług Morin’a dla wozów poruszanych po drodze poziomej, przy szerokości kół 100—200 miliin. i średnicy osi 65 milim.

’ gdzie f/ = 9.81

prędkość v=

(przyśpieszenie siły ciężkości), a H wysokość słupa wody, mierzona od powierzchni wody w zbiorniku aż do miejsca wypływu wody. Przy przepływie jednak wody przez rurę występują O-y, które zależą od długości rury, średnicy, jej załamań itp.; dają się wyrazić one zapomocą słupa wody, którego zmniejszona wysokość, pod wpływem O-ów, przedstawia właśnie ów pokonany opór. Przy przejściu powietrza lub gazów przez rury występują O-y podobne jak przy przepływie cieczy. 3) Opór ruchu wozideł. Wielkość O-u stawianego wozidłu przez drogę, po której ono odbywa swój ruch, a właściwie wielkość siły, potrzebnej do przezwyciężenia tego oporu, daje się oznaczyć tylko w przybliżeniu zapomocą doświadczeń, dokonywanych z odpowiedniemi wozidłaini. O. zmienia się znacznie zależnie od wzniosu lub spadu drogi; przy znacznym spadzie nie potrzeba wcale używać siły do przezwyciężenia O-u, a często nawet należy

Powozy

Taki

Wozy trach-

towe

Średnica kół w metrach

1.15

jazda stępo

kłusem

stępo

kłusem

stępo

kłusem

rH O

Rodzaj drogi

CO

<D

to Oi o

oo

Szosa w stanie dobrym

złym

Bruk kamienny dobry

drewniany

grobla z ziemi, dobra

2g

w którym F oznacza powierzchnię zanurzoną największego przekroju statku (główny szpant ob. O kr ę t o w n ijC t w o) w metrach kwadrat.,?; prędkość statku w metr. względnie do prędkości wody, y wagę 1-go metr. sześć wody, g przyspieszenie ciężkości == 9.81, a Ç pewien spółczynnik zależny od kształtu, który przyjmuje się: dla promów o szerokości wszędzie jednakowej 1.1, dla statków pryzmatycznych ze skośnemi płaszczyznami przedniemi i tylnemi 0.6 —- 0.8, dla zwykłych łódek 0.3 — 0.5, dla statków rzecznych 0.14—0.2, dla okrętów morskich 0.07 — 0.12. Opór ten zależy także od stanu statku, tj. czy powierzchnia jego jest gładką czy też szorstką, wskutek osadzania się mchu lub innych materyj. Obecnie opór budującego się statku bada się na zasadzie doświadczeń podanych przez Froude’a zapomocą modelu podobnego statku, którego O. mierzy się bezpośrednio ciągnąc ów model przez wodę przy założeniu dynamometru. Prócz tego do v należy dodać lub odjąć prędkość rzeki, ' tycznem. Wszelkie niedorzeczne pomysły „per-

Przy wzniosach i spadach należy uzględnić składową siły ciężkości, podobnie jak przy saniach. c) Opory wozów na kolejach żelaznych, biegnących po drodze prostej i poziomej, składają się z O-ów powstałych: wskutek tarcia osi kół, wskutek tarcia toczystego pomiędzy szynami a kołami wozów, wskutek O-u powietrza i oporów wynikłych z nierówności drogi. Na wzniesieniach toru trzeba dodać składową ciężaru całego pociągu, a na torach w łuku powstają O-y tarcia, wskutek nierównej długości obu toków szyn i siły odśrodkowej, bocznie działającej. O. wozów z tendrem (bez parowozu) na drogach poziomych można przedstawić za pomocą wzoru: W = Q (0.003 -j- 0.00002 t,s); a jest ciężarem brutto wozów i ładunku, v prędkość pociągu w metr. na sek. Do obliczenia O-u parowozu można posługiwać się powyższym wzorem, przyj ąwszy ciężar ⁷/₆-krotny parowozu. — Całkowity O. pociągu przedstawia zarazem siłę pociągową parowozu, która na zwyczajnych kolejach przenosi się na pociąg tylko wskutek tego, że tarcie posuwiste czyli czepność (a d h e z y a) pomiędzy kołami napędząjącemi a szynami jest przynajmniej tak wielka jak sama siła pociągowa. Koła parowozu napędzające muszą być zatem dostatecznie obciążone, aby módz wytworzyć ową czepność.— B) Statki wodne (łódki, statki, okręty i t. p.). O. wody, wytwarzający przeszkodę ruchowi statków, powstaje z trzech powodów. 1) wskutek tarcia cząsteczek wody o zanurzoną powierzchnię statku. O. ten jest najważniejszy, 2) wskutek tworzenia się wirów poza statkiem i 3) wskutek wytwarzania się fal na powierzchni wody. O. statku daje się wyrazić zapomocą wzoru:

F y,

zależnie od tego czy statek płynie z wodą, czy też pod wodę. Nadto w kanałach wązkich O. znacznie się powiększa, ponieważ woda nie może się swobodnie rozstępować. C) Statki powietrzne. Co się tyczy O-u, jakiego doznają statki poruszające się w powietrzu, to dotychczas nie ma jeszcze dokładnych danych. W przybliżeniu liczy się, że opór gdzie d oznacza największą średnicę balonu w metr., C spółczynnik oporu płaszczyzny poruszanej prostopadłe do powietrża (podług Well-ner,a=¹/₈)> £ spółczynnik zależny od kształtu balonu (v/₁₀ — ’/,₅), a v prędkość w metrach, przyczem prędkość wiatru uwzględnia się w ten sam sposób co i prędkość wody przy statkach. Należy jeszcze nadmienić, że do poruszania z miejsca wozów potrzeba użyć znacznej siły, poczem siła pociągowa przy zwiększonej prędkości tylko zwolna się powiększa. Przeciwnie zaś statki wodne i powietrzne wymagają do poruszenia ich z miejsca tylko małej siły, a przy zwiększonej prędkości zapotrzebowanie siły pociągowej zwiększa się znacznie. — 4) W Statyce oporem nazywa się wszelkie przeciwdziałanie sile, z którym to O-em siła ta albo znajduje się w równowadze, lub też dąży do przezwyciężenia go. Jeżeli na jakiekolwiek ciało działają siły starające się go zgnieść, wyciągnąć, zgiąć, skręcić, obciąć lub itp., w takim razie ciało to przeciwstawia pewien O. Znajomość O-u tego odgrywa bardzo ważną rolę w mechanice praktycznej przy projektowaniu maszyn i w budownictwie, gdyż podług niego nadajemy odpowiednie wymiary częściom maszyn lub budowli (ob. Wytrzymałość materyałów). 5) Oporowe linie. Tak nazy-zywamy w statyce linie powstałe z wykreślenia, zapomocą których przekouywujemy się, czy np. pewien mur podpierający lub sklepienie posiada dostateczny opór i nie wywróci się pod działaniem parcia. Jeżeli np. ziemię podeprzemy murem w takim razie wywiera ona pewne ciśnienie na mur; w celu dowiedzenia się, czy wskutek tego ów mur nie wywróci się, możemy nakreślić linię oporów, jeżeli znamy wielkość i kierunek siły cisnącej. Z powyższego zestawienia widać, jak ważne znaczenie w mechanice praktycznej ma znajomość O-u, które przezwyciężać ma np. jakaś machina, budowla lub t. p. Celem każdej machiny jest tylko przezwyciężenie oporów. Chcąc więc zbudować machinę, należy koniecznie zdać sobie sprawę dokładną z O-ów, które w niej występują, gdyż inaczej można narazić się na zawody. Często bowiem machina pozornie zdaje się odpowiadać swemu celowi, z powodu jednak znacznych oporów, jakie ma do zwalczania, okazuje się niemożliwą w zastosowaniu prak-

petuum mobile“ i nieudałe wynalazki wynikają właśnie z przyczyny nieuwgzlędniania O-ów, jakie np. w danej machinie lub też przyrządzie jakimś występują. Co do budowli np. to muszą one być tak zbudowane, aby stawiały dostateczny opór siłom nań działającym, gdyż inaczej giożą zawaleniem się,—Por. We i s-bach Herrmann „Ingenieur n. Maschinenmechanik“ (część III, rozdział 2, Brunświk 1880), R iihlman „AllgemeineMaschinenlehre“ (1880), Bach „Die Maschinen-Elemente“ (Stutgart 1897); Busley „Die Schiffmaschine“ (Kiel 1886); Wellner „Ueber die Möglichkeit der Luftschiffarth“ (Bern 1880); Der val „Étude sur la navigation aérienne“ (Paryż 1889).

M. H.

Opór elektryczny. 1)P oj ęcie. Zjawisko, znane w fizyce pod nazwą prądu elektrycznego, wyobrażamy sobie jako ruch elektryczności wzdłuż przewodnika, w około którego dają się zauważyć rozmaite działania znamienne dla prądu elektrycznego. Ogólnie znaną jest rzeczą, że w zwykłych warunkach przy ruchu ciał występuje działanie O-u, tj. czynnika przeciwdziałającego temu ruchowi, np.: tarcie o inne ciała (woda o ścianki w rurce, po której płynie), opór gazu lub płynu, wogóle środowiska, w których ciało się porusza. — Na zasadzie zestawienia zjawiska ruchu ciał materyal-nych z wyobrażonym ruchem elektryczności w przewodniku powstało pojęcie O-u elektrycznego przewodnika, którego cząsteczki przeszkadzają w pewien sposób, bliżej nieokreślony, ruchowi elektryczności. Rozmaite przewodniki mają O. niejednakowy, zależny od przekroju (płaszczyzny poprzecznego przecięcia), długości, materyału, z którego przewodnik zrobiony, oraz temperatury. - Jeżeli np. końcówki ogniwa galwanicznego połączyć drutem pewnej długości, to powstanie w nim prąd, którego natężenie da się określić za pomocą działania, n. p. magnetycznego; jeżeli następnie połączyć końcówki ogniwa drutem krótszym, to natężenie prądu będzie silniejsze;—ponieważ w obu razach źródłem prądu było to samo ogniwo, więc wypływa wniosek, że w drugim wypadku O. przewodnika był mniejszy, i to umożliwiło powstanie silniejszego prądu w tym przewodniku. — W podobnyż sposób można się przekonać, że przewodnik o pewnym przekroju ma mniejszy O. od przewodnika, którego przekrój jest mniejszy od poprzedniego. — O. przewodników o wymiarach jednakowych, ale zrobionych z różnych materyałów, bywa nadzwyczaj rozmaity; najmniejszy O. mają przewodniki srebrne, następnie idą miedziane dalej, stopniowo, różne metale i węgiel, drzewo zależnie od wilgoci ma O. rozmaity, ale zawsze znacznie większy od O-u ” metali; szkło, kauczuk itp. mają O. bardzo duży, i dlatego noszą nazwę izolatorów lub odosobniaczy elektrycznych. Największy O. mają w zwykłych warunkach suche gazy (powierzę).—Przy pomiarach O-u pizyjmujetny za je-

dnostkę O słupa rtęci o przekroju 1 mm², długości 106.3 cm. przy temp jraturze 0°. Jednostka tąka nosi nazwę międzynarodowego oma. Krótka tablica umieszczona poniżej daje wyobrażenie o wielkości właściwego O-u rozmaitych ciał. tj. O-u w omach przy przekroju 1 cm., długości 1 cm. i temperaturze 0° (odpowiednie liczby nie są podane w nawiasach): Srebro twarde—1,626.10~⁶, miedź czysta —1,533.10-⁶, żelazo czyste 9,67.10 ~⁶, grafit — 1140.10⁻⁶. szkło zwykłe — 8,2.106 (przy 19°), mika—2,3.10⁶ (przy 19°), kauczuk—800.10+⁶ (przy 17°) —Wyczerpująca tablica O-u podana jest na str. 134—136    ,,Tablic

matematyczno - fizycznych“, ułożonych przez Witkowskiego. — 2) Mierzeuie O-ów przewodników dokonywa się rozmaitemi sposobami, zależnie od wielkości O-u. O-y małe mierzy się przeważnie drogą pośrednią: przez dany przewodnik przepuszcza się prąd, którego siłę mierzy się amperometrem, — jednocześnie za pomocą woltmetru mierzy się napięcie na końcach O-u. Z siły prądu w am-perach i napięcia w woltach oblicza się O. w omach na zasadzie zależności istniejącej pomiędzy siłą prądu, napięciem i O-em, mianowicie: O. równa się napięciu podzielonemu przez siłę prądu.—(Ob. Ohma prawo), O-y średnie, wynoszące od jednego do kilku dziesięciu tysięcy, mierzy się przez porównanie z O-em wiadomym w układzie przyrządów, znanym pod nazwą mostku W h i t-ston’a, O-y duże najlepiej jest mierzyć przez porównanie z również dużemi oporami wiado-memi, przepuszczając prąd elektryczny, z tego samego źródła, raz przez jeden, drugi raz przez drugi O,; stosunek siły prądów w tych dwóch wypadkach jest odwrotny do wielkości porównywanych O-ów. —3) Znaczenie O-u przewodników elektrycznych przy posiłkowaniu się prądem elektrycznym w technice jest dwojakie. Przedewszystkiem bezpośrednio z O-em jest związane zjawisko ogrzewania się przewodników, przy przepływaniu prądu elektrycznego: ilość ciepła, powstająca w przewodniku, ma się w prostym stosunku do O-u przewodnika. Ciepło to przeważnie praktycznego zastosowania niema, jest więc bezużyteczną stratą energii. Przez to jednym z zasadniczych warunków prawidłowej budowy urządzeń elektrycznych jest możliwe zmniejszenie O-u przewodników w obwodach, aby straty energii były małe.—Poza tern jeszcze jeden wzgląd zniewala do stosowania przewodników o możliwie małym O-e, a mianowicie: dla przejścia prądu po przewoduiku zużywa się zawsze pewna część napięcia elektrycznego, część ta jest tem większa im większy jest O. przewodników; ponieważ jednak przyrządy rozmaite (lampy, motory itp.) zasilane prądem, wymagają prądu o określonem napięciu na swoich końcówkach, więc zużycie części napięcia w przewodnikach

w wysokim stopniu zaopatrzenie ca się na płnc., dochodząc do Tuchli, Hrebeno-

utrudnia

wszystkich przyrządów w prąd o jednakowem i zawsze stałem napięciu. Przyrządy elektryczne, w których energia prądu zamienia się w cieplną, oczywiście, muszą mieć znaczny O. i tutaj rola jego jest dodatnia. Zwracając się jeszcze do O-u przewodników dla prądów zmiennych, należy zauważyć, że O. przewodnika dla prądu elektrycznego wogóle zależy nietyl-ko od własności samego przewodnika, lecz także, od rodzaju prądu; ten O., o którym była mowa wyżej, przedstawia przewodnik dla prądu stałego, t. j. płynącego z jednakową siłą w jednym kierunku — Dla prądu zmiennego przedstawia każdy przewodnik O. większy niż dla prądu stałego, tj. dla przeprowadzenia prądu stałego pewnej siły potrzeba napięcia mniejszego niż dla przeprowadzenia prądu tej samej siły przeciętnej, ale zmiennego.—Bibliografia: wszystkie podręczniki fizyki i elektrotechniki zawierają mniej lub więcej wyczerpujące działy, omawiające O. elektryczny. W polskim języku: S. P. Thomp son’a ,,Elektryczność i magnetyzm“, przełożył J. J. Boguski 1885- A.

i elektryczności“ przełożył St. Stetkiewicz, 1897; E. Rosenberg ,Elektrotechnika prądu silnego“, przełożył Zyg Straszewicz, 1905-,

H. Merczyng „Teorya prądu elektryczni. F.

Opór, niekiedy O pi er zwana, rzeka, pra-woboczny dopływ Stryja, w Galicyi. U zejścia się granic wsi Wyżłowa, Ławocznego i Oporca, w pow. Stryjskim, wznosi się góra Jaworniki Wielkie 1 123 m. nad poz. morza. Od niej w kierunku na płnc.; wybiega pas górski, tworzący dział wodny między źródliska-mi Oporu i Stryja. Stryj bije po stronie zachodniej tego grzbietu, w obr. gminy Wyżłowa, Opór zaś po wschodniej jego stronie, w płd.-zach. kończynie obszaru wsi Ławocznego. Z początku płynie O. na płnc.-wsch. granicą wsi Ławocznego i Oporca, zabierając wody licznych strąg i potoków górskich, spływających z płnc. stoku Grzbietu Karpackiego. Na płd: końcu wsi Oporca, tuż pod kościołem, zwraca się O. ku płnc. i przechodzi znowu do Ławocznego. Płynie w tym kierunku przez wsch. obszar Ławocznego i wchodzi do Taruawki. Na tej przestrzeni wpadają od lew. brz. liczne dopływy górskie, jak Żakuty i Ławoczanka, a od pr. brz. Chomiński pot. Od uścia Ławo-czanki O. zwraca się na płn.-wsch., płynąc do Sławska górską, wązką doliną, nad którą od płn.-zach. wznoszą się czubki lesiste: Orszo-wiec (1134 m.), Trościan (1 235 m.), Żołob (842 m.) i Łużany (769 m.), a od płd.-wsch. Pliszki (1038    m.) i Mohiła lisa (1066 m. ).

Dotąd dolina O-u dzika, tu cokolwiek się rozszerza, nie tracąc charakteru górskiego. Tu zasila się od pr. brz. potężnym dopływem Sławskim, a cokolwiek poniżej Różanką i zwra-

wa, gdzie na pr. brz. jego rozłożyła się obszerna i wyniosła grupa górsha Żełemianka ze szczytami Żełemin (1 177    m.), Kodrawiec

(1 244 m.) i Za Szeroką (1 267 m). Za zach. zaś, tj. lewym brz. O-u rozpostarło się również potężnie rozgałęzione gniazdo górskie lesiste ze szczytami: Na Kobyle (693 m.), Kobylec (1 026 m.), Krzemienny (1 137 m.) i Kijowiec (1 046 metr.). Te działy górskie zasilają O. licznemi dopływami, między nimi: Sehła, Żełemianka, Dereszny, Hrebenowiec i Święto-sławczyk od pr. brz., tudzież Jahistów, Kobylec, Suchy i Tokarczyk od lew. brz. Dosięgnąw-szy Świętosława, przyjmuje od pr. brz. pot. Orawę; w kierunku płn.-wsch. zrasza obszar Skola, tworzy granicę wsi Synowódzka Niżnie-go i Pobuka (od vysch.) a Synowódzka Wyżnie-(od zach.). Wyłom poprzeczny, który tworzy O., dopiero tuż przed uścietn nieco się rozchodzi. Od Świętosława zamykają go od lew. brz. lesiste działy górskie ze szczytami Kor-czanką (1 180 m.) i Dobrzanami (827 m), a od pr. brz. Syniakiem (781 m.), Prebiczką (819 Jameson ,,Zasady magnetyzmu m) i Tyszownickim grzbietem (428 m.) tuż

uście Ławo-

nego“, 1905.

na Stryju, tj.

nad uściem O. do Stryja z pr brz — Uście szerokie. Długość biegu 54 kin. Źródła leżą ljlOO m. nad poziomem morza, czanki 648 m., uście Orawy 468 m . uście do Stryja 375 m. Zabiera obubrzeżnie same górskie i nagłe wody, które łomy skał z ciasnych debr znoszą na jego dolinę Prawe dopływy są: Podolinczy, Chomiński, Żwir, Łukaszów, Sławsko, Różanka, Sehła, Żełemianka, Derszyn, Hrebenowiec, Świętosławczyk, Pawłów, Czu-dyłów i Kamionka; lewe zaś: Zakuty, Ławo-czanka, Ternowiec, Chmielowiec, Szandrowiec, Topolski, Jalina, Hołowczanka, Jahistów, Kobylec, Suchy, Tokarczyk, Orawa i Za-Dąbrowy. O. jest spławny od tartaku różanieckiego, przy uściu Różanki do O. Wody gościnne bywają zwyczajnie o tym czasie, co w czerwcu i z końcem sierpnia, gdyż oba obszary wodne leżą w pobliżu siebie i tym samym podlegają wpływom atmosferycznym. Czas żeglugi trwa l¹/g—2 dni do Synowódzka; głębia

10—30 centym wystarcza do spławu. Spławy składają się zwykle z 7 pni okrągłych razem zbRych; na nie ładują deski, gonty i tarcice. Główną przeszkodą dla spławów jest kamieniste koryto rzeki, tudzież nagły spad. Okolica nad O leśna i nieludna; gleba mało zdatna do uprawy. Nad O-em leży 7 wsi i 1 miasteczko, Skole. Chów bydła i spław wyżywia głównie mieszkańców. W wodach O-u żyje pstrąg od źródeł po Skole i lipień od Tuchli do Skola Doliną tego potoku ciągnie się gościniec stryjski przez Synowódzko i Skole aż po uście Orawy; stąd doliną Orawy aż po wieś Orawę; tu przerzuca się do doliny Tucholki i Klim-czanki na Grzbiet Karpacki, podążając przez Wereczkę do Munkacza na Węgrzech.Br-Q‘

Oporinus Jan, właściwie Herbst, drukarz (* 1507 w Bazylei—+ 1568 tamże). Studya odbył w Strassburgu, poczem był nauczycielem w opactwie Cystersów pod Lucerną. Studyo-wał następnie medycynę u Paracelsusa, został wreszcie profesorem greckiego języka na uniwersytecie w Bazylei. W 1539 r. założył na współkę z Winterem drukarnię, którą jednak następnie był zmuszony objąć całkowicie na siebie. Z drukarni tej wyszedł cały szereg starannie ułożonych klassyków i dzieł naukowych, częściowo ilustrowanych drzeworytami. O. ogłosił również swoje własne prace, przeważnie komentarze do Cicerona, Demoste-nesa i t. d.

Oporniki elektryczne. O-mi elektrycznemi nazywają się zwykle przyrządy, służące do zmniejszania napięcia prądu elektrycznego, pochłaniania jego energii przez zamianę na ciepło, lub też do mierzenia oporu przewodników przez porównanie z oporem wiadomym opornika.—W zasadzie, każdy 0-k jest to przewodnik zaopatrzony w końcówki, przez które wprowadza się do niego prąd. Przewodniki O-ów sporządza się zwykle z metali przeważnie o oporze właściwym, zbliżonym do oporu żelaza, czasem stosuje się węgiel koksowy, grafit lub roztwór soli albo kwasu w wodzie. 0-i dokładne służące jako wzorce robi się obecnie ze stopu manganu i miedzi (12,3 Mn. 87,4 Cu), zwanego manganinem, którego O. właściwy jest prawie niezależny od temperatury. — Stosownie do wielkości i do przeznaczenia 0-i takie mają rozmaitą postać. Na iysunku 1-ym przedstawiono O-k o oporze wynoszącym część oma (ob. O h ma p r a w o); u góry widać dwie końcówki z śrubami*, końcówki te są połączone płytką man-ganinową odpowiedniej szerokości i grubości, która zewnątrz jest przykryta blachą dziurkowaną.—Na rys. 2 i 3-m przedstawiono 0-i których opór wynosi kilka a często i dziesiątki i setki tysięcy omów.—Przewodnik, stanowiący opór, ma tu postać cienkiego drutu izolowanego, nawiniętego na szpulki, umieszczone w skrzynce cylindrycznej lub sześciennej; końce cienkiego drutu są połączone z klockami mosiężne-mi umocowanemi na górnej pokrywie z twardego kauczuku; za pomocą kołków mosiężnych, wstawianych pomiędzy klocki, można wprowa^ dzać w obwód rozmaitą długość drutu 0-a, a więc zmieniać' jego opór. W 0-u (rys. 2), taka zmiana oporu odbywa się za pomocą przestawiania jednego kołka, w 0-u zaś (rys. 3), wprowadza się opór przez wyjmowanie odpowiedniego kołka z otworu. Na rysunku 4-ym przedstawiony jest jeszcze jeden rodzaj 0-a, w skrzynce, w którym zmiana wielkości oporu, odbywa się za pomocą przesuwania saneczek po szynach podłużnych; szyna przez saneczki łączy się z rozmaitemi metalowemi guzikami na pokrywie z twardego kauczuku i w ten sposób wprowadza się w obwód rozmaitą długość drutu opornika. Przedstawione na rysunkach 2, 3 i 4 O-ki sporządza się z cienkiego drutu i zwykle nie można przez nie przepuszczać prądów silniejszych od małych części jednego ampera; dla prądów silnych, które zasilają motory elektryczne, lampy itp., buduje się 0-i odmienne. W tym razie na dokładność oporu zwraca się mniejszą uwagę, a większą na prostotę i wytrzymałość budowy 0-a. Na rys. 5-ym wyobrażony jest O. do regulowania biegu motoru elektrycznego. Opór stanowią spiralnie zwinięte druty, umocowane pomiędzy łupkowemi tabliczkami i połączone stopniowo z szeregiem guziczków (kontaktów) mosiężnych, umocowanych na dolnej tablicy łupkowej (szyfrowej); po tych kontaktach przesuwa się łapkę zaopatrzoną w kółko, za pomocą którego mo-żua ją wygodnie poruszać. -Stosownie do położenia łapki na kontaktach w 0-u włączona jest rozmaita długość drutu w obwód. Przy puszczaniu w ruch motorów, szczególnie większych (n. p. o mocy kilkudziesięciu koni), buduje się często tak zwane 0-i wodne; na rys. G-m przedstawiony jest wodny 0-k składający się z surowcowego naczynia, w którem znajduje się roztwór sody i ruchomego drążka z rączką, u-mieszczonego nad naczyniem; drążek ten zaopatrzony jest w kawałek blachy, która przy nachylaniu drążka pogrąża się w roztworze sody. Drążek z blachą jest izolowany od naczynia i obwód zamyka się tylko przez roztwór sody równocześnie z tern jak blacha zacznie się w nim pogrążać. Gdy drążek zajmuje położenie poziome, to zamyka się kontakt metaliczny w ten sposób, że występ na surowco-wem naczyniu wchodzi pomiędzy miedziane sprężyny, umieszczone na drążku w pobliżu rączki.—Podobne 0-i, lecz urządzone znacznie prościej używają się dla obciążania na próbę maszyn wytwarzających prąd elektryczny. W tym wypadku bierze się kadź drewnianą, napełnia się ją wodą i w tę wodę pogrąża dwie blachy odpowiedniej wielkości, {przez te blachy doprowadza się prąd, a woda pomiędzy blachami gra rolę oporu,—jeżeli prąd jest za słaby tj. opór za duży, to można rozpuścić w wodzie trochę sody. Do obciążenia maszyn i do rozmaitych prób w laboratoryach używają się także 0-i lampko we, składające się z szeregu lampek żarowych włączanych w obwód w większej lub mniejszej ilości. Budowa O-ów wogó-le określa się siłą prądu dla której O. jest przeznaczony, lub też przynajmniej granicami tej siły— najmniejszą i największą, a pozatem napięciem, które O. przy pewnej sile prądu ma zużywać,—tj. jakie napięcie przy tym prądzie będzie na jego końcówkach, następnie wypada tak urządzić O. aby temperatura jego, która pod wpływem prądu będzie się podnosiła, nie dosięgła takiego stopnia, że jego składowe części mogły by uledz uszkodzeniu. M* p*

L:

|i

J j

s*

„fiM

fiT*'

»kgjra

fevspy

bSP

iA;

fiT*

kV4

jg-jj

*=>

-■

j

*

.■S.

t - '

• A

WM:

•MH

2

mi

für!?

=Eîïïr

i

4

^SÄt'

LaSËL .Allai''. -J

;

'V

iÿ:

^7^

•~.r_ :■;

Mk

m

5;

S

*.

•* \

• .

fi;**

il

fi

fc

'■■ :

g. :‘-V:

fif

g,;.

h

is

m

%

M

(V

à!

■

jf Æ, ..

gjjjpg w

v aï

rjË

M

!

m

s?

A

.;h:'.;:'r‘‘! - fcI

(►

6j

(♦_

ki

m

■

:

ł-=.%*::--vï

-

ÇsEFi

.

llnpHSI

F

............lillfiilr

:.    c.;-

'* M

ifi

lï

iPil

il

«

s

Pif

.;; i'j

fi

|i..

■

’» »* *» ,' ê yjpll f:

'

W

3

5

m

I II

fil

i

m

1

■

13B

©i

Si

Bi

m

¹

il

0 -. 0

m

fi:

6

Fig. 86. Oporniki elektryczne.

Oporowscy h. Sulima, ród polski, jeden , obowiązki kapłańskie. Jako podkanclerzy O, z najzamożniejszych swego czasu, wygasły okazał się człowiekiem bardzo* pracowitym, w końcu XVII wieku. Gniazdem jego była pilnym i zdolnym; nie było aktu, któregoby wieś Oporów w województwie Łęczyckiem, za protoplastę zaś uważać musimy Jana „z 0-porowa“, wojewodę łęczyckiego (1357    r.).

nie miał w rękach. Występował jako świadek na przywileju jedlnieńskim z 1430 r. stwierdzającym go krakowskim zj 1433, na przywileju Jagiełły dla mieszkańców ziemi łuckiej obrządku wschodniego i drugim dla Rusinów litewskich w r. 1432. Brał udział we wszystkich sprawach publicznych i ważne królowi oddał usługi, np. w układach z Zygmuntem Kiejstuto-wiczem w czasie powstania Świdrygiełły. Wtedy-to mianowicie Zygmunt otrzymał godność wielkiego księcia litewskiego w roku 1432. W czasie owej głośnej dysputy husyckiej na zamku krakowskim w r. 1432 O. należał

Z potomków rzeczonego Jana zasłużyli się krajowi bądź orężem, bądź radą: Mikołaj, wojewoda łęczycki (1422 r.); Wł a d y s ł a w (ob.), podkanclerzy koronny (1434 r.), biskup kijowski, w końcu arcybiskup gnieźnieński (1449 r.);

do obrońców poselstwa czeskiego przeciw Zbigniewowi Oleśnickiemu, który wtedy Kraków obłożył klątwą, W r. 1433 Jagiełło mianował po śmierci Szafrańca O-go biskupem kujawskim, wywdzięczając się nieodstępnemu swemu w ostatnich latach towarzyszowi za całą moc usług publicznych. Mimo to O. nie złożył jeszcze godności kanclerskiej, aż dopiero w roku następnym na zjeździe korczyńskim, gdzie wybierano posłów na Sobór bazylejski. Zatwierdzony przez pap. Eugeniusza IV w swej nowej godności w sierpniu r. 1434, z rąk prymasa Jastrzębca w obecności Oleśnickiego i Jana z Opatowie, biskupa chełmskiego, otrzymał w Łęczycy sakrę biskupią. Nie odznaczał się jednak wielką jako pasterz gorliwością i przez 16 lat swoich rządów nie zostawił po sobie pamiątki, przesiadując głównie w pałacach biskupich. Owszem, Długosz opowiada nawet, że lękając się o swój zamek, kazał zburzyć starożytny kościół we Włocławku nad brzegiem Wisły, kościół, który przechowywał wiele pomników po książętach i biskupach kujawskich. Nie usuwał się jednak wcale od u-działu w życiu publicznem, uczestniczył w synodach, zjazdach kapituł i biskupów, jak niemniej w naradach państwowych; miał się nawet wiele do tego przyczynić, że doszedł do skutku w Brześciu kujawskim w r. 1435, korzystny dla Polski pokój z Krzyżakami. W r. 1438 9 należał do konfederacyi panów małopolskich zawiązanej przeciw zwolennikom husytyzmu czyli tak zw. konfederacyi Spytka z Mel-sztyna. W tymże samym roku uczestniczył w rokowaniach między pełnomocnikami Władysława Warneńczyka a cesarza Albrechta w Lubowli, na mocy których obaj monarchowie mieli wkrótce zjechać się osobiście i spory między sobą załagodzić. Albrecht zmarł jednak pierwej i Warneńczyk został królem węgierskim (1440). Sobór bazylejski polecił był w r. 1436 O-mu dochodzenie w sporach między niższem duchowieństwem a niektórymi prałatami w Polsce o dziesięciny z nowin. Nadeszła tymczasem klęska warneńska w r. 1444, a z nią trzyletnie bezkrólewie i targi z Kazimierzem

Stefan, kasztelan brzeziński (1451 r.); Piotr, wojewoda łęczycki (1478), dzielny wojownik przeciwko Krzyżakom; J an, wojewoda inowrocławski (1483); Jan, wojewoda brzesko-kujawski (1475); Jędrzej, podkanclerzy koronny, biskup przemyski, warmiński, a w końcu kujawski (1483); Władysław, kasztelan inowrocławski (1498); Jędrzej, wojewoda inowrocławski (1524), później łęczycki (1532);

J a n, wojewoda inowrocławski (1527); Jędrzej, kasztelan gnieźnieński (1551) i Erazm, kasztelan kruświcki (1580). — Źródła: Paprocki;

u.

Okolski; Niesiecki; Borkowski.

Oporowski (z Oporowa) Władysław (* o-koło 1385 r. — f 1453 r.), arcybiskup gnieźnieński. Był najstarszym z sześciu synów Mikołaja herbu Sulima, wojewody łęczyckiego, i Krystyny. Kształcił się głównie za granicą, zapewne we Włoszech, nie wiadomo bowiem skąd przywiózł stopień doktora dekretów. W każdym razie jest faktem, że uzyskał stopień doktora nie w Krakowie, jak dotąd mniemano, i otrzymał go jeszcze przed r. 1420.

Dzięki wielkiemu wykształceniu prawniczemu i starożytności rodu, z którego pochodził, zwrócił wcześnie na siebie uwagę i doszedł szybko do najwyższych godności. W r. 1420 był o-becny na słynnym synodzie kaliskim Mikołaja Trąby; w r. 1421 arcybiskup Trąba mianował go oficyałem gnieźnieńskim; w r. 1422—1425 był scholastykiem kujawskim i w tym charakterze występował w r. 1422 w wielkim procesie pol-sko-krzyżackim. Przez jakiś czas był profesorem w Uniwersytecie Jagiellońskim, a w r.

1426 nawet jego rektorem, ale zajmował się raczej sprawami politycznemi niż naukowemi i uniwersyteckiemu W tymże samym też roku 1426 , posłował do Krzyżaków w sprawie młyna Lubicz, wraz z chorążym kujawskim Jarandą Brudzewskim. W r. 1428 otrzymał po Stanisławie Ciołku (ob.) godność podkanclerzego i piastował ją do r. 1434, prawie ciągle towarzysząc królowi we wszystkich podróżach i prowadząc kancelaryę. Obok tego zyskiwał coraz nowe tytuły i beneficya kościelne, np. proboszcza u /św. Floryana w Krakowie, dziekana krakowskiego, protonotaryusza apostolskiego (1432), proboszcza łęczyckiego, kanonika poznańskiego, gnieźnieńskiego i t. d.

Zajęty jednak przedewszystkiem sprawami urzędu podkanclerskiego, zaniedbywać musiał

Wielka Kacyki. Fewei. IluUr Ser. U. Tom V Zeta. 3 b

na

M. ü-y

Jagiellończykiem. O. znowu bierze żywy bardzo udział w tych sprawach; jest obecny na wszystkich zjazdach senatorów. Na zjeździe walnym piotrkowskim wyznaczony został (1445) razem z najwybitniejszymi senatorami na posła do Kazimierza, by go na tron polski zaprosić, jednak z powodu słabości na Litwę nie jeździł. W r. 1446 znowu jest obecny w Piotrkowie na zjeździe i przemawia za projektem prymasa Wincentego Kota, aby królem polskim obrano Fryderyka brandenburskiego, niedoszłego męża Jadwigi, córki Jagiełły. 0-statecznie Kazimierz przyjął koronę i koronował się w Krakowie, a O. uczestniczył w tej u-roczystości, jak i w pierwszym sejmie w Piotrkowie w sierpniu 1447 r. Rok później umarł prymas Wiucenty Kot. Kazimierz Jagiellończyk życzył sobie gorąco, aby następcą jego został O. Dzięki temu poparciu króla oraz temu, że dwaj inni kandydaci, Gruszczyński i Chebda z Niewiesza, zrzekli się swych głosów rzecz popieranego przez króla, O. w r. 1449 został obrany przez kapitułę arcybiskupem gnieźnieńskim i potwierdzony przez Mikołaja V papieża. Rządy jego arcybiskupie były również jałowe jak i poprzednie, gdy był biskupem kujawskim : cały ten czas wypełniają ciągłe spory O go z kapitułą i duchowieństwem dye-cezyi gnieźnieńskiej o liczne darowizny i nadania poczynione przez jego szczodrobliwego i hojnego poprzednika. O. kazał te wszystkie dobra przez Kota darowane zwracać i procesami zmuszał do tego duchowieństwo. W arcybiskupich dziejach 0-go ważnym jest, a raczej ważniejszym nawet niż spory z kapitułą o dobra stołu arcybiskupiego, spór ze Zbigniewem Oleśnickim, biskupem krakowskim. Najpierw dokładał O. wszelkich starań, by Oleśnicki nie otrzymał godności kardynała i by nie przywieziono mu z Rzymu kapelusza. Gdy mu się to nie udało, a Oleśnicki kapelusz i godność kardynalską otrzymał, O., wraz z nim zaś cała Wielkopolska wszczęła ostry spór o pierwszeństwo. Kardynał i prymas nie chcieli brać udziału w obradach państwowych i znajdować się razem w jednej sali: opuszczał ją jeden, gdy drugi nadchodził. Spór ten przybrał ogólniejszy kierunek i uwydatnił antagonizm obu ziem; Wielkopolska bowiem widziała w tern swoje upośledzenie: a przecież była kolebką państwa polskiego. Spór załatwiono ostatecznie po dłuższym czasie: postanowiono raz na zawsze, że prymas pozostaje głową kościoła polskiego i jemu przysługuje przywilej koronowania króla i że żadnemu biskupowi na przyszłość nie wolno ubiegać się w Rzymie o godnóść kardynalską bez wiedzy i zezwolenia króla i senatu. Teraz zaś prymas i kardynał Oleśnicki nie mieli zasiadać razem, lecz osobno, nieobecny zaś mógł w razie potrzeby udzielać rad i wskazówek ze swojej gospody. Sprawami kościelne-mi O. zajmował się ciągle niewiele, wyręcza

jąc się w tej mierze swoim wikaryuszem generalnym, Sędziwojem z Czechia; przesiadywał głównie w rodzinnym Oporowie, częścią w Łowiczu lub Skierniewicach, zajmując się za to gorliwie administracyą dóbr arcybiskupich i dziedzicznych, a nadto był obecny zawsze na wszelkich obradach panów rady i zjazdów sejmowych. Po dłuższym nawet przeciągu czasu i na uporczywe domaganie się kapituły dokona! O. swojego ingresu na stolicę gnieźnieńską i złożył przepisaną przysięgę, ofiarując przytem 100 dukatów swemu metropolitalnemu kościołowi. Ostatnią publiczną posługę oddał w r. 1452, będąc obecnym na ówczesnym zjeździe sieradzkim, na którym Kazimierz Jagiellończyk przyrzekł solennie, że w roku przyszłym zaprzysięgnie przywileje państwa, a dokument tego przyrzeczenia O-mu oddano do przechowania. W tymże także roku kapituła uchwaliła jednogłośnie, że na przyszłość żaden arcybiskup nie ma być dopuszczony do objęcia władzy, póki pierwej nie zaprzysięgnie statutów dyecezalnych. O. umarł dość nagle w u-lubionym Oporowie d. 11 marca 1453 r. i tu, a nie w Gnieźnie, według ostatniej swej woli został pochowany. W katedrze gnieźnieńskiej wystawili mu bracia pomnik, z którego jeno szczątki do dziś się dochowały. O. własnym kosztem zbudował murowany kościół w Oporowie, na miejsce drewnianego, i oddał ks. Paulinom; tutaj także wzniósł z palonej cegły zamek na Kępie, do dziś w dobrym zachowany stanie. Oprócz tego rozpoczął budowę kościoła w dziedzicznej wsi Miłonicach (dz. pow. Kutnowski), dokończony przez jego brata. Spory owe z duchowieństwem nie zostały ukończone przed śmiercią O-go mimo próśb kanoników, by nie nękał duchowieństwa: śmierć też prymasa położyła im koniec. Była to osobistość dumna i ambitna, śmiała i energiczna, człowiek pełen osobistych aspiracyj, a nawet chciwości; na polu nauko-wem, typ dworaka nauki, której stopnie za stopnie w życiu ińiały mu służyć. Stworzony na dyplomatę i męża stanu, i pod tym względem zasłużony nie mało, od obowiązków dla kraju nie uchylał się wcale; jako biskup i pasterz o dobro kościoła i dyecezyi niedbający, jedynie osobiste dochody miał na względzie; stoi po stronie króla i jemu jest oddany. O. to jeden z pierwszych owych „młodszych“ Długosza, którzy tworzyli opozycyę przeciw Oleśnickiemu i jego stronnictwu.— Por. Koryt-kowski „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ t. II; ks. Fijałek „Polonia apud Italos scholastica“; Bobrzyński-Smolka „Jan Długosz“ (głównie do sporu o kardynalat Oleśnickiego); Prohaska „Ostatnie lata Witolda“; Morawski

K. „Historya uni wers. Jag.“ ; S r o c zy ńs k i „E-lekcya Kazimierza Jagieł.“—wogóle monografie do dziejów XV w. Dużo o nim szczegółów podaje Długosz w swej history i i w żywotach

r. 1893

r. 1892

13 456 739 11 684 449

10 068 200 14 391 536

S. B.

Oporto, miasto w Portugalii, w prow. Minho, najważniejsze po Lizbonie na prawym brzegu rzeki Duro, o 5 km. powyżej jej uścia. Klimat niezwykle łagodny (średnia temperatura roczna 15.6°). O. składa się z dwóch części, wschodniej i zachodniej. Przez Duro prowadzą dwa nowe, żelazne mosty do Villa Nova de Gaia (ok. 9 0Ô0 m-ców). Do najwspanialszych ulic należą: Rua nova dos Inglezes, w której się ześrodkował cały handel, i Rua das Flores, przy której się mieszczą złotnicy i jubilerzy. Z pomiędzy kościołów wymienić należy zbudowaną przez Henryka portugalskiego katedrę, mały kościółek gotycki Sâo Martinho, przepychem wewnętrznym odznaczający się kościół Sao Francisco. Do pomnikowych gmachów należą: cytadela na brzegu Duro, mieszcząca się w dawnym klasztorze, pałac giełdy, pałac kryształowy (stałe wystawy i koncerty), pałac królewski i wielki szpital Sâo Antonio. O. liczyło w 1878 r. 105 838 a w 1890 139 856 mieszk.

Miasto jest zaopatrzone w oświetlenie gazowe i elektryczno, posiada wodociągi i tramwaje. Po Lizbonie najbardziejprzemysłowe miasto Portugalii: przemysł wełniany, bawełniany i je-dwabniczy, kapelusznictwo, odlewnie metalowe, garbarnie, gorzelnie, fabryki porcelany, tytoniu, mydła i świec, rafinerye cukru, złotnic-two i zakłady jubilerskie. Na przeciwko leżąca Villa Nova posiada również kilka fabryk i wielkie składy wina. Ruch handlowy O. przedstawiają w latach 1892 i 1893 następujące liczby:

milreisów

Dowóz

Wywóz

Najważniejszemi produktami dowozu są: cukier, ryż, bawełna, węgiel kamienny, spirytus; wywożą główuie wino, owoce południowe, cebulę, kruszce, bydło i wełnę. Większa część win idzie do Anglii i Brazylii. W r. 1894 wpłynęły do portu 992 okręty o 410 309 ton-nach, wypłynęło 988 okrętów o 405 506 ton-nach. W ruchu okrętowym przeważa flaga angielska, po niej idzie niemiecka, portugalska szwedzko-norweska i francuska. O. posiada kilka bankowi zakładów ubezpieczeń. — Z pomiędzy zakładów naukowych wymienić trzeba: instytut politechniczny, posiadający obserwato-ryum, bibliotekę i ogród botaniczny, szkołę medyczną, akademię sztuk pięknych, bibliotekę publiczną (założoną wr. 1833 przez Dom Pedra), posiadającą 120 000 dzieł i 1200 rękopisów, wreszcie dwie galerye obrazów. Okolice O-a są cudnej piękności. Przy uściu Douro leży Sâo Joâo da Foz, na półn. Mathosinhos (ok. 4 000 mieszk.) i Leęa da Palmeira (ok. 2 000 m.), wszystkie trzy miejscowości kąpielowe, połączone z O. tramwajami. Powstanie swe zawdzięcza O. portowi rzymskiemu Portus Cale, później Por-tocale, którą to nazwę otrzymał następnie cały

kraj. Do roku 1074 było O. stolicą Portugalii, wzrastało 'stale szczególnie w XVII w. W Wskutek powstania straciło w 1757 r. wiele swobód. W r. 1808 O. pierwsze oświadczyło się przeciw Francuzom i stało się siedzibą t. zw. junty, mającej kierować narodowym ruchem. W nowszych czasach było widownią krwawych sądów ze strony Dom Miguela przeciwko zwolennikom królowej Maria II da Gloria (1828), przyczem koło 10 000 mieszkańców musiało u-cieczką się ratować. Broniło swych bram przeciwko Miguelowi od 7 czerwca 1832 do 7 września 1833 r. i stanowiło punkt oparcia dla Dom Pedra I, który też w O. podpisał dekret rozwiązujący zakony i konfiskujący klasztory. W r. 1890 z O. skierowana była energiczna akcya przeciwko Anglikom, chcącym zagarnąć kolonie portugalskie.

Oportunizm tłómaczony przez „naginanie się do sprzyjających w danej chwili okoliczności“ (Oportunus' — dogodny), w polityce o-znacza „działalność polityczną zastosowaną do okoliczności dla tein pewniejszego dojścia do celu“. W znaczeniu specyalnem nazywają we Francyi stronnictwem oportunistycznein pewien odłam republikanów, który w ciągu lat dwudziestu (1875—1895) rządził Francyą. Pierwsze lata trzeciej republiki we Francyi (od r. 1870) były wypełnione intrygami monarchistów. Władza republikańska była chwiejną i w każdej chwili groziła Francyi katastrofa w duchu monarchicznym. Dopiero około r. 1875 po spełzłej koalicyi bonapartystów z orleanista-mi i legitymistami, koalicyi liczącej na poparcie prezydenta rzpltej i niewielką większość wsenacie, rząd stał się w istocie republikańskim i usunięta została możność zamachów stanu w każdej chwili. Republikanie podzielili się wnet na dwa stronnictwa: o p o r t u n i-styczne, stojące na gruncie ugody z orleani-stami, dokonanej w r. 1875, i radykalne. Najwybitniejszymi przedstawicielami drugiego są: Louis Blanc (zm. 1881, [ob.]) oraz Clemenceau (ob.); ojcami pierwszego byli i kierownikami pozostali: Gambetta (ob), Jules Ferry (ob.) Brisson, Waldeck-Rousseau (ob.). Walką tych dwu stronnictw wypełnione są dzieje trzeciej republiki, przyczem w ostatnich latach radykalni połączyli się z socyalistami. Filozofię polityki o-portunistycznej w sensie powyższym znaleźć można w mowach parlamentarnych Gambetty i Ferry’ego. Tutaj ograniczyć się możemy kilku wskazówkami. Przedstawiciele tej polityki zwalczali agitacyę z trybuny parlamentarnej, dyskusye polityczne, które charakteryzowali jako „puste, drażniące, niebezpieczne“ (Ferry) w szczególności, gdy chodziło o „rewizyę kon-stytucyi“, albo o sprawy kościelne. Mając przed oczyma widmo powrotu do władzy monarchistów, zażegnywali radykalizm polityczny; odwoływali się wciąż do „zdrowego sensu“, do zmysłu praktycznego chłopa francuskiego, któ-

ry domaga się, nie rozpraw i dyskusyj, jeno i rych i lepszych republikanów nad katolików prawodawstwa pożytecznego dla kraju, szkół, francuskich. Czy w liczbie zasad społecznych, dróg, kolei żelaznych, wykończenia reformy które zwyciężyły i które skrystalizują się podatkowej, zapoczątkowania reformy sądowej, administracyjnej. Oportunizm „wyrasta z uznania dla uczucia czysto francuskiego dla zdrowego sensu“ (Waldeck-Rousseau „Pour la République“ 1904 str. 221). Być oportunistą to znaczy działać oportunistycznie we właściwej chwili, to znaczy czekać aż zbiory będą dojrzałe, to znaczy narzucać krajowi reformę wtedy tylko, gdy jest przezeń pożądana, dojrzała, przyjęta (tamże, 222) „Nawoływać do oportunizmu znaczy to nawoływać do prawdziwej doktryny republikańskiej, do przeszłości, która była pożyteczna i wielka...“ (tamże). Przedewszystkiem, mawiał Perry, chodzi o stałość polityki republikańskiej stałość, która jest również ważna, co i postęp republikański. Programy radykalne w przeciwstawieniu do swojego charakteryzował jako krzykliwe, warcholskie, obliczone na chwilowy efekt, ale nieużyteczne dla kraju i klasy społecznej, do której właściwie bywają zwracane. Taki system polity ki oportunistycznej gdzieindziej nazywany bywa realnym albo ugodowym, konserwatywnym albo stańczykowskim (ob. S t a ń c zy cy,

w instytucyach, są takie, które by kościół odrzucał? Czyliż inne głosił ód ośmnastu stuleci narodom i królom?..,“ Ten sam kościół był ostoją Restauracyi, monarchii lipcowej przed 1848, cesarstwa po 1851 r. Ten sam wreszcie prowadzi za III republiki wojnę na śmierć i na życie z republikanami. Albo kiedy za Królestwa Kongresowego w okresie walki e-piskopatu polskiego z prawodawstwem napo-leońskiem biskup krakowski Woronicz (2 kwietnia 1818 r.j wołał na posiedzeniu Senatu w dyskusyi nad projektem do prawa o Małżeństwie: „Aleksander I, wskrześca narodowości naszej, który pierwszy wszystkim tronom i ludom europejskim przypomniał, że na księdze Ewangelii osadzić należy skołataną spo-kojność świata. Jego się pytajmy o pierwszym zarodzie nawet domowej szczęśliwości naszej. On braciom naszym, dawniej do monarchii swej wcielonym, nie na obcych kodeksach lecz na ojczystej religijności opartą zasadę o małżeństwach zostawił. On nas z potężnym swoim narodem przyrodzonem jednorodności słowiańskiej ogniwem i wspólnością przekonań na wieki skojarzył: będziemyż na samym wstępie zrękowin różnić się z bracią pierwszym zawiązkiem rodzinności? pierwszym wyobrażeniem o małżeństwie“—to wywód ten jest doskonałą ilustracyą zarówno taktyki o-portunistycznej jak*i nizkiej niemoralności 0-u. Literatura: Gambetta „Discours politiques“ (wyd. Reinacha 1881 —188(3); Re in ach „Gambetta“ (1889), Rambaud „Jules Ferry“ (P. 1903, a w szczególności str. 409 i 414), Waldeck-Rousseau „Discours parlementaires“, „La défense républicaine“, „Action républicaine“, „Politique française“, „Pour la République“ (ob. Polityka, ta ń c z y c y, U g o d o w c y).

Ugodowe y) — Jako zasada postępowania jest 0-, oczywiście, głęboko niemoralnym. Pozwala przystosowywać się do wszelkich warunków, pozwala na wszelkie kompromisy, pod pozorem sprawy publicznej. Oportuniści francuzcy tłómaczy-li swoją politykę ciągłego szachrajstwa względami wyższego porządku, racyi stanu i t. d.

W życiu indywidualnem polityków chodzi najczęściej o zachowanie władzy. Po zwycięstwie republiki we Francyi w lutym 1848 r. Thiers (ob.) przedzierzgnął się w republikanina. Gdy go pytano; czy przystępuje do republiki? odrzekł:

S. P.

Opossum, zwierzę, ob. D i 1 e p h y s.

Oposy, futro, ob. D ile p h y s.

Oposznia, Oposzne, w dokum. O p u s z n o, miasteczko w pow. Zieńkowskim gub. Połtaw-skiej, nad rzeczką Tarapuńką, 35 wiorst od miasta powiatowego odległe. 5 cerkwi, 2 szkoły początkowe, szpital ziemski, dom schronienia, 7 000 m-ców (1891), słynne wyroby garncarskie z glin miejscowych; w okolicy liczne sady. — O. istniała już w XII w.; w połowie XVII w. była grodem setniczym kozackim. W 1667 r. zamordowany tu został przez lud hetman ukraiński Br zu chow i e cki (ob.), a na miejsce jego wybrany D o r o s z e ń k o (ob.). Podczas wojny szwedzkiej w O-nie znajdowała się główna kwatera Karola XII, W 1784 r. należała O. do pułku hadziackiego. Z setników oposzańskiej sotni wymieniają źródła: Roma-Koryckiego, Filona Lichopowego i Melesz-ka Matwiejewa. -- (Por. Kroniki Wieliczki,

na

„Przystępuję do niej bez zastrzeżeń; monarchia jest w grobie; jej przedstawiciele rzucili się w przepaść bez zawiści i już nigdy z mogiły nie powstaną“... W tym samym czasie organ urzędowy kościoła francuzkiego „L’Univers“, dotychczas monarchistyczny, wydał odezwę, w której czytać można było: „Bóg przemawia głosem wypadków. Rewolucya jest objawem przeznaczenia. Jeżeli wziąć pod uwagę łatwość z jaką urzeczywistniona została, zrozumiemy, że wola ludzka niewiele przyczyniła się do jej zwycięstwa, trzeba raczej zrozumieć, że przyszło spełnienie czasu. Konspiracye nigdy nie mogą w ten sposób z gruntu i w tak krótkim czasie zrewolucyonizować społeczeństwa ludzkiego... Monarchia zginęła pod ciężarem grzechów. Nikt więcej od niej samej nie pracował nad jej ruiną. Niemoralna za Ludwika XIV, skandaliczna za Ludwika XV, despotyczna za Napoleona, nierozumna do r. 1830, u-parta, aby gorzej nie powiedzieć, do 1848, widziała, jak rzednieją szeregi tych, którzy u-ważali dotychczas, że jest konieczna. Dziś nie posiada wyznawców. I nie będzie więcej szcze-

t. II str. 162, 166, 521 i t. Ill, 507; Gra-bianki, 165, 197 i Samo wide a, 99, 268).

Ouoterapia (lac. Opotherapia, z gr. o ozór, sok, zwłaszcza mleczny z roślin naciętych wypływający, i i] iłspa7ceia=:leczenie), leczenie za pomocą soku wyciśniętego z tkanek narządów różnych, więc to samo, co organoterapia (ob.). Czasem, chociaż mniej właściwie, nazwa ta również dawana bywa leczeniu za pomocą

D-r J. p.

F. O.

surowicy (ob.).

Opowiednik, ob. Orzeczenie.

Opozycya (opponere — przeciwstawić się; opposition; niem. Opposition i Wiedereinsetzung ros. otzgiv), sprzeciw, sprzeciwienie się, opór. Każdy akt przeciwny słowom lub czynom drugiej strony można nazwać 0-ą. Termin ten jednak ma szczegółowe znaczenie w życiu pu-blicznem, zwłaszcza sejmowem, i w sądowem.

I.    Każde stronnictwo zasadniczo zwalczające system rządu w parlamencie, każda grupa u-czestnikówr w zgromadzeniu i stowarzyszeniu niechętna bądź kierunkowi, bądź osobom stojącym u steru, nosi powyższe miano. Przy normalnym, tembarćziej nienormalnym biegu interesów społecznych muszą się zdarzać owe przeciwieństwa. Jeśli opór trwa w zakresie metody, sposobów działania, to krytyka i sprzeciwianie się wywołać mogą tylko oględność i rozwagę w działaniu. — Znane są słowa jednego z ministrów, że gdyby nie było 0-i, należałoby ją stworzyć. Gdzie parlamentaryzm oddawna istnieje i stał się osią życia publicznego, tam zwykle są dwa wielkie stronnictwa. Odcienie, frakeye i fakeye zlewają się z sobą wobec hasła, czy rządowego, czy anty-rządowego. Ministeryum trwa u władzy dopóty, dopóki skutkiem błędów lub niepowodzeń szeregi O-yi nie staną się większością, wtedy z kolei, przewód-cy tej większości obejmują ster państwa (Anglia).

II.    W procesie sądowym opozycya wogóle należy do środków prawnych z celem uchylenia częściowo lub całkowicie pewnego rodzaju wyroku. A) W procedurze francuskiej 1806 rektora obowiązywała w Król. Polskiem od 1808 do 1876 r., i w procedurze rosyjskiej z 1864 r., wprowadzonej do Królestwa w 1876 r., O. służy eo ipso skazanemu wyrokiem zaocznym w terminie dni trzech lub ośmiu we Francyi, dwu tygodni lub jednego miesiąca w Rosyi. Procedura austryacka z 1895 roku, niechętna temu środkowi legalnemu, nazywa go restytucyą (ob. tłómaczenie Dr. Augusta Balasitsa ustawy Lwów w 1895 r.). Wyraz ostatui w Królestwie Polskiem stosuje się do skargi przeciw wyrokowi ostatecznemu, nie zaś zaocznemu. Zł) Zdarza się, że osoba niebiorąca udziału w procesie ponosi szkodę z powodu zapadłego wyroku ostatecznego; wtedy jej czynność proceduralna, zmierzająca do uchylenia złego, nazywa się o p o z y c y ą trzeciego. Tą ostatnią nazwą niewłaściwie u nas w Królestwie przez zbyt dosłowne tłómaczenie z języka francuskiego procedury, mianujemy „spór“, przeciw aresztowi ruchomości, opieczętowaniu lub zdjęciu pieczęci lub przeciw wyrokowi sądu polubownego. C) W dawnej Polsce na wyrok zaoczny służyła skarga nullit as, która w Koronie zwała się male obtentum albo illegalnośó procesu, zaś na Litwie zły przewód pra-w a. Zarzut illegalności mogła czynić też i o-soba trzecia, której prawom obcy wyrok szkodził (dziś 0-a trzeciego).

Opozycya oznacza: 1) sprzeciwianie się danej sile panującej i 2) tę grupę ludzką, która walkę prowadzi. W każdem zbiorowisku ludz-kiem, zorganizowanem bez względu na zakres działalności zgromadzenia, ujawnia się 0-a: może dotyczyć spraw społecznych, zagadnień religijnych, filozoficznych, literackich, politycznych. Najczęściej używany jest termin 0-a w sensie politycznym. W tem znaczeniu 0-a oznacza ogół obywateli czy grup politycznych niezadowolonych z kierunku działalności rządu. Zaznaczyć trzeba, że w państwach despotycznych nie ma miejsca dla 0-i; każdy jej objaw bywa duszony w zarodku; żyje tylko w ukryciu, w „konspiracyi“; ujawnia się w gluchem niezadowoleniu, niekiedy w biernym proteście (niewykonywanie rozkazów rządu, niepłacenie podatków), niekiedy w otwartem powstaniu. W państwach konstytucyjnych 0-a wyrasta na instytucyę stałą, do działania uprawnioną. U-jawnia się w prasie, w zgromadzeniach przedstawicieli, w zgromadzeniach ludowych i t. p. organizacyach opinii publicznej. Nie znaczy to, aby 0-a wogóle przestała być ściganą. O ile tylko przekracza granice, przez ustawy karne zakreślone, ponosi skutki swoich wystąpień; bywa prześladowana tak samo z tytułu biernego protestu jak i z tytułu czynnego namawiania do niewykonania rozkazów rządu: zupełnie jak pod rządem despotycznym. Chcemy tu mówić tylko o 0-i legalnej, krystalizującej się w parlamentach i prasie. 0-ą w parlamencie nazywamy ogół posłótv niepopierającycll polityki gabinetu ininisteryalnego. Prasa peryodyczna zwalczająca politykę rządu nazywa się opozycyjną; jest przedmiotem prześladowania ze strony władz najdotkliwszego. Sądy Europy zachodniej, w szczególności sądy niemieckie, bezustannie więżą redaktorów odpowiëdzialnych czasopism opozycyjnych i nakładają na wydawnictwa olbrzymie grzywny za najdrobniejsze przekroczenie ustawy karnej w przedmiocie t. zw. obrazy majestatu, zakłócenia bezpieczeństwa publicznego, albo namawiania do czynów gwałtownych. Sądy niemieckie, uległe władzy administracyjnej—wbrew zasadom państwa konstytucyjnego — skonstruowały nawet specyalne pojęcie zbrodni ewentualnej (dolus eventualis), pod które podprowadzić się daje każde domniemaue przewinienie, nie objęte u-stawaini karnemi. Często jednak pościg nie daje właściwego i pożądanego rezultatu: tak

“było w Niemczech z procesem hr. Arnim’a, ści- | sko-oportunistycznych (Gambetta, Ferry)—mo-ganego bezpodstawnie przez Bismarcka, tak z procesem t. zw. Omladiny w Czechach (1894).—

narchiści zarówno jak radykali i socyaliści; w okresie Waldeck-Rousseau, Combes’a, Rou-vier’a należą do O-yi monarchiści, republikanie umiarkowani, wogóle żywioły zachowawcze. W Niemczech jest jedno właściwie stronnictwo opozycyjne: demokratyczno-społeczne. Inne są bądź bez znaczenia, bądź tylko w niektórych sprawach zwalczają rząd. Niektóre, np. katolickie centrum, opozycyjne d outrance w do-bie K u 11 u r k a m p f u (ob.)—obecnie jest filarem, na którym opiera się rząd niemiecko-pruski. Poi. Dicey, „Introduction to the study of the law of the Constitution“ (wyd, 6 1902); Boutmy „Essai d’une psychologie politique du peuple anglais au XIX siècle“ (P.    1901) str. 3 — 16

i 200 — 208; Redlich „Recht und Technik des englischen Parlamentarismus“ (L. 1905

s. r.

Stanowisko O-yi różne jest w różnych krajach.

Oppa, rzeka, ob, Oppel Albert,

o öß

a wa.

i paleontolog niemiecki (* 1831 r. w Hohenheim — f w Monachium 1865 r.); by 1 profesorem uniwersytetu monachijskiego i kustoszem muzeum paleontologii. Poświęcoł się zwłaszcza badaniom for-macyi jurskiej; drukiem ogłosił: „Die Juraformation Englands, Frankreichs und des südwestlichen Deutschlands“ (Stutgard 1856 — 58); „Paleontologische Mittbeilungen aus d. Museum des bayrischen Staates“ (Monachium 1862 —64).

Oppenau uzdrowisko klimatyczne, położone w Badenii, w okręgu Offenburskim; leży w dolinie, w której strumyk Lierbach wpada do rzeczki Reuch i wznosi się na 276 metrów ponad poziom morza; mieszkańców posiada przeszło 2 000, zajmujących się przemysłem i rolnictwem. O. położenie ma piękne i zdrowe i kąpiele żeleziste, urządzone dobrze, głównie wszakże odwiedzane bywa latem przez ludzi pragnących tu odpocząć i użyć powietrza świeżego. — W pobliżu zuajdują się zwaliska malownicze opactwa Allerheiligen i zamku obronnego Fridburg. — O. jest osadą dawną, a już w r. 1316 uzyskało prawo miejskie.

Oppenheim, miasto w heskiej prowincyi Nadreńskiej, na lewym brzegu Renu; 3 550 m-ców (1895). Fabryki chininy, drutu, garbarnie, łomy wapienne. Posiada port rzeczny. Staranna uprawa winnic. Nad miastem ruiny zamku Landskron, zbudowanego w XI w. — O. powstało na miejscu rzymskiego castellum Bau-conica. Już przed 1226 r. wspominane jest

s. B.

W Niemczech bywa tylko tolerowana; szkodzi jej rząd, jak może; rolajejw parlamencie prawie żadna. We Francyi stanowisko jest wybitne; każdy chwilowy rząd liczyć się z nią musi. W Anglii 0-a jest instytucyą prawa państwowego; uczestniczy w rządzie, ma bowiem wskazaną przez zwyczaj konstytucyjny drogę wpływania na działalność rządu przez wnoszenie inter pelacyj, przez dyskusyęnad sprawą adresu w odpowiedzi na mowę tronową i t. d. Dlatego mówią w Anglii nietylko o rządzie J. K. M. ale i O-yi J. K. M. Stanowisko 0-i zależy w zupełności od charakteru ustroju konstytucyjnego; jeżeli mamy do czynienia z rządem tylko przedstawicielskim (np. str. 75 i nn. w Niemczech), to rola 0-i jest nieznaczna.' 0-a nie będzie (w danych warunkach politycznych) rządem przyszłym, nie liczy się z nią tedy rząd teraźniejszy; cała jej działalność ma charakter raczej zasadniczy, teoretyczny, oderwany, może dlatego bardziej radykalny. Natomiast w państwach parlamentarnych (np. w Anglii) dzisiejsza 0-a jest jutrzejszym rządem; jeżeli głosowanie parlamentarne da jej większość, ministeryum musi podać się do dy-misyi i król zwraca się do naczelnika (leader)

O-yi z propozycyą, aby utworzył nowe ministeryum, oczywiście, złożone z przedstawicieli dotychczasowej O-yi. Jednocześnie dotychczasowy rząd przechodzi na stanowisko O-yi. Dzieje konstytucyjne Anglii wypełnia walka dwu kierunków polityki, z których jeden zawsze jest 0-ą. Już w XVII wieku skrystalizował się regulamin wewnętrzny izby gmin, regulamin, który właściwie jest tylko procedurą O-yi.

D-r J. V.

Oppenheim Dawid, uczony rabin niemiecki i znany bibliofil (* 1664 r. w Wormacyi— f 12 września 1736 w Pradze Czeskiej). Dla wielkiej swojej uczoności O. w młodym stosunkowo wieku, bo już w r. 1689, został powołanym na nadrabina gmin morawskich z siedliskiem w Nikolsburgu (Mikułów), a stamtąd przeniósł się w r. 1704 do Pragi jako nadra-bin gmin czeskich. Zarówno w Nikolsburgu .

Emerson (ob.) zauważył (English Traits roz. V, str. 48) że „naród angielski stworzył czy wynalazł 0-ę parlamentarną, jako organizacyę legalnego, ale koniecznego wszelkiemi środkami tak tyki politycznej prowadzonego przeciwieństwa w sprawach państwowych“. Badacz Boutmy dowodzi że zjawisko to wypływa z psychologii narodu angielskiego, z żądzy czynu i pracy, z potrzeby żywego działania i t. d. —Skład O-yi bywa w różnych państwach różny. W niektórych 0-a składa się z jednego stronnictwa; w innych — z kilku. W Anglii XIX stulecie wypełnia walka dwu stronnictw, zachowawczego i liberalnego, raz po raz zmieniających stosunek jako wolne miasto Rzeszy, wzajemny stronnictwa „przy władzy“ i stronnictwa „w O-yi“. W ostatniem ćwierćwieczu stulecia do tych dwu przybyło jeszcze stronnictwo irlandzkie, które znajdowało się w 0-i względem każdego rządu, zarówno zachowawczego jak i liberalnego. W ostatnich latach przybyli jeszcze nieliczni dotychczas przedstawiciele proletaryatu robotniczego. We Francyi do O-yi należeli w okresie rządów republikań-

Oppenheim Fryderyk. — Oppenhoff Fryderyk.

431

jak i w Pradze stał na czele wielkiej uczelni talmudycznej, brał prócz tego udział w wszystkich sprawach publicznych i odznaczał się przy-tem, wielką szczodrością. Będąc bardzo bogatym przekazał ²/s swego majątku, w sumie 50 000 talarów, na cele dobroczynne. Z licznych jego dzieł opublikowane zostały tylko jego nowelle do traktatu talmudycznego Sabbat p. t. „Moade Dawid“ (w dziele „Beth Jehuda“ Jehudy ben Nisana z Kalisza, Dessau 1697), oraz responsa, rozrzucone w dziełach innych rabinów, z którymi prowadził korespondencyę uczoną. Reszta zaś dzieł w liczbie 16-u, spoczywa jeszcze w rękopisach. — Bardziej atoli aniżeli przez swoją uczoność stał się O. głośnym przez wielką swoją bibliotekę hebrajską, którą zaczął zbierać w Pradze a dla której przedsiębrał rozmaite podróże. Zgromadził on przeszło 7 000 druków i 1 000 rękopisów, przeważnie nader cennych i rzadkich, i opisał je w katalogu. Po jego śmierci biblioteka ta wędrowała do Hannoweru, Hamburga, Hildesheimu i znowu do Hamburga, gdzie była przez długi czas zapakowaną w 28 skrzyniach. Mendelssohn ocenił jej wartość na 50 — 60 tysięcy talarów, później oszacowano ją na 15 000 talar., aż nareszcie dla braku nabywców kupił ją rząd angielski za bajecznie tanią cenę 9000 tal, i umieścił w Oxfordzie, w bibliot. Bodlęiańskiej, gdzie stanowi po dziś dzień jeden z najbogatszych księgozbiorów hebrajskich w Euro-

D-r S. P.

„ pie.

Oppenheim Fryderyk Wilhelm (* w Hamburgu 5 października r. 1799 — f dnia 16 marca r. 1852), lekarz i podróżnik. Do zawodu swego sposobił się Heidelbergu i tam w r. 1821 po obronieniu rozprawy „Expérimenta nonnulla circa vitam arteriarum et circulatio-

nem sanguinis per vasa collateralia“ dyplom doktorski uzyskał, poczem zaraz wybrał się w podróż naukową dłuższą; powróciwszy z niej w r. 1824 osiadł w mieście rodzinnem i zajął się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1829 wstąpił do służby rossyjskiej, jako lekarz sztabowy, i odbył wojnę przeciwko Turcyi. Po zawarciu pokoju przeszedł do służby tureckiej, gdzie go mianowano lekarzem naczelnym wojsk wielkiego wezyra, zwalczającego powstanie Albańczy-ków. Następnie, uwolniony od obowiązków, podróżował w Turcyi oraz Azyi Mniejszej. W r. 1832 powrócił do Hamburga, i w roku następnym, gdy tam otworzono szkołę anatomiczno-chirurgiczną, otrzymał w niej posadę nauczycielską, którą zajmował do r. 1842; w r. 1845 został członkiem hamburskiej Rady lekarskiej, ale po latach pięciu musiał z niej wystąpić, podupadłszy na zdrowiu. — Oprócz wielu prac drobniejszych, wydrukowanych przeważnie w „Hamburger Magazin der ausländischen Lit-teratur“ i w Rusta „Magazin für die ges. Heilkunde“, ogłosił dwa dzieła większe „Die Behandlung der Lustseuche ohne Quecksilber

(Hamburg 1827) i „lieber den Zustand

etc.“

der Heilkunde und über die Volkskrankheiten

in der europäischen und asiatischen Türkey“ (tamże 1833). W r. 1836 wspólnie z Dief-fen'bachem i F ri ck e m założył w Hamburgu „Zeitschrift für die gesammte Medicin“, które wychodziło do r. J 851; od r. 1842 był jego kierownikiem wyłącznym.—Por. Schroeder „Lexikon der Hamburgischen Schriftsteller“ (t. V, str. 606) i „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte“ (t. IV, str. 428).

Oppenheim HenrykBernhard, prawnik, polityk i ekonomista niemiecki (* 27 lipca 1819 w Frankfurcie u. M. — f 1880), 1841 r. przez krótki czas docent prawa w Heidelbergu, 1848 do współki zRuge’m (ob.), redagował w duchu rewolucyjnym„D-Reform“, uciekł przed reakeyąza granicę (do Paryża), skąd wrócił w r. 1860 i objął redakcyę „Deutsche Jahrbücher“ [z Las-k e r’e m (ob.) i Twe stenem (ob.)| które prowadził w duchu liberalnym, 1874—1876 był deputowanym w parlamencie, jako wódz narodo-wo-liberałów. Zmarł 2 marca 1880 r. Główniejsze prace: „System des Völkerrechts“ (1845, wyd. 2 1866); „Philosophie des Rechts und der Gesellschaft“ (1850); „Vermischte Schriften aus bewegter Zeit (1866); „Vor und nach dem Krieg“ (1869); „Ueber Armenpflege und Heimatsrecht“ (1870); „ Friedensglossen zum Kriegsjahr“ (1871); „Waldeck, der Führer d. preuss. Demokratie“ (1873).

366.

Dr J. V.

Por. „Deutsche Revue“ IV, 350 —

Oppenheim Herman (* w r. 1850 w Berlinie), lekarz zajmujący się chorobami nerw iwe-mi. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Berlinie, a w r. 1866 tamże został docentem prywatnym do wykładu chorób nerwowych, od r. 1893 zajmuje katedrę profesorską. O. jest pisarzem płodnym; oprócz prac drobniejszych w wydawnictwach lekarskich, peryodycznych wydał osobno: „Dietraumatischen Neurosen“ (Berlin 1889; wyd. 2-e tamże 1896); „Die Geschwülste des Gehirns“ (tamże 1896; wyd. 2-e tamże 1902); „Die Geschwülste und die syphilitischen Erkrankungen des Gehirns“ (Wiedeń 1897; wyd. 2-e tamże 1903); „Lehrbuch der Nervenkrankheiten“ (Berlin 1894; wyd. 4-e tamże 1905, 2 tomy); „Nervenleiden und Erziehung“ (tamże 1899): „Die myasthenische Paralyse“ (tamże 1900); „Zur Prognose und Theraphie der schweren Neurosen“ (Halla 1902) i „Die ersten Zeichen der Nervosität des Kin-

Dr j. r.

desalters“ (Berlin 1903).

Oppenhoff Fryderyk, zasłużony prawnik niemiecki (* w 1811 r. —f 1875 w Recklinghausen), 1841 r. assesor później prokurator w Akwizgranie, autor hannowerskiej Procedury karnej (1850 r.), współredaktor Procedury cywilnej 1853, naczelny prokurator w *Berlinie, czynny w komisyach kodyfikacyjnych pruskich, później znów w parlamencie niemieckim obrad nad kodeksem karnym; zmarł w Berlinie

podczas

s. p.

M. 11.

S. B.

w lewo tarczą zwrócona; w Il-ein i III-em, złotych — ręce zbrojne z mieczami naprzemian w prawo i w lewo cło cięcia wzniesione, w IV-tem, czerwonem, ukoronowana głowa gryfa srebrna w prawo; w V-tem, czerwonem —sierp, ukośnie w lewo położony; w VI-tem, złotem — gałąź winna z dwoma listkami i gronem; w VII wreszcie, środko-wem, złotem—ukoronowany orzeł czarny je-

I4 grudnia 1875 r. Ważniejsze prace: „Das Strafgesetzbuch für d. preussisehen Staaten“ (1856, wyd. 6-e 1869, później „f. d. deutsche Reich“, wielka ilość wydań); „Die preussischen Gesetze über das mündliche und und öff. Verfahren in Strafsachen“ (1860). Wydawał „Die Rechtsprechung des k. Ober-Tribunals in Strafrachen“ 1861—1875 (16 tomów). 0 O-ie w każdym podręczniku prawa karnego niemieckiego: Berner (wyd. XI) str. 109, Meyer (wyd. II) str. 94; Sonnenschmidt, „Geschichte d. Ober-Tribunals“ (1879 str. 310, 366).

Oppenordt albo Oppen Ooordt Gilles (Idzi) Mar y a, architekt francuski pochodzenia holenderskiego (* 1672—f 1742. Wychowaniec Juliusza Harmin Mausart'a, zrazu był on ebe-nistą królewskim, następnie wyjechał do Rzymu, jako pensyonarz Akademii francuskiej. Po trzechletnim pobycie we we Włoszech powrócił do Paryża i objął urząd architekta i naczelnego nadzorcy budowli ks. Orleańskiego, na którem-to stanowisku pozostał aż do końca swego życia. Za rządów tegoż księcia piastował także godność dyrektora przemysłowego i intendenta ogrodów i domów królewskich. O. był sławnym dekoratorem, a w swoim czasie wywierał nawet pewien wpływ na sztukę; przezwano go też ,,le pi re du genre rocaille“ z powodu pięknych ozdób, które wykonywał z kamyczków i muszli. Jego to roboty były ołtarze główne w kościołach Saint-Sulpice, w Saint-Germain-l’Auxerrois, dalej salon wejściowy galeryi zwanej galeryą Eneasza w pałacu królewskim (Palais-Royal) i wiele innych. Dzieła O-a były publikowane w wielu zbiorach rysunkowych, a przyczyniły się do rozpowszechnienia jego pracy i gustu ozdobniczego. Bardzo cenione są np. jego rysunki ozdób do szczytów budowli, do drzwi, sklepień, okiennic, nisz itp., wydane w Paryżu w r. 1740.— Również znane są jego rysunki rozmaitych fragmentów architektonicznych. W muzeum królewskiem w Sztokholmie przechowują 109 rysunków oryginalnych tegoż artysty.

Opper Henryk, dziennikarz, ob. Blo-witz (f 1903).

Oppermann Henryk Albert, publicysta (* 1812 w Getyndze — f 1870 w Nieuburg). Studyował w Getyndze prawo i filozofię. Pod pseudonimem Hermann Frosch ogłosił romans satyryczno - polityczny na tle życia studentów niemieckich, który go przyprawił o zatarg z rządem i uniemożliwił mu przez dłuższy czas otrzymanie jakiejkolwiek posady prawnej. Był dwukretnie wybierany do Izby niższej hanno-werskiej, 1867 został posłem do sejmu pruskiego. Wydał kilkanaście dziel treści politycznej i historycznej.

Oppersdorf, herb polski z indygenatu. Na tarczy siedmiopolowej w polu I-em, czerwonem — srebrna głowa gryfa ukoronowana,

Fig. 87 Oppersdorf (herb )

dnogłowy. Nad tarczą, ozdobioną koroną hrabiowską, trzy hełmy ukoronowane; nad pierwszym głowa gryfa, jak na tarczy; nad drugim orzeł czarny jednogłowy w koronie; nad trzecim ręka zbrojna z czerwoną chorągiewką. Labry czerwone, podszyte srebrem. Herb możnej rodziny pochodzenia szwajcarskiego, O. von Thierstein, osiadłej na Śląsku w XV w., z której Franciszek, hrabia św. państwa rzymskiego otrzymał indygenat polski w roku 1683. Źródła: „Volumina Legum“ V, 673; Niesiecki (niewłaściwie podaje nazwę herbu, jako Kur); Ostrowski; Sieb mac her IV, II, 29. p-Oppert Juljusz, orjentalista francuski (* 9 lipca 1825 r. w Hamburgu z rodziców Niemców wyzn. mojżeszowego —f 1905). Nauki gimnazjalne pobierał w Hamburgu, poczym w Heidelbergu studjował prawo, następnie, przerzuciwszy się na wydział filozoficzny, studjował języki wschodnie kolejno w Bonn, w Berlinie i w Kielu, gdzie w r. 1847 otrzymał stopień doktora filozofji. Poświęciwszy się badaniom języka zendzkiego i staroperskiego, których owocem była praca pt. „Das Lautsystem des Altpersischen“ (Berlin 1847) i widząc, że pochodzenie jego żydowskie nie pozwoli mu należycie poświęcić się nauce w Niemczech, O. udał się w r. 1847 do Paryża, gdzie wkrótce wszedł w bliższe stosuńki z orjentalistami francuskie-mi, a w r. 1848 został profesorem języka niemieckiego w liceum w Laval, później w r.

1850    w liceum w Reims. W tymże czasie 0-głaszał wiele prac naukowych o perszczyźnie i piśmie klinowym w „Revue archéologique“ i „Journal Asiatique“. Prace te zwróciły odraził na niego uwagę uczonych tak, że w r.

1851    wysłany przez Instytut Francuski uczestniczył jako jego członek w wyprawie naukowej do Mezopotamji, podjętej przez władze francuskie, a prowadzonej przez Fulgeucjusza Fresnela (ob. t. 23 ser. 1, str. 259). Podczas tej wyprawy, trwającej 4 lata (1851 — 1854), O. wydał zbiór rozpraw pt. „Les inscriptions des Achćinenides“ (Paryż 1852) i rozprawę1 o napisie Nakśi-Rustam (w „Zeitschrift der.

Morgenländischen Gesellschaft“ t. XI), które przyczyniły się wielce do odcyfrowania napisów klinowych. Pobyt w Mezopotamji, podczas którego O. gruntownie i dokładnie zbadał miejscowości starożytnego Babilonu i Assyrji, pogłębił również znacznie znajomość O-a zabytków staroperskich. Po powrocie do Francji O. przedstawił Akademji francuskiej własny system odcylrowania napisów klinowych assy-ryjskich, o którym pisał obszerniej w „Etudes assyriennes. Inscription de Borsippa“ (Paryż,

inscriptions de Dour-Sarkayan“ (Paryż 1870) Prócz tego uczestniczył w pracy nad sprawdzaniem odcyfrowania pisma klinowego, przedsięwziętej przez Towarzystwo angielskie Royal Asiatic Society. Następnie O. zajmował się badaniem zabytków chaldejskich; z tej dziedziny ogłosił przedewszystkim doskonalą ,,Histoire des empires de Chaldée et d’Assyrie d’après les monuments, 2 000—1500 avant J.-C.“ (Versailles 1865), a także ,,L’immortalité de l’âme chez les Chaldéens“ (1875, jest to przekład le-giendy o Istarze); „Salomon et ses successeurs“ (1877); „Documents juridiques de l’Assyrie et de la Chaldée“ (opracowane wraz z Ménantem, 1877); ,,Le poème chaldéen du déluge“ (1885); „Inscription d’Autioclius I Sotér“ (1885, 1886); „La chronologie biblique“ (1870). W tymże czasie ogłosił jeszcze: „L’Arianisme“ (1886); „Mémoires sur les rapports de l’Egypte et de l’Assyrie“ (1869;; „Babylon et les Babyloniens“ (1869); „Mélanges perses“ (1872). W ostatnich czasach O. poświęci! się badaniom pisma klinowego późniejszego pochodzenia od staroperskiego. Napisy te, zwane zwykle napisami drugiej grupy, są bezwątpienia tłómaczeniem napisów grupy pierwszej, obok których zachowały się szeregi napisów grupy drugiej. W dziele „Le peuple et la language des Mèdes“ (Paryż 1879), a także w poprzednio ogłoszonych „Etudes modiques“ (Paryż 1878) doprowadził pomyślnie do końca odcyfrowanie powyżej wspomnianych napisów (rozpoczęte przez Westergaarda, Norrisa i in.), a także starał się uzasadnić przypuszczenie, że język tam zachowany, aglutyna-cyjny i pokrewny językowi mieszkańców Su-zjany, wskazuje na język staromedyjski i jest jednym z *jego narzeczy. Teorja ta znalazła wielu przeciwników; O. nie zarzucił jednak badań teoretycznych i w r. 1881 ogłosił „Etudes sumériennes“, w których wystąpił jako twórca teorji sumeryjskiej; później broniąc jej występował jako nieprzejednany przeciwnik teorji antysumeryjskiej Halevy'ego. W r. 1884 z Le-draiuem założył „Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale“, którą wydawał do dni ostatnich. —Bogata działalność O-a obejmuje — jak widać z powyższego — wszystko, dotyczące Wschodu. Jest on jednym z najzasłużeńszych badaczów pisma klinowego; do studjowania jego wprowadził metodę filologiczną, ściśle naukową. Nieraz prowadził roboty nad wykopaliskami w Babilonie; ale największą zasługą jego jest opracowanie materjału pisma klinowego, odcyfrowanie jego za pomocą „sylabarzy assyryjskich“ (ob. Enc. ser. 1, t. XXXVI, str. 738), a przedewszystkim dokładne zbadanie naukowe języka staroperskiego. Obok Rawlin-sona i Hincksa (badaczy angielskich) O. utworzył zupełną gramatykę języka assyryjskiego, wraz z etymologją i składnią (1860); Hincks zaś

„Journal Asiatique“ 1857, serja IX i X), a także w sprawozdaniu z wyprawy azjatyckiej, o-głoszonym w dwuch tomach z atlasem p. t.

„Expédition scientifique de France en Mésopotamie, exécutée par ordre de gouvernement, de 1851 à 1854, par M. M. Fulgence Fresnel,

Félix Thomas et Jules Oppert“ (Paryż, t. I pt.

„Résultats de l’expédition“ 1863, t. II 1859).

Prace te przyczyniły się nietylko do zupełnego odcyfrowania napisów, ale dały również wiele wskazówek do rekonstrukcji form gramatycznych i słownika języka staroperskiego, W r. i 1857 O. został powołany na stanowisko profesora sanskrytu i językoznawstwa porównawczego w Paryżu w Collège de France. Wkrótce wydał rozprawę o badaniach porównawczych języków indoeurop. pt. „Considérations générales sur la philologie comparée des langues indo-européennes“ (Paryż 1858); „Remarques générales sur les différentes familles linguistiques“ (rok 1860), a także gramatykę sanskrytu: „Grammaire sanscrite“ (Berlin-Paryż 1859). Ta ostatnia książka napisana z polecenia ministra oświaty, a wskutek różnych okoliczności drukowaua w Berlinie („j’ai été assez heureux pour trouver, parmi les éditeurs de renom en Allemague, un homme aussi inteligent que bienveillant qui a bien voulu se charger de l’édition de cette grammaire“). Pierwsza ta gramatyka sanskrycka prawdziwie naukowa napisana po francusku, a wzorowana na dziełach Boppa i Benfey’a, rozeszła się w krótkim czasie (2-e wyd. Berlin-Paryż 1864); autor użył w niej transkrypcji t. zw. francuskiej, różniącej się nieco od niemieckiej, a szczególnie od powszechnej dziś, użytej przez Brugmanna. Pomimo badań poświęconych powyższym praco;n, nie zaniedbywał O. i assy-rjologji: w r. 1860 wydał „Eléments de la grammaire assyrienne“ (Paryż 1860, wyd, 2-e powiększone, t-że 1868); następnie: „Etat actuel du déchiffrement des inscriptions cunéiformes“

(Paryż 1861); „Les inscriptions assyriennes des Sargonides et les fastes de Ninive“ (Paryż , 1862) i ich przekład (wraz z Ménantem, 1868);

„Grande inscription du palais de Khorsabad“

(odcyfrowania tego napisu dokonał O. wraz z Ménantem i wespół z nim wydał w Paryżu r. 1864, a w r. 1866 t-że dodatek do tego wydawnictwa p. t. ,,Supplément“ etc.); wreszcie zdołał opracować, i to bardzo niedokladaie, tyl-o napisach odnalezionych przez Place’a: ,,Les ko zaimek i czasownik. Również O-wi win -

Wlalka Encjkl. Powtt. Ilmtr Str. U. Ton V Z jii. 89ł>.

liusza przez swe znakomite utwory poetyckie zjednał, że ten i ojcu winę darował, i jego samego iście po królewsku wynagrodził, darując mu, jak opowiadają, za każdy wiersz jego poematów sztukę złota. Wszakże poeta wysoko ceniony umarł wkrótce w kwiecie wieku, w 30-ym roku życia; pamięć jego uczcili ziomkowie wspaniałym posągiem. Sławę swą zawdzięczał szczególnie dochowanemu aż do naszych czasów poematowi dydaktycznemu, traktującemu w pięciu księgach o rybach, i o rzekach i jeziorach, w których one żyją, a szczególnie o właściwościach .ich i sposobach, w jakie je łowią. Utwór ten, noszący tytuł eAXiso-ttxdt, Ualieutlca (O rybołówstwie), a dedykowany Markowi Aureliuszowi i synowi jego Kom-modowi, odznacza się wprawdzie gładkim wierszem i zdobną retoryką, chociaż istotnie trudno dzisiaj pojąć, dla czego właściwie tak wysoko wieki starożytne go ceniły, ponieważ brak smaku dobrego, szczęśliwej inwencyi i stosownego rozprowadzenia przedmiotu, już też i niedomagająca dykcya poetycka zniewalają do niekorzystnego o nim sądu. Biograf O-a przypisuje mu jeszcze jako utwory z pierwszych lat młodzieńczych RovrjYSTtxà, Gynegetica (o łowach z psami gończemi) i ’I£eouxà, Ixeu-tica (o łowieniu ptaków na lepkie pręty), z których pierwszy, w czterech księgach spisany, do nowszych czasów się przechował, wszakże mylnie za płód O-a uchodzi. Pomijając bowiem nikłą wartość jego poety3ką, szczególnie dla dykcyi ciemnej, napuszonej, rozwlekłej i niedbałej, czytamy w nim wyraźnie (2, 122; 156), że autor miasto Apameę w Syryi jako ojczystą swą siedzibę podaje; prócz tego poświęcony jest ten poemat cesarzowi Karakalli, z czego wynika, że powstał dopiero po r. 211, prawdopodobnie w r. 212; a wreszcie i sztuka metryczna, jaka się ujawnia up. w stawianiu jambowych wyrazów przed główną cezurą, nie dosięga eleganckiej budowy heksametrów w Ha-lieutica. Ze względów tych przypuścić należy, że 2) inny, nieco młodszy poeta, równe noszący miano, oba tu wymienione utwory napisał. Poemat Ikseutika zaginął; dochowała się tylko metafraza poematu dydaktycznego, równy noszącego tytuł, w trzech księgach, którą Dyo-nizyusz (Donysios) opracował, prawdopodobnie Oppianos, po grecku ’Omrcavóę, po łacinię ten sam autor, który według świadectwa Sui-Oppianus: 1) grecki poeta epiczny, rodem z mia dasa, także dzieło Acfhaxd (o właściwościach sta Korykos, w Cylicyi, żył za panowania rzym- kamieni) napisał. — Oba poemata, Halieutica skiego cesarza Marka Aureliusza (161—180 po i C'ynegetica, zazwyczaj razem drukowano. Chr.). Ojciec jego, nazwiskiem Agesilaos, za- Po raz pierwszy pojawił się tekst ich grecki możny i poważny obywatel, popadł był w nie- w Wenecyi, w oficynie Aldusa, w r. 1517, łaskę, ponieważ podczas przejazdu cesa- później w Paryżu w r. 1555, gdzie go Hadr. rza Werusa usunął się od' złożenia hołdu [ Turnebus wydał; dalej wydali je: Rittershusius cesarskiemu panu swemu i za karę skazanym ! ze staremi scholiami, Lej da 1597; Lectius

na nauka rozróżnienie dwu głównych języków, został na wygnanie na wyspę Melite (Malta), z których składa się język napisów klinowych,    na morzu Śródziemnem. Syn towarzyszył ojcu

a mianowicie prajęzyka aglutynacyjnego, praw-    na wygnanie, lecz po śmierci Werusa w r.

dopodobnie turańskiego, i jednego z młodszych 169 takie łaski sobie u cesarza Marka Aure-języków semickich. Nadto O. wydał pokaźną liczbę tekstów różnej treści i zużytkował je w swych badaniach językoznawczych, historycznych i archeologicznych. — Por. Mus s-A r -nolt’a wyczerpującą pracę o życiu i dziełach O-a w ,.Beiträge zur Assyriologie und vergleichenden semitischen Sprachwissenschaft“ (II,

Mir. Kr.

523—556).

Oppert Ernest Jakób, podróżnik i pisarz niemiecki, brat poprzedzającego (* w r. 1832 w Hamburgu). W r. 1851 odbył pierwszą podróż do Chin, po założeniu zaś domu handlowego w Szanghaju kilkakrotnie zwiedzał Chiny środkowe i Japonię. W 1866 i 1868 latach w celu nawiązania stosunków handlowych jeździł na Koreę i na podstawie własnych spostrzeżeń oraz wskazówek misyonarza Fćrona skreścił dzieje, obyczaje i zwyczaje ludu korejskiego w książce „A forbidden land“ (Londyn 1879, po niem. Lipsk 1880). Prócz tego napisał: »Ostasiatische Wanderungen“ (1880) i „Erinnerungen eines Japanesers“ (1898).

Oppert Gustaw Salomon, sanskrytolog, brat Juljusza i Ernesta (* 30 lipca 1836 r. w Hamburgu, z rodziców pochodzenia żydowskiego). Po ukończeniu studjów uniwersyteckich O. udał się do Anglii, gdzie zajmował miejsce przy bibljotekach w Oksfordzie i Windsorze. Następnie od r. 1872 do 1893 był profesorem sanskrytu w „Presidency College* w Madras w Indjach. W latach 1893 i 1894 zwiedził Indje północne i po powrocie do Berlina habilitował się jako decent prywatny języków dra-widyjskich i pierwotnej historji Indji. Z prac jego najważniejsze są następujące: rozprawa „Presbyter Johannes“ (Berlin 1870, wyd. 2-e); „On the classification of languages“(Madrasl879); „On the weapons of the ancient Hindoos“ (Madras 1880); „Lists of sanscrit manuscripts in Southern India“ (Madras, 2 tomy: t. I 1880 i t. II 1885); „Contributions to the history of Southern India“ (Madras 1882); „Die Verschiedenheiten des Sprachcharakters“ (Berlin 1884); ,,On the original inhabitants of Baratavarsa or India“ (Westminster 1893); nadto wydawał wiele zabytków sanskryckich, z których naj ważniejszym jest Gramatyka Cäkatäyana (Madras 1893, t. I).

Mir. Kr.

S. Dr z

S. B

Jak. w „Corpus poet. Graec“.; Genewa 1606; Scheider J. G. z łacińskiem tłómaczeniem w prozie i komentarzem jako i parafrazą Ixeu-tica, Strassburg 1776, i ponownie z łacińskim przekładem metrycznym Cynegetica, sporządzonym przez D. Peisera, Lipsk 1813; Lehrs P.

S., z parafrazą Ixeutica, w „Poetae bucol. et didact.“, Paryż, w oficynie Didota, 1846.—H’a-lieutica wydał osobno poraź pierwszy M. Mu-surus, Florencya, apud Juntam, 1515, kiedy łacińskie tlóinaczenie tego utworu, dokonane przez Wawrzyńca Luppusa, już w r. 1478, również we Florencyi, się pojawiło. C y'n e g e-tica wydano osobno w Paryżu r. 1549; w r. 1786 ogłosił je Belinj de Ballu w Strasburgu.—Por. Foertsch P. J. „De Oppiano poeta Cilice nonnulla“ (Lipsk 1849); Peter F. „Com-mentatio, in qua enarrata virorum doctorum de Oppianis disqpptatione in eorundem vitam Grae-ce scriptam inquiritur“ (Zeitz 1840); Passo-w a rozprawa o rękopisie Halieutików, przechowanym w Pradze, w „Index lectionum“, Wrocław 1824; Ausfeld Ad. „De Oppiano et scriptis sub(ejus nomine traditis“ (Gotha 1876); Miller M. „Oppians des Jüngeren Gedicht von der Jagd“ (Amberg 18851: Tuselmann 0., „Zur handschriftlichen Überlieferung von Oppians Kynegetika“ (Nordhausen 1890).—Parafrazę poematu Cynegetica, napisaną przez przez Eutekniosa, wydał również Tuselmann pod tytułem „Die Paraphrase des Euteknios zu Oppians Kynegetika“ (w „Abhandlungen der Goettinger Gesellschaft“ z r. 1900).

Oppido nellaBasilicata, średniowieczna nazwa miasteczka Palmira, w dawnem królestwie Neapolitańskim , starożytnego O p i-num (ob.).

Oppido Mamertina, miasto we włoskiej prowincyi Reggio di Calabria, leży na północno-zachodnim stoku Aspromonte 3 767 m-ców (1881). Trzęsienie ziemi 1783 r. zupełnie zniszczyło O.

Oppiusze, po łacinie Oppii, Oppia gens, plebejuszowski ród rzymski, należący do tribus Terentiana-, w dziejach rzymskich odgrywają wybitniejszą rolę następujący jego członkowie:

1) Spurius Oppius C orni ca, sprawował w r. 450 przed Chr. urząd plebejuszowskiego decemwira; w następnym roku podczas wojny Ekwów (Aequi) i Sabińczyków pozostał razem z Appiuszem Klaudyuszem w Rzymie. Kiedy go wraz z kolegami, którzy wbrew prawu urząd swój dłużej piastowali i wreszcie go złożyć musieli, trybun ludowy Publius Numitorius zaskarżył, zadał O. w więzieniu sam sobie śmierć, aby takim sposobem ujść hańbiącej kary; według innego źródła uznano go za winnego i na śmierć skazano. —2) Marcus Oppius, obwołany w r. 449 przed Chr. przez wojsko, w polu stojące, dowódzcą w wyprawie przeciwko Rzymowi, skoro wieść o zamachu decemwira Appiusza Klaudyusza na cześć pięknej W i r-g i ni i (ob.) i o śmierci jej do obozu doszła.—

3) Gajus O p p., przeprowadził jako trybun ludowy w r. 225 przed Chr. pierwsze prawo, lex Oppia, wymierzone przeciw zbytkowi obywatelek rzymskich.—4) Vestia Oppia, rodem z miasta Atelli, gorliwa przyjaciółka Rzymian, za których powodzenie podczas oblężenia prze-niewierczego miasta Kapuy, podczas drugiej wojny punickiej, w r. 212 przed Chr., bogom codziennie w mieście tern ofiary składała, za co jej senat w r. 210 osobnym dekretem podziękował. — 5) Lucius Opp. Salinator, w roku 193 i 192 przed Chr. dowódzca floty ( strzegącej wybrzeży wyspy Sycylii przed najazdem Antyochosa, króla syryjskiego; w następnym roku piastując urząd pretora, dostał Sardynię jako prowincyę, ze zleceniem dostawiania do Rzymu zapasów zboża, jako też ściągnięcia z wyspy podwójnej dziesięciny w zbożu i odesłania jej do Rzymu; w r. 154 wysłanym został z dwoma innymi senatorami do Azyi, aby skłonił Attalosa II, króla pergameńskiego, i Prusyasza II, króla Bitynii, do zawarcia pokoju.—6) Quintus O p p., brał udział najpierw pod wodzą Kassyusza, a potem jako jego następca w urzędzie prokonsula, w r. 88 przed Chr., w wojnie przeciw Mitradatesowi, królowi Pontyjskiemu; kiedy Manlius Aquilius, legat konsula, klęskę poniósł, cofnął się O., niezawodnie również pobity, do miasta Laodycei, nad rzeką Lykos; lecz tutaj wydali go mieszkańcy w ręce Mitradatesa, który go później do obozu Sulli odesłał.— 7) Publius Opp., był kwestorem Marka Aureliusza Kotty, prokonsula Bitynii; kiedy go tenże przed senatem o ździerstwa, w prowincyi popełniane, oskarżył, został w r. 69 przed Chr. przed sąd stawiony, a tutaj podjął się jego obrony Cicero.— 8) Publius Opp., rycerz rzymski, przebywał pewien czas, w r. 62 przed Chr., w Azyi, w interesach handlowych (negotiandi causa)-, Cicero polecał go często względom wpływowych przyjaciół swych w Azyi. — 9) Gnaeus Opp. Cor-nicinus, teść trybuna ludowego Attiliusa Ser-ranusa; kiedy ten w r. 57 przed Chr. opierał się odwołaniu Cycerona z wygnania, padł mu O. do nóg i błagał go kilkakrotnie z rzewne-mi łzami, aby tylko opozycyi zaniechał. — 10) Marcus Opp., spółczesny Cycerona, stronnik Pompejusza, szukał, kiedy go w r. 43 przed Chr. z kraju wywołano, z synem swym, który ojca sędziwego na krok nie odstępował, a przez część drogi nawet na rękach niósł, schronienia na wyspie Sycylii —11) Marcus Opp., syn poprzedzającego, powrócił, kiedy w r. 39 przed Chr. tryumwirowie z Sekstusem Pompe-juszem pokój zawarli, do Rzymu, gdzie go w r. 37 lud z wdzięczności, chcąc rzadkie jego przywiązanie do ojca (ob.) wynagrodzić, wyniósł do godności edyla; gdy zaś dla braku zasobów materyalnych O. urząd ten chciał złożyć, przyszedł mu lud w pomoc z tak bogatemi darami,

Na wyszczególnienie

S. Drz.

że pokrył on i koszta igrzysk, dla których u-. rządzenia rzemieślnicy darmo pracę swą ofiarowali, i dość zamożnym stał się obywatelem; wkrótce potem umarł, a zwłoki jego bardzo u-roczyście na Campus Martius pochowano; senat wszakże, zawistny na tak zaszczytne przywiązanie i wyszczególnienie ludu, kazał je wykopać, wymawiając się pozornie, że na poświęconem miejscu nie wolno zmarłych chować. — 12) Gajus Opp., z stanu rycerskiego; spółczesny Cezara i Cycerona, zażywający przyjaźni Cezara, którego sprawy i korespondencyę, podczas wypraw jego wojennych w Gallii, z Rzymu załatwiał, a z polecenia jego szczególnego razem z Cyceronem, forum , zwane później Forum Julium, rozszerzył i przyozdobił. Kiedy w r. 49 przed Chr. wojna domowa pomiędzy Cezarem a Pompejuszem wybuchła, pragnął O. w porozumieniu z Balbusem (ob.), przeciwników pogodzić, wszakże zabiegi ich były daremne. Obaj, wcale nie żądni zaszczytów, pozostali nawet w Rzymie i byli tutaj pełnomocnikami Cezara, jednakże, bez wywierania bezpośredniego wpływu na bieg spraw politycznych. Cyceron szukał też u nich opieki i względów; także po walkach, w Macedonii i w Afryce stoczonych, starał się opuszczony przez wszystkich mówca wielki i polityk, sam w ciężkich opałach zostając, o ich łaski, a podczas walk w Hiszpanii zwodzonych zasięgał ich rady i pilnie ze ścisłych ich stosunków z Cezarem korzystał. Po śmierci Cezara przyłączył się do młodego Oktawiana i radził Cyceronowi, aby jego śladami poszedł. Śmierci Cezara długo, jak się zdaje, nie przeżył. Suetonius (Caes. 56) przypisuje mu autorstwo dzieł historycznych: „Bellum Alexandrinum“, „Bellum Africanum“ i „Bellum Hispaniense“ (ob. Cezar), mylnie wszakże, ponieważ pisma te skreślone są w zbyt odmiennym stylu, aby mogły być jednego autora utworemi; prawdopodobnie O. skreślił tylko dzieje Wojny Aleksandryjskiej. — Por. Krebs F.R. Lectiones Diodoreae“ (Hadamar 1839).—Natomiast autentyczną jest wiadomość, że O. napisał biografię Cezara, z której Plutarch w swym życiorysie skrzętnie korzystał; do naszych czasów dzieło to jednakże się nie dochowało. — 13) O. S t a t i a n u s, legat Autoniusza w wyprawie przeciw Partom w r. 36 przed Chr., zaskoczony przy transporcie maszyn oblężniczych przez nieprzyjaciół, zginął z większą częścią żołnierzy obydwóch legionów, któremi dowodził, zasługuje jeszcze —14) O. Chares, rzymski gramatyk, wykładający naukę swą, mimo że był prawie niewidomy i kulawy, aż w lata sędziwe.—Por. Suetonius „De illustribus gramma-ticis et rhetoribus“ 3.

Qpman Artur, pisujący pod pseudonimem „Or-ot“, współczesny poeta polski (* d. 14 sierpnia 1867 w Warszawie,); pochodzi z rodziny niemieckiej, osiadłej w Polsce za cza-

sów Augusta II; jest synem kupca i przemysłowca Artura O-a i Florentyny z Sierosławskich, a wnukiem oficera wojsk polskich z r. 1831. Do szkół uczęszczał w Warszawie i Krakowie. W 1883 r., mając zaledwie łat 15, zaczął wiersze swoje umieszczać w pismach warszawskich:    w    „Kurierze warszawskim“

i „Świcie“, redagowanym przez Maryę Konopnicką. Wielka łatwość pisania, lekkość i dźwięczność wiersza, ton rzewny i serdeczny, a nadto tematy, czerpane często z przeszłości Warszawy, uczyniły niebawem O-a ulubieńcem publiczności; zasila więc wszystkie niemal pisma warszawskie mnóstwem wierszy, często ulotnych i okolicznościowych. Najczęściej drukują jego poezye: „Tygodnik Ilustrowany“, „Tyg. Powszechny“, „Echo Muzyczne“, „Ku-ryer Codzienny“ i „Wędrowiec“, którego redaktorem jest od r. 1901. —O. otrzymał kilka odznaczeń: na konkursie „Lutni“ nagrodę za balladę „Śpiewak-zwycięzca“, na konkursie „Życia“ krakowskiego odznaczenie za wiersz „Elstera“ ; nagrody za „Poza konkursem“ na balu literackim w Warszawie; za „Pieśń wioślarską“ na konkursie warszawskiego Towarzystwa Wioślarskiego.—W wydaniu książkowem utwory O-a ukazały się po raz pierwszy w r. 1888 p. t. „Poezye“ (Warszawa, Paprocki). Następnie ukazuje się cały szereg tomów i wydawnictw, opatrzonych nazwiskiem O-a: niema prawie roku, by bibliografia nie miała czegoś do zanotowania. — O. posiada naturę miękką, marzycielską, na gwałtowniejszy wybuch uczucia zdobywa się rzadko, przeważającym nastrojem jego duszy jest roztkliwienie pełne zadumy. Poczucia rzeczywistości i plastycznej wyobraźni prawie nie posiada, silne zarysy życia w jego twórczości przybierają postać lotną i mglistą. Zniewala czytelnika wielką szczerością tonu i niemniejszą prostotą słów, zaklętych w rzewne a melodyjne rymy. Bezwzględna szczerość nie wyklucza jednak wpływów cudzych. W utworach poety zbyt wyraźne są wpływy Słowackiego, Konopnickiej, a zwłaszcza Asnyka. W erotykach na wzór Heinego i Asnyka O. często ironizuje, ironia jego jednak jest łagodniejsza. Idąc śladem Asnyka staje w obronie poezyi, walczy z ,,po-twarcami pieśni“, tęskni za przeszłością, upaja się sennym urokiem Średniowiecza. Rzeczywistości Wieków Średnich nie maluje O. w pełni; dopadkowo przesuwają się przez jego wiersze rycerze, trubadurzy, tęskniące dziewice w gotyckich basztach, paziowie -i tworzą jedynie wdzięczne tło dla osobistych smutków i marzeń poety. Udatnie wyzyskanych motywów średniowiecznych zaledwie kilka znajdzie się w utworach O-a, jak: ,,Grób nad morzem“, ,,Śpiewak zwycięstwa“ (,,Wybór poezyj“, Warszawa 1900 i „Pieśni“, Warszawa 1894) i „Romanca o złotowłosym paziu“. — Najoryginalniejszym rysem twórczości O-a są obrazk

A. G.

ze „Starego miasta“. Obrazki z „zaułków miejskich“ porozrzucane są w rozmaitych tomikach; prócz tego życiu „Starego miasta“ poświęcił autor tom oddzielny p. t, „Stare miasto“ (wydanie 1-e Warszawa 1893, Paprocki; wyd. 2-e Kraków 1901, drukarnia narodowa; wyd. 3-e Warszawa 1905, Fiszer). Tu wyrasta O. na prawdziwego poetę starej, zamierzchłej i zamierającej Warszawy. Ma wprawdzie w tej dziedzinie poprzedników w osobach Ordona i Gomulickiego, ale żaden z nich uie posiada tej żywej łączności duchowej z opiewanym światem co O. Poeta ukochał całą duszą przeszłość rodzinnego miasta i ta przeszłość pozostaje we wspomnieniu jego rzeczywistością bardziej istotną niż konkretne otoczenie. Pod jej tchnieniem skrzydła urastają poecie i w „Ofiarowaniu“, „Inwokacyi“ i wstępie do „Starego Miasta“ zdobywa się na wyjątkową silę wybuchu lirycznego. „Pleśń starych tynów, srebrnej Wisły szumy“ napełniają głębokiem, synowskiem przywiązaniem serce poety, a „zbryzgane i przesiąkło deszczem rosy krwawej, warszawskie Stare Miasto, to serce Warszawy“ oskrzydla natchnienie zapałem i potęgą niezwykłą. Wspomnienia Kilińskiego, rzezi Pragi, Listopadowej nocy, Grochowa budzą w poecie chwilowo męską energię, która wybucha w strofach podniosłych, drgających gorącem uczuciem patryotycznem. A dalej przesuwają się jedyne w swoim rodzaju typy zaułkowe, żywe pomniki przeszłości, o-złocone już poezyą tradycyi. Są między nimi tacy, co walczyli pod Somo-Sierrą, co pamiętają Napoleona, co służyli pod ks. Józefem, Niegolewskim i Kozietulskim. Zasuwają się w przeszłość potomkowie dawnych mistrzów cechowych, rajców miejskich, ławników, burmistrzów. Umiłowanie miejsc i ludzi taką moc nadaje pędzlowi poety, że urodzony ten liryk, zdobywa się na prawdziwie epickie zacięcie i stwarza żywe postaci i typy, rzucając je na malownicze tło wązkich i krętych uliczek, strzelistych kamienic, staroświeckich krużganków, furt i gotyckich okien. Ton serdeczny, bezpretensyonalność obrazków i archaiczne zabarwienie tworzą sharmonizowaną artystycznie całość. — Większe próby epiczne niezupełnie udają się O-i, jest on przedewszyst-kiem lirykiem. W „Kronice mieszczańskiej“ (Warszawa 1903), pomimo doskonałego tła archaicznego i kilku plastyczniejszych epizodów, powieści brak prawdziwie epicznego toku i wyrazistości, a wdzięczne sylwetki ludzi migają jeno jak cienie chińskie. Rzewny liryk nie mógł zdobyć się na siłę i konćentracyę e-piczną. Liryczne utwory O-a, jak: „Poezye“ (Warszawa 1889); „Pieśni“ (Warszawa 1894, Paprocki); „Poezye“ (Warszawa 1903, „Bibl. dzieł wyborowych“) a szczególnie „Wybór poe-zyj“ (Warszawa 1900, Gebethner i Wolf) odznaczają się wielką rozmaitością tonów i dużą

melodyjnością wiersza, pomimo jednostajnie rzewnego nastroju; brak im jedynie nut energiczniejszych. Próbuje chwilami poeta wyrwać się z zaczarowanego koła zaułków miejskich, pomknąć w szerokie pola; ale próby te nie należą do szczęśliwych. W lirykach poety coraz częściej dźwięczy nuta religijna; fala ta z biegiem czasu rośnie coraz bardziej i objawia się w formie licznych „misteryj“.—Z innych zbiorów O-a wymienić jeszcze należy: „Nala“ poemacik (Warszawa 1896, Cohn); „Na obcej ziemi' (Warszawa 1891, Lewiński); „Wiosenne kwiecie“ (Warszawa 1896, Arct); „Idzie żołnierz borem lasem“ (1905); „Pieśń o Staszku junaku i królewnie zaklętej“ (1905); „Poezye“, wydanie zbiorowe w 5-u tomach (1905 —

1906). Serdeczność, prostota tonu i melodyjuość wiersza sprawiły, że wydawcy książek dla dzieci często zwracają się do O-a z zamówieniami; dla nich pisze bądź bezpretensyonalne obrazki, baśni, poemaciki, bądź wprost dorabia do wydawnictw obrazkowych dla dzieci miłe wierszyki. Zbiorków tych jest aż kilkadziesiąt, a szczegółowy ich wykaz znajduje się w „Przewodniku bibliograficznym“ Wisłockiego.—O O-e pisali: A. Lange „Stare Miasto“ i „Pieśni“ („Przegląd tygodniowy“ 1893 r.); W ł. Jabłonowski „Or-ot“, sylwetka („Tygodnik Ilustrowany 1901 r.); A. Drogoszewski „Artur Oppman“ (Or-ot) („Prawda“ 1900 r„ J\° 45, 46); A. Wrzesień „Poezye Or-ota“ (Kuryer Warszawski, 1902); Br. Zawadzki „Kronika mieszczańska“ („Kuryer Warsz.“, 1903 r.); Kończyc „Artur Oppman‘‘ (Or-ot) („Bluszcz“

1902); P. Chmielowski „Współczesna poe-zya polska“ (1900); W. Feldman „Współczesna literatura polska“.

Oppolzer Jan (* w Nowych Hradach [niem. Gratzen], miasteczku czeskiem, w r. 1808—f w Wiedniu d. 16 kwietnia r. 1871) znakomity lekarz i profesor wiedeński. —Rodziców niezamożnych utracił bardzo wcześnie, a nic po nich nie odziedziczywszy, już w dzieciństwie był zmuszony sam o sobie pamiętać; własnemi też siłami wyłącznie doszedł do stanowiska wysokiego i sławy wszechświatowej. Szkoły ukończył w Pradze, zarabiając dawaniem lekcyj na utrzymanie i naukę własną. Również ciężko zarabiać musiał wstąpiwszy do wydziału lekarskiego praskiego, a z trudem wielkim zdołał nauki dokończyć, borykając się wciąż z niedostatkiem.—Będąc studentem zwrócił na siebie uwagę profesorów pilnością przykładną i zdolnościami niezwykłemi, więc też gdy w r. 1835, po obronieniu rozprawy „Observationes de fe-bri nervosa intestinali anno 1834 Pragae epidemica“, dyplom doktorski osiągnął, łaskawca jego osobliwszy, profesor Krombholz (ob.), wyrobił mu posadę asystenta w klinice swej; stanowisko to zajmował O. lat cztery i na nim już zaczął zdobywać sobie sławę lekarza bardzo sumiennego i zdolnego, a gdy je w roku

D-r J . P.

1839 opuścił, aby się oddać wykonawstwu lekarskiemu, nadzwyczaj prędko stał się najbardziej wziętym lekarzem w Pradze, równie wysoko cenionym przez społeczeństwo, jak i przez kolegów. Gdy w r. 1841 profesor Kromb-holz z powodu choroby ciężkiej, która go wkrótce potem o śmierć przyprawiła, z katedry ustąpić musiał, na następcę jego w klinice powołano O-a, mianując go odrazu profesorem zwyczajnym. Niedługo atoli katedrę praską zajmował, gdyż w r. 1848 zaproszony do Lipska, tam się przeniósł na takie samo stanowisko, ale i tam nie bawił długo. W roku 1850 zaproszono go do Wiednia, opuścił więc Lipsk i odtąd do śmierci w stolicy naddunaj-skiej był czynny, jako profesor zwyczajny patologii i terapii szczegółowej, oraz jako dyrektor kliniki chorób wewnętrznych. Umarł zaraziwszy się w klinice swej durem, który w Wiedniu panował nagminnie na wiosnę r. 1871. Dziwnym zbiegiem okoliczności padł ofiarą tej właśnie choroby, o której przed laty 36 napisał swą rozprawę doktorską. — O. był nauczycielem klinicznym niezrównanym, a słusznie zaliczano go wśród spółczesnych do największych powag lekarskich, nietylko w Austryi, ale i w Europie całej. Sława jego ściągała też do Wiednia uczniów licznych z wszystkich stron świata cywilizowanego. O. umiał ich przywiązywać do siebie wykładem świetnym, jak również uprzejmością i łatwością ujmującą w zachowaniu się, w obcowaniu z nimi. Budząc w nich cześć głęboką dla wiedzy i umiejętności swej, do której zagrzewał ich po mistrzowsku, równocześnie zdobywał ich serca.—Postępowanie jego z chorym biedakiem w klinice, czy to z bogaczem w pałacu było zawsze jednakie; dla wszystkich cierpiących bywał równie starannym, pełnym współczucia i troskliwości; nie odstąpił nigdy od łoża chorego bez pocieszenia go, bez wlania w niego otuchy. To mu też jednało zaufanie i uznanie powszechne, a powodzenie jego lekarskie, prawdziwie bezprzykładne, nie budziło zawiści wśród kolegów, którzy mu chętnie wyższość nad sobą przyznawali; należał do ludzi wyjątkowych, nieprzyjaciół nieposiadających, mających tylko wielbicieli. O. był obdarzony zdolnościami i zaletami zdarzaj ącemi się rzadko, połączonemi z wiedzą głęboką, wciąż naprzód postępującą i przymiotami serca wielkiemi. Zadanie lekarza pojmował szczytnie, wyznając zawsze głośno zasadę, że obowiązkiem lekarskim jest prze-dewszystkiem służenie nie nauce, lecz chorym. Naukę, którą znał bardzo dokładnie i zawsze jej postępowi kroku dotrzymywał, cenił wprawdzie wysoko, ale o tyle tylko, o ile zużytkować ją można do niesienia ulgi chorym. Uprawianie nauki lekarskiej dla niej samej, bez oglądania się przytein na korzyści, które-by mogły z niej spłynąć na ludzkość cierpiącą, potępiał zawsze stanowczo, jako pracę jałową.

W leczeniu samem zalecał zawsze prostotę i trzymanie się leków i środków przez doświadczenie za skuteczne uznanych, a chociaż był przeciwnikiem nieubłaganym n i h i 1 i z m u w lecznictwie (ob.), wszakże ganił surowo gorliwość przesadną w >tosowaniu leków, zwłaszcza nowych, i częste zmienianie ich.—Będąc duszą całą oddany obowiązkom profesorskim i leczeniu chorych, tłumnie u niego pomocy szukających, pracy pisarskiej mało tylko czasu mógł poświęcać, zwłaszcza w okresie działalności swej wiedeńskiej; nie pozostawił też po sobie żadnego dzieła większego. Szereg prac monograficznych mniejszych od r. 1844 — 1857 o-głosił w „Prager Vierteljahrschrift“ i. jedną o chorobach żołądka w „Zeitschrift der Wiener Aerzte“ (r. 1857). Wolał zawsze działać słowem żywem niż piórem, lecz pozwalał uczniom swym spisywać wykłady swe kliniczne i ogłaszać je drukiem, wiele z nich pomieściły na łamach swych pisma lekarskie wiedeńskie. Stoffel a, niegdyś asystent kliniczny, później zaś zięć O-a, zebrał i zaczął ogłaszać drukiem odczyt} jego o patologii i terapii szczegółowej. Wyszedł tylko tom pierwszy (Wiedeń 1866 — 1870) zawierający choroby serca i naczyń oraz dróg oddechowych i zeszyt pierw zy drugiego (tamże 1872), zajmujący się chorobami jamy ustnej. Cząstkę tomu I posiadamy w przekładzie polskim W. Rudnickiego z przypiska-mi tłómacza p. n. „Suchoty płucne i gruźlica“ (Warszawa 1871, w 8-e str. 72). — W r. 1869 cesarz Franciszek Józef, nagradzając zasługi O-a, obdarzył go krzyżem Leopolda i szlachectwem dziedzicznem; oprócz tego spotkały go zewsząd odznaczenia liczne, rzetelnie mu należne. — Por. życiorysy napisane przez Goeschena („Deutsche Klinik“ r. 1871, nr. 17) iSchnitzlera („Wien, medicinische Presse“ r. 1871, nr. 17), jako też artykuł bezimienny „Johannes Oppolzer und die moderne Medicin“ w „Unsere Zeit“ (1872, zeszyt majowy str. 629 i nast.) i J. Pagel „Geschichte der Medicin“ (Berlin 1848; cz. I, str. 411).

Oppolzer Teodor, astronom, syn pop., (* 1841 w Pradze—f 1886 w Wiedniu), studyo-wał na żądanie ojca medycynę w Wiedniu, zarazem jednak z zamiłowania zajmował się gorliwie matematyką i astronomią. W r. 1864 uzyskał stopień doktora medycyny, nie zajął się jednak praktyką lekarską, ale p/zy pomocy matki zbudował własne obserwatoryum i oddał się wyłącznie badaniom astronomicznym. W r. 1866 habilitował się w uniwersytecie wiedeńskim jako docent astronomii, w r. 1870 został profesorem nadzwyczajnym, w r. 1875 profesorem zwyczajnym astronomii i geodezyi. Pierwsze jego prace tyczyły się obliczania dróg planet i komet, przyczem do metod rachunkowych na podstawie badań teoretycznych wprowadził znaczne ulepszenia. W r. 1869

S. K

został członkiem akademii, 1872 członkiem ko-misyi pomiarów europejskich stopnia południka, 1873 dyrektorem austryackiego biura tej komi-syi, i na tern stanowisku przeprowadził znaczną liczbę oznaczeń południka oraz obserwacyi ruchów wahadła. Zajmował się nadto teoryą zakłóceń astronomicznych, a szczególniej zakłóceniami w biegu księżyca. W rocznikach akademii wiedeńskiej i w pismach astronomicznych ogłosił 320 rozpraw, przeważnie z astronomii teoretycznej, a dzieło jego „Lehrbuch zur Bahnbestimmung der Kometen und Planeten“ (2 t., 1870—80-e, wyd. 2 1882, zyskało znaczne rozpowszechnienie jako wyborny wykład nauki o obliczaniu drogi ciał niebieskich. Prócz tego ogłosił: „Syzygientafeln für den Mond“ (1871), „Tafeln zur Berechnung der Mondfinsternisse“ (1883), „Ueber die Auflösung des Keplerschen Problems“ (1885), „Entwurf einer Mondtheorie“ (1866), „Ueber die astronomische Refraktion“ (1887). Nadto opracował obszerny traktat „Kanon der Finsternisse“ (1887), w którym obliczone są elementy wszystkich zaćmień słońca i księżyca w okresie 1207 r. przed Chr. do 2163 po Chr.-, dzieło to stanowi podstawę do wszelkich podobnych obliczeń w przyszłości.

Oprawa. Część majątku otrzymywana przez córkę z ogólnych dóbr spadkowych (jako odprawa), stopniowo (z końcem XIII w.) przetwarza się w posag, wypłacany przy wydawaniu jej za mąż. Posag ten stawał się własnością męża i wchodził w skład jego majątku. Podobny stan rzeczy wywoływał niepewność co do majątku żony, zwłaszcza na wypadek rozwiązania małżeństwa. Niepewność taka faktycznie istnieje, gdyż w XIII w. jeszcze nie było formy, któraby zapewniała i ubezpieczała prawa żony, chociaż już wtedy istniała zasada, że wdowa winna być zaopatrzoną z majątku męża i nie może być od niego usuniętą („Księga prawa zwyczajowego“, art. 21). Cel tego zabezpieczenia polegał na zapobieżeniu zmieszania się summy posagowej z majątkiem męża, a samo zabezpieczenie—w początku XIV w. wyrażało się bądź w zapisie sum na nieruchomościach, bądź w darowiznach, jako donatio propter nuptias (np. na Ślązku), bądź w zapewnieniu dożywocia na dobrach, darowanych kościołowi. W każdym razie O. w takiej formie zaczątkowej jest instytucyą powszechną, która była stosowana nawet wśród ludności nieswobodnej. Począwszy od drugiej połowy XIV wieku O. się ustala i przybiera kształty ostateczne. Od męża zaczęto wymagać oprócz zabezpieczenia summy posagowej jeszcze daru wzajemnego, który się zwykle wyraża w sumie pieniężnej, najczęściej dorównywującej sumie posagowej. Tę więc podwójną summę posagową zabezpieczał mąż na swoim majątku na zasadach następujących: 1) połowa majątku (obecnego i przyszłego) służyć |ma jako zabez-pieczćnie tej summy; 2) zabezpieczenie rozciągało się także na dom mieszkalny wraz z na-leżącemi doń budynkami gospodarskieini oraz z całym inwentarzem. Celem takiego sowitego ubezpieczenia było zapewnienie żonie, że po śmierci jej męża położenie jej nie zmieni się na gorsze. O. nosi charakter zastawu użytkowego, zabezpieczonego zapisywaniem do ksiąg sądowych i specyalnym zapisem, wydawanym żonie. O. była obowiązkiem, wynikającym z u-mowy przedślubnej, poręczonym przez poręczycieli, którzy się zobowiązywali, że na wypadek niezabezpieczenia przez męża oni na swoich dobrach zapiszą to zabezpieczenie. Zabezpieczenie mogło ciążyć nie tylko na dobrach nieruchomych, ale także i na summach pożyczonych na nieruchomości. W Małopolsce oprócz takiego sposobu początkowo istnieje zabezpieczenie na całym i na jednej trzeciej części majątku. W razie gdy żona wnosiła majątek nieruchomy, mąż zabepieczał tylko wiano, nie zaś wiano łącznie z posagiem. Instytucyą O-y rozszerzyła się stopniowo na Rusi, gdzie w o-gólnych zarysach przyjęto ją bez zmiany. —Po śmierci męża nabywała wdowa prawo do dożywotniego używania tych dóbr, na których posag i wiano było zabezpieczone; wobec sądu udowodnia-ła prawa swoje dokumentem zapisu, t. zw. listem wzdawnym, wiennym, litter ae dotalicii, l. reformacionis. Wolną była od odpowiedzialności za długi męża, gdyż na tę połowę nie wolno było długów zaciągać. Samowolnie mogła rozporządzać tylko trzecią częścią swego wiana. W razie powtórnego zamążpójścia wdowa bezdzietna traciła prawo dożywotniego użytkowania dóbr, ale otrzymywała swe wiano i posag, wdowa zaś mająca dzieci (podług Statutu Kazimierza) powinna była oddać dzieciom cały majątek ich ojca, a nadto połowę całego swego majątku i tylko zatrzymując pozostałą drugą mogła wyjść zamąż. W razie gdy żona nie posiadała posagu a zatem O-y, otrzymywała po śmierci męża prawo do t. zw. crinile albo crinale. Była to summa wynosząca zazwyczaj 30 grzywien, którą spadkobiercy męża winni byli wypłacić wdowie jako zabezpieczenie wdów z mocy prawa. Na Mazowszu crinile miało inny charakter: Statuty r. 1414 i 1421 uchwaliły, że wdowy takie mają prawo pozostać w domu i w obejściu, w którem je mąż pozostawił. Tak więc crinile w ogólnie pol-skiem znaczeniu (na Mazowszu —15 grzywien) używano tylko w razie powtórnego zamążpójścia. Ustawy na ogół pozostawiały sprawę O-y bez zmiany. Istnieje tylko w konstytucyi 1501 r. (art. 17) postanowienie, że O-y, zapisywane dopiero w testamentach, są nieważne („Kwart. hist.“ 1887, 417).— W czasach nowszych O. czyli reforma posagu, nie uległa istotuym zmianom. Mąż czyni O-ę, nawet gdy posagu gotowizną nie bierze, ale tylko dobra będzie miał puszczone w summie posażnej, do

czasu kiedy rodzice lub krewni po mieczu nie W styczniu r. 1565 wyprawiono z Moskwy po-zrzekną się prawa dziedzictwa. Dobrami pod- selstwo, ażeby „uderzyło czołem i płakało“, iż-ległemi reformie posagu rządziły zasady nastę- by car nie opuszczał państwa. Iwan IV u-pujące: 1) nie mogą być alienowane przez męża, względni! prośbę, ale pod warunkiem, ażeby nie mogą być obciążone długami, aniwogólew jakikolwiek sposób utracone; 2) gdyby trzeba było przenieść O-ę na inne dobra, konieczną jest zgoda żony i jej krewnych; inaczej, gdyby dobra były sprzedane za całą wartość, żona i jej dzieci zachowują prawa, które płyną z O-y. O ile kupujący wie o O-e, potrąca jej summę z całej wartości. Ustalił się z czasem zwyczaj, że mąż biorący żonę bezposażną zapisuje jej pewną O-ę, tak jakby posiadała posag; żona wtedy otrzymuje wszystkie prawa płynące z O-y. O-a jest zapisem długu uprzywilejowanym i dlatego dotyczą jej wszystkie przepisy o długach. A więc ani ,,pod konkurs nie podpada“, ani nie ulega przedawnieniu. —

mu nie przeszkadzano ścigać wichrzycieli i pozbawiać ich majątku, zwłaszcza zaś, aby duchowieństwo nie stawało w poprzek wymierzanym karom. Wtedy także urządził O-nę. Wyraz to dawny, używany na oznaczenie wyodrębnionych majątków, ale car nadał mu treść no-" wą, wydzielając z państwa niektóre majątki, tworząc własną straż, odgradzając siebie i o-toczenie swoje od reszty poddanych -słowem, przeciwstawiając tę O-nę ziemszczyźnie. W „dworcach“ (zamkach): Sytnyj, Kormowyj, Chlebjennyj utworzono zastęp specyalny kucharzy, piekarzy, pisarzy itd., zaczynając jod marszałka. Iwan Groźny, ulegający już obłędowi prześladowczemu, chciał mieć dokoła siebie ludzi zaufanych, którymby dowierzał zupełnie. Nadto zorganizowano nowe oddziały tak zw. strzelców. Usunięto dawnych mieszkańców w Moskwie z ulic: Czertolskaja, Arbat-skaja, Siwcjew Wrażek, części Nikitskoj itd.; pozostawieni ci, którzy weszli do nowego orszaku carskiego, lub osadzeni tam zostali jako nowi. Na utrzymanie O-y car wyznaczył około 20 miast (Możajsk, Wjaźma, Kozielsk, Pjeremyśl, Bielec, Lichwin, Jarosławiec, Suchodworje, Mjedyń, Suzdal, Szuja, Galicz, Juriewiec, Bułachna, Wo-łogda, Ustiug, Staraj a Russa, Kargopol, Waga), oraz włości. Do tej „wzmocniouej ochrony“ czasów ówczesnych powołano około tysiąca, książąt, „dworjan“, i „dzieci bojarskich“ i rozdano im majątki we włościach, przeznaczonych na utrzymanie O-ny, dawnych zaś właścicieli wyprowadzono i dano im majątki gdzieindziej. Rządy nad resztą pastwa—„ziemszyczyzną“ — oddał car „bojarom ziemskim“, tj. właściwie radzie bojarskiej, a na czele postawił ks. Jana Dmitrjewicza Bielskiego i Jana Fedorowicza Mstisławskiego, zresztą decyzyę w sprawach najważniejszych pozostawił sobie. Natychmiast po urządzeniu O y rozpoczęły się prześladowania. Wielu bojarów i „dzieci bojarskich“ oskarżono o zdradę i ukarano, majątki zaś skazanych lub zesłanych konfiskowano,—car rozdawał je O-kom. Liczba członków tej ochrony wzmocnionej szybko wzrastała i niebawem z tysiąca dosięgła 6 000. Rekrutowali się O-cy z pośród młodzieży „dworjans'dej“ i „dzieci bojarskich“, przeważnie awanturników i junaków: powołani składali przysięgę, że wyrzekają się wszystkich i wszystkiego, a więc rodziny, ojca, matki, że służyć będą jedynie carowi i bezzwłocznie będą spełniali wszystkie jego rozkazy i polecenia, zawiadamiali go o każdej rzeczy, nie będą przyjaźnili się z ludźmi ziemskimi, tj. że zerwą wszelkie stosuuki z resztą rodaków, od których ich wyobrębnio-no. O-cy jeździli z psierai głowami i miotłami przy siodle, było to godło przypominające

Podług Statutu Litewskiego O-a była zabezpieczaną na trzeciej części dóbr, przy zachowaniu specyalnych formalności. — Literat. B u-rzyński „Prawo polskie prywatne“ 11(1871);

H u b e „Ustawodawstwo Kazirn. W.“ (1886; tenże „Sądy, ich praktyka i stosunki prawne społeczeństwa w Polsce ku schyłkowi XIV w.“

(1886); Czacki „O polskich i litewskich prawach“ (1800 — 1801)- Dunin „Dawne prawo mazowieckie“-, Winiarz Al. „Polskie prawo majątkowe małżeńskie w Wiekach Średnich“

M. Han.

(„Rozpr. akad.“ t. 37, 1899); Ostrowski „Prawo cywilne Narodu Polskiego“ I (1887).

Oprawa szczelna ob. Opatrunek.

Oprawa w chirurgii, to samo, co opatrunek (ob.).

Oprawa książek, ob. Introligatorstwo.

Oprawca. O-ą zwano u nas ongi urzędników do śledzenia i karania przestępców, inaczej j u-stycyonaryuszów (ob.). Później nazwę tę stosowano do łapaczy, ceklarzy, katów, wreszcie do pachołków kata, którzy psy łapali w mieście i uprzątali padlinę. Por. Justycyonaryusz.

Opryczniki, ob. Oprycznina.

Oprycznina, opryczmcy. Zamiast wyrazu oprycznik używano w dawnej polsz-czyźnie wyrazu Opryc zyńca. Posługiwano się także przymiotnikiem opryczny, z u-kraińskiego opricznyj.j w znaczeniu „oddzielny“, „udzielny“, „odrębuy“, „samoistny“.

Takiem jest właściwie znaczenie wyrazu O., jest to część organizacyi państwowej i majątku, wyodrębniona z pozostałej reszty i niczem z nią nie związana. Otrzymała ona z biegiem czasu inną treść za sprawą O-y utworzonej przez Iwana IV Groźnego i trwającej od roku 1565 do śmierci tego cara. Car Iwan IV Groźny ku schyłkowi r. 1564 wyjechał do Słobo-dy Aleksandrowskiej w pobliży Moskwy i stamtąd wystosował hramotę, w której wylicza za-wichrzenia i niewierność bojarów i w ogóle dostojników i oświadcza, iż opuszcza państwo.

!.. K.

każdemu że gryzą oni zdrajców i wymiatają z kraju śmiecie. .Naturalnie, że O-kom wszystko było wolno. Krzywdom i nadużyciom nie było końca: O-cy niebawem stali się klęską i postrachem kraju; car ufał im zupełnie, oni zaś. świadomi tego, służyli mu wiernie i ślepo, a ścigając rzekomych jego wrogów, nie zapominali o sobie. W miarę tego jak do obłędu prześladowczego dołączyła się u Iwana Groźnego chęć krwiożercza, O-cy zamieniają się w katów ziemszczyzny, krwawych, okrutnych; prawdopodobnie cała ochrona wzmocniona składała się z takich samych typów lubieżno-krwio-żerczych, jakie gromadziły się dokoła groźnego dyktatora Argentyny, Las Rosas’a (ob.).

Car, nie czując się bezpiecznym w Moskwie, wyniósł się z O-ami rychło po ich urządzeniu do Słobody Aleksandrowskiej, z której zrobił istotną warownię, tam powołał do życia regułę klasztorną, wybrał na braciszków 3 000 O-w, siebie mianował przeorem, czynności zakrystya-na, dzwonnika itd. rozdał pomiędzy ks. Wia-zemskiego i osławionego Maljutę Skuratowa (ob.), wraz z Maljutą dzwonił w dzwonnicy, skrupulatnie bywał na nabożeństwie, modlił się, a jednocześnie ucztował, szukał rozrywki w karaniu i torturowaniu „zdrajców“, niekiedy dokonywał istotnych wypraw na Moskwę. W tym mieście pławił się w krwi ludzkiej, zwłaszcza iż nie napotykał najmniejszego powściągu: metropolita Afanasij był starcem bezsilnym i po dwóch latach usunął się, a jego następca Filip, śmiały i prawdomówny, został pozbawiony godności i życia, wielu zaś członków jego rodziny ukarano gardłem. Zginął także taką śmiercią stryjeczny brat cara, Włodzimierz An-drzejewicz. Pastwienie się nad Moskwą zachęciło Iwana Groźnego do powtórzenia sądów takich nad innemi miastami. W r. 1570, podejrzewając Nowogrodzian o zdradę, zebrał O-ów i strzelców i wyruszył przeciw temu miastu, niszcząc wszystko po drodze, jak w kraju najechanym. Spustoszono okolicę Tweru: opry-cznicy rabowali, a czego nie mogli zabrać, to niszczyli. Los Tweru spotkał też miasta leżące wzdłuż drogi: pogrom dosięgł kolejno Torżoku, Wysz-niego Wołoczka, oraz innych miasteczek i wiosek, a O-cy bez najmniejszej litości mordowali znajdujących się tam jeńców łotewskich i krymskich, Około połowy styczni? pogromcy stanęli w Nowogorodzie: obywatele umierali pod pałką, a trupy ich rzucano do rz. Wołchow, przypalano opornych itd Pogrom majątku i mordy ciągnęły się pięć tygodni: wymordowano kilka tysięcy osób, a kronikarz nowogrodzki opowiada, iż bywały dnie, kiedy liczba ofiar dosięgała półtora tysiąca, dnie kiedy ginęło 500 — 600 osób, uchodziły za wyjątkowo szczęśliwe. Ostatni, szósty, tydzień Iwan IV spędził w wyprawach przeciw ludności okolicznej: rabowano klasztory, palono sterty ze zbożem, zabijano bydło, a niektóre oddziały pogromców zapusz-

WUlkft Kacyki. Powie. Ilułtr Sor. U. To a V Zui. 3»b.

czały się w głąb kraju, na odległość 200 — 300 wiorst od Nowogrodu, i tam powtarzały to samo. Z Nowogrodu car z O-ami ruszył na Psków, któremu zgotował ten sam los, ale poprzestał na ukaraniu niewielkiej liczby psko-wian i zabraniu ich mienia, i powrócił do Moskwy, gdzie rozpoczęły się znów prześladowania. Tropiono spólników zdrady nowogrodzkiej. Podejrzliwość Iwana Groźnego czepiała się każdego, nawet jego ulubieńców własnych, (zginęli O-cy ojciec i syn Basmanowowie, ks. Afanasij Wjazjemskij, Wiskowatyj, kasyerFuni-kow i inni). Pospołu z nimi w połowie sierpnia 1570 r. zginęło około 200 osób; „dumny djaku wywoływał ich po nazwisku, kaci zpośród O-ów rąbali ich, wieszali, oblewali wrzątkiem. Sam car był obecny, gromady O-ów otaczały go i radosnemi okrzykami witały śmierć każdą. Prześladowanie dosięgło nietylko żon i dzieci skazanych, ale nawet czeladzi i rezydentów; konfiskowano ich majątki. Takie kary ponawiały się niejednokrotnie, zginął w ten sposób ks. Piotr Serjebrjannyj, dumny djak Zachary Oczyn-Pleszczejew, Iwan Woroncow i inni, a car zajmował się wyszukiwaniem kar subtelniejszych, tj. okrutniejszych: stosowano rozpalone do czerwoności rondle, obcęgi, piece itd., a nawet jednego ze skazańców (bo-jarina Kozarinowa-Gołochwatowa) posadzono w beczce z prochem, który podpalono. W r. 1575 na pana ziemszczyzny Iwan Groźny mianował ochrzczonego tatarzyna Simeona Bekbułu-towieża, dawnego carewicza Ordy Kasimowskiej, włożył mu koronę carską na głowę i składał hołdy, zowiąc go „wielkim księciem całej Rossyi“, siebie zaś „hosudarem kniaziem moskiewskim“. Simeon rządził lat dwa, poczem otrzyma! Twer i Torżok. Iwan Groźny umarł w r. 1584; jako urządzenie O. istnieje aż do jego śmierci, ale termin sam zniknął wcześniej, ustępując miejsca „dworowi“. Niektórzy z historyków rosyjskich us łowali usprawiedliwić O-ę (S. M. Sołowjew, W. O. Kij uczę w-skij, zwłaszcza zaś E. A. Bjełow), a przynajmniej wyjaśnić ją jako instytucyę, która moc swą czerpała w stosunkach społecznych dla obrony jedności państwowej przeciw siłom separatystycznym, miejscowym. Prościej będzie uważać ją za obłęd prześladowczo-krwiożerczy, którym był dotknięty Iwan Groźny, a to, że O. była możliwą i zdołała przybrać takie olbrzymie rozmiary, naturalnie wynikało z ukształtowania ówczesnych stosunków społecznych. Źródła faktyczne: „Sammlung Russisch. Geschichte“ (t. X I, 187 — 241 Sprawozdanie Taubego i Krusego księciu kurlandzkiemu Ketlerowi); „Skazanja“ ks. Kurbskiego; „Aleksandrowskaja Ijetopis.“ Por. Stromiłow „Aleksandr. Słoboda“(„Cztenja Mosk. Obszcz. Istorji i Drewn.“, 1883, II).

Opryszczki (lac. herpes lub hydroa, niem. Sclnvinde-Fieberbläschen, fr. feu volage). Pod nazwą tą rozumiemy ostro następujące wysy-

nem,

nością i obecnością laseczek Due z e y-K ref-t i n g a, których brak przy O-ach. Rokowanie przy O-ach zwykłych jest zawsze pomyślne, lecz, jeżeli przyczyny, wywołujące je, powtarzają się, to i O. ponownie zjawiać się będą. Leczenie polega na usunięciu przyczyn, miejscowe zaś powinno być stosowane pod kierunkiem lekarza. W każdym razie czystość miejsc sprawą zajętych, a przedewszystkiem narządów

D-r i., w.

(ob.).

pywanie się kupek pęcherzyków, wielkości od główki szpilki do ziarnka prosa, usadowionych na podstawie zaczerwienionej, wypełnionych z początku płynem zupełnie przezroczystym, który następnie mętnieje, nabiera cech ropy i zasycha w strup. Zależnie od miejsca usadowienia się odróżniamy kilka postaci O-ek: l-o na wargach {herpes labialis); 2-o na nozdrzach (herpes nasalis) i 3-o na narządach rozrodczych (herpes genitalis s. progenitalis). Wyjątkowo tylko O. zjawiają się na uszach, powiekach, łącznicy oka, błonie śluzowej ust, krtani, przewodu moczowego i t. d.—Zjawienie się pęcherzyków poprzedzane bywa przez uczucie palenia, swędzenia lub ból; miejsce dotknięte sprawą chorobną obrzęka, czerwienieje, wkońcu zjawia się gromada pęcherzyków. W miejscach wilgotnych np. na błonie ustnej, pęcherzyki nie zasychają w strupy, lecz pękają, pozostawiając po sobie owrzodzenie powierzchowne, z brzegami niepodminowanemi, otoczone obwódką jasnoczerwoną. Owrzodzenie opryszczkowe bywa bardzo bolesne. Łącząc się z sobą, tworzą O. postaci wzorów rozmaitych. Czasem, zjawiając się na wargach sromnych mniejszych u niewiast, wywołują obrzęk znaczny tych warg, które pokryte niemi wystają wtedy poza szparę sromową. —Po odpadnięciu strupa O. nigdy nie pozostawiają blizn po sobie.—O zwykle zjawiają się przy końcu spraw zapalnych (herpes febrilis), nieżytu, zapalenia płuc, grypy, zimnicy it.p., jako zwiastuny końca sprawy chorobnej. Rolę znaczną odgrywają zaburzenia ostre przewodu pokarmowego, podagra, wzruszenia duchowe, przestrach, silne upały (hydroa aestivä), ciąża (h. gestationis) itd. O, mogą się powtarzać na tych samych miejscach (herpes recidivus). T. zw. herpes cata-menialis zjawiają się przy zaburzeniach krwawień miesięcznych, za każdym razem nieodstępnie prześladując chore.—Niektórzy badacze znajdowali na dnie pęcherzyków O-ek i w zawartości ich ciałka okrągłe, powstałe w następstwie podziału jąder nabłonka przed jego obumarciem, po części zaś w następstwie zlania się. w jedną kilku komórek. Zjawiska zapalne w skórze właściwej nie przedstawiają nic znamiennego.—Przy rozpoznawaniu sprawy największą trudność nasuwa wyróżnienie owrzo-dzeń opryszczkowych na częściach rodnych od wrzodu miękkiego, który odróżnia się brzegami podminowanemi i dnem bardziej zagłębio-wreszcie nader łatwą przeszczepial-

rozrodczych, o ile są chore, powinna być ściśle przestrzeganą.

Opryszek, Z ukraińskiego opryszok. Jak nazwa sama wykazuje, głównem ogniskiem O-stwa czyli zbójectwa w Karpatach były rody góralskie rusińskie, zwłaszcza Hue u li (ob.), chociaż Tuchołcy (ob.) i Bojki także nie gardzili tym rzemiosłem, wogóle górale z okolic Pokucia i Bukowiny. Nazwa O-ów sięga czasów bardzo dawnych, znalazł ją Czacki w rękopisie Ocieckiego (za panowania Zygmunta I). Wogóle Huculi, pasząc stada blisko Jazłowca i Buczacza na szlaku, który od Suczawy przechodził na Podole dzieląc się do Kamieńca, rabowali karawany kupczących Ormian i Żydów, napadali dwory, łupili monastery i klasztory, i zapędzali się wzdłuż miasteczek Podgórza aż do Delatyna i Drohobycza, wybierali haracz od żupników, palili dwory, wsie i miasta. Spadali zwykle podczas targów na bezbronną ludność, ale często zapowiadali przybycie swoje, przysyłając przez posłów kartę, na której oznaczony był haracz. Karta taka była na czterech rogach opalona na znak, że dwór, miasto lub wieś spłoną, jeżeli zgodnie haraczu opryszkom nie złożą. Dwory i starostwa musiały utrzymywać zbrojnych hajduków, którzy te najazdy odpierali. Zdarzało się im, że polni hetmani i wojewodowie wysyłali oddziały wojska na ich poskromienie. Dopiero rząd austryacki, a jeszcze bardziej przeprowadzenie dróg, kolei i t. d. powściągnęło O-ów: rząd ten trzymał góry Pokucia i Bukowiny przez pół wieku prawie pod doraźnym sądem i uzbrajał przeciw O-m kilka razy całą ludność miejscową. Ale dopóki nie przeprowadził dróg bitych przez Karpaty i nie wybudował cząrdakó w (tj. koszar murowanych) we właściwych odstępach z sygnałami komunikującemi się, poty bandy O-ów od wiosny do późnej jesieni swobodnie bobrowały po okolicach, rzucając postrach, mordując i łupiąc dwory, wsie i miasteczka zarówno w górach jak i na dolinie. Na czele band stali doświadczeni hersztowie. Znikały one z pierwszym śniegiem, bo wtedy ślad pozostawał, który władzę naprowadzał na przestępców, uchodzących zresztą wśród górali za bohaterów. Naciśnięci z jednej strony przechodzili znajo-memi sobie kryjówkami na Węgry lub Wołoszczyznę. Z hersztów zasłynął Aleksy Dobosz albo Doboszczuk za czasów Stanisława Augusta, który napadł dwór Karpińskich w chwili, gdy się urodził poeta Franciszek K. W ostatnich czasach przed laty 40 — 50 hucuł Głon-ka. Wśród ludu na Rusi Czerwonej krążą liczne pieśni, częściowo będące pieśniami samych' O-ów, częściowo opowiadające o nich. O-wi odpowiada u górali polskich z b ó j n i k

L. K.

Oprz§d, ob. Kokon.

Ops, w drugim przypadku O p i s, pierwotnie starolątyńska, później rzymska bogini, które

S Drz.

Ked.

J- F. G.

S. Drz.

S. Drz

cześć oddawano jako szczególnej opiekunce obfitości i żyzności roli. Na cześć jej jako małżonki bożka Saturnusa (ob.), na wzór greckiej Demetery, siedzibę swą w ziemi mającej, często też utożsamianej z.frygijską KybeJe, z greckiemi boginiami Rheą i Demeter, jako też z italskiemi Tellus, Ceres, Bona Dea, Fauna. Fatua, Maja, obchodzono święto Opalia (ob.) razem z Saturn a lia mi (ob.) dnia 19 grudnia, a drugą uroczystość, zwaną Opecon-sivia (ob.), dnia 25 sierpnia; nosiła ona bowiem jako bogini błogosławieństwa w polach także przydomek Consivia, Consiva (= Siewna); z podobnych względów polecano również niemowlęta jej opiece, gdyż ona to darzyła ludzkość strzechą gościnną i krzepkim pokarmem. Całe państwo rzymskie, w którego stolicy na pagórze Kapitolińskim stała jej i Saturnowi poświęcona świątynia, a nadto w pobliżu, przy posągu Wertumnusa, w Vicus Jugarius, wspólny jej i bogini Cererze ołtarz, oddane było jej szczególniej opiece. Ofiary składano tej bogini, według świadectwa Makrobiu-sza (Saturn. 1, 10), w postawie siedzącej, ziemi, jako jej uosobienia, dotykając. Według wiary rzymskiej, stosującej się do wzorów greckich, uchodził też Coelus (^Uranos') jako rod/ic obojga bóstw: Opis i Saturnusa.— Por. Varro „De lingua Sat.“ 5, 10, 57; 64; Augustinus „De civitate Dei“ 4, 11; 21.

Qpsikion, jedna z tem (ob. tema) czyli okręgów wojskowych państwa bizantyjskiego. Zawdzięcza tę swoją nazwę tej okoliczności, iż jedna część gwardyi, to fisocpoÄxxTov ßaatXtxov btyÎY.lov, obozowała w prowincyach, które później weszły w skład temy O. Stolicą była Nicea, a w skład O-u wchodziła większa część dawnej Bitynii. Tema ta powstała w w. VII i była jedną z większ‘ych w Azyi, w jej obrębie znajdowała się bardzo rozległa kolonia wojskowa, słowiańska. Zarządca tej temy, zamiast nazwy stratega, miał tytuł opsi-ki o n a.

Opsimates Jan, teolog kalwiński z XVII w., Morawianin. W r. 1600 bawiąc w Genewie, przyjął naukę Kalwina i w duchu tych zasad przeistoczył naukę o Wieczerzy Pańskiej w pracy p. t. „Zrcadlo vseho kfest’anského näbozenstvi“ (Praga 1609). Na podstawie E-wangielii św. Mateusza (rozd. 1) opracował genealogię Chrystusową p. t. „Rod vecneho a vśe-mohouciho krńle“ (1612 r.). W następnym roku 1613 wyd. Traktat o modlitbë (u-mieszczony na indeksie dzieł zakazanych, wydany przez J. Taffina: „Raj roskośnćho nau-ëeni etc.“) i „Vecere Pane podle sv. pisem etc.“ W r. 1617 zajął się edycyą przekładu instytu-cyj Kalwina w przekładzie Jerzego Strejca (Vettera) p. t. „Skład velikÿ zbożi moudrosti nebeské“ (4 księgi in fol.). Bibliografia notuje jeszcze jedną książkę O-a bez roku wydania p. t. „Pobożna duśe“ etc. Umarł na wygna

niu w Niemczech, opuściwszy Czechy r. 1627. Rok śmierci niewiadomy. („Nauen. Slovn.“)

Opsins, imieniem Marcus, piastował najpierw urząd pretora, a w r. 28 po Chr. wystąpił jako oskarżyciel Tycyusza Sabinusa (Ti-tiusa Sab.), przyjaciela Germanika, aby zaskarbić sobie przez to względy Sejana (ob.)i dojść godności konsularnej; później straconym został z rozkazu samego cesarza Tyberyusza. — Por, Tacitus, Ann. 4, 68 i nast.

Opsonion, po grecku ötjalmov, ot|)Y]{ia, po łacinie opsonium, obsonium, pulmentarmm, wy-r,tz utworzony od rzeczownika Ötpov, oznacza właściwie wszystkie pieczone i gotowane potrawy, a, w ogólniejszym sensie każdą przegryzkę do chleba, jak sól, śliwki, orzechy, ser, jarzyny, kapustę, owoce strączkowe, mianowicie zaś mięsiwo, a częściej jeszcze, zwłaszcza w miastach nadmorskich, ryby świeże i marynowane. Ateńscy i rzymscy smakosze lubowali się szczególnie w rybach morskich, które w najrozmaitszy sposób przyrządzano; wysoko cenioną było zwłaszcza ikra rybia. Stąd też handel rybami, które z dalekich stron, jak z Hellespontu, Bosforu, Morza Czarnego, z Sy-nopy, Miletu, sprowadzano, był bardzo ożywionym i donośnym. Miejsce, na którem podobne specyały Ateńczyczy osobiście kupowali, zwało się opson, ocjiov, macellum, czynność zaś taka o^wveîv, opsonare, opsonari\ Rzymianie trzymali w tym celu w służbie swej osobnego niewolnika, zowiącego się opsonator, b^tovrjç. Dwóch urzędników osobnych, zwanych o^ovóp,ot dozorowało nad owym targiem.—Por. Becker „Charikles“, część II str. 274 i nast.; tegoż „Gallus“, część III, str. 184 i nast.

Optât święty, pochodził z Afryki, około połowy czwartego wieku; był biskupem w Mile-vium (Numidya), i należał, obok Augustyna, do najżarliwszych przeciwników sekty Donaty-stów (ob.). Augustyn powiada, że Optât był wprzód poganinem i zalicza go do tych, którzy, jak Cypryan, Lanktancyusz i inni, oddali złoto i srebro Egiptu, to jest nauki świeckie, na posługę kościołowi. Fulgencyusz go stawia obok Augustyna i Ambrożego: św. Augustyn zaś nazywa go „pasterzem czcigodnej pamięci i ozdobą Kościoła“. Kościół jego pamiątkę obchodzi 4 czerw. -Między nauczycielami Donatystów odznaczał się, za czasów O-ta, Parme-nianus, który, jakkolwiek cudzoziemiec, został, po śmierci Donata W. (ok. 360), biskupem kar-tagińskim i głową donatystów. W obronie swego stronnictwa, ów Parmenianus napisał o-sobne dzieło (teraz zaginione), w którem usiłował dowieść, że tylko pośród Donatystów znajduje się prawdziwy kościół Chrystusa. Dla odparcia Parmeniana, O. napisał około roku 370, za czasów papieża Damazego, dzieło „De schismate Donatistarum“, najpierw w 6 księgach, do których, po piętnastu latach, za papieża Syrycyusza (ok. 384), .poczynił niektóre

J. F. o.

S. Drz.

dodatki, a mianowicie całą jedną księgę, siódmą. Dzieło to jest zarazem historycznem i dy-daktycznem; gdyż autor nietylko opowiada dzieje odszczepieństwa donatystowskiego, ale zbija szczegółowo błędy i fałszywe mniemania tego stronnictwa, z wyraźnym celem nawrócenia Do-natystów. rW ogóle pisze z wielkiem umiarkowaniem. Św. Augustyn tak wysoko cenił to pismo, że odsyłał do niego wszystkich, którzy chcieli dokładniej powiadomić się o donatyz-mie. Dzieło O-a „De schismate Donatista-rum“ pierwszy raz wyszło w Moguncyi 1549, potem w Paryżu 1563, 1569;—lepsze wydania: „..cum observationib. et notis G. Alb asp i-naei“ (Paryż 1631), wyd. D u-Pin’a (Paryż 1700), Antwerp. 1702.—(„Enc. Kość.“).

Optât Benesz (Benedykt), ksiądz kalikstyń-ski i gramatyk czeski w XVI w., rodem Morawianin z Telczy; zwolennik Lutra, wespółek z Piotrem Gzelem tłóinaczył Nowy Testament z łacińskiego według tekstu Srazmowego. Napisał gramatykę czeską p. t. „Isagogicon“ (wyd. I w Namiesti 1535; II w Prostejowie 1548, III w Pradze u Daczickiego 1589). Są jeszcze inne edycye: w Norymberdze 1543, jezuickie z r. 1643.

Optimates w Rzymie, ob. No bil i tas.

Optimus Maximus (najlepszy i najpotężniejszy) przydomek Jowisza (ob.) w Rzymie.

Optio zwał się w Państwie Rzymskiein podrzędny oficer, a był on, za republiki, oddany pod komendę centuryona lub dekuryona albo przez nich wybierany, skąd nazwa jego, wzięta od czasownika optare (== życzyć, wybierać), się tłómaczy; natomiast za panowania cesarzy oznaczało wyrażenie optio także żołnierza, sprawującego samodzielnie podrzędne obowiązki; tak więc optio ab actis pełnił służbę pisarza legionu, opt. carceris był dozorcą więzienia wojskowego, optio valentudinarius albo valentudi-narii sprawował służbę dozorcy lazaretowego, opt. arcarius pełnił urząd płatnika w legionie. W źródłach starożytnych, a szczególnie na in-skrypcyach, zachodzą jeszcze: optio speculato-rum, signiferorum, tesserarius.— Błędnem jest wszakże zdanie, jakoby optiones mieli w swem ręku niższe dowództwo nad oddziałami lekko-zbrojnych. — Por. Lange „Historia mut. rei milit. Rom.“ (Getynga 1846).

Optometrya (nazwa niezręcznie i błędnie utworzona z gr. Ó7tTSDw=widzę i z to pirpov-= miara), sztuka badania i określania optycznych własności oka. Niezbędnym warunkiem wyraźnego widzenia jest wyraźny obraz przedmiotów zewnętrznych na dnie oka. Obraz ten zależy od przyrządu optycznego oka, to jest od rogówki, soczewki i płynów przezroczystych. Wyraźne widzenie wymaga, aby powierzchnie załamujące światło były do kulistych bardzo podobne i ażeby przedmioty w rozmaitych u-mieszczone odległościach dokładnie na siatkówkę rzucały swe obrazy. Zadaniem akomo-dacyi (ob.) jest nastawiać przyrząd optyczny oka na odległości bliższe, więc jedynie najdalszy punkt wyraźnego widzenia, punkt dali, znamionuje budowę optyczną oka. Nazywamy oko prawidłowem, gdy jego punkt dali znajduje się w odległości nieskończenie wielkiej; jest to istotnie stan najczęstszy i najpożyteczniejszy dla wzroku. Wady jednak wzroku bywają bardzo częste: punkt dali może się znajdowaćjblisko oka (krótkowzroczność ob.), może się znajdować po za nieskończonością w odległościach ujemnych (ob. nadwzroczność); mogą powierzchnie załamujące światło, przedewszystkiem powierzchnia rogówki, mieć postać bardzo daleką od kulistej (ob. astygmatyzm). Te wszystkie zboczenia—o ile nie są zupełnie nieregularne — dają się dokładnie poznać, wymierzyć i określić liczebnie. Te pomiary są właśnie zadaniem O-i. Sposoby O-i są rozmaite. Na ścianie pokoju umieszcza się tablice próbne z literami, liczbami, znakami. Naprzeciw tych tablic, w odległości około 6 metrów, siada człowiek badany i te znaki rozpoznaje. Lekarz odpowiedniemi soczewkami stopniowo wzrok wadliwy poprawia, aż do prawidłowej ostrości jego siłę doprowadzi. Soczewka, która wzrok na prawidłowy zmieniła, jest już dokładną miarą wady istniejącej. Ten sposób badania nazywa się s u b j e k t y w n y m, bo tu właściwie sam pacyent odczuwa i rozpoznaje przedmioty wskazane; rola lekarza ogranicza się do metodycznego podawania soczewek. Starano się len sposób uprościć przez umieszczenie soczewek na obwodzie wielkiego koła, które korbą się obraca i rozmaite soczewki stopniowo przed oko nasuwa. — Oczy krótkowzroczne można badać łatwiej, odsuwając stopniowo od oczu rozmaite druki, dopóki je oko jeszcze widzi wyraźnie. Istnieją przyrządy, które za pomocą mocnej soczewki wypukłej każde oko badane na krótkowzroczne zmieniają i badania na bliz-kiej przestrzeni pozwalają prowadzić. Aparaty te dają pomiary nieścisłe, są zawiłe i nie są w użyciu.— Wziernik oczny wprowadził nowe zupełnie zasady i metody optometryczne.— Wziernikiem widzi lekarz obraz dna oka umieszczony w punkcie dali; gdy więc określi położenie obrazu, określi zarazem optyczny charakter badanego oka. Ponieważ te sposoby od badanego i jego wrażeń zupełnie nie zależą, nazywamy więc naukę o nich optometryą objektywną. Jest w tern badaniu lekarz niezależny od inteligencyi, od dobrej woli badanego i może określić budowę optyczną nawet ślepych oczu. Bada tu lekarz przyrząd optyczny chorego swoim własnym przyrządem optycznym — Metody optometryi objek-tywnej są też rozmaite. Lekarz przenosi soczewkami obraz optyczny oka badanego do swego punktu dali; badanie dokonywa się zbliz-ka i nazywa się badaniem w obrazie

prostym. Badanie dokonać można z daleka, gdy lekarz soczewkami przenosi obraz wziernikowy do swojego punktu węzłowego—badanie w o b r a z i e o d w r o t ny m. Ażeby poznać Optyczne meteory, meteory świetlne» położenie obrazu wziernikowego musi lekarz objawy optyczne, zachodzące w atmosferze, jak mieć na nim jaki przedmiot wyraźny, co w tej    błękit nieba, świt i zmierzch, łuny zinierzcho-

twór krzemionki wstrząsany silnie z dodatkiem wody wapiennej, a następnie starannie przecedzony, wydaje ciecz optycznie próżną.

S. K.

łe otaczające słońce i księżyc, tęcza. Ob. opisy tych zjawisk pod właściwemi nazwami.

S. K

Optyczne przyrządy, wszelkie przyrządy polegające na zastosowaniu zwierciadeł, soczewek i pryzmatów, służące do wzmacniania doniosłości wzroku lub do wywoływania różnych objawów świetlnych. Do najważniejszych należą: okulary, lupa, mikroskop, luneta i teleskop czyli refraktor i reflektor, ciemnią optyczne, latarnia czarnoksięska, scjoptykon, stroboskop i cynematoskop, polary skop, oraz optyczne narzędzia lekarskie, jak wziernik oczny czyli oftalmoskop, wziernik krtaniowy czyli loryngo-skop. Opisy przyrządów podane są pod właściwemi nazwami. Por. SteinheiliVoit „Handbuch der angewandten Optik“ (1890), Czapski „Theorie der optischen Instrumente nach

s. K.

D-v. Z. Kr.

odległości, na maleńkiem polu widzenia, nie we, niamidła (fata morgana), koła wielkie i ma-zawsze jest łatwe; takim przedmiotem są albo naczynia znajdujące się na dnie oka, albo cienie, przez poruszanie lusterkiem wziernikowem na dnie powstające. Stąd znowu dwie oddzielne metody: badanie w obrazie odwrotnym przez pośrednictwo naczyń krwionośnych (va sos copia) albo za pośrednictwem cieniów (skia-s kopia)

S. K.

Optyczna ławka, przyrząd ułatwiający doświadczenia optyczne na wykładach. Jest to zwykle listwa, na której osadzane i przesuwane być mogą soczewki, zwierciadła i pryzmaty w dowolnych zestawianiach.

Abbe“ (1893).

Optyczne szkło, szkło używane na wyrób soczewek do przyrządów optycznych, ob. Szkło, Achroinatyzm.

Optyczna OŚ, w zwierciadłach sferycznych linia prosta, idąca przez środek krzywizny zwier-ciadła|czyli jego środek geometryczny i przez środek powierzchni zwierciadła czyli jego środek optyczny; w soczewkach linia łącząca środki krzywizn obu ograniczających powierzchni.

Optyczne złudzenia, toż co wzrokowe złu d z e n i a (ob.).

Optycznie czynne ciała organiczne. Te

ciała organiczne, które posiadają własność zwracania płaszczyzny polaryzacyi światła, noszą nazwę ciał optycznie czynnych. Jedne ciała posiadają tą własność tylko w stanie krystalicznym i tracą ją w roztworach lub stopie np. benzyl C₁₄H₁₀O₂; inne ciała krystaliczne optycznie czynne zachowują tą własność w roztworach np. siarczan^ strychniny; znane są również wypadki, że ciała zachowują własności optyczne nawet w stanie gazowym np. terpentyna lub kamfora; większość jednak ciał posiada własności zwracania płaszczyzny polaryzacyi światła tylko w stanie ciekłym, np. cukier gronowy i inne. Zwracanie płaszczyzny polaryzacyi światła ciał krystalicznych, które tracą te własności w roztworach, warunkują się oczywiście budową kryształów; w tych jednak ciałach, które zachowują optyczne własności w roztworach, musi być inna przyczyna wywołująca to zjawisko, i jako taką wskazują ugrupowanie atomów w cząsteczce. W pierwszym więc wypadku własności optyczne będą zależały od ugrupowania cząsteczek w krysztale, w drugim—od ugrupowania atomów w cząsteczce. Zwracanie płaszczyzny polaryzacyi warunkuje się długością przebieganej przez promień warstwy l i koncentracyą roztworu p. Zdolność właściwa zwracania płaszczyzny polaryzacyi obliczoną być może na zasadzie na-

S. K

Oś optyczna kryształów podwójnie łamiących jest to kierunek, w którym promień padający ulega pojedynczemu tylko załamaniu. Ob. załamanie podwójne.

Optyczna próżnia, środowisko, w którem przebieg wiązki promieni światła jest niewidzialny. Gdy smuga światła słonecznego wdziera się do przestrzeni zamkniętej, jak np. do izby, droga jej staje się widzialną ztąd, że w powietrzu unoszą się drobne pyłki, niewidzialne w ogólności okiem nieuzbrojonem, które jednak w silnem ośwtetleniu zaznaczają drogę promieni światła na tle otoczenia ciemniejszego. Pyłki te są pochodzenia organicznego i ulegają spaleniu przez zetknięcie z przesuwa-nem ciałem rozżarzonem; po ich usunięciu smuga świetlna staje się niewidzialną, a w takim razie mówi się o próżni optycznej. W przebiegu przez ciecze smuga światła również dostrzedz się daje, i w tym więc razie przypisywać to należy zawieszonym w cieczy drobnym ciałkom obcym. Domysł ten jednak nie dawał się potwierdzić doświadczeniem, najstaranniej bowiem nawet destylowane ciecze przebieg smugi świetlnej wyraźnie ujawniały. Dopiero w r. 1898 zdołał Spring tak dalece ciecze oczyścić, że silne nawet wiązki światła przebiegają je bez widocznego śladu. Dla otrzymania takiej cieczy „optycznie próżnej“ przesyłał prąd elektryczny silnego napięcia przez rurę zgiętą w kształt głosk; U, zawierającą czystą wodę ze słabym osadem krzemionki; po znacznym przeciągu czasu krzemionka gromadzi się przy katodzie, zabierając ze sobą wszelkie zanieczyszczenia, gdy przy anodzie pozostaje woda optycznie próżna. Podobnież rozcieńczony roz- ¹ stępującego wzoru:

100. a

CH₃

OH—C*—COOH

dowy przestr ze ni o w ej.

S. K .

l. p. d.

(W tym wzorze a—zauważony kąt zwracania ; $=ciężar właściwy roztworu). Zdolność właściwa zwracania płaszczyzny polaryzacyi jest stałą charakterystyczną dla każdego związku w roztworze i jest zależna od warunków następujących: 1) rozpuszczalnika, koncentracyi roztworu i temperatury, i może być albo -J-albo—. Le-Bel i van’t Hoff, jako przyczynę powstania własności optycznych ■ wskazują o-becność w związkach optycznie czynnych jednego lub wielu atomów węgla, których cztery jednostki powinowactwa przyłączyły cztery różne rodniki lub pierwiastki, takie atomy węgla noszą nazwę węgli a s y m e tr y c zny c h(ob.). Wszystkie dotyczas znane ciała optycznie czynne zawierają atomy węgla asymetryczne. — Zależnie od ilości węgli asymetrycznych w cząsteczkach powstaje odpowiednia ilość izomero-nów optycznie czynnych. Związki posiadające jeden asymetryczny atom węgla posiadają trzy izomerony: jeden, zwracający płaszczyznę polaryzacyi w prawo, drugi, zwracający ją z taką samą siłą w lewo, i trzeci, optycznie nieczynny, który powstaje przez zmieszanie równych ilości izomeronów optycznie czynnych prawego i lewego (tak zwana forma racemiczna). Race-miczny, optycznie nieczynny związek można rozdzielić na optycznie czynne komponenty za pomocą różnych metod; bardzo ciekawy jest fakt, że niższe ustroje np. grzybki (Penicillum glawum lub bakteryi Schizomycetes) doskonale rozróżniają optycznie czynne izomerony i za pomocą kultur tych grzybków możemy oddzielić jeden izomeron od drugiego, ponieważ różne odmiany grzybów lub bakteryj spożywają chętniej ten lub iony optycznie czynny izomeron, pozostawiając drugi. Jako przykład ciał optycznie czynnych, posiadających jeden węgiel asymetryczny, może służyć kwas etylidenomleczuy o wzorze C₃H₆0₃. Wzory stereochemiczne dla tego związku, zbudowane na podstawie teoryi budowy przestrzeniowe'j (ob.), będą następujące:

ch₂

1 I Î

HOOC—*C—OH

II

i będą odpowiadały dwom optycznie czynnym kwasom etylideno-mlecznym, ugrupowanie bowiem poszczególnych rodników około asymetrycznego węgla*, jak to wskazują strzałki, jest w obydwóch wypadkach wręcz przeciwne. Izometrya ciał optycznie czynnych została wy-tłómaczona zapomocą teoryi budowy przestrze-niowej: idea, której zawdzięcza nauka Wislice-nusowi, ten w roku 1869 wypowiedział na zjeździe w Insbrucku przypuszczenia o przestrze-niowej budowie cząsteczek; opracowanie jednak tej teoryi jest zasługą van’t Hoffa i Le-Bela, którzy zdołali ideę Wislicenusa przyoblec w formę ściśle naukowej teoryi. Bliższe szczegóły o ciałach optycznie czynnych ob. T ® o r y a bu-

K. Sł.

Optyczny telegraf, przyrząd do przesyłania wiadomości za pośrednictwem ogni rozpalanych lub sygnałów z daleka widocznych, jak heliotrop (ob.). W szczególności nazwę tę ma przyrząd złożony z trzech prętów, osadzonych ruchomo na wysokim słupie, których kombinacyc przy różnych położeniach ułożyć się mogą w znaczną liczbę sygnałów. Telegraf taki zbudowany został po raz pierwszy w r. 1793 przez braci Chappe (ob.) między Paryżem a Lille; przy pośrednictwie 20 stacyj przesyłał on wiadomości między temi miastami w ciągu dwóch minut. Tegoż samego rodzaju są pręty służące do sygnalizacyi na drogach żelaznych. Ob. Telegraf.

Optyk, fabrykant narzędzi optycznych, zwłaszcza okularów, lunet i mikroskopów.

Optyka (z grec. w<{)=roko), część fizyki, obejmująca naukę o świetle; dzieli się zwykle na optykę geometryczną i fizyczną. Pierwsza traktuje o prostolinijnem rozchodzeniu się światła (ortoptryka), o mierzeniu natężenia światła (fotometrya) o odbijaniu się światła (kato-ptryka) i o załamywaniu przy przechodzeniu z jednego środka do innego (dioptryka).— Optyka fizyczna ma za swój przedmiot bardziej zawiłe objawy światła, a mianowicie rozszczepianie światła (dyspersyę) czyli naukę o barwach, zasady analizy spektraluej, fluores-cencyę i fosforescencyę, a wreszcie krzyżowanie się czyli interferencyę, polaryzacyę i podwójne załamanie światła. Ostatnie działy obejmują też niekiedy nazwę O-i teoretycznej lub wyższej, dlatego, że rozpatrywanie należących tu objawów wiąże się niezbędnie z teoryą przyjętą dla wyjaśnienia istoty światła, gdy O. geometryczna opiera się tylko na kilku prostych prawach doświadczalnych, umożebniających czysto geometryczne traktowanie przedmiotu; prawa te jednak są w istocie rzeczy przybliżone tylko i stosować się dają jedynie w pewnych, oznaczonych granicach. Co do tych teoryi, ob. Ś w ia 11 o, co do historyi optyki, ob. F i z y k a. O. fizyologiczna traktuje o oku i widzeniu, O. praktyczna o budowie narzędzi optycznych.— L it e r atu ra. Oprócz ogólnych traktatów fizyki: Newton: „Optics“ (1704), Huygens „Traité de la lumière“ (1690, przekład niem. Lommela w zbiorze Ostwalda klasyków nauk ścisłych 1890); Beer „Einleitung in die höhere Optik“ (1853); V erd et „Leçons d’optique physique“ (2 t., 1869 —1872); Ketteier „Theoretische Optik“ (1885); Neumann „Vorlesungen über theoretische Optik“ (1885); Kirch hoff „Vorlesungen über mathematische Optik“ (1891); [Czapski „Theorie der optischen Instrumente nach Abbe“ (1891); Drude ¹ „Optik“ (1900, dzieło dające dokładny rys o-

becnego stanu nauki); Helmholz „Handbuch .. tes habebantur“. — Por. Tacitus: Ann. 4, 32; der physiologischen Optik“ (1856 —1866, wyd. I Suetonius: Caes. 1; 11; 15; 19; Octav. 12; 2-e, 1886). Wykład popularny:Ty n da 11 „Sześć ; Tiber. 2.    s-Drz-

Optymizm, pogląd na świat, twierdzący, iż w życiu i nawet we wszechświecie wszystko układa się w sposób, jeżeli nie zupełnie najlepszy, tedy możliwie najlepszy. 1) O. filozoficzny ukazuje się w rozwojumyśli filozoficznej względnie dość późno. Wypływa on pośrednio z wiary w Istotę najwyższą, wszechmocną i wszechmądrą, i dlatego tkwi jako zasada, acz niewygłoszona wyraźnie, w każdej filozofii religijnej. W świecie starożytnym rozwijają to pojmowanie Platon w swojej Rzeczypospolitej (w księdze dziesiątej) oraz Stoicy i Neoplatonicy. W Wiekach Średnich teologia chrześciańska zaprząta się tern zagadnieniem, od św. Augustyna do Dunsa Szkota i św. Tomasza, oraz dostarcza pobudki do sporów religijnych: Pelagianiści i Manichejczycy, Socynianie, Moliniści, Janseniści wciąż są naprowadzani na to zagadnienie, gdy toczą spory co do istnienia grzecha (tj. złego moralnego) i usiłują pogodzić ten fakt z wszechwiedzą boską, łaską i przeznaczeniem, lub gdy rozprawiają o wolności woli. Kartezyusz pośrednio, Malebranches (w „Entretiens métaphysiques“) zaś wyraźnie podnosi tę kwestyę, aż wreszcie Leibniz („Essais de théodicée sur la bonté de l’homme et de l’origine du mal") wiąże ją z całym systemem swoim filozoficznym. Istota najwyższa może myślą swoją obejmować wszelkie możliwości, a w tej liczbie wszystkie możliwe ustroje wszechświatowe, ale jedynie pragnąć najlepszego z nich i stwarzać go. Pojmowanie więc wszechświata i życia jako możliwie najlepszych wypływa z samego faktu istnienia tej Istoty Najwyższej. Ale twierdzenie, iż istniejący ustrój wszechświata jest ze wszystkich możliwie najlepszym, bynajmniej nie pociąga za sobą tego, aby nie istniały w nim różne niedokładności (np. grzech), jeno narzuca wniosek, że bez nich świat wogóle nie jest możliwy. Urzeczywistnienie tego najlepszego planu, zgodnie z jego zasadą, odbywa się z jednej strony stosownie do wytkniętego celu, z drugiej pod działaniem przyczyn przyrodzonych, ale w istocie rzeczy ów cel i przyczyny przyrodzone są jednością. Pomiędzy wolnością (woli) a koniecznością, tj. pomiędzy moralnością a prawami przyrody, istnieje harmonia, z góry zakreślona przez Istotę Najwyższą. Rozwój prowadzi do łaski, łaska zaś udoskonala przyrodę. Innemi słowy: Bóg, stwarzając świat, bynajmniej nie łaknie złego, jedynie pozwala mu istnieć: „byłoby to wadą w Stwórcy, gdyby kazał usunąć zło, które istnieje". Zło, spotykające się w życiu, jedynie potęguje sobą dobro powszechne. „Całe pasmo rzeczy, ciągnące się w nieskończoność, może jest ze wszystkich najlepszem, chociaż to, co istnieje we wszech-

wykładów o świetle“ (przek. polski W. Bierac-

kiego, 1894).

s. K.

Öptymaci, po łacinie optimates, dosłowne tłomaczenie greckiego wyrażenia apiatoi (—najlepsi), których odróżniać należy od pokrewnych co do znaczenia patricii albo nobiles, jest to zbiorowa nazwa patryotycznego, konserwatywnego, arystokratycznego stronnictwa w starożytnym Rzymie, którego nieprzejednanymi przeciwnikami są populäres, demokraci, stojący zwłaszcza pod wodzą trybunów ludowych. Podczas gdy O-ci dążyli w politycznych swych planach do pozyskania wziętości, wpływów i względów u najlepszych (=optimi) obywateli, ubiegali się populäres o aura popali, ó wziętość w sferach ludowych. Reprezentantami dwóch tych prze-ciwbiegunowych, zaciekłe z sobą walki w dziejach rzymskich toczących stronnictw, są np. pod koniec II w. przed Chr. konsul O p i mi u s (ob.) i trybun ludowy Gajus Gracchus (ob). Pierwszą zasadą O-ów jest otium cum dignitate, a główne podwaliny wybitnego ich stanowiska w państwie stanowią, według Cycerona: reli-giones, auspicia, potestates magistratuum, se-natus, auctoritas, leges, jus majorum, judicia, jurisdiclio itd. Są oni według swych zapewnień obywatelami, dbającymi o dobro państwa, składającego się z wszystkich warstw rzymskiego społeczeństwa, oni to jako conservatores civitatis i defensores reipublicae rzeczywiście stanowią prawdziwą podporę rzeczypospolitej. De-finicya taka określa więc ściśle stronnictwo zachowawcze, konserwatywne, do którego sam Cicero należał, które wszakże nie było wcale tak doskonałem, jakby chciał nas przekonać wielki ów mówca i mąż stanu według swego bardzo jednostronnego sądu. Żywioły obydwóch wrogich stronnictw pojawiają się w dziejach rzymskich już od najstarszych czasów republiki, i tak najprzód w zapasach patrycyuszów i ple-bejuszów, a później w walkach frakcyi senatorów i wiernych jej sojuszników z plebs, jednakże jako stronnictwa wyraźnie sobie wrogie, skrajne, występują one dopiero od epoki Grakchów, tj. wiatach 133 — 121 przed Chr., a w krwawej walce Sulli i Maryusza, wiatach 87—82 przed Chr., ponownie się ścierają zajadle nieprzejednane zasady O-ów i populäres.—

Klasyczną definicyą O-ów i nieprzebłaganych ich przeciwników, populäres, podaje Cicero w mowie pro Sestio (45, 96): „Duo semper in hac civitate fuerunt eorum, qui versari in re-publica atque in ea se excellentius gerere studuerunt: quibus ex generibus alteri se populäres, alteri optimates et haberi et esse voluerunt. Qui ea quae faciebant quaeque di-cebant, multitudini jucunda esse volebant, populäres, qui autem ita se gerebant, ut sua cousilia optimo cuique probarent, optima- j świecie, w danym przeciągu czasu nie może

Red.

uchodzić za najlepsze.“ W ten sposób Leibniz pogodził istnienie złego z doskonałością świata, dobroć boską z cierpieniem ludzkiem, wolność Bogn z jego mądrością, a przedewszystkiem wykazał, że O-czne pojmowanie wszechświata pozostaje w związku z przyznaniem Stwórcy. Wolter przeciw temu pojmowaniu wystosował sławną swoją satyrę „Candide“. Rzecz znamienna, iż wogóle pojmowanie O-czne, acz pozbawione pierwiastków teologicznych, uwydatnia się silnie w całej filozofii społecznej w. XVIII. Wiara Condorceta w nieskończony postęp Rodzaju Ludzkiego, rozważanie złego w społeczeństwie, nie jako wytworu konieczności naturalnej, ale jako dzieła „sztucznych“, niezgodnych z „prawem przyrody“ urządzeń, wreszcie doktryny ekonomistów, które wydadzą ze siebie szkołę manczesterską i filozofię Herberta Spencera, a domagające się swobody zupełnej dla sił społecznych, które same z siebie usuną wszelkie zło (vis medicatrix przyrody społecznej) i z ostatecznym rezultacie wcielą harmonię powszechną,— wszystkie te poglądy są mocno zabarwione O-nem pojmowaniem, jeśli nie całego wszechświata, tedy życia społecznego. O. ten czerpał moc swoją w idealizmie wybijającego się mieszczaństwa. Rzecz znamienna, iż poglądy Leibniza prawie całkowicie odżyły w wywodach niektórych komunistów: Karola Fouriera i Gronlunda. Według nich stwórca kieruje rozwojem wszechświata i Rodzaju Ludzkiego, wytknąwszy sobie jako cel o-stateczny harmonię najdoskonalszą. Rodzaj Ludzki osiąga zwolna tę harmonię, doskonaląc wiedzę swoją, a prawo moralne tej przyszłości harmonijnej jest właśnie streszczeniem zasad, według których Stwórca postanowił urządzić harmonijne pożycie ludzi. 2) O. indywidualny. Niezależnie od O u filozoficznego istnieją osoby pojedyncze, które, nieświadome poglądów filozoficznych, jednak w życiu swojem stoją na stanowisku O-cznem. To usposobienie radosne ducha pozostaje w związku z odpowiedni ein ukształtowaniem całego ustroju organicznego, tak samo jak pesymizm (ob.), i niewątpliwie tern czynnik organiczny wiele zaważył zarówno w rozwoju teoryj pesymistycznych (Schopenhauer, Mailänder) jak i optymistycznych (E. Diihring). Taki O. lub pesymizm indywidualny wyrastają na prądy myśli społeczne w okresach różnych życia zbiorowego. Z tego punktu widzenia całe chrześciań-stwo pierwotne, tak samo prądy socjalistyczne chwili obecnej są mocno zabarwione O-em.

Opuchlina, łac. Oedema, Anasarca, Hyposar-ca, po polsku także nazwana o b r z ę k i e m (ob.); jest- stanem chorobliwym, wynikającym wskutek przesiąkania surowicy krwi (ob. Krew) zwłaszcza do tkanki łącznej podskórnej, przez co powstaje obrzmienie pewnych 'części ciała, bardzo znamienne. O. nie bywa nigdy zupeł-

nie ściśle ograniczoną, rozciągać się zaś może na mniejsze lub większe części powierzchni ciała. Nie jest to cierpienie swoiste, lecz należy do objawów wikłających zachorzenia różne narządów rozmaitych. Znamieniem naj-wybitniejszem O-y jest obrzmienie blade, białawe, ciastowate, dla dotyku chłodniejsze od przylegających części zdrowych. Jeżeli w miejscu skóry opuchłej istniały marszczki jakiekolwiek, to O. wygładza je mniej lub więcej zupełnie, skóra zaś opuchła staje się gładką, a w miarę wzrostu O-y napiętą i błyszczącą, czasem nawet nieco przeświecającą; w stopniach najwyższych nieraz pęka, a wtedy wydziela się z niej płyn wodnisty, żółtawy, lub zlekka zabarwiony krwisto. Pod naciskiem palca powstają w O-e dołki bardzo wyraźne, znikające następnie pomału. Zwykle O. nie sprawia bólu żadnego, póki nie nabierze rozmiarów znaczniejszych, gdyż wtedy staje się dolegliwą, bądź przez zmniejszenie sprawności członków opuchłych, bądź przez napięcie skóry, nieraz dotkliwe.—Siedliskiem najzwykłejszem O-y jest, jak już powiedziano, tkanka łączna podskórna (por. Skóra), atoli rozwinąć się tak samo może w tkance łącznej pod błonami śluzowemi (ob. Śluzowe błony), lub między mięśniami, a nawet wewnątrz trzew. Te części ciała, które pozbawione są pokładu tłuszczowego, podskórnego najczęściej podlegają O-e, tam też właściwości jej bywają najwidoczniejsze, jak np. na powiekach, napletku i mosznie.—Przyczyną najpospolitszą powstawania O-y są zaburzenia w obrębie układu krążenia krwi, do tych zaś należą przedewszystkiem choroby serca, wątroby, oraz wszelkie zmiany chorobne, działające mechanicznie na naczynia krwionośne, zwłaszcza tamujące krążenie krwi w żyłach. Ale również zmiany patalogiczne składu krwi samej mogą stać się przyczyną O y. Im mniej białka i włóknika, z jakichkolwiek powodów, znajduje się we krwi, tern łatwiej tworzą się przesięki (ob.), wywołujące O-ę.—Bardzo często z przyczyn czysto mechanicznych powstaje O. stóp i okolicy kostek u ludzi, zwłaszcza nieco starszych, zmuszonych pracować stojąc; O-y tego rodzaju wieczorem bywają najwidoczniejsze, nad ranem zaś, po wypoczynku nocnym, znikają. Nakoniec O. powstaje także wskutek spraw zapalnych, a wtedy zowiemy ją Obrzękiem (ob.).—Ponieważ O. nie jest chorobą swoistą, więc też leczenie jej zawsze pozostawać musi w związku ścisłem z leczeniem chorób, do których objawów należy. — Jeżeli wylew surowiczy nastąpi, nie do tkanki podskórnej, lecz do jam ciała, to wtedy powstaje t. zw. puchlina wodna (ob.), która najczęściej w parze chodzić zwykła z O-ą skóry.    Dr J- p-

Opuohlina złośliwa, ob. Obrzęk, 3. Opukiwanie (łac. percussio, ang., franc., i niem. percussion, ros. postuhiwanije), jest spo-

1894, str. 62 — 80).

Opuntia, ob. Kaktusy.

sobem rozpoznawania zmian pewnych, wywoływanych przez choroby w głębi jam ustroju, a to za pomocą uderzania lekkiego w powierzchnię ciała, czyli w ściany jam tych, i wsłu-chywanie się w odgłos stąd powstający, różny od tego, który się słyszy, gdy narządy w głębi położone są zdrowe zupełnie, a także odmienny w miarę zmian chorobnych rozmaitych. Badać w ten sposób można tylko piersi i brzuch, ponieważ w obu jamach tych obok narządów miąższych znajdują się inne jeszcze, zawsze mniej lub w ięcej napełnione powietrzem, a stąd powstają różnice odgłosu. Na takich zaś częściach ciała, które powietrza nie zawierają zupełnie, jak głowa i członki, O. wskazówek rozpoznawczych dać nie może. W jamie pierś-nej i brzusznej za pomocą O-a udaje się bardzo dokładnie oznaczenie położenia i rozmiarów narządów znajdujących się tam; odgłos o-pukowy udziela nam też wskazówek pouczających o wielu stanach chorobnych narządów tych. Wyniki otrzymane przez O. uzupełnia osłuchywanie (ob. A u s kult acy a).*— O. wykonywane być może rozmaicie; sposób najpierwotniejszy, ale i najmniej dokładny, czyli O. bezpośrednie, polega na uderzaniu lek-kiem ścian piersi i brzucha końcami palców zgiętych ręki prawej—O. pośrednie, daleko dokładniejsze, zasadza się na umieszczeniu płytki cienkiej i twardej, ściśle przylegającej do miejsca opukiwanego i uderzania dopiero w nią końcem palca; płytka taka nosi nazwę plesymetr (ob.), po polsku zaś najwłaściwiej nazywaćby ją można pukadłem; zamiast niej używać można jednego lub kilku palców ręki lewej. Zamiast uderzać palcem, wolno do tego posługiwać się młotkiem, u-myślnie w celu tym sporządzonym (ob. Młotek opukowy); młotkiem opukuje się chorego bądź pośrednio, podłożywszy plesymetr lub palec własny ręki lewej, albo też wyjątkowo można nim opukiwać bezpośrednio, mianowicie wtedy, gdy zamiast pukadła służyć może obojczyk (ob.).—Ü. bezpośrednie służy zwykle tylko do rozpoznawania zmian ogólniejszych, rozległych; gdy jednak chodzi o badanie ścisłe, pośredniemu należy oddać pierwszeństwo, a wtedy zależy od przyzwyczajenia i wprawy lekaiza badającego, czy woli użyć pukadła i młotka, czy też opukuje palcami. — O., jako sposób badania odrębny, poraź pierwszy zalecone już było w r. 1761 przez lekarza wiedeńskiego J. L. Auenbruggera (ob..); wśród lekarzy ówczesnych jednak nietylko z uznaniem się uie spotkało, ale nawet przeszło niepostrzeżenie w niepamięć; dopiero w r, 1808, gdy znany lekarz paryski, J. M. Cor-visa rt (ob.), napotkawszy przypadkiem dziełko Auenbruggera, przełożył je z łaciny na język francuski i gorąco zalecił, O. jako sposób badania znakomity, zaczęło się szerzyć we Francyi, gdy tymczasem w Niemczech

Wielka Kucikl. Foirtx. Huit: Ser. U. Zesz 40a, Tom V,

i wtedy jeszcze z lekceważeniem na nie spoglądano. W r. 1826 P. A. Piorry ("ob.) u-lepszył O. przez wynalezienie plesymetru, na-koniec w r. 1841 A. Wintrich (ob.) zalecił wynaleziony przez siebie młotek opukowy. — Bardzo wiele przyczynił się do rozpowszechnienia O-a i osłuchy wania rodak nasz A. R a-cib orski (ob.), którego książka o tym przedmiocie, wydana po francusku w r. 1835, niebawem przełożona została na kilka języków europejskich i rozeszła się po świecie w wielu tysiącach okazów. Po Raciborskim dopiero (r. 1839) wydał o tern samem dzieło swe słynny profesor wiedeński J. Skoda (ob.). — Dziś O. wraz z osłuchywaniem powszechnie uznane jest za jeden z najniezbędniejszych sposobów badania i rozpoznawania wielu chorób. — Por. F. W e s e n e r „Dyagno-styka kliniczna chorób wewnętrznych“ (przekład z niem. St. Markiewicza; Warszawa

D-r J P.

Opus, w 2-m przypadku Opuntis, po grecku ’Orcooç, w2-mprzyp. ’Ouoôvtoç: 1) syn Zeusa i Protogenei, córki Deukaliona, król Epeów, ojciec Kambyzy albo Protogenei.—2) Wnuk poprzedzającego, syn Zeusa i Kambyzy, ojciec Kynosa, pasierb Lokrosa.—3) Po grecku ’Orcósię, w ściągniętej formie ’Ottooç, główne miasto L o krów, zwanych stąd Opunckimi, miano swe noszące według Opunta (ob. powyżej nr. 2); mieszkańcy jego zwali się ’Otcoôvtcoi, O punt i i. Było ono miejscem urodzenia wielkiego bohatera homerowej poezyi, Patroklosa; dorocznie zaś obchodzono tutaj igrzyska, zwane Atàvteia, obok ołtarza Ajasa, syna Oileusa, króla Lokrów; temu samemu Ajasowi poświęcone były też w tern mieście gaj TŚp.svoę AiàvTeiov, i źródło xpWf] Alavuç. Leżało to miasto z warowną akropolą, granicząc z focyj-skiemi miastami Panopus i Hyampolis, w południowej kończynie żyznego pomorzą, w odległości 15 stadyów od morskiego wybrzeża, a 60 stadyów od osady Kynos, jako port mu służący; przyległa zatoka morska nazywała się też xôXttoç ’Ottoovuoç, sinus Opuntius. Attalos, król pergameński, splądrował i spustoszył miasto O. w wojnie z Filipem III, królem macedońskim; później zaś zniszczyło je doszczętnie trzęsienie ziemi. Dzisiaj ruiny w o-kolicy Talandy, albo też Kardhenicy.—4) Drobna osada w ziemi Elijskiej, na południo-wschód od rzeki Alfeios leżąca, spokrewniona z miastem lokryjskiem. —5) Rzeka w ziemi Lokryj-skiej. — 6) Przylądek w ziemi Focyjskiej, pomiędzy Kyrrhą i Antykyrrhą, zwany na jednej inskrypcyi także Opoenta.    ⁸- Drz-

Opus operatum. w nauce o sakramentach zajmuje Najważniejsze miejsce pytanie: w jaki sposób sakramenta działają? Sobór trydencki mówi o tym przedmiocie w ośmiu kanonach

z nicli ósmy brzmi: „Kto utrzymuje, że łaska lateralis amyotrophica, w stwardnieniu wielo-nie zostaje udzielaną przez Sakramenta N. Z., : ogniskowem, syringomelii i t. p. W chorobach jako takie, ex opere operato, lecz, że do otrzy- tych objawy P-a O-go zjawiają się wśród wie-mania łaski wystarcza sama tylko wiara w Bo- j lu innych chorobom tym właściwym. Bywają ską obietnicę, niech będzie wyklętym“. W tym kanonie wypowiedziano trzy prawdy: l-o) Jeżeli druga część tego kanonu oświadcza, że wiara w Boską obietnicę nie wystarcza do o-trzymania łaski, t. j. iż ten, co tylko wierzy, że nas Bóg dla Chrystusa uczyni sprawiedliwymi, albo przynajmniej za sprawiedliwych poczyta, nie jest jeszcze tern samem usprawiedliwiony, to pierwsza część już tern samem wypowiada myśl, że dla dostąpienia łaski u-sprawiedliwiającej potrzebne jest przyjęcie sakramentów, że więc sakramenta, jako dane ku temu środki, są niezbędne. Właśnie za pośrednictwem sakramentów stajemy się uczestnikami łaski usprawiedliwiającej; sakramenta są ouemi znakami czyli dziełami, które nam łaskę usprawiedliwiającą zjednywają, opera ope-rautia justifcationem. 2-o) To wyjaśnienie dotyka innej prawdy, wypowiedzianej w ósmym kanonie: mianowicie usuwa ono przypuszczenie, jakoby sakramenta działały tylko pośrednio, czy to przez wyobrażenie przyszłego u-sprawiedliwienia, czy przez obudzenie i wzmocnienie wiary usprawiedliwiającej, albo jako znak już otrzymanej laski, czy wreszcie w inny jakibądź sposób, w jakiby sobie podobne działanie pośrednie wyobrazić można; tern samem wypowiedziana tutaj jest prawda, że sakramenta działają bezpośrednio i, jako takie, są przyczyną łaski, wyobrażonej w znakach zewnętrznych, causas esse gratiae, quam significant, t. j. że sakramenta są znakami, rzeczywiście sprawiającemi usprawiedliwienie, quod operatur gratiam justif cantem, opus esse sacramentale. 3-o) Jeżeli zdanie: „sakramenta działają bezpośrednio“, weźmiemy w ści-słem tj. we właściwem znaczeniu, to jeszcze wyraźniej wypowie nam ono myśl, że sakramenta otrzymują s,*oją siłę nie od tego lub owego usposobienia ministra, lub przyjmującego, ale z siebie samych, tak dalece, że tylko dlatego rzeczywiście istnieją i z jednej strony rzeczywiście udzielone, a z drugiej rzeczywiście przyjęte być potrzebują, aby zdziałać to, do działania czego są przeznaczone. Powyższe określenie dopełnia myśli, że saki amenta działają jako takie, tj. jako widzialne znaki, słowa i czyny. Tak też to pojmuje kan. 8, gdy mówi: per sacramenta n. I. ex opere operato con-ferri gratiam. — („Enc. Kość.“).

to nieraz objawy końcowe, zapowiadające bliz-ką już katastrofę. Zważywszy, że nerwy ruchowe opuszki odgrywają nadzwyczaj doniosłą rolę fizyologiczną w mechanizmie jedzenia, oddychania i obiegu krwi, zrozumiemy zatem całą grozę położenia chorego w razie wystąpienia, u niego P-a O-go. Pomimo jednak wyżej wzmiankowonych chorób, w których przebiegu czasami odnaleźć można objawy P-a O-go—i-stnieje jeszcze )edna postaćnozologiczna, w której obraz kilniczny już od początku zarysowy-wa się jako P. O. postępujące nerwów ruchowych (Paralysis bulbaris progressiva) i gdzie objawy opuszkowe są przeważające. Postać tę po raz pierwszy opisał Duchenne w roku 1860. Etiologia tej postaci nie jest wcale znana; trudno bowiem uważać za przyczynę rozmaite twierdzenia autorów mało prawdopodobne, jak oto: uraz, przeziębienie, a nawet palenie nadmierne i t. p. Wiadomo tylko na-pewno, że sprawa ta najczęściej występuje w wieku schyłkowym po latach 40, w młodym zaś i u dzieci zdarza się niesłychanie rzadko. Anatomicznie choroba ta wyraża się zanikiem jąder nerwów ruchowych opuszki, mianowicie: nerwu podjęzykowego, twarzowego (gałąź| dolna), języko-gardzielowego i dodatkowego, rzadziej błędnego, trójdzielnego (gałąź ruchowa), Razem z zanikiem jąder następuje zanik nerwów, oraz zanik unerwionych przez nie mięśni. W wielu razach do objawów tej choroby przyłącza się zanik ogólny mięśni postępowy. Rozpoznanie tej choroby w przypadkach rozwiniętych zwykle bywa bardzo łatwe; niekiedy jeden rzut oka na chorego wystarcza, aby wyrzec rozpoznanie, w pierwszych jednak początkach potrzeba badania dokładnego. Objawy najpierwsze występują ze strony zaburzenia mowy chorego. Wskutek mniej lub więcej rozległego porażenia; niektóre samogłoski (i) i spółgłoski (r, sz, s, g, t, d, n) nie mogą być dobrze wymówione; ponieważ zwykle występuje równocześnie porażenie nerwu twarzowego, a przeważnie mięśni wargowych, więc i spółgłoski wargowe {p, b, f, m, r) nie są dokładnie wymawiane, również i samogłoski (e, a, o, u) z trudnością tylko wymówione być mogą. Wskutek utrudnienia powyższego w wymawianiu powstaje bardzo znamienne zaburzenie mowy (anarthria)\ polegające na niemożności wymawiania pewnych głosek i zgłosek. Przytem, wskutek porażenia częściowego podniebienia miękkiego, mowa przybiera wyraźny oddźwięk nosowy. W daleko posuniętych przypadkach mowa staje się zupełnie niezrozumiałą. Oprócz zaburzeń mowy, wcześnie bardzo występują zaburzenia w połykaniu. Kawałek strawy w ustach długo bywa przeżuwany i

Opuszkowe porażenie (Paralysis bulbaris).

Powstaje w skutek zajęcia przez chorobę jąder nerwów ruchowych opuszki (ob. Mózg), będących często przejściem od chorób mózgu do chorób rdzenia kręgowego i odwrotnie. To też objawy P-a O-go spotkać możemy w przypadkach ciężkich zapalenia ostrego rogów przednich rdzenia, chorobie tak zwanej Sclerosis

D-r K. 8.

z trudnością połykany. W okresach późniejszych choroby, wskutek porażenia mięści krtani i zwieraczy gardzieli pokarm łatwo przy połykaniu przedostaje się do krtani i wywołuje napady zaduszenia. W niektórych razach, gdy następuje porażenie gałęzi ruchowej nerwu trójdzielnego, wszelki akt żucia jest nie-możebny, szczęka dolna jest prawie nieruchomą. Otóż te powyżej opisane zaburzenia mowy i połykania zmuszają chorego do szukania pomocy lekarskiej. Badając wtedy chorego, znajdujemy przedewstkiem wyraźne zmiany w ruchach języka. Język jest mało ruchomy, znacznie zmniejszony (zanik), i mięśnie jego uwidoczniają wyraźne drgania włókienkowe. Oprócz języka zajętemi okazują się mięśnie okolicy ust z obu stron. Wargi cienkie, dolna zwykle obwisła, usta wydłużone, bruzdy noso-wargowe z obu stron głębsze. Wpatrując się w mięśnie tej okolicy, łatwo także zauważyć możemy drgania włókienkowe, jako dowód zwyrodnienia mięśni. Przy oglądaniu jamy gardzielowej znajdujemy zwykle podniebienie miękkie obwisłe, bardzo mało ruchome. Mięśnie porażone okazują wyraźny odczyn zwyrodnienia na prąd elektryczny, o czem łatwo przekonać się można, badając mięśnie ust. Do objawów powyższych dość wcześnie przyłącza się obfite wydzielanie śliny, która nie może być połykaną i spływa po wardze dolnej obwisłej. Zaburzenia w oddychaniu także dość wcześnie występują. Chorzy skarżą się na trudność oddychania, ściskanie w piersiach, do czego często przyłączają się prawdziwe napady duszności, bądź wskutek dławienia się, bądź i bez niego. Tętno w pierwszych początkach choroby bywa rzadkie (niekiedy do 40), później częste i niemiarowe (nerw błędny). Wszystkie te objawy wciąż się potęgują: chory, który w początku miał niewielką trudność mowy, z biegiem czasu mówi niezrozumiale, a nawet dochodzi do zupełnego bezgłosu (porażenie mięśni krtani); połykanie, z początku zaledwie utrudnione, staje się coraz trudniejszem, żucie niemożebnem, a w końcu grozi choremu śmierć głodowa z powodu zupełnej niemożności połykania. Jednem słowem, właściwość postępowa P-a o-go uwydatnia się tutaj bardzo wyraźnie. Choroba trwa od roku do trzech lat, i pod sam koniec jej występuje wyniszczenie i śmierć, albo od zaduszenia, albo od zapalenia płuc aspiracyjnego, albo nakoniec wprost z wyniszczenia.

Opzoomer Cornelis Willem, filozof i prawnik niderlandzki (* 20 wrz. 1821 r. w Rotterdamie — f 1892 r. w Osterbeck). Stu-dya odbywał w Leydzie, w 1846 r. objął katedrę filozofii w Utrechcie a 1861 r. został prezesem królewskiej Akademii Umiejętności. W filozofii był przedstawicielem empiryzmu, wyodrębniając wszakże dziedzinę wiary od dziedziny wiedzy i przyjmując za źródło wszelkiego poznania uczucia moralne i religijne. Główną pracą jego jest „De weg der weten-schap“ (Utrecht 1851 i w no wem opracowaniu p. n. „Het wezen der kennis — Amsterdam 1863, wyd. drugie 1867), rodzaj podręcznika logiki, w którem wyłożył metody nauk przyrodzonych i stosunek ich do etyki. Prócz tego napisał: „Oratio de philosopbiae natura“ (Utrecht 1852); „Wetenschap en wijsbegeerte“ (Amsterdam 1857); „De waarheid en hare ren-bronnen“ (tamże 1859) i inne. O. był również wybitnym prawnikiem i jako taki ułożył obszerny komentarz do kodeksu prawa cywilnego hollenderskiego (Haga 1864—87, w II tomach). Pomniejsze prace O-a, zebrane w 3 tomy, ukazały się p. t. „Losse bladen“ (Haga, 1886—87). —Córka O-a, Adela Zofia Kornelia zamężna von Antal (* 1857 r. w U-trechcie), mieszka stale w Papa na Węgrzech, gdzie pod pseudonimem A. S. Wallis zyskała sobie wielką popularność powieściami histo-rycznemr „In dagen van strijd“ (Amsterdam

1878); „Vorstengunst“ (Haarlem, 1883 3 t.).

Or, D a r y k, T e 1 a, Till a—złota moneta dzisiejszych Persów; wartość 4 rub. 25 k.w- w- w-

Or, moneta szwedzka i norweska=7io korony.

Oracewicz Marcin, mieszczanin krakowski, pasamonik z zawodu, celny strzelec; występuje w epoce Konfederacyi Barskiej. Przypadek zrządził, iż mógł uczynić rodzinnemu miastu wielką przysługę i zapisać swe imię na karcie jego dziejów.—O. za dni zawiązującej się w Krakowie Konfederacyi, której po-czątki b>ły w Bar/.e, był młodzianem kształcącym się w sztuce celnego strzelania, należał bowiem do miejscowej, starożytnej Konfrate-ryi strzeleckiej. Celność jego strzałów uwolniła na pewien czas Kraków od wtargnienia nieprzyjaciela, „odroczyła to, co w ówczesnych warunkach było nieuniknionem“.—D. 12 czerw. 1768 r. szlachta i garstka mieszczan przystąpiły do Konfederacyi Barskiej na Zamku Krakowskim. Nie upłynęła jednak doba od spisania w grodzie aktu Konfederacyi, a Kraków musiał się bronić od wojsk rosyjskich, które, upędzając się wraz z wojskami królewskiemi za oddziałami Konfederatów, nie omieszkały szturmu przypuścić do jego murów, już mało o-bronnych. Szturm ten był prawdziwą niespodzianką dla Krakowa, d. 22 czerw, wyżej wskazanego roku. Właśnie w chwili gdy ks. Gar-liński, kapelan świeżo zawiązanej Konfederacyi, odprawiał o jej powodzenie mszę w kościele Maryackim, około godz. 9-ej rano, rozbiegła się wieść po mieście, że Rosya-nie nagle pokazali się u północnej połaci murów miejskich, prawie zupełnie wówczas bezbronnych, już po części w gruzy rozsypujących się, a co najważniejsza, pozbawionych dostatecznej ilości broni i amunicyi. Nieprzyjaciel, posuwając się od Prądnika, zajął pozycye

mono-

M. P-

wprost tak zwanego Rondla, broniącego Bramy Floryańskiej, i rozpoczął szturm od ognia działowego. Jeszcze milicya miejska nie zdołała zbiedz się w dostatecznej sile i uszykować się na murach i basztach dla dania należytego odporu, jeszcze z arsenału nie ściągnięto dostatecznej ilości amunicyi, gdy nieprzyjaciel mocno z dział zaczął razić i już padło 16 strzałów armatnich, skierowanych na Rondel i Bramę Floryańską. Podwoje tej ostatniej uszkodzone zostały. Na murach, u baszt bronionych przez cechy, widziano tylko garstkę rzemieślniczej i rękodzielniczej młodzieży, wyćwiczonej na „Celestacie“ Bractwa Strzeleckiego, która zapałem starała się zastąpić brak środków obrony. Strzały ze strzelnic i otworów ukrytych w murach i basztach (pasamoni-ków i stolarzy) gęsto padały, rażąc nieprzyjaciela; po jednogodzinnej strzelaninie miały wszakże już umilknąć, zabrakło bowiem amunicyi; nieprzyjaciel zaś coraz natarczywiej posuwał się ku warowni, zdaje się, lekceważąc obronę prawie improwizowaną. Wódz szturmujących sił rosyjskich, pułkownik Panin, jechał na czele szyków, prowadząc je do ataku. Wtem, wśród walczących młodzieży cechy pasamoni-ków, 0„ nie mając już kul, bo już ich zbrakło, w Rondlu Bramy Floryańskiej, odrywa guzik od żupana, nabija nim strzelbę i niezmiernie celnym strzałem obala wodza szturmującej kolumny, pułkownika Panina, który, trafiony w usta, padł trupem. Nieprzyjaciel, straciwszy wodza i mając na placu poległych, majora Keitha i 27 żołnierzy, drugie tyle zaś rannych, cofnął się ku pozycyom w Mogile uprzednio zajmowanym i zaniechał narazie oblegania Krakowa. Miasto, które w jednym dniu przeszło od obaw i zwątpienia do tryumfu i radości, otoczyło O-a niezmiernem uznaniem, jemu bowiem bez zaprzeczenia zawdzięczało swe chwilowe ocalenie. Pamięć tego celnego Strzelca z szeregów Bractwa Strzeleckiego nietylko zapisały ówczesne roczniki miejskie, dodając do faktu rzeczywistego legendy, które na tle tego wypadku wysnuła fantazya ludowa o świętych patronach miasta, co podczas bitwy przechadzali się po murach; ale Towarzystwo Strzeleckie długie lata przechowywało strzelbę O-a jako cenną pamiątkę, wraz z insygniami „Króla Kurkowego“. — Pułkownik Panin był blizkim krewnym księcia Repnina, ambasadora ros. monarchini; ta okoliczność również się przyczyniła do rozgłosu imienia celnego Strzelca cechu pasamoników. Kiedy wreszcie ku końcowi XIX w. pamięć O-a poszła w zapomnienie w rodzinnem mieście, niespodziany wypadek do jej wskrzeszenia się przyczynił. W r. 1889 rząd ros. najniespodzianiej upomniał się o prochy Panina, spoczywające w Krakowie przeszło od 120 lat. Wydano je na ręce przysłanej delegacyi 'wojskowej ros., pod przewodnictwem kapitana Adaridina. Wedle tradycyi

spoczywać one miały pod murem klasztoru-PP. Karmelitanek Bosych. Krzyż kamienny oznaczał to miejsce, które jest tak zwanym „Placem Aryańskim“, powstałym z dawnego cmentarza aryańskiego, nic więc dziwnego, ża tam na każdym kroku spotyka się kości. Wydanie do Rosyi prochów Panina przypomniało i ożywiło gasnące tradycyę o O-u. Upamiętniono jego czyn w Krakowie w r. 1897, wmurowując tablicę, opowiadającą o nim, w zewnętrzną ścianę Rondla Bramy Floryańskiej.— O Ora-cewiczu pisali: „Pamiętnik“ współczesny, wydany przez Ambr. Grabowskiego; Mączyński „Cudowna obrona Krakowa“; Kłem. Bąkowski „Historya Krakowa w zarysie“ (umieszczona w „Kalend.“ Czecha, r. 1898), Maryan Dubiecki „Towarzystwo Strzeleckie Krakowski«, gratia histor.“, wyd. w r. 1902.

Oracye. w szkołach, akademiach, seminary ach duchownych i domach pańskich już od Wieków Średnich w Polsce uczono młodzież wymowy; rzecz więc prosta, że nie odbyła się żadna uroczystość w domu polskim bez oratora i oracyi. Z dworów książęcych i magnackich zwyczaj przechodził zwykłą koleją popu-laryzacyi i naśladownictwa do szlachty średniej, mieszczan, zagrodowców i wreszcie do chat całego ludu polskiego. Szlachta na sejmikach miała świetną sposobność do doskonalenia się i popisywania w wymowie. Gdyby zebrać wszystkie książki polskie, dotyczące nauki krasomó vvstwa, i wszystkie mowy drukowane z trzech wieków, oraz cały ogrom nie-drukowauych a tylko przepisywanyc.li w sil-va rerum, pokazałoby się, że o ile literatura polska w tym kierunku jest jedną z bogatszych w świecie, o tyle naród polski należy do najuboższych w zastępy pracowników ratujących od zagłady różnostronne płody ducha swych pradziadów, Skutkiem tego wiele dawnych druków zaginęło niepowrotnie lub należy do największych rzadkości. Do takich rzadkości zaliczone są wydane w Krakowie w r. 1591 przez Stanisława Skoreckiego: „De-klamacye na dzień wielkanocny dla ćwiczenia pacholąt szkolnych“. Z takiemi deklamacya-mi chodziły po domach żaki szkolne, winszując wesołego Alleluja, za co obdarzano ich kołaczami, kiełbasą, jajami itd. Przy każdej sposobności dorocznej O-ę prawiły dzieci polskie rodzicom i krewnym, słudzy panom, ubożsi możniejszym, księża kollatorom, fundaflbrom lub protektorom, w święta, na Nowy Rok, imieniny itd. Piszący to pamięta, jak w domu jego rodziców w Tykocińskiem, gdy był dzieckiem, gromada gospodarzy miejskich w pierwszy dzień Wielkiejnocy przychodziła do dworu z powinszowaniem wesołych świąt i po przemowie odśpiewywała Alleluja. W innych stronach przybywano z O-ą do dworu w Kwietnią niedzielę. Obrzęd weselny zarówno w pałacach i dworach pańskich, jak w domach mie-

szczan i pod najuboższą strzechą zagrodowca lub kmiecia, nie mógł się obejść bez kilku, nieraz dość długich i popstrzonych łaciną, O-yj.

a krótkich przerwach, jakie mu zostawiała na obrady niezmordowana delegacya, miewał mowy, wnosił projekty: przemawiał w d, 29 kwietnia, 10 i 11 maja, potem 21 września i raz jeszcze przed 3 paźdz. w r. 1773, oraz w d. 22 i 28 stycz., 1 i 3 paźdz. w r. 1774. Silniejszego tętna w mowach nie było, ale był pa tryotyzm szczery, bez wybiegów. Do bandy Ponińskiego O. nie należał, w kwietniu roku 1775 rozwiązany sejm opuszczał bez łapówki i wiatach następnych u ludzi uczciwych miał sławę uczciwego, jednego z nielicznych tej kategoryi uczestników straszliwej rady narodowej. Zajęty przy królu i prymasie, do konfederacyi Mo-kronoskiego i sejmu w r. 1776 nie wszedł. Zabawiał s:ę w literaturę, pisywał do „Zabaw“ Albertrandiego i Naruszewicza, a może nawet i do „Monitora“, który miał współpracowników bezimiennych; układał sztuki dla teatru Bogusławskiego, drukował, ruszał się w piśmiennictwie. Król wprowadził go do departamentu policyi (1778—80), a biskup płocki, koa-djutor krakowski, ks. Michał—do Kom. Edukacyjnej, w której prezydował. W r. 1780 przebywał O. w Paryżu, aby się wyćwiczyć w naukach; czy i jak się wyćwiczył—nie wiemy. W roku 1781 był już w kraju i działał jako funkcyonaryusz komisyi. Kiedy Sołtyk prześladował Kołłątaja jako wizytatora Akademii o Bieńczyce w końcu r. 1781, O., przysłany dla zbadania sprawy na miejscu, okazał się tylko narzędziem Poniatowskich, którzy wówczas już w gorszący sposób chcieli ofiarę rep-nmowską wyparować z katedry, aby wielkie dochody biskupstwa zagarnąć. Kiedy po nie-pamiętnem zaskoczeniu i wywiezieniu biskupa do Kielc Akademia w r. 1782 wybrała Kołłątaja na swego rektora, a ten, dostrzegłszy nieprawidłowość w prowadzaniu ksiąg rachunkowych, surowo je zgromił, poruszona przez obrażone ambicye i interesy magistratura edukacyjna znowu przysłała O-go do Krakowa jako jednego z komisarzy śledczych. W tym samym, r. 1783 O. po raz trzeci zjechał pod Wawel wspólnie z Hołowczycem, aby załagodzić, krótkotrwałe zresztą i niezaostrzone jeszcze nienawiścią, f nieporozumienie między Kołłątajem a Janem Śniadeckim. W r. 1782 ubiegał się O. o mandat poselski w Proszowicach; widać to z druku pod tym rokiem u Estreich. (porówn. dyar. sejm. z t. roku).W końcu kwietnia r. 1786, kiedy Kołłątaj zamyślał już o zupełnem usunięciu się z Akademii, Kom. Edukacyjna, chcąc odprawić wizytę generalną, nie znalazła nikogo lepszego od O-go i mianowała go wizytatorem. Zalecony listem kołłątajowskim, zjawił się O. w Krakowie, d. 19 maja r. 1786 odbył uroczysty wstęp do Akademii, witając ją mową ad hoc; z pomocą Śniadeckiego wi-

Do głównych momentów, w których je wypowiadano, należała chwila ofiarowania wieńca pannie młodej przywiezionego przed ślubem przez pana młodego, którego swat lub stńrszy drużba na czele orszaku drużbów O-ę wypowiadał. Niegdyś u szlacht/ ktoś najwymowniejszy z rodu panny odpowiadał z podziękowaniem za wieniec i dary pana młodego. Lud przechował ten zwyczaj dotąd, mianowicie na Podlasiu, gdzie podziękowanie wypowiada od panny młodej jej starsza druhna.

Byliśmy raz obecni dość pociesznej z tego powodu scenie, a mianowicie, gdy na dość wymowną O-ą swata pana młodego nikt z orszaku domowego panny młodej nie umiał odpowiedzieć, swat, aby uczynić zadość zwyczajowi, bez namysłu przeszedł do strony przeciwnej i z równą biegłością wypowiedział, zwróciwszy się do swego orszaku, podziękowanie za wieniec i podarki, które był przed chwilą sam doręczył, co obecni przyjęli z zadowoleniem. (Z. Gloger w „Enc. Staropol.“).

Oracz, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem w kielichu złotym pół pacholęcia ubranego czarno, z rękoma do modlitwy złożonemi. Nad kielichem trójkątne oko Opatrzności. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie, białe. Używany przez rodzinę Kassyanowięzów, jak się zdaje, pochodzenia ormiańskie-_    ge, zamieszkałą w końcu

fj:

D.

wieku XVIII w b. województwie Bracławskiem. — Źródła: Kalendarzyki politycz-Fig. 98. Oracz fherb), ne z lat 1790 — 93; K u-ropatnicki; Ostrowski.

Oraczewski (Oraczowski) F el i k s, herbu Śreniawa z krzyżem (* w Przybysławicach w Olkuskiem, w dawn, wojew. Krakowskiem—f już na pocz. XIX w. w późnej starości), poseł na sejm delegacyjny w r. 1773 — 5, rektor A-kademii krak. i poseł Rzplitej przy Ludwiku XVI. W młodości kształcił się za granicą, głównie w Paryżu; po powrocie do kraju wstąpił do wojska; wyszedł z niego z tytułem pułkownika. Elegancki, francuzczyzną przejęty, zręczny nie bez zdolności i wiedzy, ale lekki i płytki, podobał się kobietom i obu Poniatowskim; St. August i Michałowi i z wszystkich tych ognisk wyprażał sobie karyerę. W roku 1773 wybrany w Proszowicach na posła krakowskiego, występował czynnie w pierwszym sejmie rozbiorowym. Nazwiska jego niema między delegatami przez sejm do układów wybranymi pier-    zytę odbył gładko i wyruszył dalej w objazd,

wiastkowo, niema i też między dobranymi przez    Wrócił we wrześniu już jako rektor; d. 3 paź-

króla. Później O. w samym sejmie, w rzadkich dziernika objął urząd wbrew Ustawom dla

Stanu Akademickiego, z nominacyi, nie z wyboru. Odrazu ściągnął na siebie niechęć; mówiono, i nie bez podstawy, że swój rektorat kobietom zawdzięcza. Śniadecki uważał go za „nie-znającego się na rzeczach naukowych, a pełnego próżności“. Lekceważony przez poważnych, O. tern ostrzejszego nabierał tonu; wziąwszy sobie na sekretarza niejakiego Czechrona, jak on sam bez kwalifikacyj i uzdolnień naukowych, opryskliwością, wyzywaj ącem postę powaniem wywołał w jnstytucyi wojnę domową. W stosunkach ze Śniadeckim był butnym, zuchwałym. Na ofiary swego złudzenia, że jest rektorem takim, jakiego akademia ledwie co zreformowana potrzebowała, obierał sobie szczególniej kandydatów do stanu nauczycielskiego; wydany wszakże dla nich w r. 1787 „Porządek“ jest pracą zbiorową profesorów. W tym samym roku 16 czerw., miał przyjemność powitać w auli uniwersyteckiej wracającego z Kaniowa swego dobroczyńcę. Cały rok następny zaburzył swemi rozporządzeniami, dbając w nich więcej o dobrą administracyę, jak ją pojmował, niż o naukę, na której się nie znał; chciał przy-tein coś znaczył jako rektor. Gdy Śniadecki ujął się za kandydatami, którzy do Kom. Edukacyjnej zanieśli byli skargę, nie zawahał się O. surowem słowem go skarcić. Dawszy się nakłonić do zamianowania Trzcińskiego prezesem kollegium fizycznego (1789), bez względu na jego nieprzygotowanie naukowe, zawzięcie się potem upierał przy błędzie, aż wreszcie uporem swym wywołał protestacyę zbiorową, a nawet pozew przed sąd Komisyi (30 maja 1789). Wogóle mianowany bezprawnie, samowolą szczepił w instytucyę bezprawie; tak np. ustanawiał w wypadkach przez prawo nie przewidzianych, sądy rektorskie. Wyczerpała s’ę wreszcie cierpliwość; profesorowie zwrócili się do Komisyi ze skargą już od siebie, zredagowaną przez Śniadeckiego i osobiście przezeń w Warszawie popartą. Skarga otrzeźwiła prymasa: Komisya postanowiła wezwać obu rektorów na narady nad poprawą, doraźną i trwałą; w styczniu 1790 zjechał do stolicy i O. Uradzono niewiele; niema śladu reformy w T. IX „Vol. Leg.“; złe tkwiło głównie w ludziach: usunięto też 0-go. Zagadką jest tytuł wierszowanki Jacka Przybylskiego wr. 1788 w Krakowie wydanej: „Na imieniny Fel. O -go autora związku przyjaciół Ludzkości“. Z wybraniem na rektorat (maj 1790) księdza Jana Szabla, mate matyka, wrócił porządek. Poniatowscy nie mogli swego protegowanego zostawić bez miejsca. Właśnie sejm we wrześniu 1790 radził nad obsadzeniem poselstw w Paryżu i Madrycie; król podsunął Ignacemu Potockiemu i Chreptowieżowi, a ci znowu posłom —O-go. Zgodzono się, nie roztrząsając wartości narzucanej siły dy-plomat cznej. Kiedy Tadeusz Morski otrzymy-waDnowe zupełnie, a mało potrzebne stanowisko w Hiszpanii, O-u dostawało się po Stanisławie Kostce Potockim, pośle lubelskim (późu. prezesie rady stanu, Pr. Senatu i ministrze wyzn. relig. i oświeć, publ.), poselstwo paryz-kie („Vol. leg.“ IX 183). Wybierał się w drogę ociężale, gramoliła się i deputacya do interesów zagr. z instrukcyami tak długo, że dopiero około Bożego Narodzenia nowy poseł wyruszył do Paryża, a wyruszywszy, jechał znowu tak wolno, że zaledwie w marcu 1791 r. stanął na miejscu. Wybór okazał się niefortunnym; niefortunniejszem jeszcze było niezrozumienie przez St. Augusta tych jedynych zadań, jakie po długiej, prawie trzydziestoletniej przerwie w stosunkach urzędowych miał do spełnienia rząd polski we Francyi odrodzonej przez dzień 14 lipca, noc 4 sierpnia i dalszą pracę konstytucyjną. Król, dawszy się biernie tylko porwać reformatorskim ruchom w szlachcie i mieszczaństwie, zbyt już był zepsuty i stary, aby mógł czynnie coś z siebie wydać; zabawiał się tylko w formalistykę przedstawicielstwa, w posłowaniu chciał widzieć jedynie odprawianą ceremonię bez żadnego zamiaru i interesu; ulegając złudzeniu jakoby Konstytucya 3 Maja uczyniła go monarchą i napawając się nektarem tego urojonego mo-narchizmu, narzucił deputacyi programat dla wskrzeszonej missyi dyplomatycznej tak błahy i czczy, a tak go jeszcze dobitnie w korespon-dencyi z posłem swym wykuwał, że z niczego dodatnia nawet siła nic-by zrobić nie mogła, a O. był siłą wręcz ujemną. Sprawozdania jego, niezawodnie i dla niego i dla króla korzystnie przez prof. Bron. Dembińskiego streszczone, ukazują posła paryzkiego przedewszyst-kiem jako służalca, dworaka i pochlebcę, głowę zupełną bierną, ubogą w myśl, gnuśną i mechanicznie się tylko ruszającą; pokazują bywalca pj salonach dyplomatycznych, nakręconego ową stanisławowską sprężyną inonar-chizmu, a odprzysięgającego się nawet takiej rewolucyi, jaka na genezę konstytucyi majowej złożyć się musiała. Ponad to widać w O-m tylko sprawozdawcę gazeciarskiego, odprawiającego intervi w z dyplomatami, zbierającego może skrzętnie prawdę, ale niegardzącego też i plotką; widać i totumfackiego, który królowi, staremu dziecku, zakupuje i wyprawia do Warszawy różne figliki i fatałaszki. Ani na chwilę nie zabłyśnie mu myśl, że Polska jest i powinna być mocarstwem, że Francya może mieć i dzięki położeniu geograficznemu i uśpieniu pożądliwości zaborczej rzeczywiście ma, wobec zbliżającej się katastrofy wojennej zr. 1791; interes w pozyskaniu, a choćby nawet i w zdobyciu na północy stanowiska dyplomatycznego wspomagającego jej własną politykę stanowiska z którego-by z czasem poważniejsze, polityczne, na potędze państwowej oparte współdziałanie wypromienić się mogło. Tak pojmował zadanie swoje Descor-ches S-te Croix, przysłany do Warszawy równo-bieżniezO-m: dążenie dojorzymierza było duszą

jego działalności. Gdyby Iguacy Potocki i Kołłątaj, Stanisław August i Chreptowicz nie zamknęli byli uszu na nowe hasło, nie byliby przynajmniej znieczulili siebie i narodu na niebezpieczeństwo grożące nietylko od nieprzyja;-nej Rosyi, ale i od sprzymierzonych Prus, o którem już w lecie r. 1791 w Europie szeptano (układ w Pawii u Martensa starszego).

w punkcie 3-m „Gotowości“ już była uchwaliła, a świeżo prawem z d. 11 maja (oblata) wskazała dla niej hypotekę na starostwach („Vol. leg.“ IX 441). Teraz poseł prześcignął króla: wziął misyę poważnie; wiedział o niej coś i przed odwołaniem z Paryża, zetknął się był z posłem genueńskim Spinolą; gdyby zawiodła Genua, była przecież bogata Genewa. Po rozbiciu się układów z Hollendrami, przy sceptycznej postawie Spiuoli, przy niepomyślnej kampanii starania o pożyczkę spotykać się mogły tylko z ironią; nie podejmował ich też przez czas swego, ponad miarę rozkazu przedłużanego, pobytu O. Tylko mu jeszcze w głowie świtała myśl medyacyi francusko-angielskiej; mówił o niej i z nowym ministrem Chambonas i z posłem Gowerem, ale oczywiście, bez żadnych zgoła widoków powodzenia. Dopiero d. 9 sierpnia 1792 r. ze stolicy Francyi podążył nad Leman. Jego naiwności i nieograniczonego słu-żalstwa dowodzi list z d. 8 września: „Niema co rozpaczać o kraju, póki nim rządzi roztropność i umiarkowanie“. Nie zasmuca go „łatwe wkroczenie wojsk obcych“: „cnoty, dobre chęci, ofiary króla“—przebłagają niebiosa.— Jedną z tych „ofiar“ królewskich miało być właśnie przystąpienie do Targowicy. Cudzoziemiec Glayre w liście już do Grodna królowi posłanym więcej miał polskiego patryo-tyzmu od tego Polaka Śreniawity, w którego żyłach płynęła krew jeszcze z XIII wieku. Korzystając z blizkości Coppet, odwiedzał O. często Neckerów, poznał p. de Staël i wobec niej nawet nie zawahał się oracyą na piśmie u-sprawiedliwiać akcessu królewskiego. Do kraju wrócić musiał w końcu roku. Czy odegrał jaką rolę w Targowicy, czy przeciwnie był przez nią nękany—nie wiadomo; w powstaniu Kościusz-kowskiem nic o nim nie słychać. Musiał zapaść w mrok, który nawet podawaną datę jego skonu, r. 1805, uczynił niepewną,—B i bl i o g r. a) Z działalności sejmowej O-go mamy jego mowy, wydawane osobno w Warszawie: z d. 29

Zestawiony z Descorches’em, O. wygląda jak żaczek. Najważniejszą, przez długie miesiące ciągnioną sprawą, jest dla niego ubliga, jakiej dopuszczał się stale Descorches, odmawiając bratu królewskiemu, księciu prymasowi, tytułu „Altesse“: ta zniewaga napełnia posła zgryzotą.

Zmieniają się ministrowie francuscy, pada Mont-morin, pada de Lessart, a O. jeszcze z Dumourie-za naprawę krzywdy wydusza. Największem jego osobistym pomysłem jest okrzyknięcie Józefa Poniatowskiego następcą Stanisława Augusta, chociaż przedtem popierał był myśl wydania świeżo pozyskanej infantki za zdrajcę, hr. d’Artois. Ociemniały, ślepy na straszliwą tragiczność chwili, złorzeczył rewolucyi francuskiej, a kazał liczyć na wspaniałomyślność Katarzyny II, zalecając ją zawstydzać, króla pruskiego wbijać w ambicyę pobudkami ludzkości i wierzyć, wierzyć silnie w Opatrzność, która przecież na zagładę naszą nie pozwoli, wtedy właśnie, kiedyśmy się odrodzili; a przy-tem „niepodobna, żeby i Bóg nie był za nami“, gdy oto mamy króla „którego mądrość i dobroć jest tak żywym Bóstwa obrazem“. Już sejm uchwalał gotowość do obrony pospolitej“ („Vol. leg.“ IX 421), a O. wciąż jeszcze wisiał w obłokach. Takim był ten nasz dyplomata.—

z d. 22 i 28 stycznia, 1 i 3 października 1774 r. Sprawę ze swych czynności zdał O. na sejmiku proszowickim dopiero w r. 1776 i ogłosił ją drukiem jako „Relacyę z poselstwa odprawionego na sejmie estraordynaryjnym warszawskim, uczynioną w Proszowicach na sejmiku poselskim 1776 r.“ Jest nadto „Zdanie sprawy na sejmiku 19 kwiet. 1782“ (tytuł skrócony u Estr.; Kraków, Groebel).— Działalność w Komisyi Edukacyjnej ukrywa się w aktach tej instytucyi, m. in. w Bibl. Gł. w Warszawie; niejedną też znaleźć można w drukach, wreszcie w licznych rękopisach Kołłątaja, w Bibl. Jagiellońskiej i w archiwum Akademii Urn. Jako wizytator i rektor występuje O. z czterema drukami: „Mowa w dzień rozpoczęcia wizyty Szkoły Głównej Krakowskiej“ (Kraków 1786); „Mowa przy objęciu rządów stanujakademickie-

Nieudolność swoją stwierdzał i zaniedbaniem stosunków z Heninem i lekceważeniem współczucia wszystkich warstw zrewolucyonizowane-go Narodu Francuskiego dla Polski; niewiedzieć przecież o niem nie mógł, skoro je królowi swojemu raportował. Tylko z sympatyj angielskich skorzystać radził; lecz we Francyi trzymał się ściśle na gruncie królewskości; z narodem skłóconej, zaczynającej już przeciwko kwietnia, 10 i 11 maja, 21 września 1773 r., narodowi szukać pomocy obcej. Co dziać się mogło u Goltza i Simolina, posłów Prus i Rosyi, to posła Rzpltej Polskiej wcale nie zaciekawiało. W ostatniej jeszcze chwili wierzył w niemożność najazdu rosyjskiego. Nareszcie zahuczał grom: Bułhakow d. 18 maja doręczył uniwersalnie-historyczną swą deklaracyę przeciwko jakobinizmowi—Konstytucyi 3 maja! — rozpoczynała się Targowica. W trzy dni już później Stan. August, przerażony własnym, nateraz już jakobinizmem, zawsze łaszący się i podłażący, a nigdy zmierzyć się choćby z naj-drobniejszem niebezpieczeństwem niezdolny, od walki wszelkiej przez życie całe uciekający, odwołuje O-go z Paryża, każąc mu „szukać pretekstu wyjechania“. Szukanie było zbytecznem; król sam przecież wskazał mu Genuę; miał tam jechać po pożyczkę, którą Rzplita

swego położenia oraz kontrastu pomiędzy starem miastem i nowem, lecz również wskutek wielkiego ożywienia swej mieszanej ludności. W r.

było w Oranie 24 088 Francuzów, 10 651 Żydów, 12 339 Arabów, Kabylów i t. d. wreszcie 33 863 innych narodowości. Port O., chroniony tamą długości 1 km., zajmuje 24 hektary i posiada miejscami głębokość 20 mt. Klimat jest łagodny i suchy, temperatura średnia roczna -f- 16°. Przemysł tytoniowy, chemiczny, odlewnie żelaza, garbarnie, w okolicy łomy marmuru, porfiru i szyfru, kopanie ołowiu, żelaza, miedzi i t. d. Głownem jednak zajęciem jest handel. Wywóz wełny, zboża, mąki, suszonych warzyw, bydła, koni, owiec, skór, wina. O., założony prawdopodobnie przez Rzymian pod uazwąQuiza, był od r. 903 więk-szem miastem maurytańskiem. W r. 1509 zdobyty przez Hiszpanów, wrócił do Maurów r. 1708, by w 1732 przejść powtórnie do Hiszpanów, którzy go silnie ufortyfikowali. Straszliwe trzęsienie ziemi 9 paźdz. 1791 zniszczyło miasto prawie doszczętnie. W r. 1792 otrzymali je Turcy. Francuzi zajęli je 4 stycznia 1831 r. Departament O. graniczy na wschód z dep. Algier, na płn. z morzem Śródziemnem, na zachód z Marokko, na płd. z pustynią Sacharą. 155585 km. kw., 942 066 m-ców (1891), w liczbie tej 80 746 Francuzów i 75 435 Hiszpanów.

1896

gowKoronie“ (tamże 1786); „Ordynacya sądów rektorskich Szkoły Głównej“ (t-że 1786); „Po-rządek materyi z nauk moralnych i fizycznych na popisy publiczne dla kandydatów stanu a-kademickiego przy Szkole Głównej koronnej edukujących się“ (t-że 1787; „Pamiętnik“ Świt-kowskiego 1787, t. IV, str. 924). Powitanie St. Augusta“ ogłosił O. pod takimże tytułem w Krakowie w r. 1787. W r. 1790 wydał „List do przyjaciela z Warszawy“. Według Sobieszczańskiego w „Eucyklop. Orgelbranda“ większej broszury polityczne później jeszcze wydawał. Z missyi dyplomatycznej pozostała ważna dla poznania opinii francuskiej i stosunków O-go tak z królem jak z miuisteryum francuskiem, a nadewszystko cenna dla charakterystyki St. Augusta, korespondencya z nim w szacôwnem Archivum Popielów (obecnie własność prof. Pawła Popiela, Kraków, ul. św. Jana JV° 12); są też dokumentu i w Archiwum ks. Czartoryskich. Z rzeczy dramatycznych Estreicher wskazuje pod r. 1780 „Zabawy czyli życie bez celu, kom. w 3 akt.“ (Warszawa); niewiadomo czy najznamienitsza ze sztuk teatralnych „Zwycięstwo pod Orszą“ ukazała się i w druku.—6) O nim: najwięcej i najszczegółowiej prof. Bronisław Dembiński (w „Kraju“ petersb., w dodat. „Życie i Sztuka“, r. 1901, .Ns 1—6), lecz tylko w zakresie półtorarocznego zawodu dyplomatycznego, w o-pracowaniu powyższej korespondencyi z królem, zatytułowanem „Feliks O., poseł Rzplitej w Paryżu, w czasie wielkiej rewolueyi“. Do działalności w Krakowie są świadectwa Śniadeckiego w „Pamiętnikach o Janie Śniadeckim“

M. Balińskiego (Wilno 1864, 2 t.; t, I do str. 190 passim; t. II str. 106 List O-go do Śniadeckiego z lipca r. 1778). Wzmianki w „Wewn. dziejach Polski“ Korzona (skorow.). Milczą o O-m. Sołtykowicz i Łukaszewicz (który wymienia go tylko jako czlonkaKom. Ed.). Estreicher błędnie pod r. 1773 zamieszcza „Relacyę“ należącą do r. 1776.    s

Oran, miasto w Alger/e, stolica dep. Oran, nad zatoką t. n.— 85 000 m-ców. Położone przy 35°43’ szer. płn. i 2°59’ dł. zach., u południowej kończyny zatoki, połączone koleją z Algierem, Tlemsen i Ain Sefra. Jest to najważniejsze miasto handlowe w Algerze, potężna przy-tem forteca z kilku fortami na poblizkich górach. Właściwe miasto zajmuje wyrwę, stworzoną przez rzekę Ued-er-Rahhi (obecnie przykrytą) i wznosi się amfiteatralnie na pierwszych wzniesieniach Dżebel Murdżadże. Stare miasto hiszpańskie, ze swemi wapnem bielo-neini domami, jest malownicze i niezdrowe, przedzielone Ued-er-Rahhi od nowego, posiadającego szerokie ulice i piękne place. O. nie ma wcale zabudowań przedstawiających jakąś wartość estetyczną; ledwo inożnaby wymienić dawny nałac bejów. Jest to jednak miasto ładne, bardzo malownicze nietylko wskutek

S. B.

Orang, w języku malaj skini człowiek; tą nazwą Malaje ochrzcili różne dzikie ludy zamieszkujące w lasach półwyspu Malakki oraz na Sumatrze. Nazwa ta zwykle jest złożona, a druga jej część, idąca po O., oznacza „dzikich*, „leśnych“ itd. Ludy te są szczątkami formacyi antropologicznej, która istniała tutaj przed przybyciem Malajów; wśród niej przeważały, zdaje się, żywioły negryckie (ob. Negrito). Jest to tylko przypuszczenie, bardzo prawdopodobne, ale nieudowodnione. Wo-góle nauka etnograficzna nie może się poszczycić znajomością tych rozbitków, żyjących w u-stroniu leśnem G. Schneider w r. 1899 odkrył np. na Sumatrze taki lud, zwany Oraug-Mamma; włosy gładkie, btonzowa barwa skóry wskazują na znaczną domieszkę albo typu malajskiego albo indonezyjskiego, wzrost wynosi 1.56 — 1.64 m. (u mężczyzn). Te cechy fizyczne świadczą, iż pomiędzy O-mi są ludy nietylko pochodzenia negryckiego. Lud ten liczył zaledwie 400 członków, wioski składają się zaledwie z kilku domów, na palach wzniesionych i oddalonych od siebie, a wioski same są rozsiane na znacznej od siebie odległości, niekiedy paru dni drogi. Zajmują się uprawą ryżu, hodowlą drobiu, niekiedy kóz; myśliw-stwo i rybołówstwo i zbiór dzikich płodów, wosku w lasach, tworzą w⁷ażne źródła zarobku. — Szczegóły te świadczą względnie o wyższym poziomie kultury, a także o tern, że O. Mamma są szczątkami rozbitego i

Orange. — Orangutan.

wyrzucanego do kniei ludu. — Z pośród tego rodzaju rozbitków istnieją na półwyspie Malakka Orang-Benua tj. „ludzie tuziemni“, czyli Jakunowie, Orang-Sletar i Orang Sab i mb a itd., na Celebesie Orang-Laut (korsarze), na Sumatrze Orang-Ulu (ludzie górscy), Orang-Lubu (ludzie z nizin) i in. Najważniejszym przyczynkiem do poznania tych ludów, prawdopodobnie pochodzenia bardzo odmiennego i z niejednakową przeszłością, jest cenna praca■ Ste vensa w „Veröffentlichungen aus dem königl. Museum für Völkerkunde“ p. t. „Materialien zur Kenntniss der wilden Stämme auf der Halbinsel Malakka“ (tom II i III, Berlin). Skeat świeżo zapowiedział dzieło o tych plemionach: „The wild tribes of Malacca“, które, wnioskując z poprzednich prac tego autora, przeleje sporo sprawę.

światła na

L. K.

Orange (Ar au si o), stolica dep. Vaucluse, nad rzeczką Meyne, dopływem Rodanu. Sta-cya kolei Paryż—Morze Śródziemne. Około 10 000 m-ców; liczne zabudowania kościelne. Wyroby jedwabnicze i wełniane, farbiernie, wielkie fabryki ceramiki i mozaiki, cukrownie, destylarnie wódki, odlewnie żelaza, warsztaty mechaniczne, fabryki likierów. Ożywiony handel owocami, miodem, likierami. — Nazwa starożytna Arausio (ob.) pochodzi od źródła Araïs, znajdującego się w pobliżu miasta. Miasto istniało jeszcze przed najściem-Rzymian. Za panowania Augusta było jedną z najbogatszych kolouij rzymskich. O wielkim ówczesnym rozkwicie miasta świadczą liczne z tej epoki pochodzące budowle. W ŚrednichfWiekach należało miasto do Burgundyi, od XI w. stanowi oddzielne hrabstwo, którem 'kolejno rządziły cztery rodziny (między tymi była rodzina Nassau, 1530—1701, która od miasta wzięła przydomek Orańskich [p. tamże]). W r. 1713 zdobył je Ludwik XIX i wcielił do prowincyi Délfinatu. Między budowlami, zachowanemi z czasów rzymskich, jest teatr, którego amfiteatr opiera się o wzgórze, a przód, stanowiący olbrzymi mur (wys. 36 m., dł. 103 m., gr. 4 m ), zwraca się ku miastu. Widownia mieścić może 41.000 osób. Gmach ten, przerobiony w Średnich Wiekach częściowo na więzienie, w XIX w. był przedmiotem starannej restauracyi. W 1896 r. zaczęto urządzać w nim przedsta wienia teatralne, które w krótkim czasie zdobyły sobie wszechświatową sławę. Do cennych budowli z czasów rzymskich należy również łuk tryumfalny Mary usz a (ob.)j położony na płn. i będący jednym z najwspanialszych zabytków w tym rodzaju. W O. odbyły się dwa synody. Pierwszy, d. 8 listopada 441 r., w kościele Justyniana, synodus dustinianensis, albo syn. Arausicana I. Uchwalono na tym synodzie 30 kanonów, tyczących się karności kościelnej, pokuty, prawa schronienia kościelnego, administrowania sakramentów, stosunku

wzajemnego biskupów, małżeństwa duchownych. Drugi ważniejszy, synod. Arausicana II, odbył się d. 3 lipca 529 r., z okazyi poświęcenia kościoła, zbudowanego przez Liberyusza, prefekta Gallii. Uchwalono 22 kanonów, dosłownie wziętych z pism św. Augustyna. Te kanony podpisali: biskup arelateński Cezary, pre-zydujący, i trzynastu innych, a oprócz tego prefekt Liberyusi i inni dostojni panowie. Papież Bonifacy II zatwierdził je listem swoim, wysłanym do Cezarego w r. 530, i odtąd otrzymały powagę dogmatyczną w całym Kościele.s-Orange: 1) miasto w północno amerykańskim stanie New Jersey, niedaleko od Newark. Fabryki kapeluszy, zakłady elektryczne Edisona. Wielki park i liczne wille mieszkańców New-Yorku. — 2) Stolica hrabstwa tej samej nazwy w Texas, nad Saline River, przy granicy Louizyany 3 183 m. (1890). Ożywiony handel.—3) Miasto w hrabstwie Franklin, stanie Massachusetts. Liczne fabryki, 4 568 m-ców. (1890). —4) Miasto w nowej południowej Walii, 307 km. od Sydney. Uprawa owoców kopalnie złota, srebra i miedzi, 3 237 m. (1891). Orange, ob. Oranja,

Orang-ntan (-utang) (Pithecus satyrus, Simia satyrus) należy do małp wyższych i wraz z gib-bonem, szympansem i gorylem tworzy podrodzi-nę Człekokształtnych (Anthropomorphei), w rodzinie Wązkonosych (Catarrhinae) w podrzędzie Małp (Simiadze), zaliczonym do najmłodszego filogenetycznie rzędu ssących — rzędu Naczelnych (Primates), do którego, wchodzą jako specyalny podrzęd—Anthropidae (ludzie) [układ E. Haeckla]. Wśród małp wązkonosych O. zajmuje poniekąd pośrednie stanowisko pomiędzy najniższą z nich, gibbo-nem, a najwyżej w organizacyi stojącym gorylem, choć pewne cechy wskazują na jego wyższość. O. ma stożkowatą (lub piramidalną) głowę z wysuniętą naprzód twarzą, która starsze zwierzęta pozbawia pozornego podobieństwa do twarzy ludzkiej; w młodocianym okresie życia czaszka O-a jest bardzo podobna do ki noworodka ludzkiego; jednak ta cecha w wieku dojrzałym do tego stopnia się zaciera, iż podobieństwo pierwotne zanika prawie zupełnie; twarz ma wygląd przerażający i dziki; szczęka dolna dłuższa od górnej; wargi pomarszczone, nabrzmiałe i wzniesione; w uzębieniu uwydatniają się silnie rozwinięte kły. Ilość zębów jak i u wszystkich wązkonosych, taka, jak u człowieka, podług formuły s. 2—2 k. 1 — 1 t. p. 2—2 t. t. 3 — 3 1-1;

różnica w uzębieniu, jeżeli porównać uzębienie O-a z ludzkiem, uwydatnia się: po pierwsze w przerwach pomiędzy zębami, istniejących u O-a; przerwy te są w szczękach górnej i dolnej pomiędzy kłami i zębami trzonowemi; po-drugie zachodzi różnica w długości siekaczy, choć względna, stosunki siekaczy we wnętrz-

czasz-

2-2

2-2;

3-3;

Wielka Kacjkl. Powti. Hatte Str. II. Zusz 40* Tom V.

58

nych do zewnętrznych w każdej szczęce są takie same, tj. siekacze wewnętrzne w szczęce górnej są większe od zewnętrznych, gdy w dolnej istnieją stosunki odwrotne; to samo dotyczy człowieka. Nos spłaszczony, z przegrodą nosową wystającą aż poza nozdrza (skrzydła nosowe); oczy i uszy niewielkie, ogólnemi cechami przypominają te same narządy u ludzi. Szyja krótka, z przodu sfałdowana, gdyż zwierzę posiada obszerną gardziel (worek gardłowy), który może się rozdymać. Tułów w biodrach szeroki; brzuch silnie uwydatniony i wysunięty naprzód. Kończyny przednie bardzo długie i dostają prawie do nastopka, gdy zwierzę przybiera pozycyę stojącą; długość poziomo rozstawionych kończyn przednich od końca palca środkowego jednej do końca palca tegoż drugiej ręki równa się podwójnej długości ciała, gdy ta sama długość u szympansa i goryla już tylko wynosi 17s raza długości ich ciała; u człowieka oba powyższe wymiary są sobie równe; u małp niższych ten sam wymiar jest większy, niż podwójna długość ciała. Kończyny tylne O-a są znacznie krótsze od przednich, co wskazuje, np. w porównaniu z gorylem, na niższość filogenetyczną O-ga. — Przeciętna wysokość O-a wynosi 4 stopy 6 cali; goryl i szympans są od niego wyższe; samica prawie o pół stopy niższa od samca; palce rąk i nóg są olbrzymie (wyjątek tworzą t. z w. palce wielkie), tak,?iż cała ręka wydaje się bardzo dużą; palce zaopatrzone są w płaskie paznogcie (jeno palce wielkie stóp posiadają pazury); palce wielkie u rąk i nóg przeciwstawne są innym, tak, iż zwierzę może brać do rąk rozmaite przedmioty, jak kije i inne, któremi się broni wobec niebezpieczeństwa. Ciało pokryte na większej przestrzeni włosem; uwłosienie rozmaitych części ciała jest niejednakowe: na grzbiecie niewielkie, bardzo cienkie na brzuchu, najdłuższe i najgęstsze na bokach ciała, skąd nawet zwiesza się ku dołowi; twarz i dolne części rąk i nóg są nagie: z boków twarzy wyrastają bokobrody; na podbródku broda; na wargach górnych i brodzie, na czaszce, a również na przedramionach włosy skierowane są to ku górze, to ku dołowi; piersi są uwłosione bardzo nieznacznie; to samo dotyczy górnej powierzchni palców. Kolor włosów zazwyczaj ciemno - rdzawo-czerwony, rzadziej bronzowy; na grzbiecie i brzuchu ciemniejszy, jaśniejszy na czaszce i brodzie; części ciała nieowłosione są sinawe lub szare. Samców odróżnić można od samic po większym wzroście, dłuższych i gęstszych włosach, obfitszej brodzie i szczególnych guzach lub płatach na policzkach; płaty te przechodzą od oczu około uszu aż do szczęk górnych w kształcie półksiężycowatych wyniosłości i nadają twarzy wygląd jeszcze potworniejszy. Młode nie mają brody, są jednak wogóle obficiej uwłosione; kolor włosów jest nieco ciemniejszy; nadto posiadają odmienny kształt czaszki. O., jak i reszta gatunków człekokształtnych, nie posiada (zupełnie ogona zewnętrznego. W budowie kręgosłupa występuje ta sama liczba kręgów, co i u człowieka; krzywizny kręgosłupa w stanie dojrzałym są takie same, jak u człowieka zaraz po urodzeniu; ilość kręgów każdej poszczególnej okolicy jest następująca: szyjowych —7, piersiowych 12, lędźwiowych 5, krzyżowych 4 i ogonowych 5 (u człowieka liczba krzyżowych jest 5, ogonowych zaś—4); kręgi szyjowe różnią się od ludzkich tem, że nie posiadają rozdwojeń wyrostków ciernistych (cecha ta jest prawie wyłączną własnością szyjowych kręgów człowieka; z An-tropomorphôiv posiada ją tylko jeden szympans, i to tylko u jednego z kręgów); ilość żeber taka, jak u człowieka (dwanaście) ; co zaś do budowy kończyn w napiąstku istnieje 9 kości (szympans i goryl po 8, jak i człowiek), 9-ą jest os centrale — kość środkowa; połączenie napiąstka z przedramieniem za pomocą kości promieniowej (jak u człowieka); wypada jeszcze zaznaczyć, że długość wielkiego palca stopy wynosi prawie '/% długości stopy [cecha ta jest woźna, gdyż stosunek ten w szeregu wstępującym naczelnych zmniejsza się (u człowieka='/₅ —'/g)]- W badaniu czaszki, należy uwzględnić następujące stosunki: popierwsze swoisty pomiędzy wszystkiemi wązko-nosemi stosunek kości czołowej i sitowej; gdy u wszystkich pozostałych Prymatów ściany górne oczodołów, prócz połączenia z kością sitową, łączą się jeszcze bezpośrednio ze sobą po za tą ostatnią, u O-a połączenia takiego niema; istnieją więc stosunki, właściwe człowiekowi co do kości czołowej, to ta, jak wogóle u wszystkich Prymatów, początkowo składa się z dwu oddzielnych kości. — W budowie kości twarzy najwięcej zasługuje na wzmiankowanie

t. zw. kąt twarzowy (ob.); mowa tu o kącie, utworzonym liniami: jedną, przechodzącą od najbardziej wystającej części kości czołowej na dół do brzegu szczęki górnej i drugą, która przechodzi przez środek otworu przewodu słuchowego zewnętrznego do miejsca połączena kości nosowej z czołową (t. zw. kąt Cam-pjera); kąt ten jest tem większy, im mniej jest rozwinięta twarz w stosunku do czaszki, a tem samem im większa jest część zajęta przez mózg; u Europejczyka wielkość średnia tego kąta wynosi 80°, gdy u O-a. tylko 30 — 35°; już u goryla równa się 35 — 47 % ; ciekawem jest zjawisko, że u młodych Anthropomorpha wielkość tego samego kąta wynosi 50 — 60°, u murzynów równa się kąt C. tylko 67°. O-i, jak goryl i gibbon, mają po 3—4 mięśnie, których brak u ludzi; są to: 1) levator claviculae, u-noszący obojczyk, a położony w okolicy ramieniowej; 2) dorso-epi-trochlearis czyli accessorius tricipitis, biegnący od najszerszego mięśnia grzbietu do mięśnia trójgłowego; 3) m. scansorius, związany z trybem życia O-a i ułatwiający czepiania się i 4) abductor ossis me-tacarpi piątego palca. Odwrotnie, u człowieka istnieją dwa mięśnie, których są pozbawione człekokształtne: 1) extensor primi internodii pollicis (m. wyprostowujący członek pierwszy palca wielkiego) i 2) peronaeus tertius—trzeci mięsień łydkowy; są jednak bardzo liczne wypadki, kiedy mięśni tych u człowieka braknie; również, jako anomalia, mogą u ludzi występować pewne z mięśni, właściwych tylko człekokształtnym. O-a cechuje jeszcze wyłączne posiadanie mięśnia opponens poHucis, który umożliwia przeciwstawianie wielkiego

prof. Rolłestona, waga ciała była 22—23 razy większa od wagi mózgu; u szympansa, badanego przez Marschall a, tensam stosunek wyniósł już tylko 19; stosunki te jednak nie stanowią o wyższości spraw psychicznych wogó-le, choć w danym wypadku należy postawić O-a niżej od szympansa; jeżeli chodzi o kształt mózgu, to O. „pod pewnemi względami stojący od człowieka dalej niż krewniaki jego, in-nemi znów zbliża się do niego więcej“. Tak, up. zraz,y czołowe w kształcie dzioba zbliżają mózg O-a do szerokonosych, gdy znowu brak symetryi obu półkul mózgu (różnica w zawo-

•i

'il

Y,

/x

mm

¹ L. •

ii"

V:

98* *

'i

mm

JL

as

X'

SjlF

«w

palca stopy czterem pozostałym. Układ krwionośny dzięki specyalnemu rozgałęzianie się luku aorty (na 4 boczne pnie, a nie na 3 jak u wyższych człekokształtnych i człowieka) zbliża O-a do gibbonów i Cynomorphów (małp niższych). — Budowa anatomiczna organów rozrodczych jest prawie taką jak u wyższych małp i człowieka, organa rozrodcze samic dojrzałych i nie zapłodnionych podlegają zmianom menstruacyjnym w okresach krótszych niż miesięczne.— Mózg O-a posiada wszystkie części składowe właściwe ludzkiemu, i różnica dotyczy wagi, objętości, stosunku wagi mózgu do wagi ciała i inn.; tak, np. u orangutanga, badanego przez

b.

Hiii

O.'

BwkVR wBI

Fig. 99. Orangutang (Simia satyrus).

jach tych ostatnich) wyznaczają mózgowi O-a najwyższe stanowisko wśród mózgów człekokształtnych. Za poro wnawczą cechę w coraz-to doskonalszej budowie mózgu w szeregu rozwojowym Prymatów służy jeszcze kierunek dwu ważnych brózd mózgowych i brózdy Syl-wiusza i Rolanda. Otóż u Primatów coraz wyższych kierunek pierwszej z nich zbliża się stopniowo do poziomego; tak u gibbona ta brózda jest najmniej pozioma, następnie w kierunku zmian idą O. szympans i wreszcie go

ryl. Brózda Rolanda w szeregu wzrastających Pimatów posuwa się coraz więcej ku tyłowi, dzięki czemu zraz czołowy w tym szeregu

jest coraz większy; u goryla leży ona przed inią środkową mózgu i oddziela prawie ¹/3 część tegoż; u człowieka brózda R-a leży po środku mózgu; u O-a zajmuje położenie pośrednie między dwoma wskazanemi. Wreszcie w anatomii mózgu należy uwzględnić jeszcze zawoje na powierzchni; wskażemy tuj t. zw. zawoje przejściowe i zawój górny brzegowy, człowiek posiada 4 zawoje przejściowe (po dwa z każdej strony), które przechodzą nad brózdą poprzeczną i wiążą partye potylicową i ciemieniową; są one ułożone jeden nad drugim; O. ma tylko górne zawoje na powierzchni, gdy u innych człekokształtnych zawoje te są ukryte głęboko w brózdach i niewidoczne; zawój górny brzegowy (który u człowieka leży na górnej części brózdy Sylwiusza i przebiega nad nią od tyłu ku przodowi) podług mniemania wielu anatomij porównawczych miał być własnością jedynie człowieka; znaleziono go jednak u wszystkich trzech wyższych człekokształtnych; u O-a jest on rozwinięty więcej niż u szympansa. — Zresztą ani niższy stosunkowo O., ani goryl — najwyższy z człekokształtnych nie mogą być uważani za jakieś ogniwa łączące resztę Prymatów z człowiekiem; ogniw tych dotychczas nie znaleziono; co do genealogii zaś małp i człowieka, to obecnie istnieją w nauce twierdzenia,że w żaden sposób nie można teoretycznie „wyprowadzić“ człowieka od żadnej z istniejących małp człekokształtnych, ani nie udowodniono hypotezy, że wraz z niemi człowiek przypuszczalnie wyodrębnił się z jakichś form wspólnych, które żyły w środkowym miocenie. Znalezione w roku 1891 przez dr. E. Dubois kopalne szczątki t. zw. Pithecanthropus'a (ob.), przelały nieco światła na omawianą kwestyę.— „Wszystko, co wiemy o jego budowie — mówi A. Wallace—„zniewala nas do*postawienia O-a między kopalnym szympansem a człowiekiem“. Szczątki kopalne O-a znalezione zostały^ w pokładach górnych miocenicznych Europy Środkowej, mianowicie gatunek opisany pod nazwą Dryopithecus Hart; uznano go za prarodzi-cielską formę dla O-a i szympansa. W czasach obecnych O. zamieszkuje tylko przestrzenie Azyi, za ojczyznę uważają zoologowie wyspę Borneo (Brehm). Dawniej przypuszczano, że istnieje kilka gatunków małp z rodzaju O-a; później jednak przekonano się, że te pozornie rozmaite formy są osobnikami tego samego gatunku, ale rozmaitego wieku, Pithecus saty-rus. O. przebywa tylko w południowej i zachodniej części wyspy (Borneo) i wyjątkowo prawie w błotnistych kniejach nizinnych, i wybiera najchętniej brzegi rzek i strumieni. Na wyżynach nie spotkano go nigdy; lasy dzikie, w których- ukrywa się przed napastnikami, a w pierwszym rzędzie przed człowiekiem, stają się nieodzownym warunkiem istnienia dla O-a; z miejscowości zamieszkanych przez człowieka, w których dawniej spotykano go je szcze, zupełnie się wysiedlił; rzadko bardzo trafia się w pustynnych miejscowościach wyspy, ale tak jest ostrożny, że podejść go i obserwować nie udaje się przeważnie; wobec czego wiadomości o życiu O-a w stanie wolności jest bardzo niewiele. Wzmianki o O-ie sięgają już Starożytności. Pliniusz wzmiankuje, że na wyspach indyjskich żyją „satyry“, istoty do ludzi podobne, które chodzą na dwu lub na czterech nogach, przytym tak szybko biegają, że złapać można je wtedy tylko, gdy są chore lub stare“. To opowiadanie przechodziło od jednej pracy zoologicznej do drugiej, przytem autorowie za każdym razem dorzucali coś z własnej fantazyi lub z opowiadań nieścisłych podróżników, wreszcie w końcu zapomniano, że ma się do czynienia ze zwierzęciem i mówiono o O-ach jako o dzikich ludziach. Niejaki np. lekarz Bontius, który żył w połowie XVII wieku (na wyspie Jawie), opowiada, „że O. samice dziwnie zachowują się, spotykając nieznajomych ludzi: zakrywają wtedy rękami nietylko twarz, ale -i piersi“. Jawaj-czycy mniemają, że małpy te umieją mówić, gdy potrzebują tego; przeważnie jednak nie postępują tak z obawy, aby ich nie zmuszono pracować.—Tylko samice wraz z młodzieżą żyją towarzysko, i to w nielicznych gromadach; starsze samce są samotne i zbliżają się do samic tylko w okresie rui; wtedy dojrzałe o-sobniki wydają dźwięki głośne, podobne do ryku bydła; osobniki młodsze, silniejsze, żyją na drzewach, starsze i słabsze spędzają ostatnie dni żywota na ziemi; do życia na drzewach służą O-wi wykształcone wybitnie kończyny przednie; młode osobniki również chodzą po ziemi; choć w takich ruchach przeszkodą stają się zbyt długie kończyny przednie, podczas chodu opierają się górną powierzchnią zgiętych dłoni i zewnętrznym brzegiem kończyn tylnych; do trzymania się w pozycyi prostej czas dłuższy nie są zdolne. Nawet w okresie młodocianym są spokojne, ruchy mają powolne, nawet podczas łażenia po drzewach: zazwyczaj chwytają za gałąź przedniemi kończynami i powoli podciągają do góry całe ciało. Pożywienie O-ów składa się przeważnie z młodych liści, pąków drzew, nasion, niekiedy jaj. Noce spędzają na drzewacli w gęsto zarosłych okolicacli lasu; tam też chronią się podczas deszczów i zimniejszej pory roku; w takich gąszczach urządzają sobie pewnego rodzaju gniazda, podobne do gniazd większych ptaków niekiedy gniazda od wierzchu posiadają pe" wnego rodzaju pokrycie — rodzaj dachu; podczas snu zwykle kładą się, jak ludzie: tyle spostrzeżeń dotyczy życia wolnych zwierząt. Jest również kilka opisów życia O-a w niewoli. — Jeden z prawdziwszych i ciekawszych dają spostrzeżenia Jerzego Cuvier’a, znanego przyrodnika francuskiego. Opisy dotyczą mło-

dego O-a (rocznego), który w niewoli prze- Pyłajew „Zabytoje proszłoje okrjestnostjej żył tylko pół roku, W Paryżu, jak opisuje Peterburga“.    E‘ch"-

na drzewach; za każdym razem, gdy ktoś z nieznanych zbliżał się pod drzewo, O. ciskał z całą siłą gałęzie i sęki, jakgdyby broniąc się od napastników; „na okręcie, którym go przewożono, podczas podróży wdrapywał się na liny, sypiał zwykle, przykrywając się jakimkolwiekbądź kawałkiem odzieży, który mu się udało wynaleźć; względem swoich dozorców młody O. był bardzo życzliwy; zwykle pamiętał dobrze o porze obiadowej, u-dawał się do dozorującego i brał ofiarowany kęsek; głodu pozornie nie zaspakajał nigdy, gdyż mógł jeść w każdej chwili; od nieznajomych pokarmu nie przyjmował; z małemi kociętami, z któremi zaznajomił się, chętnie się bawił, biorąc je na ręce lub sadzając sobie na głowie; gniewał się rzadko; wogóle lubił towarzystwo, miał zwyczaj jakgdyby przymi-lać się i nawet całował znajome osoby.

S. B.

Brehm, można było dość często widywać go Oranienbaum, miasto w księstwie Anhalt w jednym z ogrodów. Zwierzę przesiadywało około 2 500 m-ców ewangelików. Fabryki cygar i tytuniu; tartaki. O. uzyskało prawa miasta w r. 1683. Ładny zamek z parkiem i cieplarniami.

Oranienburg, miasto pod Poczdamem, 6 912 m-ców (1895), nad Hawelą, przy kanale O-im. Przemysł chemiczny, metalowy, warsztaty o-krętowe, garbarnie, piece wapienne, browary, tartaki parowe. Zamek królewski, wzniesiony 1651 r., po pożarze w 1842 r. zamieniony na semi-naryum nauczycielskie. Pierwotna nazwa O-u brzmiała Bötzow; wspominana około 1217 r., prawa miasta otrzymał O. w XIII w.

St. M.

Oranienbaum, Rambowem przez lud zwany, miasto nieetatowe w gub. Petersburskiej, w po w. Peterhofskim, na brzegu zatoki Fińskiej, na wyniosłym 15-sążniowym tarasie, przy uściu rz. Karosty, naprzeciwko Kronsztadu. Około 5 000 m-ców, trudniących się głównie wynajmem letnich mieszkań petersburszczanom; 4 cerkwie, kościół protestancki, poczta, telegraf, 3-klasowa szkoła miejska, 2-klasowa szkoła żeńska, przytułek dla starców św. Trójcy, ochronka im. Aleksandra II, szpital miejski, przytułek położniczy, teatr i kąpiele morskie. Do osobliwości miejscowych należy wieża trzypiętrowa, w 1762 r. przez hr. Rastrellego zbudowana, do ześlizgiwania się z góry na dół i pałac cesarski z pięknym parkiem i oranże-ryami, należący obecnie do ks. Meklemburg-Strelickiego. Stałe połączenie koleją z Petersburgiem, a latem ułatwiona żegluga statkami, czynią z O-u jedno z bardziej ulubionych letnisk biuro-kracyi petersburskiej. Okolica należy do bardzo starożytnych. Sądząc z często wydobywanych z ziemi monet anglo-saskich i arabskich, znaną i zaludnioną była w IX i X stuleciach. Po zdobyciu Ingermanlandyi przez Piotra Wielkiego okolicę tę nadano ks. A. D. Menszyko-wowi. On też założył tam pałac, park, zwierzyniec w r. 1714 i nadał posiadłości nazwę Oranienbaum. W 1728 r. Mieńszykow wpadł w niełaskę i został zesłany na Sybir, a O. odebrano na rzecz skarbu; w 1736 r. był tu szpital morski. Cesarzowa Elżbieta ofiarowała O. w podarunku w. ks. Piotrowi Teodorowiczowi, który założył tu warownię Peterstadt; szczątki jej przetrwały dotychczas. Katarzyna II roz-kolonizowata O. między Niemców i zrobiła go miastem powiatowem; w 1848 r. przeniesiono władze powiatowe z O-mu do Peterhofu.—Por.

Oranja, Orański kraj, do maja r. 1902, rzeczpospolita w Afryce południowej, obecnie kolonia angielska. Nazwę swoją kraj ten wziął, tak samo jak rz. Orańska od ks. Oranii (ob. Orange w depart. Vaucluse), a właściwie od dynastyi Orańskiej (ob.) w stanach niderlandzkich. 1) Geografia. O. leży między 26°48' a 30°40' płd. szer. i między 24°35' — 29°40' wsch. dług. od Gr. Na płn. oddziela ją rzeka Vaal od dawnej rzeczypospolitej po-łudniowo-afrykańskiej (Transwal), na wschód góry Smocze od Natalu. Granica zachodnia ujęta była dawniej w widły rzek Vaal i Oranii, następnie jednak sztucznie została przesuniętą na wschód przez Anglików, którzy przywłaszczyli sobie obszar obfitujący w bogate pokłady dyamentów. Powierzchnia O. wynosi 131 070 km. kw. Kraj wznosi się przeciętnie 1300 —1 400 m. nad poz. morza, tworząc tarasy, które od gór znajdujących się na wschodzie (góry Smocze, Witte Roode) łagodnie opadają ku płd.-zach. Prócz obu rzek granicznych, Orańskiej i Vaal, znaczniejszą jest Caledon, dopływ rz. Orańskiej. Rzeki te wzbierają gwałtownie w porze dżdżystej, zato w czasie upałów dają się w bród przechodzić; żadna z nich nie jest spławną, ich wody służą do irrygacyi. Kraj stepowy, lasy istnieją tylko w pobliżu rzek, ziemia żyzna tylko we wschodnich, górzystych okolicach. Roślinność bardzo uboga; olbrzymie stepy są zaludnione przez stada antylop, koni, bawołów; rzadkością są słonie i lwy. Klimat dla Europejczyków bardzo zdrowy. Zima (od kwietnia do końca sierpnia) ostra, podczas lata szaleją gwałtowne burze. Średnia temperatura roczna 16,2°C. Ludność wynosiła d. 31 marca r. 1890: 207 503 mieszk., w tej liczbie 77 716 Holendrów, Anglików i Niemców i 129 787 Beczuanów, Hotento-tów, Buszmenów i in. Według wyznania 68 940 należało do kościoła holenderskiego reformowanego, 1 353 do anglikańskiego, nadto 312 luteranów, 466 katolików i 113 żydów. Przed wojną z Anglią, która wyniszczyła kraj, było 137 szkół rządowych ze jllO nauczycielami i 2 909 uczniami, 43 szkoły prywatne, dwie

Z minerałów

wywóz dochody wydatki

3) Ustrój polityczny. Dawna rzeczpospolita O-ka rządziła się według konstytucyi w r. 1854, uzupełnianej dwukrotnie: w roku 1866 i 1879. Prawo wyborcze było ograniczone: l-o do przedstawicieli jedynie białej ra-s;y; 2-0 do posiadaczy określonej wielkości majątku (majątek ziemski wartości co najmniej 150 f. st., dzierżawa majątku, z którego płaci się przynajmniej 30 f. st. renty rocznej, albo wreszcie majątek ruchomy, wartości co najmniej 300 f. st ). Posłami mogły być osoby które ukończyły 25 lat i posiadały majątek nieruchomy wartości 500 f. st. i wyżej. Prezydenta wybierał ogół wyborców, przy boku jego znajdowała się rada złożona z 5 osób: burmistrza stolicy, sekretarza państwa i 3 członków mianowanych przez Vol s ksra a d. Volks-raad liczył 58 członków, czas kadencyi wynosił lat 4, co lat dwa połowa mandatów traciła moc swoją i następowały wybory. Wojska nie było, istniała tylko milicya: wszyscy mężczyźni w wieku lat 16 —20 w potrzebie byli obowiązani stawić się w obozie, z orężem i pewnym zapasem wiktuałów. Oficerów a nawet głównodowodzącego, wybierał ogół członków, milicyi, a wybrawszy miał prawo usuwać nawet podczas wojny.—Bibliografia. Ant. Trollope „South Africa“ (Londyn 1878); Norris Neuman „With the Boers in the się pomyślnie, ludność wzrastała w sposób szyb- j Transvaal a. Orange Free state“ (Londyn 1882); ki i ciągły. Przywracając O-i niezależność,

Anglicy równocześnie zażądali zniesieni:t niewolnictwa; w r. 1877 pod formą kupna pozbawili rzeczpospolitą zachodniego skrawka zaludnionego przez Grikwów, gdzie znajdowały się kopalnie dyamentów, ale wobec wzburzenia, które ujawniło się pomiędzy Burami,

W r. 1889 O. za-

dowóz

S. B.

szkoły wyższe, między niemi Grey College, przygotowująca do uniwersytetu w Kaptcwnie. Głównem zajęciem jest rolnictwo i hodowla bydła. Pod uprawą roli znajduje się 22 983 hekt., na których uprawiają żyto, jęczmień, owies, tytoń, kartofle, wino i owoce. Ilość bydła w r. 1890 wynosiła: 131 594 konie, 4117 osłów i mułów, 147 436 wołów zaprzęgowych, 404 575 hodowanego bydła, 5 056 301 owiec z rasy Merinoskiej i 131 846 owiec kaplandz-kich, 496 535 kóz angorskich, 247 489 kóz, 13 227 świń i 2 253 strusi.

dobywają złoto, węgiel kamienny, żelazo, w o-statnich latach również dyamenty koło Fau-resmith, gdzie od 1-go marca r. 1893 do 28 lutego 1894 wydobyto dyamentów na summę 415 262 funtów sterl. Wywóz wełny, skór, ro gów, dyamentów. Dowóz wynosił w r. 1884 około 2 mil. funtów sterl., wywóz nieco był wyższy od dowozu. W d. 1-go czerwca r. 1889 O. wstąpiła w związek celny z Kaplan-dyą, Z tego powodu dokładniejsze dane co do wywozu i dowozu późniejszego nie dają się otrzymać. Linie kolejowe Kaplandyi zostały przedłużone najpierw z Colesberg do Bloemfontein (1891), następnie do Vaalu, do Johannesburga, wreszcie do Pretoryi (1893). Linia Natalska zatrzymuje się w ’Harrismith. W r. 1895 postanowiono przedłużyć kolej żelazną z Bloemfontein do Harrismith, a z drugiej strony do Kimberley. Projektowano również połączenie Harrismitliu z Kronstatem. Długość kolei wynosiła w r. 1894—1 700 km., w tymże roku druty telegraficzne miały długość 3 890 km. Stolica: Bloemfontein. —2) H i s t o-rya. W historyi tego kraju przeważają dwa pierwiastki, z jednej strony uczucie niezależności Burów w obec Anglików, systematycznie do owładnięcia O-ą dążących, z drugiej zaś wspólna tym obu ludom dążność do zupełnego wyrugowania plemion miejscowych z te-rytoryum kraju. W r. 1837 Burowie (Boers) zajęli ziemię między rz. Orańską a Vaalem i założyli tam kolonię holenderską, w r. 1842 ogłosili kraj zajęty rzeczpospolitą. Krótką była ich niezależność. W ślad za nimi przybyli Anglicy i mimo oporu Burów a dzięki przymierzu z plem. hotentockiem Grikwów (Gri |ua) zdołali zmusić młodą kolonię do przyjęcia w r. 1848 protektoratu angielskiego. Wyczerpująca wojna z plemieniem Basutów tak dalece osłabiła siły Anglików, iż ci byli zmuszeni w r. 1854 zrzec się protektoratu. Od chwili uzyskania z powrotem niezależności O. rozwijała wypłacili rzeczpospolitej O-ej odszkodowanie w ilości 100 tysięcy funt. st. — Odkrycie nowych pól dyamentowych wzmocniło napływ kolonistów, wśród których przeważali Holendrzy, Anglicy i Niemcy, warła z kolonią kaplandzk^ traktat celno-han-dlowy, a w r. 1890 rozpoczęto pokrywać kraj kolejami, które połączyły go z Transvalem, kolonią Kaplandzką i Natalem. Wyprawa Ja-mesona w r. 1896 przeciw Transwalowi wywołała wśród O-ów obawę, iż potęga angielska znieść niezależność ich kraju, i przyczyniła się do tego, iż zawarli przymierze zaczepno-odpor-ne z Transwalem. Przymierze to wciągnęło O-ę w wir walki transwalskiej o niepodległość (1899 —1902). Klęski nawiedziły rzeczpospolitą: wiele osad puszczono z ogniem, mnóstwo jej obywateli zginęło a sama ona utraciła niezależność i została przyłączona do posiadłości angielskich. Stan finansowy tej kolonii w r. 1901 — 1902 przedstawia przytoczona tablica:

* 1 070000 f. st.

500 000 500 000

E. Weber „Quatre ans au pays des Boers“ (Paryż 1882); Keith Johnston „Africa“ (Londyn 1884); Silver „Handbook to South Africa“ (Londyn 1891, wyd. 4-e); „Census van den Oranje Vrijstaat, opgenomen op 4 Maart 1891“ (Bloemenfontein 1891); J. Noble „Illustrated official Handbook of the Cap und

Red.

która

Hr.

South-Africa“ (Capetown 1893); ob. Transwaal.

Oranje-rivsr, ob. Orańska rzeka.

Orany, w dokumentach Worany, Wara-nii, miasteczko w pow. Trockim gub. Wileńskiej, na prawym brzegu rz. Mereczanki, przy uściu do niej Oranki, o 77 wiorst od Wilna, a o 25 od Merecza odległe. O. są stacyą krańcową odnogi dr. ż. Warsz.-Peters., przeprowadzonej z Suwałk do Oran. Kościół katolicki p w. św. Michała, w 1780 r. przez gener. Brzostowskiego z drzewa wzniesiony, dom modlitwy żydowski, zarząd gminny, 120 dom., 1 500 m-ców. Pod O-ami stoi latem największy w całem państwie Rosyjskiem obóz artyleryi, mieszczący 54 baterye czyli 228 dział podczas pokoju, a 420 dział w czasie wojennym. To też od 1 maja do 15 czerwca st. st. corocznie gromadzi się tu na rozległych płaszczyznach cała artylerya okręgu wileńskiego dla ćwiczeń w strzelaniu i doświadczeń z materyałami wybuchowemi. Za Wład. Jagiełły był w O-ach dwór książęcy i stąd pisał król w 1416 r. w środę pomiędzy oktawą Bo żego Narodzenia do w. mistrza krzyżackiego Michała Küchenmeistera w sprawie żądanego przezeń pasportu dla komtura gdańskiego (datum in curia nostra Waranii, Kodeks Dypl. Litwy Raczyńskiego, str. 197). Następnie były O. starostwem niegrodowem. Miasteczko zbudowane zostało w XVII w. przez Brzostowskiego, podskarbiego w. litew. i starostę orańskiego. Włościanie, mówiący po litewsku, pomimo piaszczystych gruntów, są dość zamożni, gdyż posiadają dużo pola, przytem prowadzą handel grzybami, chmielem i miodem. W 1881 roku miasteczko spłonęło.—(„Słown. Geogr.“). Oranżerya, ob. Szklarnia.

Oranżyści, Oranżystowskie loże, stowarzyszenie polityczne, zawiązane w Irlandyi przez partyę angielsko-protestancką przeciw partyi katolickiej. Kiedy Związek zjednoczonych Irlandczyków pod koniec w. XVIII począł zagrażać interesom angielskim w Irlandyi, dnia 21 września roku 1795 utworzyli najwybitniejsi O. ( Orangemen, od imienia Wilhelma IH Orańskiego) związek zakonny, czyli Lożę Oranżystowską, której celem było zapewnienie przewagi protestantom a także u-trzymanie domu hannowerskiego na tronie trzech królestw zjednoczonych. Do związku, który wyszedł z łona niższych stanów, poczęli wkrótce przystępować protestanci z wyższych warstw, nawet książęta krwi, i w roku 1798 powstała Wielka Loża Irlandzka. O. przeszczepili swe zasady i do Anglii i w roku 1808 założyli pierwszą Wielką Lożę w Manchesterze, która w r. 1821 przeniesiona została do Londynu. Kiedy O’Connell (ob.) zreorganizował Związek katolicki i sprawę eman-cypacyi katolików posunął naprzód, nienawiść obopólna doszła do najwyższego punktu. O.

prowadzili zaciekłą walkę przeciw katolicyzmowi w Anglii i Irlandyi, a jednocześnie przeciw liberalizmowi i przekonaniom tolerancyjnym, panującym śród burżuazyi. Wszakże przewaga mniejszości protestanckiej, wzmogła się od czasu unii Irlandyi z Anglią (O. zajmowali najwybitniejsze stanowiska państwowe i społeczne, 1800), została złamana przez emancypacyę katolików w r. 1829. Odtąd O. znaleźli się w sprzeczności z polityką rządu, z prawem i opinią publiczną, w sprzeczności, która zaostrzyła się -jeszcze bardziej gdy w h i g o w i e (ob.) w porozumieniu z irlandzką partyę narodową przeprowadzili reformę parlamentarną. Po rozwiązaniu loży O-ej w r 1832 związek zamienił się na zakon tajny, który wkrótce zjednał sobie licznych członków w całem Państwie Brytańskiem. Wielkim mistrzem zakonu był książę Cumberland (późniejszy król Ernest August Hannowerski). Liczba lóż dosięgała w Irlandyi 1 500, w Anglii 350; liczba braci zakonnych dochodziła do 300 000 osób. Po upadku whigów (listopad 1834) O. użyli całego swego wpływu, aby przy wyborach, zwłaszcza w Irlandyi, zapewnić sobie większość. Kiedy whig o wie powrócili znowu do władzy, Hume, przywódca radykałów, wniósł do parlamentu interpelacyę w sprawie zbadania działalności O-ów (1836). Wprawdzie za zgodą ks. Cumbarland, w. mistrza zakonu, loże O. zostały wkrótce lozwiązane, lecz stowarzyszenie istnieć nie przestało. Gdy w Irlandyi partya odwołania (repeal) usiłowała w r. 1848 wywołać powstanie zbrojne, O. przeciwdziałali energicznie temu ruchowi. Po nieudaniu się powstania rozjątrzenie obopólne doprowadzało często jeszcze do krwawych starć, jak 12 lipca r. 1849 pod Dollys Brae i 14 lipca roku 1863 w Belfast. O. występowali jeszcze później bardzo energicznie przeciw ruchowi rewolucyjnemu Fenian (ob.). Zniesienie irlandzkiego kościoła państwowego, jakoteż reforma ekonomiczna (landbill) z r. 1869,    1870 tudzież je

szcze rozleglejsze reformy z r. 1882 i 1887 usunęły O-om grunt z pod nóg.—W b. rzplitej Zjednoczonych Niderlandów O-ami zwali się stronnicy księcia Orańskiego; w roku 1830 w Belgii nazywała się tak partya domu Orańskiego.

Oranżyt, minerał. Ciało to nie może być w o-pisie traktowane oddzielnie od torytu, a więc należy podać wiadomość o obu tych minerałach. Są to ciała tetragonalne, izomorfowe z cyrkonem, pierwotnie zapewne posiadały skład jednakowy, tj, były jednym związkiem chemicznym, obecnie są w stanie rozkładu i zawierają mniej lub więcej wody. Jest to więc szereg torytów i O-ów; ogniwa tego szeregu stanowią ciągłe przejścia i różnią się większą lub mniejszą zawartością wody. Toryty są czarne lub smołowo-brunatne, miejscami czerwono naleciałe o połysku szklistym, nieprze-

zroczyste ; O-y pomarańczowo-żółte lub żółto- ka i skutkiem tego nie nadaje się do żeglugi, czerwone, o połysku tłustym, przezroczyste lub przeświecające. Według wszelkiego prawdopodobieństwa skład ich pierwotny był Th Si 04 (teoretycznie dwutlenku toru 81.5%, dwutlenku krzemu 18.5° ₀), w obecnym zaś stanie o-prócz niestałej ilości wody (toryty około 10u/₀,

W górnym swym biegu podczas pory dżdżystej wody jej podnoszą się 6 — 10 metrów ponad stan zwykły; wtedy O. zalewa duże przestrzenie, wyrządzając wielkie szkody, co wszakże prędko mija i rzeka wraca do swego nizkiego poziomu, a podczas sezonu suszy przy uściu nie może utrzymać się na wodzie nawet czółno. Brzegi rzeki tworzą wysokie skały, albo też koryto jej zamykają spadziste kamienne ściany, nadające jej pozór sżtucznego kanału.

Orański dom, słynny ród książęcy, wywodzący nazwę swoją od Orani]i(ob. Orange), posiadłości we Fraucyi południowej; sięga czasów Karola Wielkiego. Na widownię historyczną wystąpił w XII w. w osobie hrabiego Heralda Adhemara (1086 — 1096), który uchodzi za założyciela domu O-go. Ten dom reprezentowały cztery dynastye. Z pierwszej zasłynął Ram-baud Iii (f około 1174 r.) jako zdolny poeta prowansalski. Po wygaśnieniu tej linii w osobie Rambauda IV (+ w ostatniej ćwierci XII w.), założycielem drugiej dynastyi O-ej został przedstawiciel innej linii, Bertrand de Baux (f około 1182 r.), małżonek Tiburge, siostry Rambauda IV, którą poślubił w r. 1185. Za jego sprawą ród O-ski dostąpił godności książęcej. Po śmierci ostatniego członka tej linii, Rajmunda V (fl393), godność seniora rodu O-go przeszła naród de Chało n-Ar lay za Jana I, który poślubił Maryę des Baux, córkę Rajmunda I, i stał się w ten sposób założycielem trzeciej dynastyi O-ej, Ostatnim jej przedstawicielem był ks. F i liber t (f 1530), który, będąc bezdzietnym, przekazał tron lir. Renatowi de Nassau-Dil-

O-y około 7 %) zawierają jeszcze wapno, tlenek żelazowy, tlenki manganu, uranu i in. Toryty zawierają więcej wody i innych ciał a mniej tlenku torowego i posiadają w środku często jądro O-u bez wyraźnych granic, skąd właśnie wniosek, że są produktem dalszego rozkładu O-ów. Wskazuje to i ciężar właściwy:

O-ów 5.19 do 5.40, a torytów tylko 4.4 do 4.7.

W czarnym torycie Berzelius odkrył tor w roku 1828. Toryty znajdują się na wyspie Löwö około Brevig (Norwegia) w żyłach pegmatyto-wych. O-y jako wielka rzadkość w Lange-sundfjord około Brevig w skaleniu z mosan-

drytem, amfibolem, biotytem, cyrkonem i to-

rytami.

z. w

lenburg, synowi swej siostry, założycielowi czwartej, nowej dynastyi O-ej. Z tego rodu zasłynęli w dziejach: Wilhelm I (f 1584) Milczący, współtwórca niepodległości niderlandzkiej; Filip Wi‘l helm (f 1613), Maurycy (f 1625) słynny wódz i namiestnik prowincyj niderlandzkich, Fryderyk Henryk (f 1647) statuder Hollandyi (ob.); Wilhelm II (f 1650) i Wilhelm III, książę Oranii, a od r. 1689 król angielski zarazem, na którym właściwie znowu wygasł ród O-ski. Spadkobiercą wielkiego imienia został Wilhelm Frison z domu Nassau-D iet z. Wszczął się wtedy głośny spór o dziedzictwo O-ie między Fryderykiem I pruskim i Ludwikiem XIV, zakończony po kilkudziesięcioletniej walce pokojem w Utrechcie 1713 r., na mocy którego Francya otrzymała Oranię, gdy jednocześnie ks. Jan Wilhelm Frison pozyskał

Orańska rzeka, Oranje-ri ver, błęduie tłómaczona u nas w niektórych podręcznikach jako Pomarańczowa rzeka. — Orańska rzeka, zwana przez krajowców G a-rib, Garieb, Kariep, najważniejsza rzeka w kolonii Kapskiej, dla której tworzy granicę północną; wypływa z gór Quathlamba ze szczytu Ca.thkin Peak (3 160 m. nad p. m.) i płynie początkowo na południo-zachód, później w wielkich zakrętach kieruje się na zachód, tworząc granicę południową, najpierw rzeczypospolitej Orańskiej (ob.), potem zaliczanej do Kaplandyi krainy Griqua (ob.) zachodniej i ziemi Beczuanów (ob.), wreszcie Niemieckiej Afryki Połudn.-Zachodniej; po zlaniu swych wód z płytkiem jeziorem wody słodkiej wpada pod 28° 40 szerok. połudn. do 0-ceanu Atlantyckiego. Z południa dochodzi do O-i tylko kilka pomniejszych dopływów; z północy przybiera najpierw Caledon czyli M o-g o karę, wypływającą bardzo blisko źródeł O-i ze szczytu Mont aux Sources, następnie wielki dopływ Vaal (ob.), zwany Kai-Ga-riep czyli Żółtą rzeką, w przeciwstawieniu do dużego strumienia N u-G arie p, t.j. Czarnej rzeki, z dopływami pobocznemi Kolong i Med-der; w dolnym biegu przybiera O. rzekę stepową Hygap cz. Molopo, wypływającą z wielu rozgałęzieniami z pustyni Kalahari (ob.), oraz wpadającej do rz. O-iej, już na terenie niemieckim, rz. A u b cz. rz. W i e 1 ki e j Ryby. Z południa biegną z Kaplandyi On gars i 270 kim., drugi Hartebeest, między którego uściem i uściem rz. Hygap wznosi się O. | dla siebie i swego najstarszego następcy tytuł na 46    m. w górę, tworząc wodospad Anghra- . „księcia Oranii“. Po zyskaniu w r. 1815 nie-

bies.    Szerokość O-i w biegu dolnym wynosi    podległości przez Holandyę tytuł    „księcia    0-

5 kim., przy uściu skutkiem zatamowania wód ranii“ przypadał w spadku każdorazowemu na-ławami piasku tylko 120 m., długość 2 018 stępcy tronu holenderskiego.—Por. Jean de kim.,    obszar zaś całego dorzecza obejmuje    la Pisę „Tableau historique des    princes    et

ml903    032 k. Wogóle O. jest wyjątkowo płyt-    de la principauté d’Orange“ (Haga    1639) ,    A.

Pontbriant „Hist, de la principauté d’Oran-ge“ (Avignon 1891); van V orsterman „Dom książęcy d’Orange-Nassau“ (po holender-

E. Chw.

H. G e.

L. K.

sku, Leyda i Utrecht 1882).

Orański Jan Ludwik Bartłomiej, pisarz polski (f 1843). Nauki ukończył w uniwersytecie warszawskim, gdzie otrzymał tytuł magistra. Zajmował się teoryą sztuk pięknych i historyą, a także oddawał się z zamiłowaniem wymowie, poezyi i budownictwu. W latach 1832 i 1839 kosztem książąt Radziwiłłów odbył podróże do Włoch i Szwajcaryi;/ po powrocie do kraju zostawał na dworze księcia Michała Radziwiłła na Wołyniu, umarł w Berdyczowie. O. ogłosił następujące prace: „Na zgon St. Staszica“ (Warsz. 1826), „Mokotów“ (t-że 1826 wiersz; widok). Po śmierci O-go Sylwester Chuchrowski wydał jego „Wspomnienia Włoch i Szwajcaryi“ (2 tomy, Poznań 1845); na czele znajduje 'się inowa Dr. Edwarda Mariana, miana na pogrzebie O-go w Berdyczowie dn. 5 maja 1843 roku.

urańskie albo Worańskie starostwo nie-grodowe, leżało w w-twie i powiecie Trockim, między miastami Lejpuny, Merecz i Ejszysz-ki. — Podług spisów podskarbińskich z r. 1766 s-two O., Daugowskie z Przełajami, Karaliszkami, oraz z leśnictwem międzyrzec-kiem, Rudnikami i Taraszyszkami, posiadał jednocześnie Michał Brzostowski, podskarbi wiel. ks. lit., opłacając z samego s-twa orańskie-go kwarty złp. 2 044 gr. 19, a hyberny złp. 850. Na sejmie, z r. 1773 -1775 Stany Rzpltej nadały toż s-two w posiadanie emfiteutyczne synowi jego, Konstantemu Brzostowskiemu, łącznie z s-twami Puńskiem (ob.), Daugowskiem i Kaniowskiem („Enc. Org.“ mu.).

Oraoncwie (Uraonowie), czyli jak sami siebie zowią Kh(Ch)uza ko wie, znani też p. n. Dongarów (tj. górali), lud w Iudyach przed-gangesowych, przebywający głównie w prowin-cyi bengalskiej (w okręgu Czota-Nagparskim), a także w prowincyach środkow>ch, według spisu z r. 1891 liczący 500 000 głów. Jako najemnicy O-wie pracują w różnych dzielnicach Indyj oraz w innych koloniach, przeważnie na plantacyach herbaty. Chociaż używają języka należącego do rodziny lingwistycznej drawidyjskiej, przecież pod względem antropologicznym O-ów należy umieścić obok ludów Kolarskich (ob.). Wogóle domieszka krwi czarnej, negryckiej (ob. Negrito) jak mniema Quatrefages, jest bardzo znaczna, a nawet typy czarne tworzą istotny rdzeń tego ludu. Są wzrostu nizkiego (pomiary wzrostu O-ów dały przeć, liczbę 1623 m.), prawie czarnej barwy; duże usta i grube wargi, nizkie czoło, nos płaski z. odstającemi nozdrzami, wełniasta budowa włosów niedwuznacznie świadczą o przewadze krwi czarnej. O-wie zachowali dawny swój samorząd, rozpadają sią na plemiona (prawdopodobnie rody), zapożyczające nazw od

Wielka Eacjkl. Ecw*x. llusti S«r. U. Zeal 40a To 31 V.

roślin i zwierząt; członek takiego plemienia nie spożywa mięsa swego zwierzęcia plemiennego, ani nie używa na pokarm owoców rośliny. Istnieją domy męskie (ob. Komunalne domy), zwane djhumkuria, w których przebywa młodzież, a śpiący w tym samym domu mają na ramieniu wytatuowany znak. Niekiedy dziewczęta także nocują w takich własnych domach komunalnych, niekiedy w tym samym budynku co młódź męska. Przed budynkiem męskim istnieje plac, a k h r a, w pośrodku opatrzony olbrzymim głazem, zwykle w cieniu drzew. Tam, w porze nocnej, odbywają się tańce; gromada pije trunek sporządzany z ryżu, pali lub żuje tytoń. Kobiety mają wytatuowane znaki na czole i skroniach. Związki małżeńskie zawierane są, gdy obie strony (dosięgły dojrzałości; względy gospodarcze odgrywają wielką rolę przy zawieraniu małżeństwa; żona musi pochodzić z innego „plemienia“ niż mąż. O-wie trudnią się rolnictwem i głównie uprawiają ryż, hodują trzodę chlewną (wieprzowina jest ulubionym przysmakiem), i bydło rogate (woły, owce i kozy), ale nie gardzą i zwierzyną, a nawet mięsem gadów.

Oratio, wyraz łaciński (dosłownie=mowa), od os—om = usta, więc „głos z ust“), o-oznacza za czasów cesarstwa rzymskiego w ści-ślejszem pojęciu wniosek, projekt do prawa, który cesarz senatowi do potwierdzenia przedkładał; w razie gdy kwestor (ob.) projekt taki z rozkazu cesarza na posiedzeniu senatu odczytywał, używano zamiast O. także wyrażenia epistoła albo lihellus\ po odczytaniu zatem tego projektu następowało głosowanie senatorów i sformułowanie uchwały senatu (senatus-consultum). Odkąd senat, zatracając zupełnie samodzielność, wnioski cesarskie zwyczajnie bez zmiany jakiejkolwiek potwierdzał, oznacza O. nieraz także gotowe już Senatusconsultum, a wreszcie i samo prawo, constitution formalnie uchwalone. Owe cesarskie Orationes ryto często, ku wiecznej pamięci poddanych, na tablicach śpiżowych. Jeden egzemplarz taki, na którym wyryta jest Oratio Claudii super civi-tate Gallis danda, dochowała się do nowszych czasów w Lyonie (ob. Kl aud y us ze). — Por. Brisson„Sel. antiq.“ 1, 16; De formulis II 170; Boekelen C. O. „De orat. princ.“ (Leida 1678); Do dwell „H. „Praelect. Camden.“ (Oksford 1692); Buchholtz A. „Adorât. Seven de potior, nom.“ (Królewiec 1824, stn 11 i nast.).

Oratoryanie. 1) Imię O-ów wzięty niektóre zgromadzenia kościelne od Oratorium, czyli miejsca albo kaplicy, w której członkowie na wspólne zbierali się modlitwy i ćwiczenia pobożne. Między temi zgromadzeniami dwa są znaczniejsze, a mianowicie: O. włoscy, zaprowadzeni przez św. Filipa Neryu-sza, i O-ie francuzcy, których założycielem był kardynał Piotr Be rui le. Tak włoscy

jak i francuscy O. trzymali się, w początkach swych, tych samych w gruncie reguł, gdyż go, że kardynał Beruhe wziął je wprost z regulaminu, który św. Filip Neryusz swemu domowi rzymskiemu na Vallicelli był nadał. Ten zaś regulamin, czyli „Institutum Congregations Oratorii S. Mariae in Vallicella de Urbe a S. Philippo Nerio fundatae“ (A. D. 1754, Posnaniae), opiera się w gruncie na zasadzie wolności i swobody członków, bo niczem zgoła ich nie wiąże, ani przysięgą, ani ślubami, ani żadną nawet obietnicą. Jedynym więc węzłem wspólnego życia w zgromadzeniu jest miłość. Zgodnie z tą fundamentalną zasadą nie dopuszcza instytut żadnej łączności pojedynczych domów między sobą; każdy z nich albowiem tworzy sam w sobie osobną kongre-gacyę, z własnym przełożonym; nie ma ani prowincyała, ani wspólnego generała. Od tej zasady instytutu św. Filipa Neryusza odstąpili z czasem O. francuzcy. Przyjęli oni orgauiza-cyę zakonną, ze ślubami, łącznością domów, wspólnym prowincyałem. Nadto do istotnych swych zadań przydali prace ściśle naikowe, w celu obrony Kościoła św. od wielu błędów nowoczesnych, rzymscy zaś O-nie zadanie swe główne ograniczyli na powołaniu ściśle kapłańskiem w konfesyouale i na ambonie, pozostawiając zajęcia naukowe pracy prywatnej członków. Na czele zgromadzenia stoi proboszcz, na trzy lata, zarówno jak inni urzędnicy, wybierany; do boku ma przydanych czterech deputatów, wybranych z kapłanów, którzy dziesięć lat przebyli w kongregacyi, a bez ich przyzwolenia nie może spraw ważniejszych podejmować. Dla doświadczenia powołania ustanowiona jest dwukrotna probacy a: pierwsza, trwająca rok jeden, druga—dwa lata. Jak wszystkich zgromadzeń kościelnych zadaniem jest uświęcenie własnych członków, tak i „instytut“ św. Filipa Neryusza. w ostatniej swej administracyi daje upomnienie, ,,że w kongregacyi ma być postęp w cnotach i święte współubieganie się doskonałych“, — ubi et progressas ad virtutes et perfectorum pia aemu-latio esse debet. Ze środków zaś, które ku temu podaje instytut, najprzedniejsze są: me-dytacya dwukrotna na dzień; częsta, bo trzykrotna w tygodniu, spowiedź; congregatio culpa-rum, czyli wyznawanie na wspólnem zebraniu przewinień i wykroczeń przeciw przepisom instytutu i pożyciu wspólnemu; nadto, ze starszych ojców bywa na trzy lata wybierany kor-rektor, który z miłością i na osobności ma u-pominać członków przy jakichkolwiek wykroczeniach. Żaden jednak tych przepisów nie obowiązuje pod grzechem, tak, że i z tej strony pozostawiona jest członkom wszelka woli swoboda. Do właściwości kongregacyi ś. Filipa Neryusza liczy się tak zwane oratory urn świeckich. Należą do niego wyłącznie świeccy mężczyźni od najpierwszej młodości.

Po kilkakroć na tydzień zbierają się oni w wieczornych godzinach do oratoryum czyli kaplicy; we Włoszech te kaplice raczej kościołami oso-bnemi nazwać można, gdzie na wspólnych modlitwach i ćwiczeniach trwają; w dni zaś świąteczne przed południem, po odprawionem w oratoryum nabożeństwie, odwiedzają szpitale miejskie, czyniąc chorym różne usługi; po południu młodsi oddają się zabawom pod przewodnictwem kapłana, który jest ich przełożonym. Od pierwszej niedzieli listopada aż do Wielkiej nocy, bywają w oratoryum urządzane muzyki wieczorne, przeplatane dyalogami pobożne-mi i modlitwą. Za życia św. Filipa Neryusza układał na te pobożne zabawy i wykonywał sławne w historyi muzyki „Oratorya“, słynny Palestrina. Ks. Paweł Segneri, jezuita, sławny kaznodzieja włoski z wieku XVII, wspominając w swym panegiryku na św. Filipa o tych wieczornych zabawach, mówi o nich, że trudno oznaczyć, czy więcej jest w nich uwese-lenia, czy też pobudek do pobożności, i ktokolwiek był kiedy w oratoryum zimowem u Filipinów we Włoszech, sam niezawodnie doświadczyć musiał na sobie wpływu z muzyki tego rodzaju. Bywają dla młodzieży w oratoryum i teatry, urządzane z religijnenii, a przy-tem wesołemi sztukami, i z przydaniem nauk pobożnych w formie dyalogów. Wspomnimy jeszcze o jednej właściwości kongregacyi św. Filipa Neryusza, tj. o d ubi ach, wnoszonych w czasie obiadu i kolacyi. Są to pytania z teologii moralnej albo Pisma św., które kolejno jeden z członków zadaje, a drudzy odpowiadają, aż wnoszący dubium zamyka tę poważną rozmowę przytoczeniem zdania autora mającego powagę w Kościele. Aby uniknąć rozdrażnienia w dyspucie, nie mówi się już o tej materii po powstaniu od stołu 2) Już za życia św. Filipa Neryusza, nowa jego fundacya rozkrzewiła się po znaczniejszych miastach, a rychło doszła do Polski. Przyczynił się do tego król Władysław IV, który, będąc w Rzymie jako królewicz, znaczną ztamtąd pizywiózł do Polski relikwię z wnętrzności św. Filipa Neryusza. Jan Kazimierz, wraz z małżonką swoją Ludwiką-Maryą, dzień św. Filipa uroczyście w swej kaplicy obchodził. Najwięcej jednak rozsławili u nas imię tego patryar-chy Pijarzy, którzy, po sprowadzeniu się do Polski, otoczyli go szczególniejszym urokiem, ołtarz mu wystawili u siebie i cześć jego publiczną zaprowadzili. Niedługo potem ukazali się i Oratoryauie, których, od imienia założyciela, nazywano Filipinami (ob.), a) Pierwszym fundatorem kongregacyi św. Filipa Neryusza był ks. Stanisław Grudowicz. Żywot jego obszernie jest opisany w książce „Pamiątka jubileuszu dwuchsetletniego zgromadzenia kks. Filipinów na Górze świętej Gostyńskiej R. P. 1868“ (Poznań, nakładem zgromadzenia kks. Filipinów, 1869, 2    t.). Miał ks. Grudowicz

urodzić się z wysokiej szlacheckiej rodziuy litewskiej roku 1611, ale z wielkiej pokory utaił swe nazwisko rodzinne. Pod imieniem Stanisława Grudowicza, był na dworze Zygmunta III i Władysława IV; r. 1644 d. 18 marca o-trzymał w uniwersytecie krakowskiem stopień bacealaurei artium et philosophiae; poczem przeniósł się do Wielkopolski, gdzie jako kapłan sprawował kilka urzędów kościelnych, a mianowicie: był publiczDym profesorem teologii moralnej w poznańskiej akademii Lubrań-skiej i rektorem seminaryum duchownego; równocześnie otrzymał kanonikat w kolegiacie św. Mikołaja w Poznaniu, urząd penitencyarza przy katedrze i proboszcza przy kościele św.

ście kościół, a do starego, małego domu, nowy większy przybudowali. Dnia 25 maja 187ß biskup uroczyście benedykował kościół; osiedliło się przy nim pięciu księży i dwóch braci. Mycielscy upomnieli się o Gostyń i odebrali go; dochód z tej posiadłości oddają Filipinom w Tarnowie. Oprócz kongregacyi kks. Filipinów na Górze św. pod Gostyniem, były w Polsce jeszcze następujące: b) Kongre-gacya poznańska. Założył ją przy kościele św. Małgorzaty w Poznaniu także ks. Stanisław Grudowicz r. 1671. Brak członków,

niemożność ich utrzymania, z powodu utraty kapitałów, wypożyczanych na dobra szlacheckie, sprowadziły rozwiązanie tej kongregacyi r. 1805. c) Kongregacya studziańska, Fundator jej, a właściciel wsi Studziannej w woj. Sandomierskiem, ks. Jan Stanisław ze Zbąszynia Zbąski, zgłosił się r. 1671 do ks. Stanisława Grudowicza, z zamiarem sprowadzenia kks. Filipinów do wsi swej dziedzicznej, na miejsce zwane Górą dziewiczą, na której był umieszczony cudowny obraz N. M. P. W dwa lata potem, r. 1673, wybudował fundator nowy kościół, do którego cudowny obraz uroczyście przeniesiony został. • Pierwszym proboszczem tejże kongregacyi był ks. Piotr Smo-szewski, którego ks. Grudowicz, z drugim członkiem, ks. Stanisławem Sannerem, przysłał był z kongregacyi gostyńskiej. D. 13 kwietnia 1674 odbyło się uroczyste zaprowadzenie kongregacyi na Górę dziewiczą w Studziannej. Od r. 1830 kongregacya ta coraz częściej u-tracała swych członków, którzy wychodzili na parafie. Około tego też czasu zniósł ją zupełnie biskup sandomierski ks. Goldman, a zarząd nad parafią oddał kapłanowi świeckiemu. Następca jego w urzędzie, administrator dye-cezyi, ks. Zwoliński, wskrzesił kongregacyę na nowo, a pierwszym jej proboszczem był ks. Pi-warski, który na członków pozyskał czterech księży z akademii warszawskiej, i z nimi wspólnie, a było później dwunastu kapłanów, założył szkołę przy kongregacyi. Zniesiona została ta fundacya r. 1864, razem z wszyst-kiemi zgromadzeniami zakonnemi w królestwie Polskiem. d) Kongregacya biechow-ska, w w. ks. Poznań., podobnie jak studziańska, była córką świętogórskiej. Założycielem jej był Świętosław Smarzewski, dziedzic Biechowa, który do kościoła tamże, z cudownym obrazem N. M. P., sprowadził z kongregacyi świętogórskiej na przełożonego ks. Tomasza Kaleckiego. Uroczyste poświęcenie nowej fundacyi odbyło się 1 maja 1718. Od samego swego początku nie było w tej kongregacyi, wbrew instytutowi św. Filipa, wspólnego życia, Na członków przyjmowani byli proboszczowie z okolicznych parafii, którzy mieszkali stale przy swoich kościołach, a tylko na większe

Małgorzaty na przedmieściu Śródką zwanem.

Dwukrotny ks. Grudowicza pobyt w Rzymie zapoznał go z kongregacyą św. Filipa Neryu-sza przy kościele na Vallicelli, a przykłady cnót jej fundatora zapaliły go miłością tejże kongregacyi i pragnieniem zaprowadzeniu jej w Polsce. To też od r. 1652 czynił on starania, aby jj| założyć przy kościele św. Małgorzaty na Śródce w Poznaniu, a ówczesny ar-chidyakon i oficyał poznański, ks. Wojciech Do-brzelewski, był nawet przychylny jego przedsięwzięciu. Nie dokonał jednak swego zamiaru dla rozmaitych przeciwności, aż póki nie pośpieszył mu z pomocą Adam Konarzewski, dziedzic Chocieszewic pod Gostyniem, w Wiel-kopolsce. Ks. Grudowicz pozyskał go odrazu dla swego przedsięwzięcia i obaj wspólnie o-brócili myśl swą na słynną, z cudownego obrazu Matki Boskiej, Górę pod Gostyniem, aby na niej założyć kongregacyę kks. Filipinów. W r.

1668 miejsce to zostało nabyte, a tegoż roku 4 października nastąpiło uroczyste wprowadzenie kongregacyi na Górę św. Gostyńską. Konarzewski uposażył znacznie nową fundacyę; r. 1673 rozpoczął budowę nowego kościoła, której jednak nie dokończył, bo umarł 1676* jego małżonka, Zofia z Opalińskich, prowadziła dalej budowę kościoła, który dopiero po jej śmierci, lubo nie całkiem ukończony, został poświęcony r. 1698. Ks. Stanisław Grudowicz przewodził swej fundacyi, jako proboszcz, aż do śmierci (f 19 listopada 1684). Kulturkampf w Prusiech, który wszystkie zgromadzenia zakonne w obrębie państwa pruskiego poznosił, zniszczył tak samo tę fundacyę; prawo bowiem z 31 maja 1875 skazało kongregacyę świętogórską na zagładę. Dnia 25 sierpnia 1876 członkowie przymuszeni zostali do opuszczenia swego zamieszkania, a kościół z zabudowaniami i majątkiem kongregacyi przeszedł pod administracyę władz rządowych.

Po rozwiązaniu O-ów, udali się niektórzy z członków do Krakowa na wspólne z sobą mieszkanie, skąd po dwóch latach, dnia 4 października 1878, przenieśli się do Tarnowa w Galicyi.

Przychylnie przyjęci przez biskupa ks. Józefa święta zjeżdżali do Biechowa. Wskutek tego Aloizego Pukalskiego, wybudowali sobie w mie- dom biechowski, nie mając od założenia fun-

damentu mocnego, upadał coraz głębiej. Podniósł go nieco ks. Józef Sobocki, który w r. 1760 przysłany został z kongregacyi święto-górskiej na proboszcza. Po jego odejściu (1764) wkradła się między członków niezgoda. Gdy karność w domu zupełnie podupadła, przysłał konsystorz poznański r. 1801 komisarza duchownego, żebyj obmyślić sposób ratowania kongregacyi. Ten innego nie widział dla niej ratunku, jak oddanie jej w komendę kongregacyi świętogórskiej. Nie pozwala instytut św. Filipa Neryusza na takie łączenie domów; stało się jednak wedle postanowienia władzy dye-cezalnej, a ks. Szpetkowski Kasper, proboszcz, podjął się zarządu, przybrawszy sobie do pomocy z kapłanów świętogórskich ks. Tomasza Prusiewicza. Trwał ten zarząd od r. 1801 do 1803 i sprowadził kongregacyi świętogórskiej wiele utrapień, ale ratunku nie przyniósł; więc ks. Prusiewicz wrócił do swoich, a gdy w Bie-chowie żadnego nie było z członków dawniejszych, zamknął kongregacyę poznański biskup Ignacy Raczyński, a zarząd nad beneficyum oddał r. 1804 świeckiemu kapłanowi, stan ta • ki trwa do dzisiejszego czasu, e) Kongre-gacya borkowska. Są ślady kongregacyi św. Filipa Neryusza na Zdzieszu pod Borkiem, w Wielkopolsce. Proboszcz tameczny Szczęsny Duraniusz powziął r. 1642 zamiar założenia jej przy swoim kościele, a jego następca ks. Adam Budziecki zebrał 33 kapłanów i złączył ich życia wspólnością według przepisów instytutu św. Filipa Neryusza. Ale O-ryi nie wiodło się. Nowy pasterz kościoła zdzieszowskie-go, ks. Jan Trzemiński, nieprzychylny instytutowi św. Filipa Neryusza, związał duchowieństwo przy swoim kościele ustawą własnego pomysłu, stanowiąc tak zwaną kongregacyę mary ańską, która długiego nie miała trwania. Po śmierci ks. Jana Trzemińskiego, ks. Stanisław Grudowicz r. 1679 usiłował podnieść upadłe dzieło, i w tym zamiarze przyjął prezentę na probostwo w Zdzieszu, mimo to że był równocześnie proboszczem kongregacyi świętogórskiej, co się nie zgadza z przepisami instytutu św. Filipa. D. 29 września 1679 została nowa kongregacya na Zdzieszu zaprowadzona, ale gdy żaden nowy członek nie zgłosił się do niej, ze śmiercią ks. Grudo wieża upadła, j) Jeszcze krócej, niż zdzieszowska, istniała kongregacya kalwaryjska (v. Nowo-jero-zolimska). Założył ją Stet an Wierzbowski, biskup poznański, r. 1681, we wsi swojej G ó-rze, którą na miasto przemienił i Nową Jerozolimą (Neohierosolima, Nova Hierusalem) nazwał (dziś Góra Kalwarya, w archidyec. warszawskiej, części dawnej poznańskiej). Wierzbowski na wzgórzu, zwanem Kalwarya, wystawił kościół św. Krzyża i oddał go Filipinom, wraz z parafią. Ale już w r. 1683 fundator osadził przy kościele św. Krzyża na Kal-waryi księży kommunistów; a w roku 1791 kościół, wskutek niedozoru i braku potrzebnej reparacyi, do tego stopnia spustoszał, że nabożeństwa musiano w nim zaniechać, gdyż roz-pękane mury zawaleniem groziły. Dziś na jego miejscu znajduje się cmentarz. 3) Od dawna wygasły zgromadź, ks. Filipinów w Niemczech. We Włoszech, aczkolwiek prawa świeckie skazały je na zagładę, członkowie ich trzymają się jednak w kupce przy swych kościołach, pod tytułem ich stróżów, z ramienia władzy ustanawianych. We Francy i do upadku O-ów w drugiej połowie XVIII w. przyczyniło się przyjmowanie indywiduów niegodnych, spory jansenistów w łonie samej kongregacyi, znaczna liczba „spółbraci“ świeckich, których było więcej niż księży. Ci „spółbracia“, zarażeni ideami rewolucyjnemi, domagali się prawa zasiadania w generalnych zebraniach kongregacyi, głosowania w wyborze przełożonych, udziału w zarządzie i t. p., i dokazali, mimo oporu inaczej myślących kapłanów, że w roku 1790 wybrany został komitet, mający, w porozumieniu ze „zgromadzeniem narodowem“, zmodyfikować ustawę oratoryańską. Komitet ów składał się z 10 „spółbraci“ a 5 księży. Po śmierci generała zakonu, o. Moiseta, nie dozwolono wybrać nowego przełożonego, i kongregacya upaść musiała. W XlX-ym wieku odżyła; w ostatnich czasach niektórzy z kapłanów świeckich we Francyi zawięzali stowarzyszenie na podstawie instytutu św. Filipa Neryusza; powstało też kilka oratoryów w Anglii, a najwięcej wstępują do nich na członków nawróceni do Kościoła z anglikanizmu; pomiędzy nimi świecą osobliwie imiona kks. Newmana, Fabera i inn. Bibliografia o O -ach francuzkich jest obfita; ob. Encyklopedya Kościelna.

Oratoryum, miejsce specyalnie dla modłów przeznaczone, bądź w pobliżu kościoła (w takim razie zaopatrzone w ołtarz lub krzyż), bądź też umieszczone w samym kościele, gdzie wówczas tworzy oddzielną kaplicę albo zwykłą framugę lub pokój obok wielkiego ołtarza, zaopatrzone w stołki do siedzenia, klęczniki i conaj-wyżej w Obraz Chrystysa i niektórych innych świętych. O-a fundują zwykle osoby zamożne i urządzają do nich specyalnie galerye, które prowadzą od domów, zamków, pałaców, aby w ciszy, na ustroniu mogły one uczestniczyć w modłach. Najstarożytniejsze klasztory zawdzięczają pochodzenie swe O-om. Oratorya a właściwie niewielkie kaplice, niekiedy w liczbie trzech, istniały po wszystkich ważniejszych warowniach średniowiecznych. Tak na szczycie wieżycy na zamku Gis or s zachowały się dotychczas szczątki małej kaplicy, raczej oratoryum, gdzie odprawiał modły Tomasz Bec-k e t (ob.), słynny kanclerz Anglii, podczas pobytu na tym zamku. Z innych O-yów zasługuje na wzmiankę O. w kościele św. Gerwazego w Paryżu, ukryte śród kaplic z prawej

strony, gdzie p. de Maintenon, kiedy jeszcze była wychowawczynią dzieci pani de Mont-espan, słuchała mszy i obserwowała księdza przez specyalnie w tym celu urządzoną jakby strzelnicę w murze. I u nas w Polsce po wielu kościołach i zamkach pańskich istniały O-ya i zachowały się nawet dotychczas. Do O. przy katedrze św. Jana w Warszawie prowadził nawet ukryty w grubym murze korytarz z Zamku królewskiego.

Oratoryum (włos. oratorio), jest nazwą formy kompozycyi muzycznej, na poły dramatycznej, na poły liryczno-opisowej. O. wzięło pfoczątek we Włoszech w XVI wieku. Według podania Filip de Neri (później kanonizowany) miał około r. 1550 założyć w Rzymie stowarzyszenie śpiewackie, w celu wykonywana w kościołach pewnego rodzaju dramatów muzycznych, na chóry czterogłosowe, przeplatane śpiewami solowemi, a jego przyjaciel, JanAni-muccia (ob. T. III, 274), kapelmistrz muzyki papieskiej, zasiał pierwsze nasiona tej formy muzycznej, zwanej odtąd Oratoryum. Pierwsze tego rodzaju dzieło Jana Animuccia wyszło w Rzymie 1565 r. Pierwotna jego forma była nader prosta. Skromne śpiewy, z podłożonym pod nie tekstem biblijnym, utrzymane w stylu dramatyczno-deldamatorskim (stilo rappresen-tativo), urozmaicone pieśniami lirycznemi (Laudi spirituali), podtrzymane ubożuchnym akompeniamentem skrzypiec, lutni, fletów, vio-li i t. p. —oto wszystko, co wypełniało formę oratoryów ówczesnych. Zazwyczaj takie Ilap-presentazioni per U oratorio odbywały się na scenie, z azione sacra, to jest z akcyą osób działających w dramacie. Gdy z czasem, z powodu owej akcyi, wkradać się zaczęły różne nadużycia do przedstawień oratoryjnych, Ca-rissimi (ob. T. XI, 72) zniósł akcyę, natomiast wprowadził po raz pierwszy do oratoryum rolę „opowiadacza“ (historiens), którego jednak później wyrzucono, a jego obowiązki powierzono chórowi. Za sprawą Handla i Bacha, chór nabrał znaczenia najważniejszego wśród czynników oratoryum; odtąd on obrazuje przebieg dramatu, uosabia pojęcia abstrakcyjne (czasu, nastroju, smutku, radości i t. d.), zastępuje więc akcyę i nastrój sytuacyi. Największe arcydzieła w tym rodzaju stworzyli: Bach i Händel.

Orawa, niem. Arva-Fluss, węg. Ar va, rzeka, prawy dopływ Wagu, powstaje z połączenia Białej i Czarnej Orawy, pod Uściem (słów.

Lstje, węg. Usztya), w kom. Orawskim, na Węgrzech, a) Białą Orawę, niem. Wei-sse Arva, węg. Fehér Arva, tworzą dwa znaczne górskie potoki, Jurykówka i Hajszowa, na wsch. obszarze gminy Erdötki, w pow. na-miestowskim kom Orawskiego, wypływające z działów górskich Magóry turczańskiej, tworzącej jedną z dzielnic górskich pasma, zwanego ogólnie Magórą turczańsko-orawską. Tak utworzona Biała Orawa podąża w kierunku

E. Chw.

A. Pol.

wschodnim krętą górską doliną, nader uroczą, przez obszary osad Klinu Zakamiennego, Łom-ny, Krusetnicy, Brezy, Łokczy, Jasienicy, Na-miestowa, Słanicy i Żabieńca. Od Brezy począwszy dolina B. O. rozszerza się coraz bardziej, opływając północno-zach. stoki Magóry orawskiej. Przyjmuje liczne górskie dopływy, z których ważniejsze od półn. (z lew. brzegu) są: Klinianka, Mutnianka, Weselówka i Półho-ranka, a od płd. (z pr. brz.): Łomna i Hrustyn-ka. Długość biegu od połączenia się obu źródlanych ramion po Uście wynosi 30 km. Spad wód nagły, rwący, łożysko kamieniste; połączenie źródlanych strug 740 m., pod wsią Łok-czą 620 m., pod Namiestowem 596 m. uście 470 m. n. p. m.—ft) Czarna Orawa, niem. Schwarze Arva, węg. Fekete Arva, bierze początek we wsi Bukowinie, w pow. trzciańskim (słów. Trstena) kom. Orawskiego, powyżej kościoła, na granicy Orawy i pow. Nowotarskiego (Galicya), u płd.-zach. podnoża góry Żeleźnicy (913 m. nad p. m.); płynie zrazu na północ jako wązki potok przez Bukowinę i Harkabuz, gdzie zwraca się płn.-zach. i zach., a minąwszy wieś Sarnią od Podwilka podąża na południe podgórskim wąwozem przez osady Orawską i Jabłonkę. Odtąd doliną o-twartą płynie w kierunku płd.-zach. przez Ham-ry, Osadę] i Żabieniec, a pod Uściem łączy się z Białą Orawą, tworząc potężną rzekę Orawę. Długość Czar. O-y wynosi 48 km. Źródła leżą 870 m. nad p. m.; wysokość zwierciadła wody pod Sarnią 679 m., powyżej Jabłonki 618

m., przy uściu Lipnicy 598 m., pod Hamrami 583 m., a pod Uściem 570. Między Jabłonką a Osadą bieg Cz. O,. jest powolny i leniwy, rzeka płynie tu rozległemi „borami“ czyli torfowiskami orawskiemu Przyjmuje z prawego brzegu dopływy: Zubrzycę, Lipnice (dwie) i Krywań, z lewego brzegu: Bukowinkę, Piekielnik, Chiżny i Jeleśną Wodę. — Od połączenia się obu ramion rzecznych, tj. od Uścia, podąża O. górską doliną ku połd.-zach. pod Twardoszyn, Niżną, Podbiel, Krzywą, Dłuhą, Dubowę, gdzie zwraca się ku zacli. popod Orawskie Zamki, poniżej których krętem łożyskiem podąża na płd. popod Międzybrodzie, a odtąd w kierunku płd.-zach. płynie przez Mokradź, Zaskale, Ku-bin Dolny, Bystrzycę wielką i małą, Zabrzeż i Parnicę, a powyżej Kralowian uchodzi do Wagu. Od Uścia po Kralowiany długość Orawy wynosi 56 km. Z prawego brzegu przyjmuje rzeka dopływy liczne górskie, krótkie, o nagłym spadzie; z większych na wspomnienie zasługuje Zazrywa, z lew. brz. Orawica, Studzony, Chle-bnica i Stary Potok czyli Uubinka. Długość wszystkich dopływów Orawy jest zmienna, od 7 do 30 km. licząca. Przeważna ich część ma spad nagły, wzbierają szybko, zalewając nadbrzeżne okolice i tocząc rumowisko skalne 0’5 — 1 metra sześć objętości. Rzeka O. roz- ' graniczą działy górskie: t. zw. Orąwsko-Lip-

mienny (Aspro Streber).

towskie Hale od Małej Fatry, składającej się z Magóry Orawskiej i właściwej Fatry Małej, albo w szerszeni znaczeniu od Magóry turczań-sko-orawski ej. Dolina połączonej O-y ulega zaraz z początku nagłemu ścieśnieniu czyli zwężeniu. Chociaż długość O. na linii Uście-Kralo-wiany nie jest znaczna, bo w prostej linii wynosi zaledwie 40 km. (w całym rozwoju 56 km.), to przecież w rozwoju tej doliny występują trzy odmienne a znamienne dzielnice. W pierwszej części od Uścia po Międzybrodzie, dolina O-y, zamknięta z obu stron wyniosłemi górami, ulega miejscami o tyle rozszerzeniu, że uprawa gleby jest w niej możebną, wskutek czego brzegi jej zajęły tutaj liczne i obszerne o-sady. Ta część doliny O-ej należy pod względem krajobrazowym do piękniejszych miejscowości karpackich, bo chociaż połogie i łagodnie pogięte boki doliny nie wznoszą się do znacznej wysokości, to liczne skały wapienne, sterczące z nich już oddzielnie, pojedynkiem, już grupami i spadające w wielu miejscach stromo ku rzece, nadają całej okolicy niezwykły urok. Jest to prawdziwy krajobraz skalny, którego szczególnie znamię polega na połączeniu łagodnej powierzchni miękkich piaskowców z szerokiemi, dziwacznie poszarpa-nemi bryłami niespożytych wapieni. Na wspomnienie zasługują okolice Twardoszyna, Podbielą, Dubowej i Międzybrodzia, a za najpiękniejszą część doliny uważać należy otoczenie miasteczka i zamku PodzamczaOrawskiego lub Orawskich Z a’m k ó w. Koło Międzybrodzia (514 metr. nad poziom morza) dolina Orawy ulega widocznemu rozszerzeniu; góry zamykające ją z jednej i drugiej strony obniżają się znacznie i przybierają postać płaskich, po-łogieh wyniosłości; miejscami atoli sterczą, już to pojedynczo, już też grupami malownicze skały wapienne mniejszych rozmiarów, ale nadające okolicy wiele uroku. Ziemia z rozkładu tych skał pochodząca pokryła tutaj wszędzie stoki gór i użyźniła ich glebę, wskutek czego okolica ta należy do najurodzajniejszych i najprzyjemniejszych. Ludne i zamożne wioski ciągną się bez przerwy po obu brzegach O-y [i wznoszą się nawet do znacznej wysokości na okoliczne wyżyny, szczególniej po prawym, fpółnocnym brzegu rzeki. Ale koło Parnicy (452 m. nad p. m.) znowu się zwęża dolina bardzo gwałtownie, a rzeka wpada tutaj w wąwóz, zamknięty po prawej stronie stokami Małej Fatry, po lewej zaś działu Szypu. Wysokie, strome góry, pokryte ciemnemi, gę-stemi lasami, zamykają ten wyłom O. z obu j stron, tworząc obraz dziki, ale dziwnie malowniczy, zmieniający swą postać na każdym zakręcie rzeki. Na całej tej przestrzeni od Parnicy po Kralowiany, powyżej których u-chodzi O. do Wagu, niema ani jednej wioski, bo wyłom ten jest tak wązki, że z wielkim

trudem udało się na prawym brzegu poprowadzić bity gościniec. Strome ściany tego wyłomu, spadające w wielu miejscach pionowo ku rzece, składają się ze skał granitowych, gdyż część granitów Małej Fatry, odcięta Orawą, znalazła się tu po lewym brzegu tej rzeki, gdzie zapada pod wapienne formacye Oraw-sko-Liptowskich Hal. Dla fizycznych dziejów tej części Karpat ma niepospolite znaczenie ten fakt, że wyłom Orawy przedstawia tutaj naturalną szczelinę, powstałą przez pęknięcie gleby, połączone z obsunięciem się granitów, po lewej stronie rzeki położonych.—Wysokość zwierciadła wody rz. O.: pod Uściem 570, pod Podbieleni 548, Międzybrodziem 514, pod Par-nicą 452, a uście do Wagu 405 m. nad p. m. W wodach obu Oraw, jako też w Orawie połączonej i wszystkich dopływów znajdują się następujące ryby: pstrąg (Trutta fario), z wyjątkiem Czarnej Orawy i Jeleśnej, lipień (Thi/mal-lus vexillifer), brzana (Barlus fluvialitis), gło-wacica (Salmo Hucho), okuń (Perea fluviatilis), lin (Tinea vulgaris), czerwionka czyli wzdręga (Scardinius erythrophthalmus), kleń (Squalius cephalus), ukleja (Alburnus lucidus), karp ( Cy-prinus carpio), strzebla (Phoxinus rivularis), koza (Gobitis taenia), głowacz białogłowy (Cot-tus gobio), siekierka (Rhodeus amarus); do rzadszych należy szczupak (Esox lucius), najczęściej w łachach po wylewie Czarnej Orawy i Jeleśnej, miętus (Lota vulgaris), czeczu-ga (Aecipenser Ruthcnus) i czop mało pro-

Br. G.

Orawa, komitat, tuż nad granicą galicyjską, w dorzeczu Dunaju i rz. Orawy (ob.) i Wagu (ob.), na Węgrzech. — a) Granice. O, graniczy od płn.-zach., płn. i wsch. z Galicyą, mianowicie z pow. Żywieckim, Myślenickim i Nowotarskim, od płd. z Liptowskim, od płd.-zach. z Turczańskim, a od zach. z Trenczyńskim komitatem. Zachodni narożnik, na granicy O-y, Galicyi i kom. Trenczyńskiego, tworzy grzbiet Bednarów 1 069 w Beskidach zachodnich; półn. granicznik między O-ą a Galicyą tworzą Mą-dralowa (1170 m.) i Police (1364), w dziale babiogórskim; półn.-wschodnim narożnikiem między O-ą a Galicyą jest Żeleźnica (913 m,), południowo - wschodni narożnik między O-ą, Galicyą i Liptowem tworzy szczyt tatrzański Wołowiec (2 065 m.), południowo-zachodnim zaś narożnikiem na granicy O-y, Liptowa i kom. Turczańskiego jest Kopa Fatrzańska (1181 m.). O-a leży między 36°45' a 37° 31/18' wsch. dług. g. od F., tudzież między 49° 7' 12' a 49n37'40" płn. szer. g. Długość przekątnej łączącej punkty narożne południowo-zachodni (Kopę Fatrzańską) z półn.-wschodnim (Żeleźni-cą) wynosi 62.3 km.; długość przekątnej, łączącej narożnik płn.-zachodni (Bednarów) z płd.-wsch, (Wołowiec) — 50 km. — - b) Obszar. W tych granicach według mapy kom. Orawskiego Arva-Megye, wydanej w. c. k. wojskowym zakładzie geograficznym w Wiedniu w r. 1871, obszar O-y wynosi 34.89 mil. kw. czyli 1920.40 km. kw. „Orts-Lexikon der Länder der ungarischen Krone“ (Budapeszt

1882) podaje obszar O-y na 2 077.42 km. kw.—

c) Zaludnienie. Według wspomnianej mapy w r. 1871 było 82 364 m-ców. W r. 1880 ludność wynosiła 81 643 m-ców, a 1900 r. 85 009 m-ców. Z tego na pow. Dolnokubiński przypada 15 757 m-ców, pow. Namiestowski 29 337, pow. Trzciański 26 050, a pow. Podza-mecki 13 865 m-ców. W r. 1900 było wszystkich domów 17 510, z tego na pow. Podzame-ski przypada 2 884, pow. Dolnokubiński 3 116, Trzciański 5 712, a na Namiestowski 5 798. — Wszystkich osad jest 97; z tego na pow. Dolnokubiński przypada 30, Namiestowski 26, Trzciański 22, Podzamecki 19. W 79 osadach przebywa ludność czysto słowacka, w 5-iu ludność słowacka i niemiecka (Jabłonka, Medwe-dzie, Podwilk, Słanicai Zakamienny Klin), w 4-ch słowacka i madyarska (Czymhowa, Leszczyny, Podzamek orawski i Zazrywa), a w 9-u osadach ludność słowacka, niemiecka i madyarska (By-strzec Wielki, Istebne, Kralowiany, Kubin dolny, Lasek, Namiestów, Trzciana, Twardoszyn i Wielka wieś). — d) Stosunki kościelne. Co do kościoła rzymsko-katolickiego należy O. do dyecezyi spiskiej, której siedzibą główną jest Spiska Kapituła i dzieli się na 4 dystrykty kościelne: dolno-kubiński, namiestowski, podzamecki i trzciański. Parafij rz.-kat. jest na O-ie 40. Są one następujące: a) w dystr. dol-nokubańskim: Beziny (zał. 1787 r), Dubowa wałaska (zał. r. 1815), Kubin dolny (przed r. 1672), Małacina (r. 1798), Puców (r. 1787), Wielka wieś (przed r. 1689), Zazrywa (r. 1748); b) w dystr. namiestowskim: Grdółka (r. 1787), Hruścin(r. 1778), Zakamienny Klin (1748). Kru-setnica (r. 1787), Łokcza (r ,1665), Mutne (r. 17871, Namiestów (1612), Nowoty (1787), Rabcza (r. 1771), Rabczyca (przed r. 1771), Wesele (1764), Żubrohława (r. 1770); ć) w dystr. podzameckim, Białypotok (r. 1787), Chlebnica(r. 1787), Dubowa siedlacka(r. 1674), Habówka (r. 1787), Krywa (r. 1865), Niżna (r. 1692), Podzamek (r. 1650), Twardoszyn (r. 1628); d) w dystr. trzciańskim: Bobrów (1788), Bukowina 1803), Chyżne (1787), Czymhowa (r. 1786),Hładówka (1787), Jabłonka (1787), Lipnica dolna (r. 1727), Orawka(r. 1658), Piekielnik (r. 1787), Podwilk (r. 1618), Trzciana (r. zał. niewiad., w XVII w.), Uście (r. 1787), Zubrzyca górna (r. 1787). Do tych parafij należy 96 gmin orawskich; jedynie Kralowiany należą do parafii w Hanko wianach w dystr. dolno-liptow-skim tejże dyecezyi spiskiej. Wszelako 12 gmin ma kościoły rz.-kat. filialne, mianowicie Babin, Klin, Kniaża, Kubin górny, Lasek, Lehota górna, Podbiel, Prybisz, Stanica, Zabrzeże, Żaszków i Zubrzyca dolna; kaplice zaś filialne są w Lipnicy górnej, Waniówce, Łomnie, Wa-wreczce i Dłuhej. Według schematyzmu dyece-zyi spiskiej z r. 1878 było w O-ie rz.-kat. 71 757, prawosł. 7 957, protest. 7 702, żyd. 3 077, razem 90 493. Kościoły paraf, protestanckie (konfesyi augsburskiej) mają: Jasieno-wa (zał. r. 1837), Istebne (zał. r. 1686), Kubin dolny (zał. r. 1784), Leszczyny (zał. r. 1681), Wielkawies (zał. r. 1785), Żaszków (zał. r. 1792). Synagog jest 6, a to: w Trzcianie, Na-miestowie, Słanicy, Wielkiej wsi i Kubinie dolnym (dwie), e) P o dzi ał administracyjny. O. dzieli się na 4 powiaty: 1) Dolnokubiński z m. pow. Kubinem dolnym, 2) Namiestowski z m. pow. Nainiestowem, 3) Trzciański z m. pow. Trzcianą, 4) Podzamecki, dawniej Twar-doszyński, z m. pow. Twardoszynem. Stolicą O-y jest miasto Kubin dolny, siedziba wszystkich władz komitatowych. — f) Oświata i charakterystyka ludności. Łatwemu przystępowi do ziem polskich i ciągłym stosunkom z ludnością polską przypisać należy wielkie podobieństwo Słowaków orawskich do Polaków beskidzkich i tatrzańskich. Język ich jest również podobny do polskiego, i to tak wielce, iż dla nie-Słowianina różnice są prawie niedostrzegalne. Typy różnią się także bardzo mało. Też same twarze piękne, o szcze-rem, poczciwem i łagodnem wejrzeniu, takież same gibkie, a dorodne postaci widzi podróżny na O-e, jak na Podhalu nowotarskiem. Zwyczaje, usposobienie, ubiór wreszcie tego samego kroju, wszystko to czyni podobną lud ność orawskich Słowaków do pogranicznej ludności polskiej. Słowacy orawscy są bardzo wesołego usposobienia; pomimo biedy, jaka tu panuje, rzadko widzieć można zachmurzone oblicza. Gościnni, chętnie do domu przechodnia przyjmują i dzielą się % nim od serca tern, co chata posiada: mlekiem, serem, owsianym lub jęczmiennym plackiem, poziomkami, czernicami, a jeśli jest grosz w kalecie, posyłają do karczmy po borowiczkę (wódkę). Są pracowici, pilni i wytrwali w robocie. Na lato wychodzą daleko z kosami na żniwo, z jednej strony na puszty nadcisańskie, z drugiej na równiny Mazowsza. Wielu też z nich wędruje po świecie jako miszkarze, olejarze, szklarze (błoniarze). JDo większych miast przynoszą kwiczoły, płótna podczas zimy, przez kobiety wyrabiane, sita, koszyki, konwie, balie i inne bednarskie naczynia. O-ą spławiają drzewo i inne produkty gór swoich do Wagu i Dunaju, dopływając nierzadko aż do Czarnego morza. Ziemia jest wogóle nieurodzajna. Oprócz owsa, jęczmienia, ziemniaków (grule), kapusty, lnu rzadko co innego tu się rodzi. Czasami tego, co ziemia urodzi, zebrać nie można, bo mrozy wcześnie zapadają, a śnieg przykrywa niezżęte jeszcze zboże. Głód też, i to nieraz bardzo dotkliwy, zaziera do chaty górala orawskiego. Zdarzało się, że gdy nie było dzieci czem wyżywić, matki, chroniąc je od głodowej śmierci, wynosiły swe dzieci w dalekie strony aż do Pesztu i tam je z żalem serca oddawały na wyżywienie i wychowanie dobrym ludziom. Dzieci te wśród obcych wyrosłe zamieniały się potem na Mady arów. ■■ Niedostatek ubóstwo nie popycha Orawiaków nigdy na złą dx’ogę. Złodziei, rozbójników jest tumniej niż gdzieindziej. Uczciwość, szlachetność słowackiego ludu ujmuje dla niego serca. Oświata słabe zapuściła korzenie na O-e. Podhalanie tatrzańscy są więcej wykształceni i posiadają więcej narodowej świadomości niż Orawianie. Są też bystrzejsi, zdolniejsi i mają więcej ducha przedsiębiorczego niż tutejsi Słowacy. Szkół ludowych jest mało (20), jedno gimnazyum w Trzcianie, licznie niegdyś nawiedzane przez młodzież polską z okolic podtatrzańskich, co u-legło jednak zmianie od czasu, kiedy zaprowadzono język wykładowy węgierski. W Trzcianie wychodzi tygodnik religijno-obyczajowy p. t. „Kralowna Św. Rużanca“. Orawianie, przywiązani do rodzinnych zwyczajów, zachowali w pieśniach, uroczystościach, obrzędach, w sposobie mówienia starożytne cechy swoich przodków. Madyaryzm pływa po wierzchu, nie wniknął bynajmniej w głębie ludowe i nie przeistoczył ducha słowiańskiego górali oraw -skich. — g) Stosunki hydrograficzne. Orawa należy do zlewiska morza Czarnego, a to przez Dunaj, do którego wpada Wag przepływający południowo-zachodni kąt O-y, przyjmując pod Kralowianami z pr. brz. rzekę O-ę. powstającą pod Uściem z połączenia Białej i Czarnej O-y. Wszystkie zatem wody z całego obszaru O-y zabierają Biała i Czarna O., tudzież połączona O. Dokładny opis ob. O., rzeka, h) Stosunki o ro gr afi c z n e.? Płn-zach. i półnc. granicę tworzy grzbiet Karpat, przed ewszystkiem Beskidów zachodnich od wierchu Bednarowa 1069 m. aż po Żeleźnicę 913 m. W tych Beskidach pogranicznych odróżniamy trzy ważniejsze działy: orawsko-ży-wiecki, pasmo Pilska i p. Babiej góry. Pierwszy dział poczyna się szczytem Bednaro wem 1069 m. i ciągnie się po przełęcz nowo-tniańską 845 m., którędy wiedzie gościniec ujsolsko-nowotniański. Tu wznoszą się szczyty: Bednarów Beskid 1061, Równy Beskid 953, Oszust czyli Glinka 1152, Mały Smreków 1033 i Magórka 996 m. Dział środkowy, zawarty między dolinami Soły. od Żywca począwszy, w górę aż po Rajczę, następnie dolinami Cichej, Glinki i Nowotnianki od str. zachodniej, a dolinami Krzyżówki, dopływu Koszarawy (ob.), Glinnej i Półhoranki od str. wschodniej, między dolinami Białej O-y od płd. zaś Koszarawy od płn., a bieżący swym grzbietem głównym w kierunku płn.-wsch. od drogi ujsolsko-nowo-tniańskiej po gościniec jeleśniańsko-półhorań-ski, tj. od przełęczy nowotniańskiej 845 m. po przełęcz „Na glinie“ 809 m., na przestrzeni 19 km., nazywany pasmem Pilska. Wniem na granicy Galicyi i O-y wystrzelił nad górną granicę lasów, a więc w krainę hal, szczyt Pilsko 1557 m. Między nim a przełęczą no-wotniańską (845 m.) mamy szczyty: Hrubą Buczynę 1103, Wilczygroń 961, Magórkę 1144 i Szczawinę 1356 m. Na płd. spada ten dział stromo ku Białej O-ie trzema równoległemi grzbietami poprzecznemi, oddzielonemi między sobą Weselówką i Mutnianką, potokami wpada-jącerni do Białej O-y. Między Mutnianką a Weselówką są też szczyty: Mińczoł 1271, Błahułów 918, Poperaczkę 1 037, Wrota 1051

m., między Weselówką a Półhorauką: Waha • nów 922, Redykauów 926, Grapę 797, Ślep-czankę 925, a w okolicy Pilska: Magórkę 1 086, Dudowę 1 187 i nad wsią Półhorą: Hradek 886 m. n. p. m. Trzecim działem tych Beskidów granicznych jest pasmo Babiej góry.Między przełęczą „Na glinie“ czyli zagłębieniem Jeleśnia-Półhora (809 m.) od zach. aż po źró-dliska Czarnej O-y pod Żeleźnicą (91 3 m.) i Skawy, a więc między Sołą i zagłębieniem Jeleśnia-Półhora od zach., Czarną Orawą aż po Podwilk od płd. i płd.-wsch., Skawą od źródeł po Suchą od wsch. i płn.-wsch., następnie Stryszawką, dopływem Skawy, i Łękawką, dopływem Soły, od płn.—legła grupa Babiejgóry. Grupa ta składa się z trzech grzbietów górskich, z których połuduiowy jest najwyższy, oddzielony od dwóch północnych dolinami Skawicy i górnej Koszarawy. Kierunek ich, zrazu zachodnio-wschodni, skręca na wschodzie ku płn.-wsch. Długość pasma południowego wynosi 19 km., szerokość zaś z odnogami po-łudniowemi i dwo na pasmami północnemi czyni około 30 km. Pasmo południowe, graniczne, składa się z dwóch działów: zachodniego, wyższego i wschodniego, niższego, przedzielonych wysokim łęgiem (986 m.)„ W pierwszym wystrzeliły szczyty Mądralowa 1 170 m. i Babia-góra 1 725 m., w drugim zaś króluje Polica 1 367 m. — Babiagóra, owa królowa Beskidów zachodnich, jest najważniejszym punktem w tern zachodnim skrzydle gór Pasma Karpackiego. Wierzch jej, zwany Djablakiem, rozłożysty, tworzy podłużny grzbiet, prawie 2 km. długi, jest przepaścisty od półn , opada z ekka ku płd. ku O-ie, skąd też zawsze łatwe na nią wyjście. Stopy i zbocza jej okrywają grube lasy szpilkowe, miejscami buczyną przetkane, sięgają 1 420 m. wysokości. 1Uwyżej górnej granicy lasów miłe robi wrażenie na turyście kosodrzewina i jałowiec karłowaty, przypomina jące wraz z innemi roślinami krainę alpejską. Na szczycie występuje głaz, piaskowiec fukoi-dowy, zaścielający płytami sam szczyt, ułożone-mi tu i owdzie, jakby stoły jakie. U południowych stóp B. Góry od strony O-y rozłożyła się wzgórzysta i pagórkowata wyżyna Czarnej O-y. Od Policy począwszy, granica zwraca się aż po Żeleźnicę na płd.-wsch.; działy górskie znacznie opadają, dosiągnąwszy w siodle, Beskidem

rę (1 230 m.), Furkaszkę (1 490 m.), Bobrowiec czyli Hruby (1 664 m.), Kończyste (1651 m.) i wreszcie na Wołowiec (2 065 m.). Od Wołowca poczyna się południowa granica O-y, oddzielająca ją od Liptowa, od Wołowca zwraca się ona ku zachodowi i biegnie grzbietem Tatr czyli hal Orawsko-Liptowskich, tworzących zachodnią dzielnicę Tatr w najobszerniej-szem znaczeniu, przez szczyty Rohacze (2 072 m.), Baników (2178 m.), Salatyński wierch (2 050 m.), Palenicę (1 574 m.), Siwy wierch (1806 m.) a w Białej-Skale (1 283 m.) opuszcza główny grzbiet tych hal, okrążywszy ich dalszy dział wielkim łukiem, wydanym ku płn. przez północne ich wierzchowiny, przypierające do tychże hal, z wierchami Kopiec (1 253 m.), Klin (1 076 m.), Przysłop (897 m.) i znowu wdziera się na ich grzbiet, na szczyt Łomną J (1 278 m.), i minąwszy szczyty Heliasz (1189 m.), Ostroń (1 405 m.), Holicę (1 089 m.) wydostaje się na grupę Chocza Wielkiego (1 613 m.). Hale czyli Tatry Orawsko-Liptowskie s ę-gają od przecznicy górskiej bobrowiecko-żube-reckiej aż do połączenia się O-y z Wagiem pod Kralowcami. Większe doliny poprzeczne, przytykające górnemi końcami swemi tak od północy (Orawy), jak od południa (Liptowa), więc w przeciwnych sobie kierunkach, do głównego grzbietu tych hal, który w tych miejscach najbardziej się obniża, tworzą przecznice, przez które prowadzą drogi i ścieżki, z jednej strony grzbietu na drugą. Takich przecznic jest w tych halach cztery, mianowicie: pierwszą prowadzi droga z Rozenbergu (Ru-żombreh, Rożeń) na Liptowie do Kubina dolnego na O-e, drugą w tym samym kierunku — z Łuczek do Osadki, trzecią--z Sielnicy do Żu-berca, a czwartą przechodzi się ścieżką z Bo-browca także do Żuberca Między przecznicą rozenbersko-kubińską a przecznicą Łuczki-O-sadka wzniosła się rzeczona grupa Choczów, tj. Chocz Wielki i Mały.—Miasta orawskie Kralo-wiany i Kubin Dolny i miasto liptowskie Ro-zenberg (słów. R o ź e ń) tworzą wierzchołki trójkąta, którego bokiem południowym jest dolina Wagu, pin.-zachodnim dolina O-y, a wschodnim przecznica rozenbersko-kubińską. W tym-to trójkącie wznosi się górzyste gniazdo Hrdo-szyna i Szypu, łączące zachodnią dzielnicę Tatr, tj. hale Orawsko-Liptowskie, z Magórą poza O-ą i Fatrą niźniotatrzańską poza Wagiem. Na grzbiet tego gniazda górskiego przypada zachodnia część południowej granicy O-y, a to od szczytu Chocza po szczyt Szypu. Główny grzbiet tej dzielnicy ciągnie się równolegle do Wagu i legł w obrębie Liptowa, spadając nader stromo kutej rzece. Rdzeń tego gniazda jest grani to wy. Idąc od osady Stańko wian ku gniazdu Szypu, mija się naprzód podmokłe łąki, których calcem jest tuf, osadzony z wody znajdujących się tutaj szczaw. Wznoszący się za temi mokrzadłami stromy stok składa się

zwanem, wysokości 703 m. nad p m., którędy wiedzie gościniec rabczańsko-trzciański (słów. Trstena) z Galicyi do O-y, przez Spytkowice, Podwilk, Orawkę i Jabłonkę. Tuż na wschód za tem siodłem mamy Łysą Górę 750 m., wreszcie nad wsią orawską, Bukowiną, dział górski Żeleźnicy (913 m ), który na O-e, oblany od wsch., płn. i zach. Czarną O-ą, a od południa Piekielnikiem, dosięga w wierchu Kamienicy wysokości 934 m. npm. Od Piekielnika aż po Suchą-horę, tj. od gościńca Czarny Dunajec— Piekielnik (651 m), aż po drogę Chochołów-Suchahora-Hładówka, granica wschodnia O-y jest otwarta. Obszerne bory torfowe orawskie łączą się na tej przestrzeni z borami nowotarskiego Podhala; są to pozostałości olbrzymich niegdyś borów sosnowych. Trudne do przebycia w czasie słotnym, w suche lata (r. 1904) z okolicznych wzgórzy ciekawy przedstawiają widok, gdy od ogni pozapalanych przez pasterzy i górali, kopiących torf na całej tej przestrzeni tych borów, liczne wznoszą się słupy i kłęby dymów. Rosnąca na tych przestrzeniach kosodrzewina(Pinus Mughus Skop. w odmianie TJliginosa Ne um.) zapowiada zwiedzającemu je, że to kraina podalpejska. Na Orawie największy bór, 1—2 metrów głęboki, rozpostarł się między Piekielnikiem, Jabłonką, Chyżuem, Hładówką i Suchąhorą, na wysokości średniej 680 m.; pomniejszy jest nad Uściem (węg. Usztya) i Słanicą (węg. Szła niez a), w pobliżą połączenia się obu O-aw (około 580 m. npm.). Rogi danieli (Cervus Dama), Łosiów (C. Alces) i zaginionego olbrzymiego gatunku jeleni (C. megaceros), które się w borach orawskich znajdują, świadczą o zaginionej faunie tych stron, a nazwy miejscowe Bobrów (na Orawie), Bobrowiec wielki i mały, Bobrownik (na Liptowie), Żubrohława (Na O-e) pozwalają domyślać się, że bobrów i żubrów tutaj kiedyś nie brakło. — Wspomniana góra Żeleźnica (913 m.) zasługuje na uwagę jeszcze pod innym względem. Tworzy ona narożnik między Podhalem nowotarskiem a orawskiem (Orawą), z zachwycającym widokiem na obie doliny i całe pasmo Tatr aż po Chocz. Na Żeleźnicę wybiega główny dział wód, który biegł do tego punktu wzdłuż głównego grzbietu Beskidów zachodnich, a doszedłszy na Żeleźnicę, spuszcza się z niej w dół, tj. ku południu, przebiera się wierzchowiną orawsko-nowotarską ku Tatrom i wdarłszy się po poprzecznym ich dziale na Wołowiec (2 065 m.), granicznik między Nowotarszczyzną, Orawą i Liptowem, zwraca się ku wschodowi, trzymając się granic głównego grzbietu Tatr aż po szczyt Mięguszowiecki. Ten wodny dział przypada właśnie na polityczną granicę wschodnią, powyżej wspomnianą, między Orawą a Nowotarszczyzną.

Od Suchej-hory granica ta wraz z działem wodnym wdziera się na poprzeczny grzbiet Tatr przez wierchy Krowiarki (905 m ), Magó-

WleUut Eocjkl. Powie. Iluitr Sn. U. Zesz 40a Tom V.

z dolomitu. Na nim, a gdzie nie staje, na sienią na granicy orawskiej—-najznaczniejsze — warstwach tufu lub na granicie, leżą czerwone tworzą Stoh (1608    m.) i Rozsudec Wielki

turczańska do działu górskiego, zwanego Halami Wiaternemi. Na zetknięciu tych dwu dzielnic górskich przebił się Wag wązkim, głębokim nader malowniczym wyłomem z kotliny turczańskiej do kotliny Żylińskiej. Dalej na wschód drugi podobny wyłom, między Kralo-wianami a Ratkowem, odciął tęż Magórę od zachodniej przypory Niżnich Tatr, tj. od Fatry; wreszcie wyłom O-y między Parnicą a jej uściem do Wagu oderwał wschodnią część Magóry turczańskiej od gniazda Szypu i Hrdoszyna.—Druga dzielnica Mag. turczańsko-oraw-skiej, między przecznicami zazrywsko-parnicką i hruścińsko-orawską, łączy się od płn. z le-sistemi pasmami Beskidów zachodnich (półn. granica Orawy); na płd. opada ku O-e.—Trzecią, najniższą, dzielnicę tworzy Magóra orawska. Oblewają ją z trzech stron Hruścinka, Biała Orawa i O-a. Hruścinka, płynąc od płd.-zach. ku płn.-wsch., wpada do Białej Orawy. Tu okrążywszy płn.-zachodnie, północne ’ płn.-wschodnie stoki M., zlewa się pod Uściem z Czarną Orawą. Hruścinka i Biała O. płyną podłużną doliną miedzygórską. . Ponad połączeniem się obu O-w i między niemi rozpościera się najznaczniejsza płaszczyzna w O-e. Odtąd zaś w kierunku płd., a od Twardoszyna w płd zach. wązka dolina O-y oddziela tę M-ę orawską od północno-zachodnich stoków hal 0-rawsko-Liptowskich. W grzbiecie tej Magóry wznoszą się od południowo-zach. ku północ.-wsch. szczyty: Jaworowa (1 029 m.), Budyń (1 220), Magórka (1104), Stara Hora Przybój (948) i Jedlicznik (828 m.). Budyń zatem jest najważniejszym szczytem. We względzie geologicznym M. turczańska z Halami Wiaternemi, Fatrą, Szypem i Hrdoszynem, wreszcie z M. orawską, tworzy jedną całość. Co do M. turczańskiej, to geologicznie uważana jest ona za dalszy ciąg Hal Wiaternych; południowe jej stoki składają się z granitu, a to z tego samego, co dzielnica Minczoła w Halach Wiaternych; północne zaś z wapieni. Między granitami a wapieniami rozpostarł się czerwony piaskowiec, tworzący najwyższe szczyty tej dzielnicy. W Magórze orawskiej część zachodnia, między przecznicami zazrywsko-parnicką i hruścińsko-orawską, składa się od płd. z mar-glów neokomskich. Prócz tego wystąpiły nad drogą od zamków orawskich aż ku Kniaży margle puchowskie. W części wschodniej, począwszy od tychże Zamków aż do Długiej (Dłulia), wystąpiły nad O-ą liasowe margle plamiste. Na nich legły wapienie jurasowe, na spodzie czerwony lub szary wapień krynoidowy; na wierzchu czerwony wapień ryfowy z kilku gatunkami amonitów, jak ^zwykle, źle zachowanych. Wapienie ryfowe występują między Trzcianą a Twardoszynem, w skale Med-

łupki i piaskowce. Tworzą one wązki pas, cią- (1606 m.). Od połd.-zach przypadła Magóra gnący się od O-y w poprzek ku Wagowi; potem wapienie, dalej wapień krynoidowy, aponim występują czerwonawe margle wapieniste z rogowcami, na których leżą potężne ławice marglu neokomskiego. Na nich wspiera się dolomitowy szczyt Szyp (1 169 m ). Wierch Hrdoszyna jest także dolomitowy (1 035 m.). Z wierzchu Szypu zbiega ku zach. granica orawsko-liptow-ska do doliny rz. O-y, podąża nią aż do uścia do Wagu, a przerzuciwszy się na płd. brz. rz.

Wagu, wdziera się górską doliną potoku Toplicy na grzbiet Fatry, tj. na kopę Fatrzańską (1184 m.), a z niej przez wierch Sokół (922 m.) spuszcza się w kierunku północno-zach. do doliny Wagu, zaś przekroczywszy ją między Kra-lowianami zaś Sutowem, doliną pot. Sutówki, w kierunku północnym, jako zachodnia granica O-y, wydostaje się na grzbiet Fatry wielkiej, czyli Magóry turczańskiej, i bieży przez szczyty Stoh (1608 m.), Rozsudec wielki (1606 m.). na działy beskidzkie szczytami Pupowem (1095    m.), Okruhlicą (1075    m.) i Kikulą

(1042 m.) na Bednarów, granicznik między Galicyą, O-ą a Trenczyńskim komitatem. Magóra turczańska tworzy zachodnią dzielnicę pasma górskiego, zwanego Magórą turczań-sk o-o rawską. Na półn. bowiem brzegu Wagu, od przełomu górskiego powyżej Streczna, na granicy komitatów Trenczyńskiego i Turczań-skiego, następnie na półn. brzegu O-y, od jej uścia do Wagu w górę aż ku połączeniu się obu O-w, Białej i Czarnej, ciągnie się od południowego zachodu ku półn.-wsch. dosyć wy niosłe pasmo górskie, M a g ó r ą turczańsko-orawską zwane. Pasmo to uważać należy za węzeł wiążący działy południowe zachodniego skrzydła karpackiego z działami północno-zachodniemi, tj. z działem jabłonkowsko-półho-rańskim Beskidów zachodnich. Dwa głębokie wcięcia od północy ku południu dziełą to pasmo na trzy dzielnice. Pierwszy, tj. zachodni-wyłom tworzy potok górski Zazrywa, płynący od od wsi t. n. w kierunku północno-południo-wym, i zlewający swe wody poniżej wsi Par-nicy do O-y. Drugi, tj. wschodni przełom ciągnie się w tym samym kierunku między Hruś-cinem a Podzamczem orawskiem (Orawskie Zamki). Pierwszą z tych dzielnic górskich, tj. zachodnią, między Wagiem a Zazrywą, zowią Magórą turczańską albo Fatrą Wielką. Południowe stoki należą do komitatu Turczańskiego, północne do Trenczyńskiego, a wschodnie aż po przełom zazrywsko-parnicki do O-y. Na półn. między Terhową a Warynem (kom. tren-czyński) odcina tę dzielnicę górską od innych gniazd górskich potok Warynka, wpadający pod Warynem do Wagu; od wschodu przecięła je dolina Zazrywy, od południa lukiem oblewa jej stoki Wag i O., od zach. Wag, Wznie-

Br. G

wedzkiej pod Krasnohorką, i od Podbielą aż ku Zamkom orawskim, leżąc tutaj na wspomnianych marglach plamistych. Na zach. od Krasnohorki pojawiają się czarne łupki.— i) Stosunki klimatyczne. Orawa, jak pod względem przyrodniczym taki pod meteorologicznym, nie została dotychczas dokładnie zbadaną. Posiada tylko jedną stacyę meteorologiczną, zapisującą ledwie ciepłotę i objawy fitolo-giczne w Podzamczu orawskiem (501 m.). Wobec nader wielkiego urozmaicenia w budowie naziomu nie wystarcza do wyjaśnienia wielu ciekawych zjawisk klimatycznych O-y. Z kilkuletnich obserwacyj termometrycznych, dokonanych w Podzamczu, wynika, że średnia ciepłota roczna wynosi tu -j- 5.8° C (dłg. g. F. 37°1', szer. g. 49°16'). Najniższa ciepłota panuje w styczniu i lutym, średnia —4.8°C i —4.7°C, najwyższa w lipcu -|-17.3°C; czerwiec i lipiec mają prawie równe ciepłoty, bo odpowiednio L5°C i + 15.6°C.— k) Stosunki przyrodnicze O-y przedstawia najdokładniej piękuie i starannie utrzymane muzeum przyrodnicze, znajdujące się w Podzamczu na zamku (ob. Orawskie Zamki), założone r. 1868. Ma ono na celu dać dokładny obraz fauny, flory i świata kamiennego O-y. Z ssawców na uwagę zasługują: nietoperze Vespertilio serotinus i discolor, lisy, borsuki, kuny, tchórze, łasice, gronostaje, wydry, wilki, niedźwiedzie brunatne, krety, ryjówki, wiewiórki, szczury, norniki, zające, świstaki, sarny, kozice. Wilki i niedźwiedzie są dzisiaj dosyć rzadkie, a gdzie się pojawią, zrządzają wielkie szkody w bydle i owcach. Z ptaków gnieżdżą się tu krzywo-nosy, jery, zięby. czeczotki, makolągwy, szczygły, wróble, mazurki, grubodzióby, trznadle, skowronki rolaki, szpaki, wilgi, kawki, gawrony, wrony, sroki, sojki, orzechówki, jaskółki oknówki i dymówki, jerzyki, cierniokręty, srokacze, jamiołuchy, raszki, o-poczniki, rudogonki (gazda szałaśny), pleszki, strzyżyki, paszkoty, drozdy, białobręcze, kwiczoły, kosy, korduski, siwarniki, pliszki białe, wolaski, marmurki, ponerki, wróble skalne, żniczki, sitówki, sikory, bargle, gajówki, mu-chołówki szarki, firleje, dudki, dżdżowniki, pomurniki (mentel), pełzacze, dzięcioły czarne, pstre, trójpalczaste, zielone, wągłowy, żołny, krasnowronki, zimorodki, kukułki, grzywacze, turkawki, głuszce, cietrzewie, jarząbki, kuropatwy, przepiórki, czajki, kuliki, bekasy, kulony, bociany, ślepowrony, chruściele łyski, kurki żurawie, kaczki krzyżówki, cyranki, chełrni-ce, perkozy zauszniki, nurogęsi i t. d. Wiele ptaków jak Merops apiaster, Somotaria mollis-sima i t. d. w przelocie tu się zatrzymują. Ryby podane pizy opisie rz. O-y. - Z roślin charakterystycznych podajemy: Aconitum Na-pellus i Vulparia, Pinguicula alpina, Ranunculus alpesiris, Adenostyles alpina, Anemone alpina, Arabis alpina, Atropa Belladonna.

Cypripedium Callcolus, Eriophorum alpinum, Homagyne alpina, Silené rupestris, Soldanella alpina, Sonchus alpinus, Calamintha alpina, Chrysanthemum alpinum, Empetrum nigrum, Gentiana lutea, Hutchinsia alpina, Pinus Pu-millio, Alyssum alpestre, A. saxatile, Dian-thus caesius, D. chotschensis, Dryas octopetala, Potentilla salisburgensis, Primula Auricula, P. minima, Sempervivum montanum, Thlaspi mont. Z)Historya O-y ob. O-skie Zamki — m) Wykaz miejscowości. Ponieważ nazwy słowackie osad orawskich są przeważnie zma-dyaryzowane i w pisowni przekręcone, podajemy jel wszystkie w porządku alfabetycznym: Babin, Benedyków, Beziny (Bzinne), Białypotok, Bobrów, Breza, Brezowica, Bukowina, Bystrzec Mały i Wielki, Chlebnice, Chyżne, Czyinhowa, Dedina zeinańska (Dziedzina ziemiańska), Długa (Dłuha), Dubowa siedlacka i wałaska, Erdót-ka, Gecel, Habówka, Hamry, Harkabuz, Hła-dówka, Hruścin (Hrustin), Istebne, Jabłonka, Jasienica, Jasienowa, Klin namiestowski, Klin zakainienny, Kniaża, Kralowiany, Krasnohorka, Krzywa (Kriwa), Krusetnica. Kubin dolny i górny, Lasek (Liesek), Lehota, Beniowska (górna i dolna), Leszczyny, Lipnica dolna i górna, Łokcza, Łomna, Małacina, Medwedzie, Międzybrodzie, Międzyhradne, Mokradź, Mutne, Na-miestów, Niżna, Nowoty, Orawka, Osada, 0-sadka, Parnica, Piekielnik, Podbiel, Podwilk, Podzamcze, Pokrywacz, Półhora, Poruba, Pry-bisz, Puców, Rabcza, Rabczyce, Rewisznie, Sarnia, Sihelne, Słanica, Srnacze, Stepanów (Szczapanów) niżni i wyżni, Suchahora, Tape-szów, Trzciana (Trstena), Twardoszyn, Uście (Ustje), Waniówka, Wasylów, Wawreczka, Wesele, Wielkawieś (Wieliczna), Witanowa, Zabi-dów, Zabrzeże, Zaskale, Zazrywa, Zuberzec, Zubrzyca dolna i górna, Żaszków, Żubro-hława.

Orawica, nazwa dwu osad na Węgrzech południowych, w komitacie krasowsko-serońskim (węg. Krassó-Szóróny), w pow. orawic-kim: 1) Orawicagórnicza cz. niemiecka, węg. N émet-0 ravie za, albo Ora vi-cz ab any a, m-ko górnicze, przy linii kolei żel. Jasienowa-Anina, w uroezem położeniu; tworzy ono wstęp do banackiego okręgu górniczego, odznaczającego się wybornem żelazem i znakomitym węglem kamiennym; oprócz tego znajduje się tu złoto, srebro i miedź. Właścicielem tego okręgu górniczego jest towarzystwo austryacko-węgierskiej kolei państw.; założyło ono w tym okręgu liczne zakłady górnicze i hutnicze. Cały górniczy okrąg O-y przyniósł w r. 1881 ogólnego dochodu 8 686 936 kor. — Godną widzenia jest sztucznie zbudowana kolej żel. górnicza, wiodąca z O. do Ani-ny, osady górniczej. Miejscowości Anina, Steierdorf, Reszyca i Bogszan tworzą największe ogniska przemysłu żelaznego i stalowego. Według spisu ludności z r. 1900 było domów

939, m-ców4 314 narodowości niem. (90#) i rumuńskiej (10#); pierwsi rei. rz.-kat., drudzy prawosł. Jest tu kościół par. rz.-kat. i cerkiew prawosł., tudzież klasztor żeński. Siedziba starostwa górniczego, król. sądu wyższego, sądu pow., urz. podatk., poczt, i telagr. Teatr, młyn parowy, fabryka cementu, rafinerya nafty. Obszar gminy liczy 7 809 morgów.

ku, ze śladami ostrołuku, sięga XIV wieku; był przerabiany w XV-ym, a w XVI wieku doczekał się uzupełnienia. Dolny zamek pochodzi z XVI i XVII wieku. Początek jego nie sięga przed r. 1561. Te trzy zamki tak są względem siebie rozłożone, że szczyty zamku dolnego sięgają spodu zamku pośredniego, a tego wierzchołki nie przenoszą fundamentów górnego. Łączą się one ze sobą zapomocą schodów kutych w skale na zewnątrz, lub wymurowanych z kamienia. Owa wielka różnica w terenie, rozmaitość stylów budownictwa i kształt skały, na której te trzy zamki stanęły, są przyczyną bardzo odrębnej postaci całego zamczyska z tej lub owej strony. Mostek na Raczowej prowadzi na dość stromą drogę pod górę w cieniu drzew ku bramie zamkowej. Stały most, na miejscu zwodzonego, wiedzie przez drzwi, żelazną blachą okute, na małe podwórze, zewsząd obmurowane. Postępując w górę, przez drugą bramę wchodzimy do ciemnego korytarza, do którego światło przedziera się przez kilka otworów w sklepieniu. Ściany jego murowane stykają się ze ścianą, służącą za fundament zamku. Korytarz ten wyginając się do środka zamku, w kształcie łuku, wyprowadza na główuy dziedziniec, skąd w lewo po schodach jest wyjście na wspaniały taras, wyłożony płytami z kamienia ciosowego. W południowym jego narożniku piękna renesansowa gloryetta, z kamienia wykuta, z kolumnami, balustradą i kopułką, pokrytą blachą miedzianą. Piękny z niej widok na dolinę Orawy. Dziedziniec ten otaczają zabudowania. Schodki w lewym boku jego prowadzą do o-krągłej baszty z małemi celkami. Obok kaplica pod w. św. Michała, z wieżą zegarową. Ołtarz i chór z r. 1775. Pomniki z początku XVII wieku Jerzego Thurzo, żony jego Elżbiety Czoborówny i syna Emeryka, których zwłoki tu spoczywają. Kaplicę tę stawiać miał ów Jerzy Thurzo r. 1611. Posiadali ją przez pewien czas protestanci; w roku 1782 oddano ją katolikom. Do kaplicy z drugiej strony przytyka piękniejsza część dolnego zamku, którą zamieszkiwali dziedzice. Jest tu obszerna sala, ozdobiona portretami dyrektorów hrabstwa Orawskiego, które dawniej znajdowały się w sali jadalnej pałacu Thurzów w Wielicznej, skąd je tu przeniósł dyrektor hr. Edmund Zichy. Z sali tej prowadziły drzwi, dziś zamurowane, do kaplicy. W następnym małym pokoiku wiszą dwa olejne obrazy, jeden przedstawiający na marach hr. Jerzega Thurzę, a drugi żonę jego Elżbietę Czoborównę na śmiertelnem łożu. Tu mieści się też muzeum przyrodnicze i prze • mysłowe komitatu orawskiego. Szereg komnat kończy sala okrągła w baszcie z bardzo gru-bemi murami i ozdobnym pułapem, przeznaczona na zbrojownię. Brcń palna i sieczna, tudzież różne uzbrojenia z XVII wieku wiszą po ścianach. Naprzecie głównego pawilonu

Br. G

Mieszkańcy trudnią się leśną kulturą i przemysłem górniczem.—2) Orawica wołoska, węg. Romàn-Oravi c za, wieś, tuż na płd zach. od poprzedniej; w r. 1900 było domów 526 i mieszk. 2 542, przeważnie narodowości rumuńskiej (90°/₀)> oprócz tego są Niemcy (7%) i Węgrzy (3#). Obszar obejmuje 2 863 morgów. W miejscu cerkiew gr.-kat. i prawosławna. Fabryki parafiny i olejów mineralnych (z destylacyi łupku naftowego), uprawa, wina (ob. Krasowa). — Powiat or a wieki z clownem miastem Orawicą górniczą, liczy według spisu ludności z r. 1900 osad 21, mieszk. 46 140. Największą osadą jest Steier-dorf-Anina, licząca 13 733 mieszk., najmniejszą Czudanowiec (węg. Csudauovecz) z 586 mieszk.

Orawskie Zamki, także OrawskiZamek, niem. Arvaer Schloss, węg. Ar y ai vàr, zamek w obrębie wsi Podzamcza Orawskiego, słów. Podzamok, niem. Unterschloss, węg. Ar v avàralj a, w kom. orawskim, pow. podzameckim (wrarskim) na Węgrzech, na prawym brzegu rzeki Orawy, przy uściu pot. Raczowego do Orawy. Wieś Podzamcze leży u połudn. stóp działu górskiego,

Magóry Orawskiej, wznoszącego się w Budynie do wys. 1220 m. nad p. m. Wieś to niewielka, liczy (1900 r.) 44 dm. i 392 m-ców, przeważnie narodowości słowackiej. Obszar wsi, w obrębie którego leży folwark Szeroka i dwie leśniczówki PrzysłupiRacibor, o-bejmuje 4 510 morgów katastr. Parafia rz kat., urząd poczt, i telegr., stacya kolejowa w miejscu. Notaryat państwowy w Dłuhej, sąd pow. i urząd podatk. w Kubinie niżnyin(węg.

Ais ó ku bin).—1) Opis. Między rz. Orawą a jej dopływem Raczową, na bardzo stromej, urwistej skale wznoszą się mury Orawskich Zamków, dostępnych tylko od strony zachodniej. Wschodni i południowy stok skały zamkowej oblewa Orawa, a zachodni okrąża Ra-czowa. U południowego stoku most na Orawie, wsparty na ciosowych słupach, pozwala okrążyć zamek zewsząd i przypatrzeć mu się z każdej strony. Budowla ta składa się z trzech oddzielnych części, noszących w aktach miejscowych nazwę zamku „górnego“, „pośredniego“ i „dolnego“. Stąd też ich ogólne miano „Orawskie Zamki“. Zamek górny jest najdawniejszą budowlą, choć nie brak w nim dobu-dowań późniejszych. Z kształtu jego, a głównie z okrągłej wieży, wznoszącej się w zach.-płn. narożniku, można sądzić, że pochodzi z XIII wieku. Pośredni zamek, na południowym sto- | widać zabudowania, po części zamieszkane, po

części pustką stojące. Tu wybuchnął w roku ł800 pożar, który zniszczył oba górne zamki. Obszerne schody kamienne, ozdobione balustradą, wiodą do zamku pośredniego. Do wnętrza budowli wchodzi się po stromo prowadzonych schodach, których miejsce zajmował dawniej most zwodzony. Odtąd zwiedza się nagie, przepalone ogniem mury, w których tkwią jeszcze oddrzwia ozdobne, futryny kamienne, a ściany, w przekroju poziomym zachowane, dają pojęcie o rozmiarach i rozkładzie mieszkań tego zamku. Ten zamek pośredni przerabiają i odnawiają obecnie (1905) na wspaniałe mieszkanie dzisiejszego dyrektora dóbr orawskich hr. Palffiego. Dachy gontowe chronią zamki pośredni i górny od ruiny. Minąwszy czworoboczną wieżę, którą według napisu zajmował od roku 1539 — 1543 Jan z Dubowy, dziedzic Orawy, wchodzi się na dziedziniec, gdzie pod dachem jest studnia wykuta w skale, 96 m. głęboka; dno tej studni leży o 11 m. niżej powierzchni rzeki Orawy. Studnię tę kazał wykuć dziedzic zamku Franciszek Thur-zo (1570 r.). Wyszedłszy na najwyższe piętro zamku pośredniego, wstępuje się do wnętrza krytego ganku, a z niego na schody, wykute w skale, pod gołem niebem, które prowadzą do zamku górnego. Do górnych pięter prowadzą prowizoryczne schody drewniane. W narożnej wieży, na zewnętrznej ścianie, zrobiono ganek żelazny dla widoku. Tajemnicze zaułki, schody kamienne kręcone, obszerne izby, wreszcie napowietrzny korytarz drewniany budzą już to podziw, już też grozę w zwiedzającym.—2) H is to ry a. Nieznane są dzieje początkowe zamku. Autorowi e węgierskich i niemieckich opisów Węgier uważają go za grodzisko słowiańskie. Podanie o założeniu zamku przez Templaryuszów nie ma żadnej podstawy. Jako twierdza nadgraniczna był on własnością królewską, i w miarę, jak władza króla upadała w Węgrzech, zamek przechodził w ręce prywatnych właścicieli, a gdy się znowu podnosiła, wracał w posiadanie króla. W r. 1267 należały O. Z. do niejakiego Piotra nad-żupana i do braci jego Otbonch i Mikou, synów Detrego, przodków rodziny Balaszów. Ów Detre występuje r. 1229 jako prokurator zwo-leński (Zwoleń, niem. Altsohl, węg. Ó-Zo-1 y o m). Do XIV w. nie było żupaństwa orawskiego, a ziemie jego należały częścią do zwoleńskie-go, częścią do liptowskiego. Król Bela IV odebrał zamek z rąk Balaszów, dając im za to trzy zamki w Trenczyńskiem, i oddał pod zarząd żupa-na zwoleńskiego. Po wygaśnieniu dynastyi Arpadów, podczas bezkrólewia, zamek należał do mistrza Doncha (Tomasza), który, stanąwszy po stronie Karola Roberta w wojnie o sukcesy ę tronu, wraz z bratem swoim i ojcem walczył mężnie w jego obronie, za co dostał, wśród innych dóbr, także i ziemię Orawską. W roku 1320 Karol I, dając mistrzowi Donchowi dwa inne zamki, wziął Orawę dla siebie. W roku 1322 żupanem orawskim był mistrz Lampert, a w 1335 Hipolitjhr. z Kremnicy otrzymuje zamek w darowiźnie od króla i dzierżył go aż do czasu króla Ludwika, który dla ułatwienia przejazdu do Polski urządził zamek ten, aby w nim sam mógł mieszkać i gości polskich podejmować. Bawił on tu nieraz, podobnie jak i Kazimierz Wielki. W następnych latach spotykamy kilku kasztelanów orawskich: r. 1355 mistrza Stefana Kathy, 1379 Detryka Bebeka ("Bubek); r. 1380 dziedzicami są bracia Władysław i Jan Kokosz, 1382 niejaki comes Nicolaus. W r. 1395 dzierżyć go miał Władysław Biały, książę Opolski. W r. 1398 należała Orawa do „pana nad Wagiem“, tj. do wojewody Scibora ze Ściborzyc, szlachcica polskiego, h. Ostoja, który, broniąc mężnie króla Zygmunta I, służąc mu wiernie nawet na szkodę ojczyzny swojej, otrzymał od niego różne posiadłości nad Wagiem, zamek Orawski i dochody celne z Twar-doszyna. Później zastawia Zygmunt węgierski ten zamek dwom braciom Balickim, Mikołajowi, nadźupanowi orawskiemu, i Andrzejowi. Po śmierci wojewody Ścibora córka jego Katarzyna r. 1434, roszcząc sobie prawa spadkowe do Orawy, chciała zatrzymać zamek, lecz już się to nie udało, bo Mikołaj Balicki dzierżył go i z niego bronił ziemi okolicznej przed napadami Husytów i stronników Elżbiety, matki Władysława Pogrobowca, którymi dowodzili Giskra, Pongracz i inni. W r. 1442 starostą na Orawie był niejaki Jakób Czuder, stronnik Elżbiety, który schwytanego zdradą na Śpiżu Piotra Ódrowąża, woj. ruskiego, przez Telefusa, naczelnika bandy husyckiej, trzymał w zamku Orawskim. Gdy Władysław Warneńczyk został królem węgierskim, ów Czuder z obawy kary zawiózł woj. Piotra Odrowąża królowi do Budzynia i tam go przebłagał. W r. 1449 nadżupanem orawskim był Piotr Komorowski, który posiadał 7 zamków w górnych Węgrzech: Rożeń (Rosenberg), Likawę, Hradek, Żabiniec, Starogród, św. Mikułasz i Orawę. Popierając Kazimierza Jagiellończyka, królewicza węgierskiego, podejmował go w swoich zamkach Komorowski r. 1472, gdy tenże wracał do Polski. W r. 1474 Maciej Korwin zabrał mu wszystkie zamki oprócz Orawskiego, w którym Komorowski z żoną i resztą rycerstwa się zamknął. Wskutek ugody, po odebraniu 8 000 florenów w złocie od Macieja Korwina, ustąpił Komorowski ze swoim dworem i całem mieniem ruchomem z Orawy do Polski. Żył jeszcze potem dwa lata w Żywcu, gdzie umarł r. 1476, tam pochowany. Po ustąpieniu Komorowskiego r. 1474 zajął zamek król Maciej. Po nim przeszła Orawa w posiadanie jego syna natu-turalnego, Jana Korwina. Król Władysław II kazał r. 1495 zająć zamek Stefanowi Zapolyi, palatynowi Węgier, który jednak z dobrami zwrócił go Korwinowi, poczem się obaj pogodzili.

W r. 1505 po bezpotomnej śmierci Krzysztofa Korwina dobra Orawskie, w skutek przedślubnej ugody, weszły w ręce Zapolych. Podczas wojen między Janem Zapolyą a Ferdynandem o koronę węgierską, dowódcą wojsk Zapolyego był Piotr Kostka z Siedlec, który w jego imieniu rządził Orawą tak dzielnie, że jej Katzia-ner, naczelnik wojsk Ferdynanda, zdobyć nie zdołał. Tenże Kostka i brat jego Mikołaj za wierność w obronie Orawy otrzymali od Zapo-lyi r. 1529 dwa zamki nad Wagiem. W roku 1534 odął Ferdynand Janowi z Dubowy, Polakowi, wnukowi siostry Mikołaja Kostki, zamek orawski z godnością nadżupana orawskiego. Tenże go naprawił, powiększył i obwarował. Średni zamek głównie jemu zawdzięcza swoją okazałość. Uzbroił go w 11 dział i powierzył obronę ⁵ przeciw zwolennikom Zapolyi dwóm Ślązakom, t.j. Wacławowi Sedlnickiemu i Wacławowi Zmeskalowi. Tymczasem spierający się o koronę węgierską pogodzili się i rządami podzielili. Jan z Dubowy rządził Orawą do r. 1545, w którym umarł bezpotomnie. Przekazał on zamek swemu rządcy Sedlnickiemu pod warunkiem wypłaty 9 000 flor. dworzauom jego. Teraz chciał zająć Orawę Mikołaj Kostka jako darowiznę od Ferdynanda, ale chodziło o zaspokojenie pretensyi Sedlnickiego za owe 9 000 flor., wypłacone służbie Jana z Dubowy wedle testamentu, oraz za uzbrojenie zamku i t. p. W r. 1556 w córce Mikołaja Kostki zakochał się Franciszek Thurzo, biskup nitrzański; przyjmuje więc protestantyzm, żeni się z Barbarą, spłaca wszystkie pretensye Sedlnickiego do Orawy i w zamku się osiedla. Odtąd rozpoczyna się nowa epoka dla zamku. Thurzo zbudował nowy zamek, dolny, z kaplicą i przebudował dwa górne zamki tak, iż stały się one pańską stolicą rozległych dóbr Orawy, oraz warownią, zdolną wytrzymać długie oblężenie. Z jego rozkazu wykuto ową studnię w skale obok zamku średniego, zrobiono cysternę w górnym zamku, a w dolnym wodociąg. Pomalować kazał górną kaplicę, a nawet zewnętrzne ściany, ubarwione wtedy, do dziś dnia przechowały ślady zamiłowania dziedzica. Dachy były czerwono malowane. R. 1574 umarł, przeznaczywszy testamentem starszego syna na dziedzica O-y, z obowiązkiem utrzymania młodszego brata i całej rodziny, Jerzy Thurzo zyskuje r. 1606 od Rudolfa za wierność żupań-stwo orawskie dziedzicznie na obie linie, tj. męskie i żeńskie potomstwo, a do herbu rodzinnego otrzymuje czarnego orła dwugłowego. Sterawszy zdrowie na wojnach tureckich, usunął się z widowni publicznej, zamieszkał w zamku i zajął się wykończaniem i upiększaniem tego, co ojciec mu zostawił. Umarł r. 1616, pochowany w zamku. Zostawił syna Emeryka; żonę swą Elżbietę Czoborównę uczynił testamentem dziedziczką całego mienia, z dodatkiem, aby synowi, gdy się ożeni, jakiś majątek na utrzymanie przeznaczyła. — Określił dokładnie prawo dalszego dziedzictwa tak, że wszystkie domy, które się z następcami pokrewniły, wchodziły do uczestnictwa dochodów z ogromnego majątku. Winni byli obierać z pośród siebie dyrektorów do zarządu dóbr, a ,ci, wedle części, przypadającej na głowę zjednoczonej rodziny, dzielić mieli dochody. Ten rodzaj majoratu utrzymał się do dziś dnia. W r. 1620 umarł nagle Emeryk Thurzo. Po jego śmierci nadżupaństwo orawskie przeszło na matkę jego Elżbietę, która złożyła przysięgę przy objęciu urzędu i do śmierci (1626) piastowała tę godność. Pierwszym dyrektorem dóbr orawskich był illeshazy Gaspar, mąż starszej córki Jerzego Thur/.y, który był zarazem nadżupanem orawskim. W r. 1652 następcą był drugi zięć Jerzego, Stefan Tököly, który miał za żonę Katarzynę, młodszą córkę Jerzego. Bronił on dzielnie zamku przeciw generałowi Heisterowi r. 1670. Po jego śmierci poddała się załoga i otwarła Austryakom bramy zamku orawskiego. Ukryte skarby rodzinne w złocie, srebrze, klejnotach, dywanach i namiotach na sześciu wozach, wraz z 13 piękneini końmi odesłano do Wiednia. Córki Tökölego wziął pod opiekę Esterhazy i młodszą z nich, Ewę, w kilka lat zaślubił. Z rąk cesarskich odebrał zamek Gâ-spâr Pika na czele Słowaków. Gdy jednak do załogi zamkowej wcielił 30 żołnierzy cesarskich; wziętych w niewolę, ci porozumieli się z generałem austr. Sporkiem i zdradziecko w nocy otwarli bramę, przez którą oddział Niemców dostał się do wnętrza. Było to pod koniec r. 1672. Generał Spork kazał komendanta Pikę powiesić. Gdy Emeryk Tököly, który 1671 r. uciekł z zamku, wzmógł się na siłach i pobił cesarskich, pośpieszył przez Tren • czyn i Liptów odebrać swoje dobra na O-ie. Oddział wojska jego, wktórem byli Polacy, zajął Likawę, potem zamek Orawski, z którego bez oporu wyniósł się generał Lesslie r. 1678. E-meryk Tököly wszedł zwycięsko do zamku. Ale po r. 1684 zamek przeszedł znowu w ręce cesarskie i zostawał do r. 1703. Ówczesnym komendantem był Ludwik Schaefler. Pod zamek podstąpił Rakoczy II i z łatwością go zdobył. Załoga, głodem przyciśuiona, poddała się. Po klęskach Rakoczego 1708 r. pod Trenczynem cesarscy usiłowali odebrać zamek, ale napróż-no. Dopiero po kilku miesiącach oblężenia komendant kapitulował d 11 kw. 1709. To było ostatnie oblężenie, jakie przebył zamek. Rządcy O-y, zajmujący się adtninistracyą dóbr bez wpływu na sprawy publiczne, zmieniali się jeden po drugim. R. 1713 odjął rząd dziedziczną godność nadżupana orawskiego dziedzicom O-y. Stosownie do osobistości obieranych przez radę familijną dyrektorów, którymi byli magnaci węgierscy, spokrewnieni z wygasłym rodem Thurzów, Orawa podnosiła się lub upadała. Byli nimi do r. 1804: Jan Draskowicz, Jerzy

szek Józef, którego tu podejmował i oprowadzał sędziwy (82 lat) zwierzchnik hrabstwa o-

Br. O.

I)-r J. P.

S. B

Plinius, Nat.

S. I)rz

Orbe (rzymskie Urba, Urbigenu m), miasto w szwajcarskim kantonie Waadt. Około 2 000 m-ców. Bardzo uczęszczane jarmarki.

W okolicy staranna uprawa wina. O. było stolicą Burgundyi transjurajskiej, z czasów tych zachował się most (w. XII) i dwie wieże zamkowe.

Orbec, miasto w departamencie francuskim Calvados; przeszło 3 000 m-ców. Przędzalnie, farbiernie. Handel owcami, bydłem i końmi.

Na wzgórzu koło miasta ruiny dawnego za-

s. B.

Orbeliani Wachtang Wach tango wicz książę, poeta gruziński (* 1812 — f 1890), wnuk po matce przedostatniego cara gruzińskiego Herakliusza II. Bądąc jeszcze w korpusie paziów, z zapałem studyował Shakespea-re’a, Goethego, Schillera i Wiktora Hugo. Kiedy usiłowania, czynione przez młodzież gruzińską ku odbudowaniu kraju ojczystego, zawiodły (1832), O. został zesłany na cztery lata do Ka- dwa razy przyznawało 0-y’emu fundusz Wol-ługi; później wszakże dosłużył się stopnia laston’a. W r. 1853 O. otrzymał katedrę pa-generał-lejtnanta. Większość utworów O-go leontologii, utworzoną dlań w Muzeum. Waż-pochodzi z lat 1879—90, czyli z czasu, kiedy niejsze prace O-go; „Galerie ornithologique

S. B

Illeshary, Jerzy Erdódy, Franciszek Zichy, Edmund Zichy i br. Palffi. Franciszek Zichy, ojciec Edmunda, po pożarze zamku w r. 1800 kazał wyrestaurować dolny zamek, górne zaś, wymagające znacznego nakładu, przedstawił r. 1801 radzie familijnej do odbudowania, która się na to nie zgodziła. Mimo to hr. Zichy dla zabezpieczenia walących się murów kazał ruiny pokryć dachem. Syn jego, hr. Edmund Zichy, pobudował wewnątrz skały, ganki, po-naprawiał dachy, dzisiejszy zaś dyrektor, hr. Palffi odnawia wielkim nakładem zamek średni. R. 1852 odwiedził zamek cesarz Franci-

rawskiego, Franciszek Zichy.

Orb, miejscowość leczni cza, w r. 1866 przez Bawaryę odstąpiona Prusom, leży nad rzeczką Orb w obwodzie regencyjnym Kasselskim, w powiecie Gelnhausen, i posiada przeszło 3 500 mieszkańców, trudniących się przeważnie drobnym przemysłem i rękodzielnictwem. Są tam dwa źródła solanki jodowo-bromowej, służące do kąpieli, zalecane w cierpieniach zołzowych i reumatyzmach, oraz szczawa, używana do picia. Urządzenie zakładu nie jest wykwintne, ale porządne i wygodne. Warzelnie soli, istniejące w O-ie, przygotowują na wywóz sól do kąpieli przeznaczoną (Orber Badesalz), używaną tylko w Niemczech.

Orbe, rzeczka posiadająca swe źródła w Jurze francuskiej. Wpływa do Szwajcaryi, gdzie tworzy jezioro de Joux i w niem znika. Płynie odtąd podziemnem korytem, wyżłobionem w pokładach wapiennych, by się wydostać wreszcie koło Vallobe (1787 m.) na powierzchnię. Wpada pod Neufchâtelem do Thièle, dopływu Renu.

S. B

mku feodalnego.

poeta był już w podeszłym wieku. Pod wpływem wspomnień o Gruzyi oczekuje on odroczenia ojczyzny z popiołów i zwalisk; wierzy, iż „dzieło ojców nie zostanie starte z czoła ziemi i marne teraz ruiny znów zapłoną peł-nem życiem“ (poemat Nadzieja). Cały żar swego patryotyzmu O. włożył w dwa najlepsze swe utwory: Nadzieja i Sierota (ostatni jest próbą lirycznego odtworzenia głównych momentów z życia poety gruzińskiego z XII w. —Szoty Rustaweli); tutaj najdobitniej wykazał O. swoją umiejętność łączenia surowości z pięknem idylli i miękkością elegii. O. odtwarza doskonale majestat przyrody kaukaskiej. Niekiedy w utworach jego słychać odgłosy polityki i kwestyi dnia; piętnuje egoizm (wiersz „Dlaczegośmy się rodzili“); dotyka tendencyi młodej literatury gruzińskiej (wiersz Caryca). Kompletny zbiór poezyj O-ego (w języku gruzińskim) wyszedł w r. 1894, z życiorysem, skreślonym przez Ilię Czawczawadze. — Ob. A. Chachanow „Iz istorii sowremien. gruzinskoj literatury, kn. W. W. Orbeliani“ („Ruskaja Myśl“ 1896, ks. 5), Przekłady rosyjskie ob.

F. Tchorżewskij „Gruzinskije poety“ (Tyflis

1889).    Hr-

Orbelos, po grecku 'Op^ïjXoç, po łacinie Orbelus, pasmo górskie w północno-wschodniej części Macedonii, nad tracką gianicą, stąd też nieraz do Tracyi zaliczane; ciągnąc się od gór Rhodope nad lewym brzegiem Strymonu aż do złotodajnych gór Pangaios, nadało ono przyległej krainie miano ’OpßyjXta Orbelia\ dzisiaj zowią te góry Argentaro, Perim, Pe-rindagh, albo Karopnice, w Serbii, albo też Ryl, Ril.—Por. Herodot, 5, 16; Strabon 7, 329, Ptolemaeus, 3, 9, 1; 11, 1;

Hist. 4, 10, 17.

Orbetello, miasto we włoskiej prowincyi Grosseto nad laguną tejsamej nazwy. 3 855 m-ców (1881). Ludność zajmuje się przeważnie rybołówstwem (węgorze). O. jest połączone groblą o trzech mostach z Monte-Argen-tario, stacyą kolei żelaznej Rzym—Piza.

Orbigny Alcyd Dessalines, d’, paleontolog francuski (* 1802—f 1857). W r. 1826 O., z polecenia zarządu Muzeum paryskiego, wyruszył w podróż naukową do Ameryki Południowej, którą przewędrował wzdłuż i wszerz. Nagromadziwszy moc dokumentów i kollekcyj, w r. 1834 powrócił do Francyi i otrzymał wielką nagrodę coroczną tow. geograficznego. Odkrycia swoje O. ogłosił w pracy: „Voyage dans l’Amérique méridionale“ (Paryż 1834 —47, 9 tom.). W r. 1840 O. zaczął wydawać „Paléontologie française“ (Paryż 1840—54, 14 t., niedokończone); jest to dzieło wysokiej wartości, za które tow. geologiczne w Londynie

des Oiseaux d’Europe* (Paryż 1836 — 38); „Mo- próżnych, uprzedzonych i zaślepionych rodziców względem nauczycieli ich synów. Niezrozumiały ów tytuł brzmiał niezawodnie po grecku UepiaXyfe (=bardzo bolesny). Pozostawił po sobie syna, toż samo noszącego nazwisko, który był również nauczycielem gramatyki. — Por. Suetonius, De Illustr. gramm. 9; Meine-ke „Historia crit. comic.“ (str. 181).

nographie des Céphalopodes cryptodibranches“ (tamże 1839 — 1848); następnie „Histoire de crinoides vivants et fossiles“ (tamże w roku 1840); „Mollusques vivants et fossiles“ (tamże 1845); „Cours élémentaire de paléontologie“ (tamże 1849 — 52, 3 tomy); „Prodrome de paléontologie stratigraphique universelle des animaux, mollusques et rayonnés“ (tamże 1850, 3 tomy). Prócz tego pod kierunkiem O-go wydano „Voyage dans les deux Amériques“ (tamże 1867). „Gr. Encycl.“ Lamir.

S. Drz.

Hr.

ra Prokopowicza (Petersburg 1772). 0. tłómaczył także na język chorwacki: „Duchov-né Zrcadlo“ A. Nellego. („Nauen. Slov.“).

J. K. G.

Orbini Mawro czyli O r b i n i ć, historyk po-łudniowo-słowiański i benedyktyn (f 1614). Wyspa Mlet jest miejscem jego urodzenia. Jest on autorem: „II regno degli Slavi hoggi corro-Orbigny Ka[rol Dessalines d’, geolog tamente detti Schiavoni“ (Passaw 1601). Dzie-L ancuski, brat poprzedzającego (* 1806 — f 1876). ł° to, oparte na kronikach polskich, ruskich, Studyował medycynę w Paryżu; w r. 1832 czeskich, bizantyjskich, zawiera dzieje wszyst-miasto przyznało mu medal za szczególne po- kich Słowian, do których zalicza Ilirów, Wan-święcenie, wykazane przezeń podczas cholery, dalów, Gotów, Alanów i Awarów. Praca ta W r. 1835 O. został pomocnikiem profesora « przełożoną została na jęz. rosyjski przez Fiedo-geologii. (aide-naturaliste de géologie) w Muzeum. Wybitniejsze prace O-go: „Description géologique des environs de Paris“ (Paryż 1838);

„Dictionnaire universel d’histoire naturelle“ Orbis, 1) po grecku vOSpiç, mylnie zamiast (tamże 1839-49, 24 tomy; wydany przy współ- "Opßtc, rzeka w Gallia Narbonensis, wypływa pracowmctwie 30-tu członków Instytutu); „Ta- z gór Gehenna i uchodzi do morza Śródzierane-bleau général des terrains et des principales g0. dzisiaj ₀rbe.-Por. Strabon, 4 182.-2) couches qui constituent le sol parisien“ (tamże imię pospolite (orbis-koło), oznaczające szcze-1849); wespół z Gentó m: „ Géologie appliquée gölnie w kłąb zwinięty szyk bojowy armii aux arts et à 1 agriculture (tamże 1851); „Ma- rzymskiej, kiedy jej nieprzyjaciel osaczeniem nuel de géologie (tamże 1852); „Description zagrażał; różni się on o tyle od aamen qna-des roches composant l’écorce terrestre“ (tam- dratum, że to oznacza próżny wewnątrz czwo-że 1868b    r‘ robok, kiedy orbis wyraża czworobok, szczel-

S. Drz-

Orbilius Pup il lus, imieniem Lucius, nie wewnątrz żołnierzami zapełniony; formo-rzymski gramatyk, rodem z Beneventum, w Poł. wać szyk taki zowie się: orbem facere, volve-Italii. — Rychło osierocony, zarabiał na chleb re\ in orbem se conglobare. jako pisarek albo służący w urzędzie miejskim,    0rbis pkt    ob. Ko me Ask i    Jau Amos.

potem służył jako żołnierz w Macedonii, a wre-    - ...

szcie, otrzymawszy dymisyę, podjął znowu stu-    Orbita, o .    a ne y.

dya naukowe, którym się już w młodym wie- Orbitelariae, Kołosnowce, jeden z 7 rzę-ku oddawał, został nauczycielem w mieście ro- dów, tworzących (podług Leunissa) gromadę dzinnem, a w r. 63 prz. Chr., w 50-m roku ży- Pajęczaków (Araneina). Cechę charakte-cia, przeniósł się stąd do Rzymu, gdzie rów- rystyczną rzędu tęgo stanowią: dwoje płuc, nież nauczycielskie obowiązki pełnił, z większą Pazur głaszczki składający się ku stronie we-wprawdzie sławą aniżeli z materyalną korzy- wnętrznej, oczy ułożone w dwa szeregi, z któ-ścią; uskarżać się miał przynajmniej w jednem ze rych przedni umieszczony w pobliżu brzegu swych dzieł, że mimo podeszłego wieku w cięż- głowy, krótkie brodawki pajęczynowe zbliżone kiej biedzie żyje i na poddaszu mieszkać mu- do siebie i nieco odsunięte ku dolnej stronie si W Rzymie też młody Horacyusz (Epist. 2, okrągłego zwykle odwtoka. Budują misterne 1, 70) odwiedzał jego szkołę i czytał tam sta- siatki chwytne, złożone z wybiegających pro-rożytnych poetów'rzymskich, zawsze, i w póź- mienisto od jednego punktu środkowego mocniejszych latach pomny bolesnych plag, jakie- nych i suchych nitek oraz z koncentrycznie mi zgryźliwy i ciągle gderzący profesor jego umieszczonych na nich, dokoła środkowego i towarzyszów często traktował, skąd przydo- punktu obiegających cieniutkich i lepkich pa-mek plagosus uzyskał. Dożył O. wieku bardzo jęczynek. W razie niebezpieczeństwa ratują sędziwego, bo lat stu, pod koniec zupełnie pa-    ucieczką na wysuwanej doraźnie lince,

„Perialogos“, w którem autor biadać nie omieszkał na przeróżne nieprzyjemności ze strony | ^a Cl.).

mięć utraciwszy, a z tego względu nazywano Niektóre z nich oplątują schwytaną zdobycz go szyderczo oblivio litterarum. W Beneven- Paj?czyną i zabierają z soin. Jajka zostają tum uczczono pamięć jego posągiem marmuro- składane do kulistego lub półkolistego kokonu, wym. Z dzieł O-a jedno tylko jest wiadomem, Rząd ten obejmuje jedną rodzinę Epeindae wspomniane przez Swetoniusza pod tytułem (zaliczamy również do niej znanego powszechnie pająka krzyżaka, Epeira diadema-

K. K-ć.

S. Drz.

S. Drz.

Orcagna, właściwie Andrea di Cione, malarz, rzeźbiarz i budowniczy włoski (* we Florencyi około r. 1308 — f 1368) znany również pod nazwą Arcagnolo, był jednym z pięciu synów złotnika Cione. Od ojca posiadł sztukę złotniczą; malarstwa uczył się u brata starszego Bernarda, rzeźby—w pracowni słynnego Andrzeja Pisano, którego był najwybitniejszym uczniem. Obdarzony wielkiemi zdolnościami stał się jednym z najznakomitszych mistrzów tej wczesnej doby malarstwa włoskiego. Oryginalnością intuicyi artystycznej, studyami nad naturą, subtelnością uczucia i wykonania wniósł nowe życie do kierunku wytkniętego przez działalność Giotta. Szkołę florencką ówczesną charakteryzowała pewna dramatyczność surowa. — O. wprowadził do niej pierwiastek nowy: wdzięk, słodycz wy- czarów (ob.), szukaną, o rysie mistycznym. Pomimo braku perspektywy, nieuwzględniania światłocienia i mimo błędów anatomicznych, dzięki talentowi umiejętnie przeprowadza charakterystykę postaci, nietyle w rysach twarzy, zamało indywidualnych, zbyt konwencyonalnie traktowanych, ile w ruchach, jasno tłóinaczących czynności poszczególnych figur. Największa działalność O-ni przypada na lata między 1350 —

1360. W tym czasie zdobi on chór w Santa Maria Novella we Florencyi szeregiem fres- i stwo z konwenansu, ków, które później, zniszczone, zastąpione zostały utworami Ghirlandąja; następnie tamże ozdabia kaplicę Strozzich scenami z Sądu Ostatecznego i Raju; maluje w r. 1357 obraz ołtarzowy dla tejże kaplicy. W 1355 powierzona mu zostaje budowa rozpoczętego ora-toryum Or-San-Michele, przy której występuje jako budowniczy, mozaikarz i rzeźbiarz. W tej ostatniej roli słynie O. jako twórca tabernacu-

lum, znajdującego się w tym kościele, wykonanego w białym marmurze suto ozdabianego ornamentacyą i scenami z życia Matki Boskiej. Działalność O. zdobyła mu rozgłos. W 1358 wezwany zostaje do Orvieto w celu ozdobienia kościoła katedralnego. Po powrocie do Flo-rencyi maluje obraz dla kościoła Santa-Maria del Fiore, i zdobi malowidłami kaplicę Medy-ceuszów w Santa Croce. Ostatnią pracąr jego, niedokończoną wskutek choroby, był S. Mateusz, malowany dla Or-San-Michele, tamże znajdujący się obecnie.

Oroeina, ob. Or cyna.

Orchamos, po grecku ’'Op^a^oę, po łacinie Orchamus, król perskiego szczepu Acheme-nidów, siódmy potomek Belosa, małżonek Eu-rynomy, ojciec pięknej Leukotoy (ob.), z którą bożek Helios ścisły zawiązał stosunek; zazdrosna rywalka, Olitye, zdradziła tajemnicę ojcu, który nieszczęśliwą córkę żywcem kazał pogrzebać; bożek jednakże przemienił ją w krzak wonny. — Porów. Ovidius, Metam. 4. 208 i nast.

Orbana (Osierocająca, wyraz utworzony od łacińskiego czasownika orbare—pozbawić, zabrać, osierocić), rzymska bogini, uosobienie bezdzietności i osierocenia, mająca osobny ołtarz obok świątyni Larów, przy Via sacra; cześć jej oddawali zwłaszcza rodzice, których dzieci niebezpiecznie chorowały, albo też którzy, dzieci straciwszy, znowu ich sobie życzyli; Cicero (De Nat. deorum 3, 25, 63) przytacza boginię tą jako przykład, że ludzkość wrogim potęgom nie tylko boskie miana nadawała, lecz także na cześć ich świątynie i ołtarze stawiała.—Por. Płinius, Hist. Nat. 2, 5, 7; Ter-tullianus, Ad nationes 2, 14; Arnobius, Adver-sus gent. 4, 7.

Orcâdes Insulae, po grecku ’Opxadeç v7]aoc, grupa wysp w pobliżu północnej kończyny Britannia Barbara; liczbę ich podają źródła starożytne na 30 do 40; istotnie jest ich 33, z pomiędzy których było 20 zamieszkanych, al3 całkiem pustych; dzisiaj wyspy Orkney i Shetland.— Por. Ptolemaeus, 2, 3, 31; Mela, 3, 6, 7; Tacitus, Agricola 10; Orosius, 1, 2.

Wielka K&cikL Fewsa. Uostr Ser. U. Zeaz 40b łom V.

K. B.

S. Drz.

Qrchân lub Urchan, sułtan turecki (* 1279—f 1359), drugi władca osmański, wstąpił na tron w r. 1326 po śmierci swego ojca Osmana (ob.). Po zdobyciu w r. 1326 m. Brussy przeniósł tu swoją rezydencyę z Laris-sy (po turecku Jeniszehr); rozszerzył również ścieśnione na płn.-zach. przezFrygię granice państwa swego ojca przez przyłączenie Myzyi i Bitynii. Syn zaś jego Sulejman przekroczył cieśninę Dardanelską i zdobył m. Gallipoli, postawiwszy w ten sposób po raz pierwszy mocno stopę na gruncie europejskim. W polityce wewnętrznej panowanie O-na odznaczyło się nadaniem monarchii Osmańskiej pierwszego ustroju państwowego i reformy wojskowej. Do-jego czasów wojsko tureckie składało się wyłącznie z kawaleryi i dopiero O. utworzył w r. 1334 pierwszy korpus pieszy, złożony z jan-

K. Chw^

Orchardson Wilhelm, malarz angielski (* 1835 w Edymburgu), malował obrazy rodzajowe, które cieszyły się w Londynie żywem uznaniem. Między niemi na wyróżnienie zasługują: Stara piosnka angielska (1863); Kwiaty leśne; Krzysztof Sly; Talbot i hrabina d’Auvergne; Henryk IV i Falstaff; Kanał Wielki w Wenecyi; Napoleon I na pokładzie Belle-rofonta (1880), znajdujący się w muzeum South-Kensington; Voltaire u ks. de Sully; Małżeń-

K. B.

Orchestes, Rzucik, rodzaj owadów tęgo-pokrywych (yjoleoptera), zaliczony do rodziny ryjkowców (Curculionidae). Cechę charakterystyczną rodzaju tego stanowią: różki osadowe nieco poza środkiem ryjka i opatrzone 6 — 7-członkowym biczem; ryjek cienki, oczy duże, oddzielone od siebie zaledwie wąziutką listewką; tarcza szyjowa mająca znaczniejszą szerokość niż długość; tarcza, mała

61

k. K. c.

tragicznych i komicznych. Część ta zwała się naonczas thymele albo O. w ściślejszem" znaczeniu (por. Pollux, Onom. 4, 128: rj hujiiXy] sots ßf)jj.a TS oóaa sirs ßcoróę). Od miejsc, dla widzów przeznaczonych, prawdopodohuie mur O. odgraniczał.—Por. artykuł Te a tr (grecki), Schneider „Das attische Theaterwesen“ (Weimar 1835); Geppert „Altgriechische Bühne“ (Lipsk 1843); Wies ei er „Theatergebäude und Denkmäler des Bühnenwesens bei den Griechen und Römern" (Getynga 1851); Somme rbro dt „Scaeuica“ (Berlin 1876); Haigh „The Attic theatre“ (Oksford 1889); Doei p f eld-Re i sc h „Das griechische Theater“ (Ateny 1896); Be the „Prolegomena zur Geschichte der Theaters im Altertum“ (Lipsk 1896); Puchstein „Die grechische Bühne“ (Berlin 1901).—2) U Rzymian, w zmienionych warunkach dramatycznych i scenicznych, oznacza wyraz O. miejsce w teatrze, które senatorowie zajmowali; znajdowało się ono tuż przy scenie, scena, a w amfiteatrze bezpośrednio przy arenie (ob.). Poza O. przeznaczonych było 14 szeregów miejsc dla członków stanu rycerskiego. Miejsca owe honorowe u-zyskali senatorowie w r. 184 przed Chr., za konsulatu Publiusza Korneliusza Scypiona A-frykanczyka Starszego; odtąd też wyrażenie in orchestra sedere znaczy tyle co senatorem esse.- Por. Juvenalis, 3, 177.

Qrchestyka, ob: Taniec.

Qrohis, Orchideae, ob. Storczyk, Stor-

lecz widoczna, pokrywy jajowate, wydłużone, przedtułów bardzo krótki i pazury ze znacz-nem w kształcie zęba u nasady rozszerzeniem. Występuje na roślinach drzewnych, mianowicie na liściach drzew liściastych. Samice jajka składają na dolnej stronie liści około środkowego Derwu, larwy wgryzają się do wnętrza blaszki liści. Poznano przeszło 80 gatunków w samej Europie. Najpospolitsze z nich: O. ąuercus L. (3—3, 5 mm.', napada na dęby; O. popali Fabr. (2 mm.)—bardzo pospolity na wierzbach; O. fagi L. (2.5 mm.), pospolity na czerwonych bukach; O, solids L. (2,5 — 3 mm.), bardzo pospolity na wierzbach.

S. Drz.

Orchies, miasto w dep. francuskim Nord, okr. Douai; 3 918 m-ców (1896). Stacya kolei północnej. Cukrownie, fabryki waty, maszyn rolniczych, browary. Handel burakami.

Orchitis, ob. Jądra męskie.

Orchomenos, po grecku ’OpxojJ.3VÓę, po łacinie Orchomenus: 1) Syn Zeusa albo Eteoklesa i Hezyony, córki Danaosa, małżonek Hermippy, córki Bojotosa, ojciec lub, według innej trady-cyi, syn Minyasa, króla miasta O. w Beocyi.— 2) Syn Lykaona, ojciec Arkasa, założyciel arkadyjskich miast O. i Methydrion.—3) Syn Athamasa i Themisty (ob.), którego matka przez pomyłkę zabiła. —4) Syn Minyasa i Fa-nosyry, córki Pajona, brat Athamasa i Dioch-thonidasa.—Równobrzmiące miano poniżej wy-

Orchestra, po greeku bp^arpa: 1) Półokrągły plac w greckim teatrze, pomiędzy sceną a miejscami dla widzów, amfiteatralnie w półkolu się piętrząeemi, urządzony, stanowiący najstarszą część i punkt całego budynku centralny, około którego późniejszemi dopiero czasy inne części powstały. Pierwotnie bowiem stał na tern miejscu ołtarz bożka Dyonisosa, ß(op.bg, bomos\ fiojjiXY], thymele, około którego chór dytyrainbowy pląsy swe zataczał. Kolistej owej przestrzeni nie wykładano tarcicami, tylko zwyczajnie, przynajmniej za dawniejszych czasów, piaskiem ją wysypywano, a później dopiero kamiennemi płytami wysadzano; stąd zwało się to miejsce także xovtarpa (dosłownie — miejsce piaskiem wysypane, od rzeczownika xovtç, proch, piasek), po łacinie arena. Grywano też pierwotnie jeszcze w O-rze, a nie na scenie, sztuki dramatyczne, jak np. „Bła- czy ko wate, galniee“ (Hiketides) i „Persów“ Aischylosa.

S. B.

Następnie miejsce owo nieco wywyższono, stawiając ua belkach osobne podium z drzewa, aby stały punkt oparcia dla chóru zyskać, gdy ten, odkiedy sztuka dramatyczna się wydoskonaliła, wchodził do O. przez boczne wejścia,

Tidpodoi, tutaj, pomiędzy thymele a właściwą sceną w regularnych grupach się ustawiał i aż do końca dramatu pozostawał. Na schodzie osobnym, obok wywyższenia tego stawał niezawodnie fletnista, aby z tego miejsca donośnie melodyami swemi towarzyszyć rytmicznym tańcom drużyny chórowej. Aby każda grupa chóru, jako też pojedyńczy jej członek z wszelką akuratnością miejsce swe naznaczone zajął i doskonałej symetryi w ruchach wszelkich, powolniejszych, mianowicie zaś mienionych miast Orchomenos pojawia się w tańcach nie psuł, pociągnięte były O-e także w rodzimej, dyalektycznej formie eol-w stosownych odstępach linie regularne, zwa- skiej, często zwłaszcza na monetach i inskryp-ne Ypap.p.at grammai (por. Hesychius s. v. cyach, jako ’Ep^ojuvbc, Erchomenos. — 5) Prze-Ypajijj.ai sv r/j bp^yjabtą rjaav, wę rov ypPoy sławna w wiekach najstarszych, przedhisto-csrfyT Taraafrat). W późniejszych czasach prze- j rycznycli stolica Minyów (ob.), w Beocyi, stąd poławiano O. i w części jej przedniej, przyle- j ’Op)(op.svbç Mtvôstoç zwana, a później po Te-gającej do właściwej sceny, urządzano przez bach najpotężniejsze miasto w krainie Beoc-położenie podłogi wywyższonej drugą, nieco j ki ej, które w dawniejszych czasach razem niższą scenę obszerną, na której mimiczni ak- z Koroneą, Haliartos, Lebadeją i Cheroneą o-torzy jako też muzykalni artyści i tancerze sobne państwo tworzyło, całą zachodnią Beo. występowali, podczas gdy właściwa scena słu- cyą władając. Jeszcze za czasów wojny tro żyła jako pole popisu wyłącznie dla aktorów jańskiej było ono tak potężuem, że mogło na.

zwycięzcy w posiadanie drugiego, skutkiem czego też rychło już podupadł. W późniejszych jeszcze czasach powstała poniżej starego miasta nowa osada, zdobna w piękne świątynie Posejdona i Afrodyty. Pausanias (8, 13, 3) widział już tylko jego ruiny, które po części przechowały się do dzisiaj w sąsiedztwie wsi Kalpaki.—Por. Homer, II. 2, 605; Thucydides, 4, 76; Strabou, 9, 411.—7) Miasto na wschodniej granicy krainy Tessalskiej leżące, nieraz też do Macedonii liczone. — Por. Plinius, Nat.-Hist. 4, 8, 15. —8) Miasto w okolicy Ka-

wyprawę ową 30 okrętów wystawić, a Homer szym okręgu. W walkach, staczanych w Ter-(1.    9, 381) porównywa zamożność jego z bo- ¹ mopylach i pod Platejami, bili się obywatele

pateini Tebami Egipskiemi. Przetrwawszy dłu- ! jego dzielnie z Persami. Dla ważnej pod mi-gie wieki już to jako zupełnie samodzielne, | litarnym względem pozycyi przechodził O. póź-już też jako ścisłym, w końcu bardzo zależ- niej, w licznych wojnach, jakie na półwyspie nym sojuszem z Tebami związane państwo O., aż peloponezkim toczono, zawsze z ręki jednego do bitwy pod Leuktrami w r. 371 przed Chr., zburzonem zostało w roku 368 i 346 przez zawistnych zawsze na swą odwieczną rywalkę, a obecnie hegemonię nad greckiemi państwami dzierżących Tebańezyków. Zmowa Orcho-meńczyków ze sprzysiężouymi arystokratami te-bańskimi podała im pożądaną sposobność do wykonania zemsty okrutnej, gdyż mężczyzn dorosłych w pień wycięli, a kobiety razem z dziećmi w niewolę zaprzedali. Późniejszemi czasy pozbierał Filip II, król macedoński, rozsypanych po wszech stronach mieszkańców

i miasto ich starodawne odbudował, lecz nigdy rystos, na wyspie Eubei. już ono dawniejszej świetności nie odzyskało.

W r. 85 przed Chr. stoczył w jego pobliżu Sulla (ob.) walną bitwę z Archelaosem, wodzem króla Mitradatesa, a wojna ta dała się i miastu samemu we znaki. — Pierwotnie leżał O.

S. Drz.

dowała kościół drewniany, a w 1780, ze składek parafian wzniesiono kościół nowy murowany.—Ludność uboga tutejsza trudni się spławem drzewa i rolnictwem. Urząd pocztowy we Włodawie.—(„Słowu. Geograf.“).

Orchowe jezioro, Orchowo alboRudzic-kie jezioro, niem Ruden-See, jezioro, na płd.-zach. od Kębłowa, łączy się od płn, z jez. Wilczem, od płn. z jez. Sławskiem na Śląsku, a od wsch. z kanałem Oberskim, wypływającym z jeziora O. Obrzyca odprowadza wody jego do Odry; granicę śląsko-wielkopolską pociągnięto przez sam środek jeziora; nad wybrzeżem jego półuocnem leżą w pow. babimoj-skim wsie Rudnia, Wilcze i Uście Górne. Przed r. 1311 nadanem było to jezioro klasztorowi oberskiemu, który na niem posiadał różne jazy.— („Słowu. Geogr.“).

• Orchowski Aloizy (* około r. 1765 — f po r. 1847), publicysta, prawnik; doskonalił się w prawnictwie przy trybunale koronnym lubelskim, a po podziale kraju wstąpił do legionów, zwiedził pieszo Szwajcaryę i część Włoch. Za Księstwa Warszawskiego wrócił do kraju, mianowany w r. 1807 sędzią kryminalnym, potem adwokatem sądu apelacyjnego, wsławił się piękną wymową. W druku są jego: „Śmierć i ubóstwienie rymotwórki Safo“ (drama liryczna w dwóch aktach, Warszawa 1806) oraz „List XVIII do pułkownika Neymana“ („Ko-respondencya“ Warsz. 1807; „Listy przyjaciół w „Gaz. Warsz.“) i uczestniczył ze Staszicem, Dmochowskim i in. w przekładzie pracy R u 1-

Orchówek, osada, przedtem miasteczko, w pow. Włodawskim gub. Siedleckiej, leży w nizinie Nadbużańskiej o 2 w. od Włodawy i w pobliżu jeziora z wodą gorzką, zabarwioną żółto. Kościół parafialny murowany, cerkiew, wznie-w żyznej dolinie rzeki Kephissos, i to na le- siona w 1673 r. przez Teofilę Drohojewską, wym jej brzegu, przy uściu do jeziora Ko- szkoła początkowa, około 1000 m-ców. W po-pais; później dla licznych powodzi i zabagnie- czątkach XVIII wieku należał O. do Iwickich nia okolicy przenieśli się mieszkańcy dalej ku a potem do Droliojowskich. Teofila Drohojow-północnemu zachodowi, na poblizkie wzgórze ska ufundowała tu klasztor Augustyanów i zbu-Akontion (dzisiaj Dudurwana), na którego szczycie stała mała akropola. Pausanias (9, 35, 1) oglądał jeszcze w niein przesławną świątynię Cha rytów, w której pobliżu, z północnych szczelin skały zamkowej tryskało źródło Aki-dalia. Dzisiaj sterczą na jego miejscu dość znaczne ruiny, szczególnie akropoli starodawnej mur, składające, na północnym brzegu Kefissosu, w pobliżu wsi Skripu. Pomiędzy niemi dochowały się pod ziemią rumowiska tak zwanego „Skarbca Minyasa“, wybudowanego w formie ula. Odkopał go w najnowszych czasach, w listopadzie i w grudniu r. 1880, Henryk Schliemann i rozpoznał w nim odwieczny grób kopułowaty, w konstrukcyi zupełuie odpowiadający podobnym budynkom w argolskich Mykenach.—Por. Müller O. „Orchomenos und die Minyer, Geschichten hellenischer Stämme und Städte“ (tom I, 2-e wydanie, Wrocław 1844; dzieło znakomite, do dzisiaj wielką wartość mające); Ulrichs „Reisen und Forschungen in Griechenland“ (tom I, str. 158 i nast.); Schliemanna rozprawa w „Journal of hell, stud.“, II, str. 122 i nast.; Orcho-meuos, Lipsk 1881. -6) Starodawne miasto we wschodniej Arkadyi, stąd także ’Op^op.6vóę ’Apxqcôtxôç zwane, w pobliżu granicy Argol-skiej, na północ od Mantynei, które już Homer jako 7roXó|jiY]Xoę (bogate w stada owiec) wspomina. Położone korzystnie na skłonie górskim, potrójnym murem obwarowane, panowało ono nie tylko nad najbliższem sąsiedztwem, lecz zdobyło sobie nadto dzierżawy znaczne i w dal-

hière’a (oh.) „Histoire de l’anarchie de la Hispanis redeunti etc.“ Inny jego utwór opie-Pologne“ (wyszedł tom pierwszy w Warszawie | wa zwycięstwo. Chrystusa nad grzechem i śmier-1808), oraz umieścił w „Pamiętniku warszaw-    i    cią: „Monomachia Christi et Mortis“    (1556).

.1. F. G.

skim“ (ob.) w r. 1809 wyjątki    swoje z pra-    („Naucny Slov.“).

Orco, lewy dopływ Po, dług. 75 km. Powstaje w Alpach, przepływa górską dolinę Lo-cana, gdzie przyjmuje rwącą Soanę. Wreszcie rozdziela się na kilka ramion, i połączywszy się z Maloną, wpada w prow. Turyn wpobl.

S- B.

cy poświęconej historyi oblężenia Wiednia.

W r. 1814 opuścił znowu Polskę, mieszkał jakiś czas w Getyndze, a później w Kassel. Ten okres życia jego jest niezmiernie płodny pod względem działalności literackiej. Zaznajamia O. zagranicę z poezyą polską, wydając „Choix j Chivasso do Po. de poesies polonaises, précédé d’un discours i Orcus, ob. Orkus.

sur l’origine de la Pologne, sur la langue et Oroyna-dwuoksytoluol (1:3:5) C₆H₃(CH₃): la poésie de cette nation, sur les idiomes ' (OH)₂ należy do związków bardzo rozpowszech-slaves et sur la géographie ancienne du Nord“ j nionych w wielu odmianach porostów (Jtioccel-(dwa tomy w Getyndze, I w r.    1816, II w r..    j    la, Leucanora), powstaje z kwasu orselinowe-

1817), oraz pisze list w sprawie    rozdawnictwa    go, według następującego równania:

K. sł.

biblii: „Lettre au reverend Robert Pinkerton, C₆H₂(COOH) (OH)a (CH₃).=Co₂-|-C₆H₃ (OH)a (CH₃). concernant la Propagation de la Bible en Po- Syntentycznie można ją otrzymać z toluolu, lub logne“ (Getynga 1817). Później zaczyna się też z estru kwasu acetono-dwukarbonowego i bawić w przepowiednie o końcu świata z po- sodu. O-na jest ciałem krystalicznem, posiadają-wodu zmiany osi ziemskiej; ogłasza pracę pt.: cem smak słodki; bardzo ciekawe jest zjawisko „Philosophisch-literarische Abhandlung über samoistnego zabarwiania się bezbarwnych kry-, die in der Richtung des Aequators entstandene ształów O-ny na kolor różowy, wodny rozczyn Veränderung, über die physischen Ursachen O-tny z chlornikiem żelaza tworzy zabarwienie d. allg. Umsturzes unserer Erdkugel, über die niebiesko-fioletowe. W obecności amoniaku O-na Grunde aus welchen sich schliessen kann, dass utlenia się na orceinę (ob.), ein ähnlicher Ausgang sie bedrohe, oder ü.    Qrcynus, ob. Wr.z ecionkowate ryby.

das Ende der Welt“: widocznie nadawał cenę    Orczy Wawrzyniec, szlachcic i poeta

tym swoim wywodom, jeśli je ogłosił po nie- węgierski (* 1/18 w Pejzcie—f 1789 r.). Pod-miècku i jednocześnie po francusku. Zresztą czas wojny siedmioletniej dowodził pułkiem rzecz znalazła nabywców, bo miała aż trzy huzarów. Odznaczył się w Dreźnie i otrzymał wydania (dwa w r. 1826, Getynga, i trzecie stopień generała, następnie był nadżupanem 1829 w Kassel). W r. 1831 napisał po fran- abaujvarskim. Poezye jego wyd. Revai: „Köl-cusku i niemiecku list otwarty do Dybicza tamńnyas holmi egy nagysagos et metöt“ „Lettre à Son Excellence Comte Diebitsch-Sa- (Brzetysława 1787) i „Két nagysagos elmének bałkański“ etc. (Kassel 1831); w tym czasie költemänyas szüleményai“ (1789 r.). („Naucny ogłosił „Ueber die Wiederherstellung des Frie- Slovn.“).    h F' G'

dens von Polen im Interesse Russlands, Preus- Orczyk, drążek u wozu, zawieszony w po-sens, Oesterreichs und ganzen Europas” (Kassel | łowię swej długości na jednym z końców tak 1831).    Red- i zwanej s zt e 1 w a g i (tj. drąga przytwierdzonego

M. H.

Oroini senatores, zwyczajne oznaczenie tych ₍ poprzecznie do dyszla). Do końców O-a przy-senatorów rzymskich, którzy na mocy testa- czepia się postronki, służące do zaprzęgania memu Juliusza Cezara wysokiej owej godno- koni. O-kiem nazywają także rączkę u steru, ści dostąpili. —Por. Plutarchus Anton. 15; ko- a również część sochy przymocowaną do na-mentarze Kasaubonusa i Bremiego do Sweto- sady w celu nadania sztywności widłom, niusza Octav. 35.    s- l)rz-    Orda, herb polski. Na tarczy w polu czer-

ej

Orcinus libertns, u Rzymian nazwa tego niewolnika, który na mocy testamentu pana swego wolność uzyskał; aktu takiego mógł tylko ten obywatel dokonać, który podczas sporządzania testamentu był prawnym i istotnym panem owego niewolnika.—Por. Ulpianus, Dig.

33, 4, 1.    s- Drz>

Wit

Fig. 100. Orda (herb).

Orcinus (Pekelskÿ) Wit (* 1530—f w Kralowé Hradcu— f 1562 r.), wierszopis łaciński, znany za swego panegiryku na powi- , tanie króla Maksymiliana II, opisującegoszlach- i tę, która wyjechała była do Włoch, aby spro- : wadzić powracającego z Hiszpanii wraz z mał- i żonką Maryą monarchę (1551). Tytuł: „Idyl-lion continens catalogum baronum equitumque regni Bohemiae, qui... régi Maximiliano... ex

wonem między barkami dwóch złotych półksiężyców— dwie takież gwiazdy sześciopromienne, jedna pod drugą. Labry czerwone, podszyte złotem. Odmiana herbu Ostoja (ob.), powstała prawdopodobnie w końcu XVI wieku, a obecnie używana przez rodziny pochodzenia tatarskiego: Gerejewskich, Ordów i Ordyńskich, zamieszkałe na Białej Rusi.—Źródła: Koja-łowicz; Niesiecki; W ar szycki (dodatek); Wielądko; Dyplom z 1859 r., wydany przez deputacyę mińską rodź. Gerejewskich. D Orda, ob. Horda, Turcy a (wojsko).

Wilno, Grodno, Cecora i t. d., są rezydencye magnackie; Sławuta, Zasław, Mereczowszczyzna, oraz takie miejscowości jak Jaszu iy Balińskiego, gdzie umarł Jan Śniadecki, lub Lince i Bohaterka—rodzinne strony Goszczyńskiego i Zaleskiego. Każdy zaś z nich obok nazwiska miejscowości ma jeszcze treściwą notatkę po polsku i francusku. Z prac muzycznych O-y najlepszą jest msza do śpiewu z towarzyszeniem melodykonu. Wydal także: „Album dziel kompozytorskich“ (Paryż 1838) i „Gramatykę muzyki“ (Warszawa 1873; por. Kleczyński Jan „O gr. muz. („Bluszcz“ 1878, JM® 23]). Będąc żonatym z francuską, O. ułożył dla swego syna bardzo umiejętnie napisaną gramatykę języka polskiego p. t. „Grammaire aualitique et pratique de la langue polonaise“ (Paryż 1856, wyd. 2-gie Berlin 1858, 3-e Warszawa 1874).

Ordalia, próby, zadawane do spełnienia o-skarżonym alla wyświetlenia prawdy w sprawach kryminalnych lub cywilnych, gdy wina lub niewinność oskarżonego żadnym dostatecznym dowodem wykazaną być nie mogła; w próbach tych dopatrywano się wyroków samego Boga i przeto zwano je sądami Bo żerni (indicia Dci). Początkowo, ze względu na nazwę (anglo-saksońską „ Ordul “ j i bardzo szerokie rozpowszechnienie tego zwyczaju śród ludów giermańskich, uważano O-e, za szczególny wytwór tych ludów. Następnie, skutkiem drobiazgowego i uroczystego ceremoniału, którym kościół otoczył O-e, dopatrywano się w nich wytworu chrzęściań twa lub przynajmniej monoteizmu. W dalszym ciągu, kiedy stwierdzono istnienie O-ów u Słowian, u Greków i u Hindusów, szukano źródła tego zwyczaju nad Indusem i zaliczono go do właściwości grupy indo-germańskiej. Najnowsze badania dopiero w dziedzinie etnologii i religii porównawczej wykazały istnienie tego zwyczaju u większości dzikich i półcywilizowauych ludów Azyi, Afryki i Ameryki i ostatecznie dowiodły jego powszechności (u nas przeżytek po O-ch pozostał w powiedzeniu „przeszedł przez ogień i wodę“), ko ny w ani a obrzędu. Sposoby, za których pomocą przekonywano się i dotychczas przeko-nywują się o woli Bożej, są najróżnorodniejsze, wszędzie atoli towarzyszy im głęboka wiara w potęgę nadprzyrodzoną, która w niebezpieczeństwie dopomaga niewinnemu; wszędzie również O-e wykonywane są uroczyście wobec kapłanów. Do najważniejszych z nich należą: a) próba trucizny. Była szeroko rozpowszechniona w starożytnej Indyi i śród Hebrajczyków („Num.“ V, 11 — 31); obecuie znajduje zastosowanie na Madagaskarze, śród murzynów Kamerunu, Sierra-Leone, na] # Brzegu Złotym a także w państwie Kongo. Oskarżony winien połknąć silną truciznę i jeżeli ją zrzuci lub potrafi znaleźć na nią odpowiednie

Orda Napoleon, kompozytor i malarz (*

■yU'w Worocewiczach w Grodzieńskiem w roku 1807—f w r. 1883). Szkoły średnie ukończył w słynnem gimnazyum w Swisłoczy, a w r.

L. I.

1823 udał się do uniwersytetu wileńskiego na fakultet matematyczny, atoli z niewiadomych powodów nie przeszedł całego kursu, i wrócił na wieś, gdzie dopełniał samouctwem swoje wykształcenie. Wstąpił do 4-go pułku strzelców konnych Królestwa, odbył kompanię w r. 1831, następnie emigrował, odbył pieszo wędrówkę po Włoszech i Szwajcaryi a w r? 1833 przybył do P aryża. Znajomość i zbliżenie się z Szopenem rozwinęło jego zdolność muzykalną, r~p~o<r wpływem tego mistrza utworzył O. kilkanaście melodyj muzycznych. Poznał się także z Lisztem, który we wspomnieniach o Szopenie nazywa O. młodzianem wielkich nadziei.

W Paryżu brał żywy udział w ruchu umysłowym wychodźtwa, utrzymując, się z dawania lekcyj muzyki. Chwytał przygodnie i za pióro publicystyczne. On to opowiedział zajście na biesiadzie noworocznej 1841, na której obaj najwięksi wówczas romantycy nasi improwizowali, a z tego turnieju wywiązała się, z pomocą 'ludzką, nieprzyjaźń („Tyg. liter.“, Woykowskie-go 1841). W roku 1847 towarzystwo akcyo-naryuszów Théâtre italien wybrało O-ę na dyrektora Opery Włoskiej, lecz stanowisko to rychło utracił z powodu wypadków w r. 1848.

1) Sposoby do-

Oprócz talentu muzycznego O. posiadał niezaprzeczone uzdolnienie do malarstwa; jeszcze dawniej w kraju rysował, lecz dopiero w Paryżu, pod przewodnictwem pejzażysty Girarda, rozwinął ten talent. — Powróciwszy do kraju yt r. 1856, wpadł na szczęśliwy pomysł wydawania albumu krajobrazów polskich. Z młodzieńczym zapałem zabrał się do pracy i w ciągu wielu lat czynił wycieczki po kraju i zebrał 500 widoków, własną ręką zdjętych z natury.—Żutego zbioru wydał w r. 1874 u Fajan-/ sa w Warszawie około 200 widoków z okolic Grodzieńskiego, Mińszczyzny, Wołynia, Podola i Ukrainy. Osiem seryj tych widoków przedstawia nam bądź stare miasta, zamki, świątynie, ruiny, kurhany, z któremi się wiążą podania lub historyczne wypadki, bądź też dzisiejsze dwory, pod względem malowniczym na uwagę zasługujących. Między innemi są tu legendowe mogiły: Perepiata i Perepiatychy, ] antidotum, uchodzi za niewinnego. W spra-

wach wagi mniejszej próba może się odbyć oznaką winy. Z chwilą wzmożen:a się na Za-nad niewolnikiem lub zwierzęciem należącem chodzie procesów o czary, próba wody zim-do oskarżonego. Śród zaś Indyan amerykan- nej nabrała szerokiego rozpowszechnienia, skich, u ludów Australazyi i u niektórych mu- dotrwała do XV w., a sporadycznie nawet koń-rzynów afrykańskich (np. w Quoji, na Brzegu ca XVIII. Słynne przykłady podobnych sądów Złotym) istnieje zwyczaj nacierania skóry i o- zdarzyły się w r. 1728 w Szegedynie, w r. czu trucizną lub trzymania jej w ustach. Do- 1793 w okolicach Poznania i w r. 1799 na U-wodem niewinności jest wówczas brak gangre- krainie. Próba ta sięga dawnych czasów; już ny, niełzawienie się oczu i przetrzymanie w kodeksie Hindusów, w księgach Manu, próba wody uchodziła za zwykły sposób postępowania sądowego. Że zaś prawodawstwo indyjskie powstało ze zwyczajów prastarych, można więc wnosić, iż początek wierzenia tego tkwi w głębokiej Starożytności. Zbliżoną próbą było ważenie czarowników i czarownic, oparte na wierze, że osoby mające styczność z dyabłem tracą na wadze, e) Próba wody wrzącej (judicium aenei, aquae żu. Jeżeli połknął go gładko, bez boleści,    ferventis) polegała na wydostaniu gołą ręką

w ustach jadu w ciągu danego okresu czasu. b) Próbę poświęconego pożywienia stosowano u Anglosasów (pod nazwą corsnead, ne d bread), Fryzyjczyków, Franków i i nych plemion germańskich (pod nazwą iudicium offae, panis adjurati, casibrodeum)\ dotychczas jest znaną u murzynów afrykańskich, w Birmanii i w Indyach właściwych. Oskarżony winien przełknąć kawałek chleba, sera lub ry-

świadczyło -to o niewinności oskarżonego. Jeśli choć kawałek utkwił mu w gardle, wina jego była dowiedzioną. Taki właśnie los spotkał możnowładcę angielskiego God w i na (ob.), zmuszonego za pomocą tej próby oczyszczać się z zarzutów za czasów Edwarda Wyznawcy.

Odtąd iudicium offae nabrało popularności i powagi w Anglii.

sem przetworzył tę próbę na próbę Euchary-styi (Ciała i Krwi Pańskiej), często stosowaną w okresie VI—XIII wieków, przeważnie względem duchownych i mnichów. Próba ta wymagała na dowód niewinności przyjęcia komunii św., wierzono bowiem, że Bóg natychmiast dotknie karą winnego, przyprawiając go o śmierć lub ciężką chorobę, c) Próbę wody święconej znają Hindusi i mieszkańcy wysp Aru w Au-stralazyi. Pierwsi na dowód niewinności piją wodę z rzek, w których kąpały się bóstwa; woda ta skutkiem tego dla winowajców jest zabójczą. — Arujczycy używają mieszaniny araku, wody morskiej i krwi, wierząc, że mieszanina taka, w razie pogrążenia w nią jakiegoś poświęconego przedmiotu nigdy niewinnemu nie zaszkodzi. Hebrajczycy dla uniewinnienia z pod zarzutu cudzołóstwa używali, jako próby, wody gorzkiej, którą zazwyczaj mąż, przyprowadziwszy wiarołomną żonę przed | ba powyższa uchodziła powszechnie za donio-kapłana, dawał do wypicia i która, w razie niewinności oskarżonej, nie powinna była jej szkodzić, d) Próba wody zimnej (judicium aquae frigidaé), stosowana u Papuan, Malajczyków, mieszkańców Birmanii i Indyj, polega na tern, że oskarżony dla udowodnienia swej niewinności musiał dopóty przebywać pod wodą, dopóki ktokolwiek z brzegu nań nie zawołał. U Słowian zaś, Anglosasów, we Franko-nii, Niemczech, Włoszech, Hiszpanii i Francyi,

(gdzie dochowała się wiara, że woda, jako żywioł czysty, nic nieczystego nie przyjmuje), związawszy ręce i nogi oskarżonemu, rzucano go do wody i, jeśli tonął, uznawano to za dowód niewinności; wypłynięcie na wierzch było

z naczynia napełnionego wrzątkiem pierścionka lub kamienia opuszczonego na dno. Próba ta należała do najbardziej rozpowszechnionych i znaną jest u Papuan, u murzynów afr} kańskich, u Malajczyków, Mongołów tybetańskich, Gruzinów kaukaskich, w Indyach, u Celtów gal-lijskich, u północnych i południowych Słowian, Kościół chrześciański z cza- w Skandynawii, w prawie salickiem i rypuar-

skiem, u Fryzyjczyków, Anglosasów, Lombard-czyków, Frankończyków i u wszystkich ludów Europy średniowiecznej. /) Próba ognia lub rozpalonego żelaza (judicium fer ri candentis, iyniti) była wieloraką i polegała bądź na przejściu między dwoma zapalonemi stosami w jednej koszuli, która czasami była woskiem pokryta (w ten sposób miała się oczyścić z podejrzenia o cudzołóstwo Richardis, żona Karola Grubego), bądź na trzymaniu przez pewien czas w ręce rozpalonego żelaza, bądź też na przejściu bosemi nogami po żarzących węglach albo po dziewięciu rozpalonych do czerwoności lemieszach od pługa (judicium vome-rum). W ten sposób szczęśliwie uniewinniła się Emma, królowa angielska od zarzutu cudzołóstwa. Jeżeli oskarżony wychodził z powyższych prób bez uszkodzenia lub z lekkiemi obrażeniami, wierzono w jego niewinność. Pró-

ślejszą, niż p r ó b a wody w r z ą c e j i była praktykowana zarówno przez ludy używające wrzątku, jak i przez Somalów, Arabów z okre sń przed Mahometem, starożytnych Greków (doskonały przykład w „Antygonie“ Sofoklesa) i w Byzancyum. Przeżytki tego prawa dochowały się do dnia dzisiejszego na wyspach Bry-tańskich i utrwaliły się w wyrażeniu „to haul o-ver the coals“ (przeciągnąć przez węgle, tj. wy-łajać kogoś), g) Próba dzikich zwierząt jest praktykowana przez murzynów afrykańskich, Malagaszów na Madagaskarze i tubylców Polinezyi i Melanezyi, którzy dla przekonania się o niewinności oskarżonego rzucają do jaskini pełnej dzikich zwierząt lub rozkazują

przepłynąć cieśninę pełną krokodylów lub rekinów. Ci, co z próby wychodzą szczęśliwie, uważani są za niewinnych, h) Próba krzyża (judicium cruels) była dwojakiego rodzaju: albo stawiano na pewien czas oskarżyciela wraz z o-skarżonym pod krzyżem z wyciągnięte mi lub na krzyż złożonemi ramiouami i skazywano tego, komu pierwej ręce obwisły; albo naznaczano jedną z dwu kostek znakiem krzyża i jeśli oskarżony wyciągnął ją z pod ukrycia, uwalniano go od kary. Próba powyższa powstała z pogańskiej próby siły, praktykowanej w postaci trzymania do góry rąk (niektóre ludy wysp Aru, ludy państwa Kongo i starożytnych Germanów); albo w postaci wyścigów, jak to ma miejsce u Dajaków z Borneo. Próba krzyża była bardzo powszechną za Karola Wielkiego i dopiero Ludwik Pobożny dekretem z 816 r. zabronił jej ostatecznie. i) Próba pojedynku (duellum) początkowo, za czasów barbarzyństwa, była jednym z rodzajów walki osobistej, zemsty indywidualnej, ale krótko zachowywa to piętno.

Z czasem zapaśnicy przestają wierzyć we własną siłę i poczynają udawać się pod opiekę istot nadprzyrodzonych, które wywoływano drogą zaklęć lub przez kapłanów, aby dały zwycięstwem świadectwo niewinnemu. Kiedy wiara tego rodzaju utrwaliła się w wierzeniach ludu, pojedynek przestał być wyrazem siły brutalnej i stał się jednym z rodzajów sądu Bożego.

W tym charakterze pojedynek istnieje u większości ludów znających O a, równie pogańskich, jak chrześciańskich, a mianowicie: u Australczyków, Malajczyków, Gruzinów, starożytnych Greków, Celtów w Gallii i Irlandyi, Słowian, Skandynawczyków, w dawnem prawodawstwie germańskiem (z wyjątkiem praw: sa-lickiego i anglo-saskiegoj, w lennach królów frankońskich, w konstytucyach Cesarstwa rzyms.-niemieckiego i u większości ludów Europy średniowiecznej. Pojedynek odbywał się w obecności sędziów, przyjaciół, księdza i świadków. Przeciwnicy obowiązani byli walczyć w milczeniu. Za zwyciężonego uznany był ten: kto ustępując, przekroczył obszar do walki przeznaczony; kto zmęczył się o tyle, że dalej nie mógł walczyć; kto wypuścił broń z ręki; kto po raz trzeci zażądał przerwania walki; czyja krew wcześniej zaczerwieniła ziemię i kto się wreszcie uznał sam za pokonanego. Jeżeli takim okazał się oskarżony, to podlegał karze za przestępstwo, o które był posądzony; jeżeli—oskarżyciel, to oskarżonego uniewinniano niezwłocznie. k) Próba mar czyli prawo marowe (judicium feretri) używane było zazwyczaj przy poszlakach morderstwa. Ciało zabitego składano na mary i kazano oskarżonemu dotykać się ran lub pępka nieboszczyka. —

Jeżeli pociekła z nich krew lub na ustach trupa ukazała się piana albo ciało jego zadrgało, wówczas oskarżony uznawany był za win- lub nego i ponosił karę za morderstwo. Zwyczaj

ten zachował się dotychczas u Papuańczyków, a dawniej istniał u Niemców (jeszcze w w. XVII o próbie tej wspomina prawo heskie z r. 1639), Włochów, Francuzów i Hiszpanów. Nadto u niektórych dzikich ludów Australijskich istnieje zwyczaj karania śmiercią pierwszego przechodnia spotkanego w pobliżu grobu ofiary, albo szukania zabójcy w tej stronie, w którą ulatywała para z ust ofiary. W Europie prawo marowe dopiero w połowie XVill w. zupełnie wyszło z użycia. /,) Rzucanie losów — istniało w Starożytności i w Wiekach Sredn. Posługiwali się lo sami i Hebrajczycy (Exodus XXVIII), Hindusowiej(K o h 1 e r „ L Itindisches Processrecht“), Grecy (Iliada, III, 316) i dawni Irlandczycy, Niemcy i Rossyanie, a w formie przeżytkowej zwyczaj ten dotrwał wśród naszej dziatwy, odwołującej się przy poszukiwaniu winowajcy do mętowania (ob.). Herodot wspomina o rzucauiu losów u Scytów, a w prawodawstwie fryzyjskiem są nawet całe przepisy o tym sposobie postępowania sądowego. Zdarza się on w „Dziejach Apostolskich“ (I, 26) i w historyi Kościoła: tak w r. 374 ś. Marcin wbrew życzeniu parafian turoń-skich został drogą rzucania losów obrany biskupem. Zwyczaj ten miał najróżnorodniejsze formy: tak, modląc się do bogów i wznosząc oczy ku niebu, kapłan lub patryarcha germański, brał, według Tacyta, trzy losy z pośród naznaczonych gałązek drzewa owocowego, rzucał je na białą szatę i z ich położenia odpowiedź układał. Z podobną wiarą Maorowie rzucają losy, szukając złodzieja w kółku osób podejrzanych, a murzyni gwinejscy udają się w takim razie do kapłana fetyszów, aby potrząsnął pęczkiem skrawków skórzanych i wy-I dał świętą wróżbę. Tłum grecki gorąco modlił się z rękoma wznicsionemi do bogów, podczas gdy bohaterowie wyciągali losy z hełmu Agamemnona, aby się dowiedzieć, kto ma iść walczyć z Hektorem i poprzeć „dobrze uzbrojonych Greków“. Podobnie jak starożytne wyrocznie rzymskie odpowiadały zapomocą losów rzeźbionych, tak Hindowie nowożytni rozstrzygają spory, rzucając losy przed świątynią, i wzywają bogów, wołając: „okażcie niewinnego“. I długo jeszcze w późniejszej historyi uważano rzucanie losów za wynik wpływów nadprzyrodzonych. U Braci Morawskich obrzędu obierania żon dla młodzieńców dokonywano rzucaniem losów i odmawianiem modlitw, a Tomasz Gataker, kapłan purytań-ski, w r. 1619 napisał nawet dłuższą rozprawę p. t, O naturze i używaniu losów, w której bogobojnie czytelników przestrzega, że „należy losów używać ze czcią, gdyż Bóg bezpośrednio kieruje niemi“. —2) Stosunek pomiędzy oskarżonym a oskarżającym, Ordalia bywają zwykle jednostronne obustronne. — W pierwszym wypadku tylko oskarżony podlega próbom, w dru-

XIII“ (Helcel

nego.

Przemysława II z r. 1284 lub w dokumencie Leszka Czarnego z r. 1286), że pierwotnie, nawet pomimo nadanego przywileju, tacy panowie mogli stosować O-a tylko w obecności samego księcia lub przynajmniej jego zastępcy; przyczem przestrzegano zasady i tylko panom patrymonialnym, obdarzonym ius alcius, książę nadawał zwykle prawo stosowania wszystkich

gim—oskarżony i oskarżyciel. W ogóle częstsze są O-a jednostronne. Niektóre ludy znają — tylko obustronne O-e (np. w Birmanii), inne tylko jednostronne (n. p. we właściwej Indyi starożytnej). Często oba sposoby istnieją równocześnie u wielu ludów. Próby ognia lub rozpalonego żelaza są już to jednostronne, już to obustronne. Z prób wodnych pogrążanie do wody jest zazwyczaj obustronnem (np, u ludów zamieszkujących archipelag Ma-lajski), rzadko jednostronnem. Próba siły bywa naturalnie obustronną. Próba trucizny jest często jednostronną, choć, jak u ludów Kongo, bywa obustronną. W wypadkach prób obustronnych oskarżyciel, w razie uniewinnienia oskarżonego, winien był zapłacić karę na rzecz ostatniego, jak również na rzecz władcy, jak to ma miejsce na Madagaskarze, w Iudyach i u niektórych ludów murzyńskich (Banjarów).— W sądach bożych praktykuje się nadto zastępstwo. Zastępcą może być krewny, niewolnik lub człowiek najęty. Najbardziej rozpowsżech nione jest zastępstwo w próbie pogrążania w wodzie (zwłaszcza u ludów Australazyi i w Komaonie), ale bywa używane również w próbie żelaza (u murzynów Szemba-Szemba), jak i w próbie trucizny (śród ludów państwa Kongo). U plemion murzyńskich Afryki środkowej, Barotsów, Batoków i Ungoro, istnieje jeszcze zastępstwo przez zwierzęta, kury i psy.

3) Stosowanie. O-i posługiwano się głównie w wypadkach większej wagi. Niektóre z nich stosowano w ściśle oznaczonych przestępstwach: cudzołóstwa, kradzieży, zabójstwa. Próby powyższe nie były obowiązkowo stosowane do przedstawicieli wszystkich stanów. Przeciwnie, wolnych obowiązywały przysięga lub pojedynek O- zaś przeznaczone były dla niewolników, za których panowie nie chcieli przysięgać, do kobiet, które wyzwane na pojedynek nie znalazły zastępców, do wolnych wreszcie, którzy bądź nie mieli prawa przysięgać (jako osoby złej opinii), bądź nie mogli znaleźć dostatecznej liczby przysięgłych. O. istnieją u mnóstwa narodów, bez różnicy rasy i stopnia cywilizacyi, są ściśle związane z rozwojem społeczeństwa ludzkiego wogóle i jego wierzeń w szczególności. Są one bardzo rozpowszechnione śród plemion stojących na bardzo nizkim poziomie kultury i wyznających an im izm (ob.). Z chwilą utrwalenia się organizacyi społecznej i nastania teokr:a-tyzmu O-a stały się jednym ze sposobów praktyki prawno-teokratycznej. Wieki Średnie pomnożyły tylko liczbę O-w i schrystyanizowały obrzęd. Kościół wziął je pod swoją opiekę i po wielu świątyniach przechowywano święte narzędzia prób. Dopiero rozkrzewienie się ku końcowi XV w. prawa kanonicznego, zaprowadzającego na miejsce O-ów przysięgę, i re-cepcya prawa rzymskiego zaczęły powoli rugować te sposoby postępowania sądowego. O-a wyszły; z użycia na Zachodzie dopiero w połowie XVIII w. 4.) O. w Polsce. W dawniejszym przewodzie sądowym polskim zdarza się również instytucya prawa dowodowego zwanego „sądem bożym“. Sposoby, za których pomocą w Polsce przekonywano się o woli Boga, były następujące: próba wody (i to albo zimnej albo wrzącej), próba żelaza (i to albo noszonego w ręce, albo położonego na ziemi) i próba pojedynku, który znów był dwojakiego rodzaju: na miecze lub na kije. Sposób, w jaki te próby się odbywały, opisany jest w rozdziałach XXIII, XXIV, XXV „Księgi prawa zwyczajowego polskiego z „Starodawne prawa polskiego pomniki“ tom

Il-gi, Kraków 1870). Zastępstwo było znane, ale dozwalano go w jednej tylko próbie, mianowicie w pojedynku. Stosowano sądy boże u nas tylko w sprawach kryminalnych, nie zaś w cywilnych. Wbrew przypuszczeniom Lelewela, jakoby sądy boże wprowadziła do Polski kolo-nizacya niemiecka, liczne wskazówki stwierdzają, że O-a znane były prawu naszemu w czasach o wiele dawniejszych, skąd wyprowadzić można przypuszczenie, że są instytucyą starodawną, swojską. Przypuszczenie to popierają badania nad porównawczem prawodawstwem słowiańskiem, które dowodzą niezbicie, że główne podstawy, na których oparł się obrzęd O-ów, są u wszystkich szczepów słowiańskich jednakie. Ta wspólność zasad nie może być przypadkową tylko; owszem wskazuje, że O-e są prastarym zwyczajem urządzeń prawnych słowiańskich, które następnie każdy zosobna szczep na tychsamych podstawach dalej kształtował i rozwijał. Z zaprowadzeniem u nas chrześciaństwa O-a nasze rodzime ukształtowano na modłę germańską. Wpływ duchowieństwa niemieckiego nie tykał jednak samej instytucyi procesowej, ale oczyszczał ją z naleciałości pogańskich; nastąpiło więc, nie zgennanizowanie instytucyi samej, ale schry-styanizowanie obrzędów, jakiemi była otoczoną. Udział duchowieństwa w O-ach polskich, niegdyś znaczny, z czasem zmalał, a w w. XIII ograniczył się na exorcyzmach, nie ustał jednak w zupełności mimo energicznych zakazów papieży. Prawo stosowania O-w w sądzie należało pierwotnie wyłącznie do samego księcia. W imieniu księcia uskuteczniali to prawo panowie patrymonialni w wykonywaniu jurysdyk-cyi nad swen i poddanemi, ale tylko na mocy osobnego przywileju przez księcia im udzielo-Są nawet ślady (jak w dokumencie

O-ów; niższym zaś dostojnikom i panom patry-monialnym, posiadającym zaledwie jus inferius dozwalano stosowania jednej lub dwu prób.

w wykonaniu egzekucyi udziału jednak nie brał. W r. 1805 umieszczony w wielkiej armii francuskiej, odznaczył się pod Austerlitzem i został generałem dywizyi. Pokryty ranami i wyczerpany musiał się wycofać z czynnej służby. Mianowany członkiem senatu w r. 1808, otrzymał tytuł hrabiego i miejsce komendanta pałacu w Compiègne, gdzie też umarł. Pochowany został w Panteonie.—2) Michał, generał francuski, syn poprzedniego (* 1787 — f 1862). Jako piętnastoletni chłopiec zaciągnął się do strzelców konnych. Jako adjutant ojca brał udział w wojnie 1805 r. W r. 1812 mianowany pułkownikiem dragonów, odznaczył się później pod Waterloo. Restauracya odsunęła go od służby, do której wrócił dopiero po rewolucyi lipcowej. Zmarł jako generał dywizyi.

Wybór pomiędzy rodzajami prób pozostawiano sędziemu. Z końcem w. XIII ustają wzmianki źródłowe o O-ach, jako instytucyi prawa procesowego w Polsce. Ostatnie nadanie tego prawa pochodzi z r. 1304 od Ziemio-wita ks. Dobrzyńskiego dla Andrzeja z Krakowa-, dokument] zaś Kazimierza Wielkiego, nadający prawo to miastu Pilznu, własności Benedyktynów tynieckich, jest podrobiony. Późniejsze przykłady pojedynków sądowych są, jak trafnie zauważył Helcel, szczególnemi przypadkami „chwycenia się dawnego rycerskiego zwyczaju, w celu odwrócenia od siebie potwa-rzy lub pomszczenia się krzywdy“. Por. P.

S. B

' Ordericus Witalis, kronikarz średniowieczny (* 16 lutego w r. 1075—f około roku 1141), Ojciec jego, Odelerius z Orleanu uczestniczył w podboju Anglii przez Normannów, za co otrzymał lenno w pobliżu Shrewsbury. W szkole Shrewsburskiej pobierał syn jego początkowe nauki; poczein ojciec, przeznaczając syna do stanu duchownego, wyprawił go około r. 1085 do Normandyi, do słynnego klasztoru Uticum, gdzie młodzieniec w tymsa-inym roku, przywdział habit mnicha. Odtąd słynął pod imieniem Witalisa lub przydomkiem Angligena, który sam sobie nadał, uważając się za anglika. Największą jego pracą jest „Historiae ecclesiasticae libri XIII“ (od Narodzenia Chrystusa do r. 1141). W pracy tej najważniejszą częścią są oddziały o historyi Normannów, o czem Witalis posiadał bezpośrednie wiadomość od współcześników, towarzyszów Wilhelma Zdobyczy.—Por, L. D elisl e „Notice sur Orderic Vital“ w t. V „Orderici Vitalis Historiae ecclesiasticae libri tredecim“

Maier „Geschichte der Ordalien“ (1795);

Hildenbrand „Die Purgatio canonica und vulgaris“ (1841); Du Boys „Histoire du droit criminel des peuples modernes“ (1858), Pfalz „Die germanischen Ordalien“ (1865), Sumner Maine „Etudes sur l’ancien droit et la coutume primitive“ (1884); Federico Patetta „Le ordalie, studio di dirito comparato“ (Turyn,

1890); dr. A. H. Post „Grundriss der ethnologischen Jurisprudenz“ (Oldenburg i Lipsk,

1894, tom I str. 459—478); Ban dt kie „Sądy boże, lenność i inne zwyczaje w Polsce pod panowaniem Piastów“ („Rozmaitości naukowe“

JNs III, Kraków 1831); dr. A. Winiarz „Sądy Boże w Polsce“ („Kwartalnik historyczny.

E. Chw\

Rok V, 1891, str. 290—313).

Ordelaffi, ród włoski, który wydał kilku wielkorządców Romanii i wodzów. Do najznamienitszych członków tej rodziny zaliczyć trzeba braci Scarpetta, Pino i Bartolomeo, zwolenników Gibelinów, którzy w latach 1272 —

E Cłrw.

Order. I. w o g ó le. Jestto znak, formy u-stanowionej, udzielany za szczególne zasługi lub odznaczenie się jakimś czynem wybitnym, a noszony zazwyczaj na wstędze lub (rzadziej) łańcuchu. Dawniej orderami nazywano stowarzyszenia, zakładane w Wiekach Średnich na wzór zakonów ducliowno-rycerskich w pe wnych oznaczonych celach i podług stałych prawideł; do stowarzyszeń tych wchodzili książęta i osoby stanu szlacheckiego, wolne wszakże od wszelkich ślubów duchownych. Jedne z tych stowarzyszeń stanowiły jakoby bractwa albo związki (foedera, sodalitates, fraternitates) pod kierunkiem właściwych przełożonych, którymi byli zazwyczaj założyciele, lub (rzadziej) osoby wyznaczone przez założycieli; związki rze-

na

S. B.

1296 walczyli z Genuą, Florencyą, Lukką i papieżem. Wymienić tu jeszcze można Francesca O., który miał mocny zatarg z papieżem Kle- (Paryż 1838—55, tomów 5, wydanie Le Pré-mensem VI; wyklęty i pobity musiał poddać vosta). się r. 1359. Wnukowie jego, Pino i Cecco, dowodzili kondottierami. Cecco oddał się później usługi Rzplitej weneckiej. Brat jego Pino został uznany przez Pawła II (1466) za wielkorządcę Forli; upiększył miasto, sprowadził poetów i artystów. Po jego śmierci objął władzę syn jego przyrodni Sinibaldo, którego nie uznali jednak inni członkowie rodziny. Z zatargu tego skorzystał Geronimo Riario, wnuk Sykstusa IV, który zdobył władzę i całą rodzinę O. zmusił do ucieczki. Schroniła się ona do We-necyi, gdzie otrzymała prawa obywatelskie

Ordener: 1) Micha ł, generał francuski (*

1755—f 1811). Rewolucya zaskoczyła go jako oficera dragonów; Przyłączył się do niej i brał czynny udział we wszystkich wojnach. W r.

1796 Bonaparte mianował go na polu bitwy czone działały po większej części na polu uży-pułkownikiem. W r. 1804, już jako generał teczności publicznej i miały charakter stowa-brygady, dokonał w Ettenheim aresztowania \ rzyszeń dobroczynnych. Inne (np. stowarzy-księcia Enghien i przywiózł go do Strasburga, ■ szenia hiszpańskie Alcantary, Montesy i t. d.)

Wielka Eacjkl. Powe*. U us Cr Ser. U. Z<jsz 40 b Tom V.

miały za zadanie walkę ze światem muzułmańskim. Inne wreszcie zakładane były dla celów wyłącznie dynastycznych i posługiwały książętom, którzy, będąc w onych czasach jeszcze tylko primi inter pares, starali się tym sposobem skupiać koło siebie kwiat rycerstwa i zjednywać sobie wasalów. Z biegiem czasu i wzmożeniem się władzy monarchów udzielnych ten ostatni rodzaj stowarzyszeń stał się powszechnym. Panujący przyjęli za zasadę, że im tylko służy prawo ustanawiania nowych związków; jakoż odtąd świeckie ordery rycerskie powoli przestały być właściwemi stowarzyszeniami, a stały się jedynie środkiem nagradzania zasług, położonych względem monarchy i kraju, sama zaś nazwa „order“ wskutek tego utraciła dawne swe znaczenie i przeniesiona została na oznaki powierzchowne (insignia), noszone dawniej przez stowarzyszonych, a podniesione obecnie do stanowiska głównego i zasadniczego. Takim sposobem powstały 1) wielkie ordery, dla monarchów i osób rang najwyższych w państwie; 2) ordery domowe, głównie dla członków rodzin} panującej, jej urzędników i wiernych sług; 3) ordery dworskie, dowody łaski, udzielane według upodobania monarchy, 4) ordery damskie, w zasadach swoich równe poprzedzającym, ale rozdawane wyłącznie kobietom;

5) ordery zasługi, nagród} szczególnych zasług, położonych dla kraju albo monarchy, u-dzielane wojskowym, urzędnikom cywilnym, uczonym, artystom i t. p, (ob. tablica I i II). Dawne statuty orderowe uległy wielu zmianom: •starano się ułożyć je w ten sposób, aby mogły odpowiadać zmienionym warunkom ustanawiania orderów, tudzież kwestyi nadań zakreślić pewne granice. Z dawnych prawideł pozostały jedynie niektóre punkta, kładące obowiązek na kawalerów danego orderu interesowania się sprawami dobroczynnemi, tudzież w niektórych orderach) pewne ograniczenia w kwestyi przyjęcia nowych kawalerów (np. wykazanie określonej liczby pokoleń antenatów, wyznawanie religii katolickiej, składanie specyalnej przysięgi, pochodzenie szlacheckie i t. p.); reszta, tycząca się zasad, na jakich ordery mogą być udzielane, przywilejów, do nich przywiązanych, oznak, sposobów nadawania, administracyi i t. p., została zmieniona z gruntu. Co się tyczy zasad, na jakich ordery bywają udzielane, to za jedyną zasadę obecnie uznać należy (z małemi wyjątkami) wolę panującego. Każdy monarcha, jako wielki mistrz orderów państwowych, ma prawo rozdawać je podług swego uznania i nie jest w tym względzie krępowany żadnemi ograniczeniami. Do niego należy określenie stopuia zasług danego osobnika, i na postanowienie jego, chociażby nawet niesłuszne, niema w statutach dzisiejszych apelacyi. Przywileje, przywiązane do orderów dzisiejszych, bywają rozmaite;

wszystkie jednak sprowadzają się głównie do jednego celu: przez znak widoczny wyróżnić niejako obdarowanych niemi z pośród tłumu współobywateli; stąd niektóre z nich, jak angielski Podwiązki, lub hiszpański Złotego Runa, przynoszą kawalerom tytuły honorowe, inne, jak włoski Annunziaty, czynią obdarowanego nawet kuzynem domu panującego, przeważna zaś część ich daje prawa szlachectwa bądź dziedzicznego, bądź też osobistego. Co się tyczy oznak zewnętrznych orderowych, tote bywają również rozmaite, aczkolwiek przyznać trzeba, że główną rólę odgrywa w nich dawny znak stowarzyszeń orderowych — krzyż, tylko w formach okazalszy i bardziej urozmaicony, tudzież połączony z innemi znakami i wyobrażeniami (świętych, koron, inicyałów imion mo-narchów-założycieli, herbów państwowych, kwiatów i t. p., a nawet (rzadko wprawdzie, głównie w państwach egzotycznych, które wprowadziły u siebie ordery za przykładem Europy) i takich przedmiotów, o których dawne statuty nie śmiałyby nawet pomyśleć. Oznaki orderowe obecne dzielą się zwykle na klasy, różniące się jedne od drugich przeważnie rozmiarem i sposobem ich noszenia, czasem zaś i wyglądem zewnętrznym. Najwyższa klasa, czyli pierwszą, orderu noszona bywa zwykle na wstędze szerokiej, przewieszonej przez lewe ramię, w niektórych wypadkach aa łańcuchu. Kawalerowie jej mogą nadto nosić na piersi gwiazdę danego orderu, i, jeżeli tenże składa się z krzyża, noszą tytuł „Wielkiego krzyża“ (Grande Croix). — Klasa druga noszona bywa zazwyczaj na szyi, klasa trzecia i niższe na piersiach lub w pętlicy. Posiadacze oznak tych klas odróżniają się jedni od drugich tytułami komandorów, oficerów i t. d. Sposobów udzielania orderów statuty dzisiejsze znają kilka. Najbardziej używany z nich — nadanie ordera przez reskrypt Jub patent panującego . Rzadziej używane jest wkładanie oznak na obdarowanego własnoręcznie przez panującego. W niektórych wypadkach, np. na polu walki, ordery nadawane bywają przez głównodowodzących armią, aczkolwiek reskrypty tych ostatnich muszą być później zatwierdzane przez monarchę. Co się tycze zarządu sprawami orderowemi, to ten we wszystkich prawie państwach hołd dje tymsainym zasadom i przedstawia się w sposób następujący: wielkim mistrzem orderu jest panujący, wszystko zaś, co się odnosi do orderów, załatwia t. zw. k a pi t uła czyli rada. Na jej czele stoi kanclerz; nadto w skład jej wchodzą: mistrz ceremonii, trzymający nadzór nad świętami orderowemi, procesyami, szczegółami u-biorów uroczystych i t. p., skarbnik, zarządzający kasą i prowadzący wszelkie pieniężne sprawy, kilku stałych członków dla sprawdzania praw nowych kawalerów, nadto liczna kan-celarya. Każdy order posiada swoje święto, w przeważnej części wypadków przypadające

bądź w dniu jego założenia, bądź w dniu jego patrona. W XVII i XVIII wieku święta orderowe obchodzone były bardzo uroczyście, zwykle w pałacach monarchów, w salach, umyślnie na cel ten przeznaczonych i nazywanych orderowemi. Odbywały się one podług ściśle ułożonego ceremoniału, przyczem kawalerowie danego orderu zawsze brali w nich udział we wspaniałych kostyurnach, wskazanych przez statuty. Obecnie święta rzeczone obchodzone bywają rzadko i znacznie skromniej. Przeczytanie nazwisk nowych kawalerów, przedstawienie tych ostatnich panującemu, czasem nabożeństwo uroczyste, a rzadko obiad galowy lub uczta dworska — oto wszystko, co się obecnie na nie składa. Na zakończenie dodać należy, że noszenie bez prawa do tego oznak orderowych, jako znaków posiadających znaczenie państwowe, podlega karom, przewidzianym przez kodeksy karne wszystkich krajów. Karane jest również używanie orderów udzielanych przez panujących obcych, bez pozwolenia własnego monarchy.—Źródła: Gottschalk:

r., a nawet wydrukowanei zostały w Rzymie; o-znaczono już dzień ceremoni îwprowadzenia w życie nowego orderu, lecz n e sądzone było urzeczywistnić się powziętym zamiarom. Sejm r. 1637, upatrując w znakach orderowych odznaczenie, ubliżające równości szlacheckiej, sprzeciwił się stanowczo zaprowadzeniu orderu, i projekt królewski spełzł na niczem (Statuta i opowiadanie przygód w sejmach ob. w starannym artykule Ordery w „Starożytnościach polsk.“ Moraczewskiego. Por.„Pam. Albrechta Radziwiłła“). Wizerunek Ord. Niep. Poczęcia, wraz z jego ustawą znajdujemy w monografii Sapiehy p. t. „Adnotaciones historicae de origine... ordinis Aquilae Albae“ (Coloniae 1730, apud Adamum Cholinium; przekład polski t r. w Warsz. przez Ad. Chodkiewicza). Oznakę orderową (tablica I JM® la i b) stanowić miał łańcuch złoty z ogniwami naprzemian w ten sposób ułożonemi, iż jedne przedstawiały lilię białą, promieniami otoczoną, z napisem; „In Te“ (w Tobie), drugie zaś snop strzał, wstęgą białą przewiązany, z napisem na niej: „Unita Virtus (zjednoczona mężna siła, cnota). Na tym łańcuchu wisiał krzyż czerwono emaliowany, mający z jednej strony w środku wizerunek Najśw. Panny, i wokoło napis „Vicisti, Vince“ (zwyciężyłaś, zwyciężaj), a z drugiej —orła białego z rozpostarteini skrzydłami. Zwierzchnikiem najwyższym orderu i jego rozdawcą miał być sam monarcha i jego następcy, którzy w dzień koronacyi wraz z insygniami królew-skiemi przybierać na się mieli i wszystkie o-znaki orderowe (byleby dawniej do pocztu kawalerów zaliczeni byli). Liczba kawalerów nie miała przechodzić 72, oprócz króla. Do orderu mogli być przyjmowani monarchowie innych państw oraz cudzoziemcy, ale liczba tych kawalerów nie mogła być wyższą od 24.— Za panowania Jana Sobieskiego, kiedy śród tylu walk bohaterskich odwaga osobista była osobliwie wyróżniana, w umyśle króla tego obudziła się myśl wskrzeszenia

„Almanach der Ritterorden“; Schulze „Chronik sämmtlicher bekannten Ritterorden“; vja n Hollebeke „Histoire et législation des ordres de chevallerie“; Gritzn er „Handbuch der Ritter-und Verdienst-Orden aller Kulturstaaten der Welt“ (1893 r).— II. Ordery w Polsce.

(ob. Tablica I). Pomijając twierdzenie, niczem niepoparte i nieuzasadnione, niektórych pi-sarzów, jak: Kromera, Spenera, Schönebecka,

do czasów naszych w Ermitażu petersburskim, egzemplarza orderu, który, jak to się widzieć daje z artystycznego wyk mania, przedstawia może okaz próbny, wykończony dla króla. Pamiątka rzeczona (ob. tablica I J\s 2a i b) przedstawia krzyż ośmiorożny, maltański, z uszkiem do zawieszenia. Strona główna krzyża pokryta jest karmazynową emalią; w środku umieszczouy wielki, heraldycznie zdeformowany, herb Janina w kolorze ciemno-niebieskim, a nad nim pięknie w złocie rzeźbiony archanioł Michał z mieczem płomienistym w ręku. Odwrotna strona orderu pokryta jest emalią białą, w śród-ku zaś w złocie rznięty wizerunek Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia z napisem łacińskim dookoła wyrażającym jej potęgę. — Pomiędzy ramionami krzyża naprzemian Orzeł

Moreri’ego, a głównie Fryderyka Sapiehy, jakoby ustanowienie pierwszego orderu polskiego, mianowicie Orła Białego, odnieść należało aż w czasy Władysława Łokietka, który oznaki orderu powyższego miał jakoby rozdawać podczas uroczystości weselnych syna swego Kazimierza (Wielkiego) z Aldoną Giedymi-nówną (pisarze wymienieni nawet podają dokładny opis oznak rzeczonych), za pierwszy order, polski w ścisłein znaczeniu tego wyrazu, uważać musimy order: 1) Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, i zaniechanego O-u Niep. Pocz. Tak przynajmniej ustanowiony w roku 1634 przez Władysła- [ przypuszczać można na podstawie dochowanego w a IV za namową kanclerza Jerzego Ossolińskiego. Jaka mogła być faktyczna przyczyna ustanowienia tej oznaki orderowej: czy chęć naśladowania monarchów państw obcych; czy też, wobec przyjmowania przez królów polskich orderów obcych, pragnienie wywzajemnienia się ze swej strony czemś podobnem; czy wreszcie dążenie do rozszerzenia i utrwalenia władzy królewskiej przez ten środek, nie obcy już panom polskim z podróży po Europie, a którym można było ująć i pozyskać możniejsze osoby w kraju? — dokładnie nie wiadomo.

Fakt faktem, że Władysław IV myśl ustanowienia orderu podjął skapliwie i usilnie starał się zamiar przyoblec w czyn. Statuty, złożone z 22 paragrafów, otrzymały sankcyę Stolicy Apostolskiej za Urbana VIII d. 5 lipca 1634

i Pogoń, w złocie rzeźbione, przyczem przez lic mogło miejsce i towarzyszące jej okolicz-pierś orła przewiązana biała wstęga emaliowa- I ności“. Obdarowani medalami powinni byli na. Jakie koleje przechodziły zamiary króla I nosić je na piersiach, na wązkiej wstążce błę-względem wskrzeszenia orderu Niep. Poczęcia: kitnej, i pamiętać o przywiązanej do nich de-czy król wtajemniczył w nie szersze koło swo- wizie: „Pro fide, rege et lege“ (Za wiarę, kró-ich doradców, czy też traktował jedynie z naj- la i prawo), w myśl której mieli walczyć ra-bliższymi zaufanymi? o tern, dla braku jakich- mię przy ramieniu jako stronnicy królewscy, bądź danych lub dokumentów, nic powiedzieć Nie wiele jednak tych oznak rozdał August II nie można. Zdaje się jednak, że zamiary te, podczas zjazdu tykocińskiego. Dziś są one jeżeli istniały, wobec większego jeszcze ogra- wielką rzadkością, a literatura dotycząca or-niczenia władzy królewskiej niż za Władysła- derów skąpe tylko o nich podaje wiadomości, wa IV, nie mogąc zupełnie liczyć na swe Krótki ich opis, nieco bałamutny, bez podania urzeczywistnienie, nie wyszły po za sferę zwyczaj- rysunku, znajduje się tylko we wspomnianem nych projektów, omawianych w kółku najbliż- już powyżej dziełku Sapiehy, poświęconem hi-szem monarchy.—Pierwszym dopiero orderem, storyi Orła Białego. Za Sapiehą szczupłe te który otrzymał w Rzeczypospolitej sankcyę wiadomości powtórzył Moraczewski w swoich prawną, był 2) Orła Białego, ustanowiony „Starożytnościach“, a później Gloger w „Enc. za Augusta II, po rozbiorze kraju ipor. 1831 do Staroż.“. Co się zaś tycze samych medalio-O-ów rosyjskich włączony. Powstanie jego od- nów, to znane są dotychczas tylko cztery ich nieść należy do chwili pełnej niepowszednich okazy: jeden w zbiorach Ordynacyi hr. Zamoy-zdarzeń dziejowych, które w czasie najazdu skich, trzy zaś inne w Ermitażu Petersburskim. Karola XII potężnie zakołysały całą nawą W niedługim czasie, może w roku 1709, gdy państwową. Klęski szły po klęskach; król mu- wskutek zwycięstwa pod Połtawą Piotr Wiel-siał opuścić Polskę, uchodząc do Drezna; ter- ki zaczął bardzo silnie popierać pretensye dwo-ren, wywalczony tak świetnemi dawniej żabie- ru saskiego do korony polskiej, August II pier-gami, coraz bardziej z pod nóg mu się usuwał; wre- wotną oznakę medalionową zamienił na wła-szcie jako cios ostateczny nadeszła wiadomość ściwy order, zbliżony wielce do orderu francu-o elekcyi Stanisława Leszczyńskiego d. 19 lip- skiego św. Ducha : krzyż ośmiorożny, emalio-ca 1704 r. (koron. 4 paźdz. 1705). W tak wany czerwono, z białemi brzegami i brylau-krytycznej chwili August II, ryzykując własne tami na rożkach; na nim orzeł biały z rozłożycie, w końcu października 1705 roku wyru- żonemi skrzydłami; z kątów ramion wychodzi-szył potajemnie z Saksonii i 1 listopada inco- ły promienie suto dyamentami wysadzone, nad gnito, w towarzystwie trzech podobno osób, orłem korona królewska złota. Kawalerowie no-przybył do Tykocina, ażeby osobiście z Pio- sili order na wstędze białej z czerwonemi brzeż-trem Wielkim zawrzeć przymierze przeciwko kami, założonej na szyję. Niedługo atoli order wspólnemu nieprzyjacielowi i przy pomocy istniał w tym kształcie; w roku 1713 królzno-wojsk rosyjskich odzyskać utraconą koronę wu zmienił jego formę (tabl. 1 JM® 4a i b); w Polsce. Aby zaś przytem umocnić w życz- ozdobę orderową odtąd tworzyła wstęga błękit-liwości tych panów polskich, którzy pomimo na morowa na cztery palce szeroka, z lewego nieprzyjazne okoliczności pozostali mu wierny- ramienia na prawy bok przewieszona, u dołu mi, tudzież skaptować sobie nowych stronników, której na odpowiednio z końców jej ułożonem powziął myśl utworzenia oznaki zaszczytnej, któ- wiązaniu zawieszony był krzyż maltański zło-raby była niezawodnym i pomocnym ku temu ty, z brylantami na rożkach. Na stronie głów-środkiem, znajdując dla siebie grunt podatny nej krzyża rozpostarty był orzeł biały ukorono-śród ogólnie rozwijającej się za czasów saskich wany, na odwrotnej — umieszczona okrągła próżności. Na własne więc króla polecenie tarczka, na której widział u góry monogram wykonano w tymże 1705 roku d. 1 listopada królewski, pod nim zaś krzyżyk biały, wsparty medaliony, przedstawiające—z jednej strony na dwiema skrzyżowanemi szpadami. Z kątów tle czerwonem białego ukoronowanego orła, ramion krzyża wychodziły cztery promienie wy-mającego na piersi tarczę złotą, na której wi- sadzane brylantami. Kawalerowie orderu nad-dniał herb saski (dwie szpady skrzyżowane) to nosić mieli u lewego boku gwiazdę ordero-z położonym na nim krzyżem z białej emalii,    wą złotą, na której środku był położony krzyż

z drugiej zaś na tle również czerwonem wy-    srebrny z wyrytą za ramionach jego dewizą:

pukło rznięte inicyały królewskie pod korouą,    „Pro Fide, Rege et Lege“: z kątów ramion

ozdobioną brylantami (tabl. I JM® 3« i b). —    krzyża na gwieździe wychodziły promienie bry-

Medaliony te może były wykonane juz w Dre-    lantami wysadzane. Na gwieździe królewskiej

źnie i król je z sobą dla rozdawania przywiózł; zamiast wyrazu Rege było Cr rege (Naród). Oso-dość, że już na zjeździe z cesarzem Piotrem by duchowne nie nosiły orderu na ,vstędze w Tykocinie nastąpiło pierwsze ich rozdawnic- przez ramię przewieszonej, lecz na wstędze na two. Pisząc o tem, współczesny Parthenay szyi zawieszonej, a gwiazdę powyższą u lewego nadmienia, że „ceremonia powyższa posiadała boku, jak świeccy kawalerowie. Jak się zda-charakter tak uroczysty, na jaki tylko pozwo- je, ten pierwotny order Orła Białego nie miał

żadnej ustawy, przynajmniej poszukiwania jej nie wydały pomyślnego wyniku. Wspomina również o tem Sapieha, zaznaczając, że order rządzi się, nie pisanemi, ale „zwyczajowemi przepisami“, podobnemi do ogólnie wówczas przyjętych statutów orderowych. Kitowicz w swoim „Opisie obyczajów“ pisze, że taksa orderu Orła Białego wynosiła 120 czerwonych złotych, którą-to summę każdy nim obdarowany obowiązany był wnieść do skarbu. Po śmierci udekorowanego oznaki orderowe zwracane były do garderoby królewskiej uroczyście przez jednego z krewnych zmarłego przy mowie dziękczynnej do króla za zaszczyt całemu domowi wyświadczony. Ceremonia wręczania orderu nowomianowanym kawalerom odbywała się zazwyczaj z wielką pompą w dniu święta orderowego (za panowania Augusta II w dn. 2, za panowania zaś Augusta III w dn. 3 sierpnia), połączonego ze świetnemi zabawami i ucztami. Stanisław August w układzie oznak orderu Orła Białego zaprowadził nową zmianę, która polegała na tem, że na odwrotnej stronie krzyża zamiast cyfry królewskiej A. R. umieszczono imię Maryi, ułożone w odpowiedni monogram, brylanty zaś z krzyża i gwiazdy usunięto (tabl. I JMa 5a i b). W tym stanie order przetrwał czasy Księstwa Warszawskiego, jako też Królestwa Kongresowego, aż do upadku powstania listopadowego, kiedy został wcielony do liczby orderów Cesarstwa Rosyjskiego ukazem z dnia 17/29 listopada r. 1881. Drugi ukaz z dn. 26 maja (v. s.) roku 1832 nadał mu odmienną formę, polegającą głównie na tem, że order polski umieszczono na piersiach dwugłowego orła czarnego (tabl. II JV® 7), na odwrotnej zaś stronie położono krzyż podłużny z imieniem Maryi we środku. W rysunku gwiazdy zaszły również ważne zmiany: odtąd gwiazda do noszenia na lewej piersi w środku ma krzyż płomienisty z trzema wązkiemi obwódkami, wokoło zaś na ciemno-błękitnym obwodzie dewizę orderu. Dodać należy, że kawalerowie, posiadający wyższy order, np. św. Andrzeja lub św. Aleksandra Newskiego, krzyż orderu Orła Białego noszą na wstędze nieprzewieszonej przez ramię, lecz zawieszonej na szyi. Co się tycze wstęgi rzeczonej, to dla odróżnienia od wstęgi orderu św. Andrzeja, również błękitnej, barwa jej z błękitnej uległa zmianie na ciemno-błękitną, prawie granatową. — Stanisław August, obmyślając sposób uczczenia zasług tych, którzy dla ja-kichbądź powodów nie mogli otrzymać orderu Orła. Białego, utworzył d. 7 maja 1765 r. nową oznakę orderową. Nazajutrz już nastąpiła ceremonia wprowadzenia w życie nowego orderu, który otrzymał nazwę 3) św. Stanisła-w a. Stanowił go krzyż ośmiorożny maltański, czerwono emaliowany, z czterema orłami białemi pomiędzy ramionami. W środku krzyża na stronie głównej, w otoku ż wieńca wawrzynowego widniał w polu białem wizerunek św: Stanisława biskupa w szatach biskupich i pastorałem w ręku z przydanemi po obu stronach postaci świętego literami S. S. ^ozna-cza Sanctus Stanislaus), na stronie zaś odwrotnej— w takimże otoku na tarczce białej wypukłej emaliowana cyfra założyciela (tablica I J\o 6a i b). Krzyż powyższy zawieszony był na wstędze ponsowej z brzeżkami białemi, z prawego ramienia na lewy bok przewieszonej, o ile obdarowany nim nie posiadał orderu Orła Białego. W tym ostanim wypadku order św. Stanisława noszony był na wstędze zawieszonej na szyi. Podobnież nosiły go i o-soby duchowne, mm zaszczycone. Oprócz krzyża kawalerowie orderu nadto nosić mieli u lewego boku gwiazdę orderową srebrną, na której środku w otoku, okolonym wieńcem z wawrzynu, a zawierającym napis złoty: „Prae-miando incitât“ (nagradzając zachęca), była położona okrągła tarcza srebrna z cyfrą założyciela. Wedle statutu orderu liczba kawalerów jego nie mogła przenosić stu, a do otrzymania go należało wyprowadzić pochodzenie swoje szlacheckie z czterech pokoleń, zarówno po mieczu jak i po kądzieli. Nadto kawalerowie o-bowiązani byli do rocznej opłaty pięciu dukatów, z których cztery szły na szpital Dzieciątka Jezus w Warszawie, piąty zaś na ręce jał-mużnika na msze i ratunek zbawienny współbraci (ob. ustawę w „Staroż. Polskich“). Fryderyk August, jako Książę Warszawski, zachowując oder św. Stanisława, dekretem z dn. 16 lutego 1809 roku zaprowadził małą zmianę we wstędze i postanowił, że nowomianowani kawalerowie używać jej mają, nie z jednym po boku brzeżkiem białym, lecz z podwójnym.— Cesarz Aleksander I jako król polski postanowieniem z dnia 1 grudnia 1815 r., w Warszawie wydanem, zmienił również ustawę orderową. W myśl tej zmiany order miał odtąd posiadać, zamiast jednej, cztery klasy, różniące się rozmiarami krzyża i sposobem noszenia go; nadto opłata roczna, składana przez kawalerów na cele wymienione powyżej, została u-normowana inaczej: klasa I — 172 złp., klasa II—-54 złp., klasa III —36 złp., kl. IV—18 złp. Nową zmianę statutów otrzymał order św. Stanisława postanowieniem cesarza Mikołaja I z dn. 14 września 1829 roku. Między innemi dotychczasowa opłata uległa zupełnemu zniesieniu, wyznaczone zaś zostało ze skarbu na użytek kawalerów 150000 złp. rocznie, które podzielone być miały na komandorye, przywiązywane do klas rozmaitych (9 komaudoryj po 4 000 złp. dla klasy I; 12—po 2 500 złp. dla klasy II, 24 — po 1 500 złp. dla klasy III, i 48—-po 1 000 złp. dla klasy IV). Znaki wszystkich klas pozostały te same, z tą różnicą, że kawalerowie wszystkich klas, powołani do ko-mandoryi, otrzymali jako znak odznaczający koronę złotą, przydaną nad krzyżem. Nadto

jąc order ś. Stanisława do orderów Cesarstwa Rosyjskiego ukazem, z dn. 17 listopada (v. s.)

kawalerowie dwóch klas wyższych nazywać ! mienia; obdarowani krzyżem komandorskim się mieli komandorami, dwóch zaś niższych—ka- winni byli zawieszać go na szyi, kawalerowie Walerami pensyonowanemi. Po upadku Po- zaś—przy pętlicy guzika. Żołnierze, nagrudze-wstania Listopadowego cesarz Mikołaj I, wciela- ni medalami złotym i srebrnym, umieszczali

je na lewej stronie piersi. Do wszystkich klas orderu przywiązana była określona pensya roczna (20 000 złp. dla nagrodzonych wielkim krzyżem, 2 000 złp. dla komandorów, 1000 złp. dla kawalerów, które to pensye przechodziły w połowie na wdowy po zmarłych kawalerach; żołnierze, otrzymujący medale złote i srebrne, mieli pobierać — pierwsi podwójny żołd, drudzy o połowę podwyższony). Do o-trzymania medali żołnierskich lub krzyża kawalerskiego oficerskiego wystarczał wszelki czyn wojenny, połączony z przejawami wy

1831 r., nadał mu formę odmienną nieco od poprzedniej, a polegającą głównie na tern, że miejsce pomiędzy ramionami krzyża zajęły orły dwugłowe, wizerunek zaś świętego zastąpiła podwójna litera łacińska S. (tablica III «M» ]).

W rysunku gwiazdy zaszła również pewna zmiana w tern, że zamiast cyfry założyciela ma gwiazda podwójną literę łacińską S. Dnia 28 maja (9 czerwca) 1839 r. wydał cesarz nowy statut orderowy, znajdujący się tylko w Swodzie Zakonów, nie pomieszczony w „Dz. Praw.“ —

(■

Fig. 101. Gwiazda orderu ..Virtuti militari“.

Po uchwaleniu konstytucyi 3 maja 1791 roku i następnie zawiązaniu się konfederacyi Targo-wickiej, która uchwały Sejmu Wielkiego i nową ustawę rządową obalić chciała, wyruszyło wojsko polskie w maju 1792 r. dla stawienia oporu wkroczeniu armii państwa sąsiedniego do Polski. Gdy przyszło do pierwszego spotkania w czerwcu tegoż roku, chciał Stanisław August nagrodzić walecznych a zachęcić walczących jakąś oznaką honorową; ustanowił przeto order wojskowy na wzór austryackiego Maryi Teresy. Order rzeczony 4) pod nazwą Virtuti militari powszechnie znany, podług Fel. Bentkowskiego, który wiadomość tę spisał z rela-cyi gen. adjutanta Rautenstraucha, podanej w r. 1835 komisyi spraw wewnętrznych, miał składać się z 5-ciu klas: 1) 5 wielkich krzyżów,

bitnego męstwa, * odwagi i waleczności; krzyż komandorski zachowany był tylko dla tych, którzy, mając pod swem dowództwem jakibądź oddział wojsk, odnieśli znaczniejsze korzyści nad nieprzyjacielem lub też opierali się pomyślnie siłom przeważającym. Wygrana bitwa, albo zdobycie ważnego miejsca warownego, nadawały prawo do wielkiego krzyża. Zasługi kandydatów roztrząsać miano w kapitule O-ru, która sama w kwestyi nadania krzyżów rozstrzygała. Fundusz przeznaczony na pensye dla kawelerów wynosił 300 000 złp. rocznie. Koszta wyrobu krzyżów, medali i wstęg ponosić miał budżet wojskowy. — Takie były główne zarysy stosunkówO-u „Virtuti Militari“, które jednakże dla rozmaitych powodów nie zostały podane do wiadomości publicznej. Najważniejszą rolę w tym względzie grała obawa króla, aby ówczesna partya demokratyczna, wogóle mu nieprzychylna, nie skorzystała z u-stanowienia nowego O-u jako oznaki honorowej monarszej dla osłabienia resztek jego popularności u narodu. Działało jednak i oglądanie się na potężną monarchinię, która w zachęceniu do wojny mogła upatrywać karygodną gorliwość

2) 50 komandorskich, 3) 100 kawalerskich dla oficerów, tudzież pewna liczba 4) medali złotych i 5) srebrnych dla stopni niższych, i na wszystkich nosić dewizę „Virtuti militari“.

Oznakę orderową tworzyć miała wstęga błękitna z czaruemi brzegami, na której zawieszony był krzyż, mający na stronie głównej, czarną emalia pokrytej, w środku Orła Białego na tle złotem w otoku z wieńca wawrzynowego, na stronie zaś odwrotnej złotej w takimże otoku ciemno-emałiowaną Pogoń litewską. Na ramionach krzyża na stronie głównej widniał napis: „Virtuti Militari“, na odwrotnej zaś—litery S. A. R. P. (Stanislaus Augustus Rex Po-loniae), pod Pogonią zaś rok 1792 (tablica I J\i> la i b, oraz osobna fig. 101 „Gwiazda“). Co się tycze medali żołnierskich, to te posiadały formę owalną, z jednej strony, głównej, miały na sobie monogram królewski, nakryty koroną (podobnie jak order „Virtuti Civili“, o którym poniżej), na stronie zaś odwrotniej napis w dwóch wierszach: „Virtuti Militari“, okolony dwiema gałązkami wawrzynu. Podług ustawy nowego orderu zaszczyceni wielkim krzyżem jego mieli nosić nadto u lewego boku gwiazdę orderową czarną z orłem białym w otoku z wieńca wawrzynowego, sam zaś krzyż (ob. fig. 101) zawie- króla; fakty stwierdziły taką pobudkę po Sejmie szać na wstędze, przewieszonej z lewego ra- Grodzieńskim. Ostrożnie więc rozdawał St. Au-

gust nagrodę męstwa, którą sam był wprowa- wych, sposób ich przyznawania i wysokość dził. Po bitwach pod Żeleńcami i Dubienką przywiązanego do klas poszczególnych uposa-posłał pewną ilość krzyżów kawał erskich i me- żenią. Podług dekretu powyższego wyboru dali żołnierskich ks. Józefowi do rozdania, nie | kandydatów do O-u dokonywać miała, nie, jak ogłaszając jednakże postanowienia o zaprowa- dawniej kapituła, lecz rady pułkowe, których dzeniu nowego znaku honorowego; w paten- skład stanowił pułkownik, jako prezydujący, tach zaś na O. skromnie nazywał go jedynie major,, dwaj pułkownicy, kapitan, porucznik, „krzyżem ciemno-szmeleowanym“. Po takiein podporucznik, sierżant, k p. 1 i szeregowiec, przygotowaniu umysłów i pogodzeniu się ich Oficerów sztabowych przedstawi *1 z faktem już dokonanym mniemał król, że uda ci generałowie, pod których rozkazami zostaniu się zwolna rozwinąć całą instytucyę w krzy- wali, z poświadczeniem szefa sztabu i trzech żach trzech klas i dwóch medalach; już nawet wojskowych, przytomnych czynności. Listy polecił ówczesnej „Gazecie Narodowej“ nazy- kandydatów szły następnie do rąk ministra wać rozdawane oznaki stale „O-rem militar- wojny, który przedstawiał je monarsze do za-nym“, gdy postępy wojsk, wspierających Kon- twierdzenia. Co się tyczy uposażenia, to roz-federacyę Targowicką, i przystąpienie samego ciągnięto je jedynie do szeregowców i podofi-króla do konfederacyi rzeczonej położyły cerów; nagrodzeni krzyżem wojskowym złotym kres wszystkim tym projektom i zamiarom, pobierać mieli stałą pensyę w wysokości 250 Wobec zmiany warunków politycznych ustawa złp., srebrnym zaś —125 złp. rocznie. Oznaki O-u Virtuti Militar i, naturalnie, ogłoszona O-we pozostawiono pierwotne (opis ob. powy-już nie została, uniwersał zaś Konfederacyi żej), wszelako już w roku następnym zaszła Targowickiej z d. 29 sierpnia 1792 r. pod w nich pewna zmiana, gdyż cesarz Aleksander groźbą kar surowych zabronił nawet noszenia 1, jako władca Litwy, zażądał, aby znajdująca jakichkolwiek oznak jego, przełożenia zaś po- się po stronie odwrotnej krzyża Pogoń litew-jedyńczych generałów oraz prośba, imieniem ska została usuniętą. Żądaniu temu uczynio-wojska całego w d. 6 września 1792 r., do no zadość, kładąc na miejsce 1’ogoni w ozna-konfederacyi generalnej zaniesiona, o zmianę kach wszystkich klas wyrazy: Rex et Patria“ lub cofnięcie powyższego zakazu, skutku pożą- (Król i Ojczyzna) (tabl .1 fig. 7 c). W tym danego nie odniosły. Sejm grodzieński na o- kształcie krzyż „Virt. Mil.“, utrzymany następnie statnich swych posiedzeniach (ost. d. 23 listo- przez cesarza Aleksandra I i jego następcę, pada 1793 r.) postanowił przywrócić O. woj- przetrwał aż do upadku powstania listopadowe-skowy; ale niechęć ces. Katarzyny do tego go. Ukaz cesarza Mikołaja z d. 31 grudnia symbolu wojennego patryotyzmu polskiego była (v. s.) 1831 r., zwijający wojsko polskie, zniósł tak wielką, że Sievers przypłacił samo pozwo- również zupełnie i O. rzeczony, rozporządzając lenie na uchwałę sejmu niełaską, a król już tylko raz ostatni rozdać go tym wojskom ro-w styczniu 1794 r. pod naciskiem nowego pro- syjskim, które brały udział w kampanii, z po-konsula Igelstróma (pospołu z Radą Nieustającą) łożeniem na stronie odwrotnej pod wyrazami musiał wydać uniwersał znoszący zupeł- „rex et patria“ roku 1831 zamiast 1792.    5^

krzyża

nie O. _ Podczas Powstania Kościuszków- Równocześnie z ustanowieniem O-u wojskowe-

skiego rozdawania O-u Virtuti Militari za- go powziął Stanisław August myśl utworzenia niechano. Król, jako niebiorący udziału w po- oznaki honorowej dla osób cywilnych za zasłu-wstauiu, O-em rzeczonym nagradzać nie miał gi dla dobra ojczyzny położone. Oznaka poprawa, władze zaś rządowe, nie pokładając wyższa miała nosić dewizę Virtuti civih, w panującym ufności, O-u, przezeń ustanowio- składać się z kilku klas, formę wreszcie ma po-nego, rozdawać nie chciały. Kościuszko nagra- siadać medalu owalnego, z monogramem kró-dzał czyny waleczności jeno pierścionkami zło- lewskim, nakrytym koroną, na stronie głównej; temi, mającemi formę obrączek ślubnych, z na- z napisem zaś w dwóch wierszach „virtuti ci-pisem wewnątrz: „Ojczyzna obrońcy swemu“.— vili“ (zasłudze cywilnej), okolonym dwiema ga-Wskrzeszenie O-u „V. Milit.“ datuje się dopiero łązkami wawrzynu na odwrotnej (tabl. I fig. od czasu utworzenia Księstwa Warszawskiego 8 a i b). Już pewna liczba medali rzeczo-w myśl artykułu 85-go Konstytucyi, który opie- nycli była wybita, a podobno kilka ich było wał: „Ordery cywilne i wojskowe, będące da- nawet rozdanych w czerwcu 1792 roku w spo-wniej w Polsce, utrzymują się, a król (saski) sób podobny do tego, jaki miał miejsce z O-em jest naczelnikiem tych orderów“. Zachowano „Virt. mil.“, tj. bez ogłaszania ustawy, gdy na-więc wszystkie pięć klas tego O-u, zmieniając głe postępy Konfederacyi Targowickiej i przy-tylko medale żołnierskie na krzyż złoty i srebr- stąpienie do niej króla dalszemu rozwinięciu ny i nazywając znak ten „Krzyżem O-u woj- całej instytucyi O-u kres położyły. W dalszym skowego Księstwa Warszawskiego“. Statutów przebiegu dziejów O. zasługi cywilnej nie miał nie ogłoszono, uważając je niby jako rzecz tego szczęścia, które stało się udziałem poznaną z czasów dawniejszych; jedynie dekret wstałego z nim w jednym i tymsamym cza-króla z dnia 26 grudnia 1807 r. oznaczył, z o- sie i w jednakowych okolicznościach krzyża kazyi pierwszego rozdania krzyżów wojsko- wojskowego. Zapomniano o nim zupełnie i tyl-

ko nader szczupła ilość dochowanych dotychczas egzemplarzy jego pozostała jedyną pamiątką dobrego, a w samym zarodzie spełzłe-go przedsięwzięcia. —Skończywszy z projektami O-w, wybitemi z ramienia sfer rządzących, tudzież z O-mi faktycznemi, które posiadały znaczenie państwowe, należy dla zupełnego wyczerpania przedmiotu wspomnieć jeszcze o kilku oznakach honorowych, używanych przez niektóre osoby oraz stowarzyszenia religijne i polityczne w Polsce, a cieszących się w swoim czasie w kraju szerokiem prawem obywatelstwa. — Należą tu przedewszystkiem: 1) t. zwane „Dystynktorya“ (distinct or ium=znak odznaczenia się), oznaki noszone, poczynając od czasów panowania Augusta III, przez kanoników katedralnych, a nawet później, gdy próżność zaczęła ogarniać powoli i duchowieństwo, i przez honorowych. Oznaki tego rodzaju noszone bywały bądź na łańcuchach, bądź na wstęgach kolorowych błękitnych lub czerwonych, a miały formę krzyża w najrozmaitszych odmianach, pokrytego emalią w różnychbarwach, mającego na stronie głównej często wyobrażenie-herbu państwowego, częściej zaś herbu kapituły właściwej, a na stronie odwrotnej przeważnie cyfry królewskie. Piękną kolekcyę o-wych Dystynktoryów posiadał w swoim zbiorze hr. Emeryk Czapski, w którego „Katalogu“ (tom IV) można znaleźć wyobrażenie i opis dokładny kilkunastu z nich, mianowicie dystynktoryów kapituł: Wigerskiej i Sejneńskiej, Gnieźnieńskiej, Kuj.-Kaliskiej, Kieleckiej, Kijowskiej, Łuckiej, Lubelskiej, Żytomierskiej, Mińskiej, Płockiej, Warszawskiej, Żmudzkiej, Wileńskiej i Chełmskiej. — 2)0. miechowski czyli Bożogrobców, powstały z oznaki religijnej, noszonej od drugiej połowy XII w. przez braci zgromadzenia stróżów Grobu Pańskiego, zwanych w Polsce Bożogrobcami, którzy klasztor swój posiadali w Miechowie. Początkowo obdarzano tym krzyżem tylko ludzi wielce bogobojnych, dobroczynnych, szczodrych na cele religijne i wzglę dem kościołów zasłużonych. Z czasem jednak o-znaka ta straciła pierwotne swe znaczenie i w drugiej połowie XVIII w. zamieniła się na zwykły O. Stanowił go krzyż sześcioramienny w kształcie gwiazdy pokryty emalią koloru pomarańczowego, nakryty koroną złotą, a zawieszony na wstążce czarnej ze skrajami ponso-wemi. W środku krzyża na stronie głównej, na tle białem, umieszczano litery C. J. (Crux Jer o soli mit a na), po stronie zaś odwrotnej, na tle czarnem — zwykłe godło Bożogrobców, krzyż podwójny czerwony (ob. tabl. I fig. 9 a i b). W krótkim stosunkowo czasie liczba kawalerów wzmogła się do tego stopnia, iż noszenie O-u miechowskiego uważano za błyskotkę bez żadnego znaczenia i wprost naśmiewano się z udekorowanych. W czasach Księstwa Warszawskiego ówczesny minister wojny, ks. Józef Poniatowski, surowo zabronił oficerom noszenia

tego O-u na mundurze wraz z innerni dekora-cyami wojskowemi. W roku 1825 noszenie O-u miechowskiego zostało przez władzę wzbronione wszystkim bez wyjątku.—3) 0. Kanoni-czek warszawskich w dwóch odmianach, używany przez panny do tegoż zgromadzenia należące (ob. art. Kanoniczki). Odmianę pierwszą (ob. tabl. I fig. 10 a i b) stanowi krzyż złoty z orłami białemi i pogonią pomiędzy ramionami, zawieszony na wstędze ponsowej, przewieszonej z prawego ramienia na lewy bok. Na stronie głównej krzyża w środku na tle turkusowem wizerunek Bogarodzicy, na odwrotnej zaś herb Korczak, przynależny rodzinie Zahorowskich, z której pochodziła założycielka zgromadzenia, Antonina z Zahorowskich Zamoyska. Oznaka druga, noszona przez panny drugiego chóru, posiada formę medalu owalnego srebrnego, pozłacanego, usianego gwiazdami, w środku którego statua Matki Boskiej z u-noszącym się nad nią Duchem świętym (tabl. I fig. 10 r). Ozdoby powyższe noszą panny na wstążce czarnej na szyi.—4) 0. Konfe-deracyi Barskiej. Podług Moraczewskiego („Starożytności Polskie“ t. II, Poznań 1842), a za nim Nowakowskiego („Wiadomości numizmatycz-no-archeologiezne“ 1892) miał go stanowić zawieszony na wstążce czerwonej krzyż maltański mosiężny w takimże otoku, na którym na stronie głównej mieścił się napis: „Pro lege et patria, pro fide et Maria“, na stronie zaś odwrotnej napis: „Casimirus Pułaski Mareschal-cus Łomzinensis, tribuit praemium bene meren-tibus in Clara Monte d. 2 Febr. 1771“. Z jednej strony krzyża w środku, o ile się zdaje, był wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej,-pod nim napis: „Maria’ victrix hostium“, z dru giej zaś, sądząc z egzemplarza medalionu w zbiorach p Franciszka Pułaskiego, podobnego do O-u omawianego,—Orzeł Biały z napisem wokoło. „In hoc signo vinces“ (tabl. I nr. 11). O. rzeczony, ustanowiony prawdopodobnie przez Kazimierza Pułaskiego na własną rękę w czasie, gdy generalność starała się o zaprowadzenie rygoru w wojsku i nowych porządków, mógł istnieć bardzo krótko (niektórzy pisarze, jak Gloger w swej „Encyklopedyi“, istnienie jego podają nawet w wątpliwość, u-ważając go za oznakę należenia do stowarzyszenia) i w niewielkiej liczbie być rozdanym: dlatego należy obecnie do największych rzadkości, ówczesne zaś pamiętniki i źródła nic o nim nie wspominają. — O innych oznakach honorowych, w Polsce używanych, ob. art. 0-znaki honorowe w Polsce.—Z rodła: Sapieha „Adnotationes de origine ordinis Aquilae Albae“ (streszczone w „Nowym kalendarzyku polityczno-nar. 1821“, Warsz., str. 380—416); Bentkowski „O nagrodach i znakach honorowych w Polsce“ („Przegląd Poznański“

1858); Bartoszewicz „Rys historyczno-sta-tystyczny szpitaliu, 1.1 “ ; Kitowicz „Opis z wy-

na

czajów... za Augusta III“; S a d o w s k i „Ordery i oznaki zaszczytne w Polsce“ (2 zeszyty, Warszawa 1904); Czapski „Katalog medalów i monet“ ( Kraków 1891,tom IV); Gloger „Ency-klopedya Staropolska“.    D

111) Ordery w Rosyi. Początek zaprowadzenia w ces. Rosyjskiem O-ów sięga końca XVII w. Mianowicie, po powrocie Piotra 1 z jego podróży zagranicznej ustanowiony został przez monarchę w d. 30 listopada 1098 roku pierwszy i najważniejszy po dziś dzień O. rosyjski Św. Andrzeja (ob. Św. Andrzeja order) (tabl. II Nr. 1). W kilkanaście lat później, 24 listopada 1714 r. powstał drugi O. imienia Św. Katarzyny męczenniczki, ustanowiony pamiątkę uniknięcia niebezpieczeństwa podczas wyprawy nad Prut 1711 r. (ob. Św. Katarzyny order, tu tabl. II Nr. 2). W końcu panowania swego cesarz Piotr I powziął myśl ustanowienia O-u na cześć Św. Aleksandra Newskiego dla wojskowych. Zamiar ten urzeczywistniony został przez małżonkę monarchy, cesarzową Katarzynę I, niebawem po jego śmierci, w d. 21 maja 1725 r. podczas uroczystości zaślubin cesarzówny Anny Piotrówny, i pierwszy znak orderu tego otrzymał nowożeniec, książę Holsztyńsko-Gottorpski, Fryderyk Karol (ob. Św. Aleksandra Newskiego order; tu tablica II Nr 3). roku 1748 wprowadzony zostaje do Rosyi czasowo O. holsztyński, Św. Anny, ustanowiony w r. 1735 przez księcia Fryderyka-Ka-rola dla upamiętnienia cnót zgasłej małżonki jego, Anny Piotrówny. Dnia 25 listopada 1769 roku ustanowiony został O. Św. Jerzego (ob. Św. Jerzego order; tu tabl. II Nr. 4), jako nagroda zasług na polu wojskowem, zaś 22 września 1782 roku—O. św. Włodzimierza (ob. św. Włodzimierza order; tu tabl. II Nr. 5), dla wynagrodzenia zasługi cywilnej. Cesarz Paweł I po wstąpieniu na tron do liczby O-w rosyjskich włączył ostatecznie (d. 5 kwietnia 1797 r.) wspomniany powyżej O. holsztyński św. Anny (oh. św. Anny order; tu tabl. II Nr. 6). Za panowania tegoż cesarza wskutek przyjęcia przezeń tytułu Wielkiego Mistrza Zakonu Maltańskiego pojawił się również w Cesarstwie (czasowo tylko) i O. Kawalerów Maltańskich (św. Jana z Jerozolimy; tabl. III Nr. 52). W r. 1815 przyłączone zostały do O-w Cesarstwa Rosyjskiego O-y polskie: Orła Białego (tabl. II Nr. 7), św. Stanisława (tabl. II Nr. 8) i Virtuti Militari (krzyż wojskowy; tabl. I fig. la b c aie). Z nich pierwsze dwa pod nazwą cesarskich zostały włączone ostatecznie do liczby O-w państwowych w r. 1831. Obecnie Cesarstwo Rosyjskie posiada 8 O-w: 1) św. Andrzeja -- i klasa; 2) św. Katarzyny — 2 klasy; 3) św. Aleksandra Newskiego 1 klasa; 4) Orła Białego —1 klasa; 5) św. Jerzego—4 klasy; 6) św. Włodzimierza — 4 klasy; 7) św. Anny — 4

Wlalk* Kacyki. Pani. Ilmtr Ser. U. Zeaz 40b Tom V.

klasy i 8) św. Stanisława — 3 klasy. Podług starszeństwa i znaczenia O-y powyższe idą kolejno po sobie w porządku następującym: św. Andrzeja, św. Katarzyny, św. Włodzimierza klasy I, św. Aleksandra Newskiego, Orła Białego, św. Włodzimierza klasy II, św. Anny klasy I, św. Stanisława klasy I, św. Włodzimierza kl. III i IV, ś. Anny kl. II, ś. Stanisława klasy II, św. Anny kl. III, św. Stanisława kl. III, św. Anny klasy IV. Statuty O-w zachowane są w oryginałach w kapitule O-w cesarskich; pisane są na pergaminie i opatrzone własno-ręcznemi puipisami monarchów. Wielkim mistrzem kapituły każdego O-u jest cesarz, z wyjątkiem O-u św. Katarzyny, który, aczkolwiek zależny od monarchy, posiada swoją mistrzynię w osobie samej cesarzowej. Liczbę członków ograniczają jedynie statuty O-u św. Katarzyny: mianowicie dam tego O-u (nie wliczając osób Domu panującego) winno być w klasie I nie. więcej jak dwanaście, w klasie II nie więcej jak dziewięćdziesiąt cztery. Statuty pozostałych O-w liczby kawalerów nie ograniczają. Udzielanie O-w rosyjskich odbywa się według sposobów następujących: 1) przez własnoręczne włożenie na obdarowanego oznak O-wych przez Ich Cesarskie Mości; 2) Najwyższym reskryptem lub ukazem z własnoręcznym podpisem monarchy; 3) Najwyższymi u-kazami do kapituły O-w i 4) reskryptami głównodowodzących armią na polu bitwy. (Powyższe reskrypty zatwierdzane bywają później ukazem Najwyższym i zamieniane na patenty kapituły). Za cząsów Piotra Wielkiego udzielanie O-w odbywało się zazwyczaj w dnie świąteczne, zawsze w cerkwi, po liturgii, wobec najstarszych kawalerów danego O-u. W ten sposób oznaki O-u św. Andrzeja otrzymał i sam monarcha (10 maja 1713 r.) z rąk generała-admi-rała, hr. Gołowina, pierwszego kawalera tego O-u. Później zwyczaju tego zaniechano. Od panowania cesarza Pawła I kawalerami O-w mogą być również osoby z duchowieństwa świeckiego i zakonnego. Do r. 1826 otrzymanie każdego O-u rosyjskiego nadawało obdarowanemu nim prawa szlachectwa dziedzicznego. W tym czasie zostały ustanowione pewne ograniczenia względem uzyskiwania tych praw szlachectwa dziedzicznego przez osoby stanu kupieckiego. W r. 1844 komitet ministrów zauważył, że otrzymanie O-w klas najniższych u-łatwia uzyskanie bez trudu praw szlachectwa urzędnikom, stojącym na najniższych stopniach hierarchii służbowej, podczas gdy prawa te dla swej ważności powinny stać się nagrodą położonych zasług rzeczywistych. Wobec tego u-kazy najwyższe z lat 1845 i 1855 ustanowiły nowe ograniczenia w tym względzie. Podług ukazów powyższych tylko O-y św. Andrzeja, św. Aleksandra Newskiego, Orła Białego, św. Jerzego i św. Włodzimierza—wszystkich klas, tudzież św. Stanisława i św. Anny klas naj-

mistrz ceremonii. W skład kapituły wchodzą nadto: zarządzający sprawami bieżącemi i liczne kancelarye. Podług ustawy z roku 1841 kanclerz kapituły, min. dworu, w działalności swej zależny jest jedynie od Najjaśniejszego Pana; żadnej innej wyższej władzy państwowej nie podlega i od nikogo, oprócz monarchy, rozkazów i rozporządzeń nie otrzymuje. Święta O-w rosyjskich przypadają w dnie ich patronów. W XVIII wieku święta rzeczone obchodzone były na dworze cesarskim z wielkiemi ceremoniami, przyczem kawalerowie uczestniczyli w nich w specyalnych kostyumacli, ustanowionych statutami. Obecnie z pewną uroczystością obchodzone bywa jedynie święto O-u św. Jerzego (26 listop. v. s„ połączone z ucztą dla kawalerów tego O-u w pałacu cesarskim). — Źródła: Gritzner „Handbuch der Ritterorden“; „Istoriczeskij oczerk Rossijskich Ordie-now“ (1892); P. you Winkler „Istoria Rossijskich Ordienow“ (1899).

IV. Poniżej podajemy możliwie dokładny i kompletny spis O-ów, istniejących obecnie w różnych państwach wszystkich części świata, tudzież wykaz główniejszych i bardziej znanych z tych, które bądź dla rozmaitych względów politycznych utraciły w czasach ostatnich swe znaczenie (kawalerowie niektórych z nich żyją jeszcze po dziś dzień, up. orderów haunower-skich, toskańskich, brazylijskich itd.), bądź też z woli monarchów lub z przyczyny przewrotów rewolucyjnych zniesione zostały w zupełności. A) Ordery różnych państw obecnie istniejące: (ob. Tablica III). Abissynia: 1) Pieczęć Salomona, założyciel Negus Jan w r. 1873, 2 klasy, znak złoty, nasadzany drogiemi kamieniami (tabl III, JM® 1). — Anglia: 1) Podwiązki, założyciel Edward III w r. 1350, 1 klasa, znak złoty Podwiązka (pas) błękitna, wstęga niebieska. Dewiza: „Honny soit qui mal y pense“ (Tabl. III, JM® 22). — 2) Św. Andrzeja, założony rzekomo przez króla Achajusa (myt) w 787 r , 1 klasa, dewiza: „Nemo me impune lacessit“, znak złoty. Noszony bywa na łańcuchu (Tabl. III, JM® 24). — 3) Św. Patryka, założyciel król Jerzy III w r. 1783,    1 klasa, dewiza: „Quis separabit“,

znak złoty z obwódką nasadzoną zielonemi listkami koniczyny, środek znaku zielony trój -liść koniczyny; arfa i syrena skrzydlate i złote (Tabl. III JM® 25). — 4) Łaźni, założyciel Henryk IV w r. 1399, 3 klasy, znak złoty, wstęga czerwona, dewiza: „Tria juncta in po 100; 120 uno“ (Tabl. III, JM® 23). —5) Św. Michała O. św. Sta- i Jerzego, założyciel Jerzy III, w r. 1818. i 90 po 86    3 klasy, dewiza: „Auspicium melioris aevi“,

krzyż srebrny, środek jego błękitny; korona złota, wstęga błękitna z kautem różowym (Tab. III, «N® 26).-- 6) Wikt o ry i i Alberta, założycielka królowa Wiktorya w r. 1862, 4 klasy, znak złoty owalny, na którym popiersie królowej i jej małżonka są rzędem, wstęga bia-

wyższych miały dawać prawa szlachectwa dziedzicznego, obdarowani zaś niższemi klasami dwóch ostatnich O-w mieli otrzymywać tylko prawa szlachectwa osobistego. Ograniczenia rzeczone pozostały w swej mocy po dziś dzień, a nawet kilka lat temu rozciągnięte zostały i na klasę IV O-u św. Włodzimierza. U-dzielanie O-w rosyjskich odbywa się ściśle podług porządku ich starszeństwa i znaczenia (ob. wyżej), z wyjątkiem O-w św. Jerzego i św. Włodzimierza, nadawanych na podstawach specyalnych. Nadanie O-u św. Andrzeja jednocześnie czyni obdarowanego nim kawalerem O-w św. Aleksandra, Orla Białego oraz najwyższych, klas św. Anny i św. Stanisława. Osoby wyznań niechrześciańskich otrzymują znaki O-we, zmienione nieco w ten sposób, że zamiast wizerunku świętych, mają na sobie herb państwowy. O-y św. Andrzeja i św. Aleksandra udzielane bywają i z ozdobami brylanto-towemi, przyczem oznaki tego rodzaju uważać należy niejako za udostojnienie O-w rzeczonych. Przy nagradzaniu wojskowych O-mi św. Włodzimierza, Anny, Stanisława, oznaki O-we bywają ozdabiane mieczami. Przy otrzymaniu O-u każdy zaszczycony nim obowiązany jest wnieść jednorazowo do kapituły pewną summę pieniężną. Wysokość opłat określona została w roku 1860 w ten sposób: za O. św. Andrzeja—500 rb.; św. Katarzyny klasy I—400 rb.; św. Katarzyny klasy 11—250 rb.; św. Aleksandra Newskiego — 400 rb.; Orła Białego — 300 rb., św. Włodzimierza klasy 1—450 rb.; klasy II 225 rb.; klasy III—45 rb.; klasy IV—40 rb., św. Anny klasy 1—150 rb.; klasy 11—35 rb.; klasy III—20 rb.; klasy IV —10 rb.; św. Stanisława klasy 1 — 120 rb.; klasy II—30 rb.; klasy III—15 rb. Opłaty powyższe tworzą specyalny kapital O-wy, którego odsetki idą na utrzymanie zakładów dobroczynnych, na stypendya dla uczącej się młodzieży, wreszcie w części ua pensye emerytalne dla kawalerów O-ów. Liczba tych pensyj określona jest ściśle dla każdego O-u. O. św. Andrzeja wypłaca trzy emerytury po 1 000 rb.,dziewięć po,800 rb.; O. św. Katarzyny — 2 emerytury po 460 rb.;

350 rb.; 3 po 200 rb.; 5 po 130 rb 10 po 90 rb.; O. św. Aleksandra Newskiego — 6 po 700 rb.; 18 po 500; O. św. Jerzego—6 po 1000 rb.; 15 po 400 rb.; 50 po 200 i 325 po 150 rb.; O. św. Włodzimierza —10 po 608 rb.; 20 po 300; 30 po 150; 60 po 100 rb.; O. św. Anny — 20 po 350; 22 po 200; 20 po 150; 78 po 120; po 90; 60 po 50, 120 po 40 nisława — 30 po 143; 60 po rb. Ogółem kapituła O-w wypłaca rocznie najstarszym kawalerom summę 189 410 rb. Kapitułę O-w rosyjskich w roku 1842 przyłączono do ministeryum dworu najwyższego. — Zawiaduje nią kanclerz w osobie ministra dworu najwyższego, któremu do pomocy przydany jest

o.

ła. —7) Wybitnych zasług, założycielka królowa Wiktorya w r. 1886, 2 klasy, krzyż złoty z emalią białą, środek czerwony; korona złota; wieniec zielony; wstęga czerwona z kan-tem błękitnym (Tabl. III, J\s 29).—8) Krzyż Wiktoryi (dla wojskowych), założycielka królowa Wiktorya d. 5 lutego roku 1856,

JMs 8). — 8) Krzyża gwiaździstego dla kobiet, założycielka cesarzowa Eleonora, d. 18 września w r. 1668, 1 klasa, orzeł czarny

1    krzyż czerwony z obwódką ([błękitną, wstęga czarna (Tabl. III, «Ns 9).—9) Zasługi wojennej, założyciel Franciszek Józef, d. 22 października w r. 1849, 1 klasa. —10) Zasługi cywilnej, założyciel Franciszek Józef d. 16 lutego w r. 1850. 4 klasy, medal złoty lub srebrny w zależności od klasy, z popiersiem cesarskiem na stronie głównej, na stronie przeciwnej w otoku z wieńców, dębowego i wawrzynowego korona cesarska, pod nią [napis: „Viribus unitis“. —11) Znak honorowy dla osób pracujących na polu nauki i sztuki, założyciel Franciszek-Józef, d. 18 sierpnia w r. 1887, 1 klasa, medal złoty z popiersiem cesarskiem, zawieszony na złotej koronie cesarskiej, dewiza: „Litteris et artibus“. - 12) Rycerstwa Niemieckiego (Teutoński) założyciel (podobno) książę Fryderyk Szwabski w r. 1190, 2 klasy, krzyż czarny, na nim ta-kiż ljełin, wstęga czarna (Tabl. III, «N« 10). — 13) Maltański (prioraty czeski i lombardo-wenecki), założyciel Ferdynand I w r. 1841,

2    klasy zasadnicze i 14 stopni, krzyż biały ze złotą obwódką; orły i korona złote i wstęga czerwona z kantami czarnemi, (Tabl. III, «N® 11). —14) Elżbiety dla kobiet, założyciel cesarz Franciszek Józef w r. 1893, 2 klasy.— Baden. — 1) Wierności (order domowy), założyciel Karol-Wilhelm, margrabia Baden-Dur lach, d. 17 czerwca w r. 1715, 1 klasa, krzyż czerwony z obwódką i ozdobami złotemi, środek krzyża biały, wstęga ’pomarańczowa z kantami złotemi, dewiza: „fidelitas“ (Tabl III. «Mi 18).—2) Ka ro la-Frydery k a dla wojskowych, założyciel w. książę Karol-Fryderyk, d. 4 kwietnia w r. 1807, 3 klasy, krzyż kawalerski biały ze środkiem błękitnym i obwódką złotą, zawieszony na koronie złotej i obramowany wieńcem wawrzynu; wstęga pomarańczowa z pasem czerwonym, dewiza: „Für Badens Ehre“.—3) Lwa Z e ri n geń skiego, założyciel W. książę Karol-Fryderyk, d. 26 grudnia w r. 1812, 4 klasy (I klasa nosi nazwę „Bertolda z Zeriugen“), krzyż zielony z ozdobami złotemi i środkiem z emalii różno

1 klasa, znak z bronzu, wstęga dla wojsk lądowych purpurowa, dla marynarzy błękitna; dewiza: „For valour“ (Tabl. III, 30). — 9)

Czerwonego Krzyża, założycielka królowa Wiktorya w r. 1883, 1 klasa, dewiza „Faith, Hope, Charity“, krzyż kawalerski zloty ze skrojem czerwonym; w środku jego popiersie założycielki, wstęga granatowa z kąn-tami czerwonemi. —10) Wiktoryi, założycielka królowa Wiktorya d. 23 kwietnia roku 1896, 5 klas. — Anhalt: 1) Albrechta Niedźwiedzia (domowy), założyciele Henryk von Anhalt-Köthen, Leopold von Anhalt-Dessau,

Aleksander von Anhalt-Bernburg, d. 18 listopada, w r. 1836, 5 klas, znak złoty, wstęga zielona z kantami purpurowemi (ob. Tabl. III,

12).—2) Zasługi, dla osób pracujących na polu nauki i sztuki, założyciel Fryderyk von Anhalt, d. 19 września, w r. 1875, 1 klasa, znak złoty formy owalnej z 24-ma promieniami, w jego środku korona książęca, dewiza: „Für Wissenschaft und Kunst“, wstęga zielona z kantami purpurowemi.—Austrya-Wę-gry: 1) Złotego Runa, założyciel Filip III, książę burguudzki, d. 10 stycznia w r. 1429,

1 klasa, znak złoty z emalią niebieską, wstęga czerwona, dewiza: „Pretium laborum non vile“ (Tabl. III, .M 2).—2) Maryi Ter esy, dla wojskowych, założycielka cesarzowa Mary a Teresa d. 13 maja w r. 1757, 3 klasy, krzyż biały ze złotą obwódką, wstęga biała w czerwone pasy, f dewiza: „fortitudini“ (Tabl.

III, «N® 3). -3) Św. Stefana, założycielka Mary a Teresa, d. 5 maja, w r. 1764, 3 klasy, krzyż błękitny z obwódką złotą; środek czerwony; korona złota, wstęga zielona z pasem amarantowym (Tab, HI, «Nü 4).—4) Leopolda, założyciel cesarz Franciszek I, d. 8 stycznia r. 1808,    3 klasy, dewiza: „Integritati et

kolorowej, wstęga zielona z kantem różowym (Tab. III, «N» 19). —4) Pamiątki (dla wojskowych), założyciel W. książę Fryderyk, d. 25 czerwca w r. 1871, krzyż kawalerski bronzo-wy; w jego środku mały krzyżyk czerwony, wstęga żółta z kantami czerwonemi i szlakiem białym.—5) Bertolda, założyciel W. książę Fryderyk w r. 1896, 4 klasy. —Bawar/a: 1) Św. Huberta założyciel: Gerhard V, książę Julichu i Bergu, w r. 1444, 1 klasa, krzyż biały w złote centki ze środkiem czer-

merito“, krzyż czerwony z obwódką złotą; korona złota, obwódka okalająca środek krzyża również złota; wstęga amarantowa z kantem białym (Tabl. III, «Ne 5).- 5) Żelaznej korony, założyciel Franciszek 1, d. 12 lutego r.

1846, 3 klasy, znak złoty, nabijany drogiemi kamieniami, tarcza na piersi orła błękitna, wstęga pomarańczowa z obwódką błękitną (Tab.

HI, «TVs 6).— 6) Franciszka Józefa, założyciel Franciszek Józef I, d. 2 grudnia w roku 1849, 4 klasy, orzeł i korona złote, krzyż czerwony, wstęga czerwona (Tabl. III,

«Ns 7)). — Elżbiety Teresy, dla wojskowych, założycielka cesarzowa Elżbieta w roku    wonym, ozdoby krzyża i korona złote,    wstęga

1750, 3 klasy, gwiazda złota, środek jej biały,    czerwona z kantem zielonym (Tabl.    III, .Ns

korona złota; wstęga pomarańczowa (Tabl. HI,    13).—2) Św. Jerzego, założyciel:    elektor

Karol Albrecht, d. 20 marca w roku 1729,

sy czarne i ciemno-czerwone. — Brunswik:    1)

Henryka Lwa (domowy), założyciel: książę Wilhelm, 25 kwietnia, w roku 1834, 5 klas, krzyż maltański błękitny, na którym stoi lew złoty, ze środkiem czerwonym i z ozdobami złotemi, zawieszony na koronie złotej, wstęga czerwona z kantem pomarańczowym.—Bu/gar/a: 1) Aleksandra, założyciel ks. Aleksander Battenberski w r. 1881, 5 klas, dewiza: „Za zasługa“, krzyż maltański złoty ze skrajem białym; w środku jego w otoku z liści wawrzynowych na tle czerwonem napis zlotemi literami „Sw. Aleksandr“, wstęga błękitna. — 2) Zasługi wojennej, założyciel ks. Aleksander w r. 1879, 4 klasy, krzyż biały z obwódką złotą, środek w obramowaniu złotem czerwony, korona złota; wstęga czerwona (Tab. III, JM® 21), —3) Zasługi, założyciel ks. Ferdynand, w r. 1891,2 łdasy. — Chiny: 1) Smoka, ustanowiony w r. 1865 dla oficerów europejskich, pełniących służbę w wojskach chińskich lądowych i morskich, znak owalny złoty z wyobrażeniem smoka, zreformowany został następnie pod nazwą: „Podwójnego smoka“ (ob. niżej).—2) Podwójnego smoka, założyciel cesarz Kitsiang, d. 7 lutego, r. 1882, 5 klas i 14 stopni, znak złoty ze smokami z zielonej emalii, noszony bywa na łańcuchu (Tabl. III, JV«50j.— 3) Gwiazdy drogocennej, założyciel: cesarz Pao-Sing, 3 klasy,—4) Zasługi cywilnej, 3 klasy. — Czarnogórze-. 1) Sw. Piotra (domowy), założyciel: ks. Daniło I w r. 1852, 1 klasa, na orle białym dwugłowym krzyż jerozolimski błękitny z emalią biało-czerwoną i skrajem złotym, w środku jego na tle czerwonem wyobrażenie N. Panny w o-toku błękitnym. Pomiędzy ramionami krzyża lwy złote, wstęga czerwono-biało-błękitna. —2) D an ił a, ustanowiony przez Daniła I w roku 1855, na pamiątkę odzyskania przez kraj niepodległości, 5 klas, krzyż złoty, środek błękitny; wstęga (Tabl.IV, JM® 93).—Dania: 1) Sło-n i a, założycie] król Chrystyan I; w r. 1458, 1 klasa, słoń biały z wieżą czerwoną i czaprakiem błękitno-czerwonym; noszony bywa na łańcuchu, którego ogniwa składają się z ta-

6 stopni, krzyż maltański różowy z kantem białym, w którego środku na tle złotem, obra-mowanem wieńcem wawrzynu, św. Jerzy zabija smoka, nad krzyżem lwia głowa złota, wstęga błękitna. —3) Maksymiliana Józefa dla wojskowych, założyciel król Maksymiljan Józef I, 1 stycznia w r. 1806, 3 klasy, krzyż biał> ze środkiem błękitnym; korona, litery i ozdoby krzyża złote, wstęga czarna z kantem błękitnym (Tabl. III, JM® 14). — 4) Korony bawarskiej założyciel król Maksymilian Józef, 19 maja w r. 1808, 4 klasy, krzyż biały ze środkiem czerwonym i obwódką złotą, zawieszony na koronie złotej, a obramowany wieńcem dębowym, wstęga błękitna, dewiza: „virtus et honor“ (Tab. III, JM® 17). —

5) Sw. Michała, założyciel Józef Klemens, elektor koloński, 29 września w roku 1693,

4    klasy, krzyż błękitny, figura świętego i korona złote, wstęga niebieska z kantem różowym (Tabl. III, JM® 15). —6) Maksymiliana dla pracujących na polu sztuki i wiedzy, założyciel: król Maksymilian II, 28 listopada w r. 1853, 1 klasa, na krzyżu maltańskim błękitnym z ozdobami złotemi, zawieszonym na koronie złotej i obramowanym wieńcem z ta-kichże liści, w obwódce czerwonej popiersie złote założyciela, wstęga błękitna z kantem białym. — 7) Ludwika, założyciel król Ludwik I, 25 sierpnia w r. 1827, 2 klasy, krzyż kawalerski złoty, zawieszony na koronie złotej królewskiej, w środku jego na tle białem złote popiersie założyciela, wstęga karminowa z pasem błękitnym.—8) Zasługi wojennej, założyciel król Ludwik II, 19 lipca, w r. 1866,

5    klas, krzyż biały z obwódką i ozdobami złotemi, tło środkowe czarne, obramowane złotem, wstęga błękitna z kantem czarnym (Tab. III,

JM® 16). —9) Zasługi za kampanię w roku 1870 — 71, założycie] król Ludwik II. 12 maja w r. 1871, 1 klasa, krzyż kawalerski srebrny z białą emalią; w środku jego w obwódce złotej na tle czarnem czerwony krzyżyk, wstęga błękitna. —10) Św. Elżbiety (dla kobiet), założycielka: księżna Elżbieta, w roku 1766,

1 klasa, krzyż maltański biały, nakryty mitrą    kich słoni, jak w orderze (Tab. III, JM® 38). —

książęcą, w środku wizerunek św. Elżbiety,    2) Danebroga, założyciel Waldemar II

wstęga błękitna ze skrajami czerwonemi. —11)    w roku 1219, 4 klasy, krzyż biały z ob-

Teresy (dla kobiet), założycielka królowa Te-    wódką czerwoną, korony złote, wstęga bia-

resa, 12 grudnia, w r. 1827, 1 klasa i kilka    ła z kantem różowym, dewiza: „Gud og Kon-

gen“ (Bóg i król) (Tabl. III, JM® 39).— Francy a: 1) Legii honorowej, założyciel konsul Bonaparte, 19 maja 1803 roku, 5 klas. Krzyż biały z obwódką złotą; popiersie Rzeczypospolitej złote w obramowaniu błękitnem, wieńce zielone, wstęga czerwona, dewiza: „Honneur et patrie“ (Tabl. IV JM® 92). — Grecya: 1) Zbawiciela. Ustanowiony 31 lipca 1829 r., 5 klas. Krzyż biały, środek jego, obramowanie i korona złote, wstęga błękitna (Tabl. III JM® 37).—Gwinea: 1) Czarnej Gwiazdy.

stopni honorowych, krzyż kawalerski błękitny, zawieszony na złotej koronie, wstęga biała że skrajami lazurowemi. — Belgia: 1) Leopolda, założyciel Leopold I w r. 1832, 5 klas, krzyż biały ze środkiem błękitnym, obramowanie krzyża i korona złote, wstęga czerwona (Tab.

III, JM® 20).—2) Zasługi cywilnej, założyciel Leopold II, 21 lipca, w r. 1867, 5 klas, krzyż maltański biały ze złotą obwódką, w środku jego na tle białem pomiędzy łodygami li-lij złotych takaż lit. L, wstęga naprzemian w pa-

Założyciel król Tossa 1880 r. 5 klas. Wstęga błękitna z kantami różowemi.—Hawai: 1) K a me-hamehy, ustanowiony 1865 roku, 3 klasy, krzyż złoty z obwódką białą, zawieszony na koronie złotej; w jego środku na tle białem w obramowaniu błękitnem napis „Kamehaine-ha“. Dewiza: „’E Hookanaka“ (Bądź człowiekiem), wstęga czerwona z kantem białym.

2)    Kalakau'y I, ustanowiony 1874 roku 4 klasy, na medalu owalnym, nasadzanym dro-giemi kamieniami, popiersie założyciela, wstęga błękitna z czterema pasami białemi. 3) Kapiolani (dla kobiet), założyciel król Ka-lakaua 1880 roku, 6 klas, krzyż czerwony, między ramionami jego cztery korony złote, zawieszony na korouie złotej, środek jego biały z obramowaniem złotem i napisem „Ku-lia“, w górnem zaś ramieniu na białej emalii głowa ludzka, noszony bywa na łańcuchu.

4)    Korony Hawajskiej, założyciel król

Kalakaua 1882 roku 4 klasy, krzyż maltański złoty ze skrajem czerwonym; na nim w środku na tle czerwonem korona królewska złota, wstęga biała z pasem błękitnym. 5) Gwiazdy Oceanii, założyciel Kalakaua 1886 roku, 7 klas, na krzyżu kawalerskim czerwonym z obwódką białą, zawieszonym na koronie złotej, pięcio-promiennej, gwiazda srebrna z promieniami złotemi, w środku jej jakiś rysunek fantastyczny w otoku złotym, na którym napis: „Ka koku o Ociania“, wstęga zielona ze skrajem białym.—Hessen: l) Ludwika, założyciel w. książę Ludwik I 25 sierpnia 1807 roku, 5 klas, krzyż czarny z obwódką czerwoną; środek czerwony z obramowaniem złotem, korona złota, wstęga czarna z kantem czerwonym (Tabl. III J\o 35).    2) Fili pa Wspaniałomyślnego,

założyciel w. książę Ludwik II, 1 maja 1840 roku, 5 klas, krzyż biały z obwódką złotą, środek krzyża błękitny, popiersie złote, wstęga czerwona z kantem błękitnym (Tab. III J\2 36).

3)    Złotego Lwa (domowy), założyciel landgraf Fryderyk II 1769 r., 1 klasa. Dewiza: „Virtute et fidelitate“, znak złoty owalny, na nim lew złoty, wstęga karminowa. 4) Krzyż zasługi wojennej, założyciel w. książę Ludwik III 12 września 1879 r., 3 klasy, krzyż srebrny, ,w którego środku ukoronowana złota litera L., wstęga ponsowa ze szlakiem srebrnym.

5)    Wilhelma, założyciel landgraf Fryderyk II 1770 r, 4 klasy, dewiza: „Virtuti et fidelitati“, krzyż złoty z obwódką czerwoną, zawieszony na gwiazdce srebrnej ośmio-promiennej; w jego środku na tle czerwonem lew złoty, wstęga czerwona z pasem białym. 6) Hełmu żelaznego, założyciel elektor Wilhelm I, 18 marca 1814 r., 3 klasy. 7) Order wojskowy, założyciel landgraf Fryderyk II 1769 roku, 1 klasa, na koronie złotej zawieszony krzyż maltański czerwony, pomiędzy jego ramionami w kątach lwy złote, wstęga błękitna. — Hiszpania: 1) Zło tego Runa. Założony przez

Filipa III, księcia Burgundyi 10 stycznia 1429 roku. Wprowadzony w Hiszpanii w roku 1700. Zuak złoty na takimże pasie (Tab. III JV« 40);

2) C a 1 a t r a v ’y. Założyciel król Kastylii, San-cho III, 1158 r., 1 klasa. Na znaku złotym, formę pochyłego rówuoległoboku mającym, krzyż czerwony, z lilij złożony, wstęga pąsowa. 3) Miecza św. Jakuba. Założyciel Ferdynand III, król Galicyi i Leouu, 1170 r. 3 klasy, znak złoty owalny, na którym krzyż św. Jakuba, wstęga czerwona. 4) Al cant a-r y, założyciele bracia Don Suero Fernandez i Gomez Fernandez Barrientes 1156 roku, 1 klasa, na tle złotem znak czerwony, wstęga zielona (Tabl. III «N° 42).    5) Montesy, zało

życiel król Aragonii i Waleneyi Jakub II, r. 1317, znak złoty kwadratowy; na nim krzyż jerozolimski czerwony, wstęga purpurowa. 6) K a r o l,a III, ustanowiony przez tegoż króla 19 września 1771 r., 3 klasy, na krzyżu błękitnym ze złotemi ozdobami i takąż obwódką, zawieszonym na wieńcu złotym, postać Najśw. Panny na tle złotem w szatach białych, okrytej płaszczem błękitnym, wstęga biało niebieska. 7) M a-r y i-L u d w i k i (dla kobiet), założyciel król Karol IV, 21 kwietnia 1792 roku, 1 klasa (Tabl. III J\® 45), krzyż biały z obwódką fioletową; lwy i baszty złote; wstęga fioletowa z kantem białym. 8) Św. F e r d y n an d a (dla wojskowych), ustanowiony przez kortezy 31 sierpnia 1811 r. 5 klas, dewiza: „Al merito militare", krzyż biały z obwódką złotą; tło środkowe w ramce błękitnej złote; wieńce zielone, wstęga żółta i z pasem czerwonym (Tabl. III JV6 41).    9) Św.

Herme negi Ida (dla wojskowych), założy-! ciel Ferdynand VII, 28 listopada 1814 roku, 3 j klasy, krzyż złoty, ze skrajem białym; środek i jego błękitny, wstęga czerwona. 10) Izabelli Katolickiej, założyciel Ferdynand VII, 24 marca 1815 r., 4 klasy, krzyż czerwony, zawieszony na wieńcu zielonym, środek krzyża biały w obramowaniu złotem, promienie tryskające z kątów krzyża złote, wstęga żółta (Tab. HI .N» 44). ll)Maryi IzabelliLui-zy (dla kobiet), założyciel Ferdynand VII, 1833 roku, 1 klasa. 12) Dobroczynności, założycielka królowa Izabella II, 17 maja 1856 roku, 3 klasy, dewiza: „ A la caridad“; na wieńcu wawrzynowym zawieszony krzyż maltański biały ze skrajem czarnym, ozdobiony w rogach kulami złotemi; w środku jego na tle czerwonem złota postać matrony, wstęga biała z kantami czarnemi. 13) Zasługi wojennej, założycielka Izabella II, 3 sierpnia 1865 roku, 4 klasy, na koronie złotej zawieszony krzyż kawalerski czerwony, w którego środku herb królestwa, wstęga czerwona z pasami białemi. 14) Zasługi (dla marynarzy), u-stanowiony przez Izabellę II, 3 sierpnia 1866 roku, 4 klasy, na koronie złotej zawieszony krzyż zwyczajny czerwony, w którego środku kotwica złota, wstęga czerwona z pasem żółtym. 15) MaryiWiktoryi, założyciel król Amadeusz, 7 lipca 1871 roku, 3 klasy, dewiza.

„Ciencias, letras, artes, industria“, znak owalny czerwony ze skrajem lazurowym; na nim krzyż sabaudzki, okolony herbami Kastylii,

Leonu, Nawarry i Katalonii, wstęga czerwona z pasami lazurowym i fioletowym. 16) Maryi Krystyny (dla wojskowych), ustanowiony przez regentkę Maryę Krystynę w r. 1890,

3 klasy. — Hohenlohe: 1) Feniksa (domowy), założyciel Filip-Ernest I Hohenlohe-Waldenburg 1757 r., 1 klasa, dewiza: „In senio“, krzyż kawalerski złoty, biało emaliowany; w jego środku na tle błękitnem feniks, wstęga czerwona z pasami perłowym i złotym. — Ho landy a: (ob.

Niderlandy). — Honduras: 1) Św. Róży, ustanowiony, przez prezydenta Medinę w r. 1868, 5 klas, dewiza: „Dios, Honor, Patria“, krzyż maltański z obwódką złotą w wieńcu wawrzynowym; środek jego złoty, obramowany wiankiem z mirtu; wstęga ciemuo-purpurowa w pasy czerwone, białe i błękitne.—Indye: 1) Gwiazdy In-dyj, ustanowiony przez królową Wiktoryę dn.

23 lutego 1861 roku, 2 klasy, znak błękitny, nasadzany perłami, popiersie barwy naturalnej na tle różowem, wstęga błękitna (Tab. III JM® 27).

2)    Cesarstwa Indyjskiego, ustanowiony przez królową Wiktoryę w roku 1878, 2 klasy.

3)    Korony I n d y j s ki ej, założycielka królowa Wiktorya w roku 1878, 1 klasa, znak złoty z promieniami srebrnemi; popiersie barwy naturalnej na tle błękitnem (fig. III J\° 28).

4)    Indyj, ustanowiony przez królową Wikto

ryę w roku 1837, 2 klasy. 5) Zasługi dla żołnierzy - krajowców, założycielka królowa Wiktorya w r. 1887, 4 klasy. — Japonia: 1) Wschodzącego słońca, zpłożyciel mikado Mutsu-Hito, 10 kwietnia w r. 1870, 8 klas, znak biały ze środkiem czerwonym wisi na listkach zielonych, wstęga biała z kantem czerwonym (Tab. IV, JMo 100).    2) Chryzante

my, założyciel Mutsu-Hito w roku 1876, 1 klasa, słońce czerwone, posyłające promienie białe, a okolone wieńcem, złożonym naprze-mian z chryzantem żółtych i liści zielonych, wstęga czerwona z kantami szafirowemi. —

3) Skarbu poświęconego (zwierciadła), założyciel Mutsu Hito w r. 1889, 8 klas. wstęga błękitna ze skrajem pomarańczowym. 4)

P a u 1 o w n i i (korony) dla kobiet, założyciel Mutsu-Hito w r. 1888 5 klas, znak biały ze środkiem czerwonym, okolony wieńcem z kwiatów paulownii zawieszonej na listkach zielonych, wstęga błękitna (Tabl. IV JN® 99).    5)

Złotego sępa (dla wojskowych), założyciel Mutsu-Hito, 11 lutego w r. 1890, 7 klas, znak złoty lub srebrny w zależności od klasy, wyobrażający sępa czy też kanię, wstęga żółta.

Komoro (wyspy): 1) Gwiazdy Anjuanu, założyciel sułtan Said Abdallach w roku 1860, 4 klasy. — Kongo: 1) GwiazdyAfrykańskiej, założyciel król Belgów, Leopold II, 30 grudnia

w roku 1888, 6 klas, na koronie złotej zawieszona pięciopromienna gwiazda srebrna, okolo-lona wieńcem z wawrzynu, w jej środku dru ga gwiazda mała złota, wstęga błękitna z pasem żółtym. 2) Lwa, założyciel król Leopold II, 9 kwietnia w r. 1891, 6 klas, krzyż błękitny kawalerski; w jego środku na tle błękitnem lew złoty, nad nim dewiza: „Travail et progrès“, wstęga amarantowa z pasem błękitnym. Liberia: 1) Wyzwolenia, ustanowiony przez Zgromadzenie Ustawodawcze w dn. 13 stycznia w r. 1869, 3 klasy, gwiazda biała, z której tryskają promienie złote, zawieszone na wieńcu wawrzynowym; w jej środku, obramowanym wieńcem wawrzynu—dwie postacie murzyńskie klęczą pod krzyżem; wstęga amarantowa w pasy białe.—Lippe: 1) Order domowy, ustanowiony prztjz książąt Leopolda von Lippe i Adolfa von Schaumburg w r. 1869, 5 klas, krzyż biały, zawieszony na koronie złotej; na nim gwiazda złota ośmiopromienna, na której w obramowaniu błękitnem na białem tle róża czerwona, wstęga czerwona, dewiza: „Für Treue und Verdienst“. Luksenburg: l)Ko r on y dębowe j, (Hollandya) załóż. król holenderski Wilhelm II, 29 grudnia w r. 1841, 5 klas, krzyż biały z obwódką złotą i takiemiż ozdobami, środek krzyża czarny, korona złota, wstęga w pasy zielone i pomarańczowa (Tabl. IV «N® 55).    2)

Złotego Lwa (domowy), założyciel Adolf, książę Nassauski, w roku 1858, 5 klas, krzyż biały, ozdoby jego i korona złote; środek błękitny, lew na nim złoty, wstęga błękitna (Tabl. III J\® 51).    3) Zasługi wojennej i cy

wilnej, założyciel Adolf/książę Nassauski, w r. 1858, 4 klasy, krzyż maltański biały, nakryty mitrą książęcą; w jego środku, w otoku z wieńca złotego, gotycka lit. A, nakryta koroną cesarską, dewiza „Virtute“, wstęga błękitna ze skrajem pomarańczowym. — Malta: 1) Św. Jana Jerozolimskiego, założyciel Rajmund de Puy w r. 1118, krzyż biały z ozdobami zło-temi, zawieszony na koronie złotej, nad którą takież insygnia rycerskie, wstęga czarna (Tabl. III J\® 52).- Meklenburg: 1) Korony Wendy jski ej (domowy), założyciele w. książęta Fryderyk II Szweryński i Fryderyk Wilhelm Strelieki 12 maja w r. 1864, 5 klas, krzyż biały, korony i ozdoby krzyża złote, tło środkowe błękitne w obramowaniu czerwonem, wstęga błękitna z kantem czerwono-żółtym (Tabl. III, h 53). 2) Gryfa, założyciel wielki książę szweryński, Fryderyk III w roku 1884, 5 klas, dewiza: „Ałtior adversis“, krzyż czerwony w czarne centki; gryf złoty; wstęga żółta z kantem czerwonym (Tabl. III J\® 54).    3)

Zasługi wojennej, założyciel w. książę szweryński Fryderyk II, w r. 1848, 2 klasy, krzyż maltański z bronzu; na nim z jednej strony napis „Für Auszeichnung im Krieg“, z drugiej pod mitrą wielko-książęcą cyfry imienia założyciela i rok 1848, lub też rok pocho-

du wojennego, wstęga granatowa z pasami j cierwonym i żółtym. 4) Krzyż zasługi wojennej, założyciel w. ks. strelicki Fryderyk Wilhelm 10 marca w r. 1870,    1 klasa,

dewiza: „Für Auszeichnung im Krieg“, krzyż maltański srebrny, wstęga czerwono-błękitno-żółta.—Monaco: 1) Sw. Karola, ustanowiony przez księcia Franciszka V w roku 1858, 5 klas, dewiza: „Deo juvante“, krzyż maltański złoty z obwódką czerwoną, zawieszony na koronie złotej; w jego środku na tle czerwonem dwie litery C, skrzyżowane i ukoronowane, z napisem w otoku „Princeps et patria“; krzyż oplata wieniec z liści wawrzynowych i oliwnych, wstęga czerwona z pasem białym.—Niderlandy. 1) Wilhelma (dla wojskowych), założyciel król Wilhelm I w r. 1815, 4 klasy, na gwieździe srebrnej krzyż biały z ozdobami złotemi, wstęga pomarańczowa z kantaini błę-kitnemi (Tab. IV J\s 56).    2) Lwa Nider

landzkiego, założyciel król Wilhelm I 29 września w r. 1818, 4 klasy, krzyż biały, zawieszony na koronie złotej, na nim na tle błę-kitnem, lew złoty ukoronowany, wspięty w prawo, wstęga błękitna z kantem pomarańczowym.

3) O rani i i Nassau, założycielka królowa Wilhelmina 4 kwietnia w r. 1892, 5 klas, krzyż błękitny z ozdobami złotemi, obramowany wieńcem złotym, wisi na takiejże koronie, w środku jego na tle czainem w obwódce białej lew złoty ukoronowany, wspięty w prawo, wstęga trójkolorowa czerwono-biało-błękitna, dewiza „Je maintiendrai“. — Oldenburg: 1) Piotra-Fryderyk a-L u d w i k a, założyciel w. książę Paweł Fryderyk August w r. 1837, 5 klas, krzyż biały, środek jego błękitny w obramo-wauiu czerwonem, korona i obwódka krzyża złote, wstęga granatowa z kantem pąsowym (Tab. IV «M» 57).    2) Zasługi (dla wojsko

wych), założyciel w. ks. Piotr 12 czerwca w r. 1871, krzyż bronzowy, na którego środku w złotej obwódce z wieńca wawrzynowego na tle białem krzyżyk czerwony, wstęga w pasy na-przemian błękitne i czerwone.—Państwo kościelne (Papież): 1) Chrystusa, założyciel papież Jan XXII w r. 1322, 1 klasa, krzyż pa-tryarchalny biały z kantami czerwonemi, wstęga czerwona. 2) Sw. Grzegorza, założyciel papież Grzegorz XVI, 1 września w roku 1831, 4 klasy, dewiza: „Pro Deo et principe“, krzyż złoty z obwódką czerwoną; popiersie barwy naturalnej na tle błękitnem; wstęga czerwona z kantami żółtemi (Tab. IV JM® 59).    3)

Piusa, założyciel papież Pius IX, 17 czerwca w r. 1847, 2 klasy, gwiazda błękitna, tło jej złote; środek zaś w obramowaniu złotem biały, wstęga błękitna z kantem czerwonym (Tab. IV Ko 60). 4) Św. Sylwestra (Złotej Ostrogi), założyciel papież Paweł IV, w r. 1419; restytuowany przez papieża Grzegorza XVI 31 października w r. 1841, 2 klasy, na tle złotem rozpięty krzyż maltański biały z obwódką zło- i

tą, w którego środku błękitnym wizerunek złoty św. Sylwestra, wstęga amarantowa w czarne pasy. 5) Grobu Zbawiciela (S w. Grobu), założyciel papież Aleksander VI w roku 1496, 2 klasy, znak czerwony; wstęga czarna (fig. IV JM? 58).    5) Pro ecclesia et pon-

t i fi ce, założyciel papież Leon XIII, 1 czerwca w r. 1888, 1 klasa, krzyż srebrny, pomiędzy którego ramionami lilie; w środku krzyża herb papieski, wstęga purpurowa ze skrajami białym i żółtym. Persy a: 1) Alego (Tab. IV, JM» 61 ),

2)    Lwa i Śłońc a, założyciel szach Feth Aali

w r. 1808, 5 klas, znak srebrny, środek błękitny; lew i słońce złote, wstęga zielona (Tab. IV, JVè 62).    2) Kobiecy, założyciel szach

Nasr-Eddin w r. 1883, 1 klasa, wstęga różowa ze skrajami zielonemi. — Portugalia: 1) Chrystusa, ustanowiony przez króla Dyonizego 14 marca w roku 1319, 3 klasy; krzyż czerwony z emalią w środku białą, gwiazda biała z tłem dla serca gorejącego złotem, wstęga czerwona (Tab. IV, JM» 63).    2) Avizo (Säo Bento de

Ąviz) dla wojskowych, ustanowiony przez króla Alfonsa I w r. 1162, 4 klasy, na krzyżu zielonym, złożonym z lilii, ośmiopromienna gwiazda złota, w której środku, w otoku z wieńca wawrzynowego, serce gorejące, wstęga zielona.

3)    Miecza św. Jak ób a (Sao Thiago), zało

życiel król Alfons Iw roku 1177, 5 klas, krzyż czerwony ze środkiem białym, wstęga fioletowa (Tab. IV, J\o 64).    4) Wieży i Miecza,

założyciel Alfons V w r. 1459, 5 klas, na wieży złotej zawieszony takiż krzyż kawalerski, okolony wieńcem z liści dębowych, z obwódką białą, w jego środku miecz; noszony bywa na łańcuchu (Tab. IV, j\» 65).    5) Niepokala

nego Poczęcia (Villa viçosa), ustanowiony przez króla Jana VI 6 lutego w r. 1818, 3 klasy, gwiazda złota, pokryta białą emalią; w jej środku na tle złotem cyfry z błękitnej emalii, wstęga jasno niebieska ze skrajami białe-mi (Tab. IV, JVê 66).    6) Św. Izabelli, za

łożyciel książe-regent Jan VI, 4 listopada wr. 1801, 1 klasa, medal złoty, okolony takiemiź różami i wstęgami, zawieszony na koronie złotej; w jego środku wizerunek św. Izabelli, wstęga różowa w białe pasy. 7) Zasługi dla osób pracujących na polu rolniczem i przemy-słowem, założyciel król Karol I, 4 czerwca w r. 1893. — Prusy: 1) Orła Czarnego, założyciel król Fryderyk I 17 stycznia w r. 1701, 1 klasa, krzyż błękitny; orły czarne; środek krzyża złoty; wstęga pomarańczowa (Tab. IV, «Ns 67); gwiazda tego orderu jest znakiem wielopromiennym srebrnym ze środkiem koloru pomarańczowego, na którym orzeł czarny, obramowanie środka gwiazdy białe ze złotą obwódką, a na niem dewiza: „Simm cuique“. 2) Orła Czerwonego, założyciel Jerzy-Wilhelin, książę Brandenburg-Anspach w roku 1705, 5 klas w 43 odmianach, krzyż biały z obwódką złotą; orzeł czerwony; wstęga bia-

ła z kantem pomarańczowym (Tab.IV, JM® 70), kitny z obwódką złotą; promienie jego i koro-gwiazda tego orderu (Tabl. IV, JM® 71) zawiera kolory też same. 3) Pour le mérite (dla wojskowych), założyciel król Fryderyk II, w r.

na złote; środek krzyża purpurowy; wstęga purpurowa z kantem granatowym (Tab. IV JM® 79).— 1) K o r on y Rum uńsk i e j. Założyciel król Karol I, 10 maja 1881 r., 5 klas, krzyż czerwony ze skrajem białym; środek jego czerwony, korona stalowa, wstęga błękitna z pasem srebrnym (Tab. IV, JM® 78). — 3) Elżbie-t y (dla kobiet), ustanowiony przez królową Elżbietę w roku 1878, 1 klasa, dewiza „Alina-re si mangaere“ (Ulga i pocieszenie), krzyż maltański złoty, wstęga błękitna. — Saksonia: 1) Korony rucianej (domowy), założyciel kroi Fryderyk August I, 20 lipca 1807 r., 1 klasa, krzyż blado zielony z obwódką złotą, wstęga blado-zielona (Tab. IV JM® 82).—2) Św. Henryka (dla wojskowych), założyciel elektor August III, 7 października 1736 r., 4 klasy, krzyż złoty z obwódką białą; korona i ozdoby krzyża złote; środek, obramowany błękitem, żółty, wstęga błękitna z kantami żółtemi (Tab. IV, JM® 83). — 3) Z a sługi, ustanowiony przez króla Fryderyka Augusta I, w 1815 r., 5 klas, krzyż maltański biały z obwódką złotą i takie-miż ozdobami, rozpięty na tle błękitnem, ma w środku swoim herb Saksonii złoty, okolony inicyałami imienia i tytułów swego założyciela, wstęga biała z kantem błękitnym. — 4) Albrechta, założyciel król Fryderyk August II, 31 grudnia 1850 r., 6 klas, krzyż biały z obwódką złotą; głowa w obramowaniu błękitnem złota; wieniec zielony; korona złota; wstęga zielona z kantem białym (Tab. IV, JM® 84).—5) Sydonii, założyciel król Jan, 31 grudnia 1870 r., 1 klasa. Na krzyżu białym ze złotą obwódką i takiemiż ozdobami, zawieszonym na kółku złotem z takąż literą S w pośrodku, w obramowaniu niebieskiem głowa złota kobieca. Wstęga brunatna z kantem w pasy białe i zielone. Dewiza: „Sidonia“. —6) Domu Ernestyńskiego (domowy), założyciele książęta: Fryderyk altenburski, Ernest kobur-ski i Bernard meiningeński, 25 grudnia 1833 r., 5 klas i krzyż zasługi. Krzyż biały z obwódką złotą; korona i lwy złote; tło środkowe obramowane dwoma pasami—zielonym i błękitnym i głowa na niem również złota. Wstęga amarantowa z kantem granatowym (Tab. IV JM® 80).—7) Pamiątki dla mężczyzn i kobiet, założyciel król Jan, 6 marca 1881 r., krzyż maltański srebrny, okolony wieńcami wawrzynowym i dębowym; w jego środku w otoku, złożonym z sześciu gwiazd, cyfra 7, nakryta koroną królewską. Wstęga biała z trzema pasami zielonemi. — San-Marino: 1) Rycerski/ustanowiony przez radę rzeczypospolitej 13 sier. 1859 r., 5 klas.-— Serbia: 1) Takowy, założyciel książę Michał III, 11 kwietnia 1865 r., 5 klas, krzyż biały; środek jego w obwódce błękituej czerwony; drugi krzyż, służący za tło dla pierwszego, złoty; korona purpurowa; wieniec zielony; wstęga amarantowa z kantem SZa-

1740, 5 klas. krzyż błękitny; orły złote; wstęga ezarna (Tab. IV, JM® 68).    4) Pour le mé

rite (dla cywilnych) założyciel król Fryderyk-Wilhelm IV 31 maja r. 1842, 1 klasa, znak błękitny, środek jego i orzeł na nim złote; korony również złote; wstęga czarna (Tab. IV,

JM® 69).    5) Korony, założyciel król Wilhelm

I, 18 października w r. 1861,    4 klasy w 21

odmianach, krzyż biały z obwódką złotą; środek krzyża i korona na nim złote, obramowane błękitem, wstęga granatowa (Tab. IV, JM® 72).

6) Hohenzollernów (domowy), założyciel król Fryderyk Wilhelm IV 23 sierpnia w roku

1851,    4 klasy w 21 odmianach, krzyż biały

z obwódką złotą; orzeł czarny; koło na krzyżu błękitne; korona złota; wieniec zielony; wstęga czarna z pasami białemi (Tab. IV, JM® 73).    7)

Krzyża żelaznego, założyciel król Fryderyk Wilhelm III 10 marca w r. 1813, 3 klasy, krzyż czarny (Tab. IV, JM® 74).    8) Wilhel

ma, ustanowiony przez Wilhelma II, 18 stycznia w r. 1896, 1 klasa, znak złoty z popiersiem cesarza Wilhelma I i z napisem: „Wilhelm, König von Preussen“; noszony bywa na łańcuchu złotym. 9) Joan nitów, założyciel król Fryderyk Wilhelm IV, 15 października w r.

1852,    4 stopnie, krzyż biały z obwódką złotą; orły czarne, korona złota; wstęga czarna (Tab.

IV, JM® 77).    10) Luizy (dla kobiet), zało

życiel król Fryderyk Wilhelm III, 3 sierpnia w r. 1814, 6 klas, krzyż czarny; środek jego błękitny; wstęga biała z kantami czarnemi (Tab. IV, JM® 75).    11) Zasługi (dla kobiet i

dziewcząt), ustanowiony przez cesarza Wilhelma I 22 maja w r. 1871, 1 klasa, krzyż czarny kawalerski w obwódce srebrnej; w jego środku czerwony krzyżyk w obramowaniu bia-łem, wstęga biała z kantem czarnym. 12) Łabędzia, ustanowiony w r. 1440 przez Fryderyka II, księcia Brandenburskiego, a wskrzeszony przez króla Fryderyka Wilhelma w roku 1843, 1 klasa, łabędź biały; opaska błękitna; przetykana złotem; klejnot, na którym zawieszony jest order złoty, nasadzony drogiemi kamieniami; wstęga błękitna (Tab. IV, JM® 76).—

Reuss: 1) Krzyż honorowy, ustanowiony przez księcia Henryka LXVII 20 października w r. 1857, 3 klasy, krzyż maltański złoty; w środku jego, na tle białem, w otoku z wieńca dębowego, dewiza „Für treue Dienste“, wstęga amarantowa. 2) K r z y ż z a s ł u g i, u-stanowiony przez księcia Henryka XIV 24 maja r. 1860, 4 klasy, krzyż maltański biały z obwódką i ozdobami złotemi, w środku na tle czar-nem’w obramowaniu herb książęcy, wstęga amar.

Ross/a ob. Ordery w Hoss y i.— Rumunia: 1)

Gwiazdy Rumuńskiej. Założyciel książę Karol I, 10 maja 1877 r., 5 klas, krzyż błę-

znak srebrny; środek jego

„Für

firowym (Tab. IV J\e 86).—2) Orła białe-g o, założyciel król Michał I, 23 stycznia 1873 r., 5 klas; orzeł i korona białe; tarcza na piersi orła purpurowa; krzyż na niej biały, wstęga amarantowa z kantem błękitnym (Tab. IV, «N» 85). —3) Św. S a w|y, założyciel król Milan I, 16 lutego 1883 r., 5 klas, Dewiza: „Troudom .swoim vsa prioprjete“; krzyż złoty ze skrajem białym; środek jego błękitny, orzeł biały, wstęga biała z pasem błękitnym (Tab. IV, .Ms 87).

4)    Gwiazdy Karadżordżewicza

założyciel król Piotr I w r. 1904.    —

Syam: 1) Białego Słonia, założyciel król Somdecz Phra Baht 1861 r., 5 klas. Znak złoty; słoń biały; brzegi znaku zielone, czerwone i żółte, wstęga amarantowa z kantami zielonemi (Tab. IV, JM® 88). — 2) Korony Syamskiej założyciel ten sam, 29 grudnia 1869 r., 5 klas. Znak złoty z brzegami zielonemi i purpurowemi Wstęga zielona z kantami amarantowemi (Tab. IV, J\o 89). — 3) Święty (Dziewięciu drogich kamieni), ustanowiony przez tegoż w r. 1869, 1 klasa; na rozecie z drogich kamieni leży złota korona syamska; wstęga żółta w pasy błękitne, czerwone i zielone.—4) Chakry (dla panujących), ustanowiony przez tegoż w r. 1884, 2 klasy.—5) Chulachondao (familijny), ustanowiony przez tegoż w r. 1873, 5 klas; znak złoty, na którem, w otoku błękitnym na tle czerwonem, popiersie króla w uniformie wojskowym błękitnym; wstęga czerwona. — Szwarzburg:

1) Krzyż zasługi, założyciel Günter ks. Schwarzburg-Rudolstadt 1857 r., 3 klasy, krzyż maltański biały ze złotą obwódką, w środku którego na tle błękitnem, okolonem ramką złotą, lew złoty. Wstęga błękitna w pasy żółte.—Szwecya i Norwegia: l)Serafinów, założyciel król Szwecyi Magnus I, 1285 r., 1 klasa, krzyż biały z obwódką złotą; korona i główki serafinów złote; krzyże podwójne błękitne, wstęga błękitna (Tab. IV, JSfê 94). —2) Miecza, założyciel król Fryderyk I, 1748 r., 4 klasy, krzyż biały z obwódką i ozdobami złotemi; środek jego błękitny; korona złota; wstęga żółta (Tab. IV, JM® 95). — 3) Gwiazdy Polarnej, założyciel król Fryderyk I, 23 lutego 1748 r., 4 klasy, krzyż biały z obwódką i ozdobami złotemi; środek błękitny, na nim gwiazda srebrna; korona złota, wstęga czarna (Tab. IV, JM" 96).—4) Wazy, założyciel król Gustaw III, 29 maja 1772 r., 5 klas, krzyż biały z obwódką i ozdobami złotemi; środek jego błękitny w obramowaniu czerwonem; snop i korona złota, wstęga zielona (Tab. IV, JM" 97).

5)    Karola XIII, ustanowiony przez tegoż króla w r. 1811, 1 klasa, krzyż purpurowy, zawieszony na koronie złotej; w jego środku na tle złotem podwójna litera biała „C“, nad nią cyfra rzymska „XIII“, wstęga czerwona.—6) Św. Olafa (norweski), założyciel król Oskar I, 21 sierpnia w r. 1847, 5 klas, dewiza: „Ret og

W:«lka Kacyki. Pbwił Uuttr S«r. n Zeiz 40b Tom V

Sandhed“ (Prawo i Prawda). Krzyż biały z obwódką i ozdobami złotemi; tło środkowe w ramce błękitnej czerwone; lew i korona złote; wstęga amarantowa z kantem szafirowym (Tab. IV, JM" 98).— Tunis: 1) A aman u, ustanowiony przez beja Mohammeda w r. 1859, 1 klasa (ob. Nisz an).—2) Husseinitów, założyciel Ahmed Bey w r. 1850, 1 klasa. 3) Nisza n-el-If t i kh ar, założyciel ten sam, r. 1850, 5 klas (ob. Nisz an).— Turcya: 1) Niszan-i-I m t i a z (ob. N i s z a n). —2) N is z a n-el-I f t ik-har (ob. Nisz an). — 3) Medżydije, ustanowiony przez sułtana Abdul Medżyda w r. 1852, 5 klas w obramowaniu czerwonem złoty; półksiężyc i gwiazda czerwone; wstęga czerwona z kantem zielonym (Tab. IV, JM" 91).—4) O s m a n i j e, ustanowiony przez Abdul Azisa w r. 1852, 5 klas, znak srebrny; środek jego w obramowaniu czerwonem złoty; półksiężyc i gwiazda nad znakiem złote; wstęga zielona z kantem amarantowym (Tab. IV, JM" 90). — 5) Niszan-i-Szefkiat (ob. Nisz an).—6) Caned an-i-Al-i-0 s m a n (domowy), założyciel, sułtan Abd ul Hamid II w r. 1895, 1 klasa. — Waldeck-Pyr-monł: 1) Krzyż zasługi, założyciel ks. Jerzy Wiktor w r 1857, 4 klasy, krzyż maltański biały z obwódką złotą, zawieszony na k oronie złotej; Na krzyżu umieszczona gwia zda czarna z obwódką błękitną, a w je-środku na białem tle czerwony krzyżyk w obj ramowaniu złotem, dewiza „Dem Verdienste“-wstęga trójkolorowa żółto-czerwono-czarna;

2) Krzyż zasługi wojennej II, ustano-, wiony przez tegoż 14 stycznia w r. 1854, 3 klasy, krzyż kawalerski biały z obwódką złotą; na nim gwiazda czarna, a w jej środku mały krzyżyk czerwony, wstęga z kantami żół-temi. — Wejmar: 1) Białego Sokoła (Czujności), order domowy, ustanowiony przez w księcia Ernesta Augusta w r. 1731, 4 klasy, krzyż czarny z obwódką i ozdobami złotemi; sokół biały; tło krzyża czerwone, w czarną siatkę; korona złota; wstęga purpurowa (Tab. IV, JMs 81).—2) Z a sług i woj e n-nej, ustanowiony przez w. księcia Karola Aleksandra 19 lipca w r. 1871 r. znak srebrny w formie skośnego równoległoboku, na którym w wieńcu wawrzynowym napis: rühmliche Thätigkeit 1870 — 1871“; wstęga czarna ze skrajami żółtym i zielonym.—Wenezuela: 1) Popiersia Bolivar a, ustanowiony przez kongres 11 marca w r. 1854, 5 klas. Znak owalny srebrny z takiemiż promieniami. W jego środku na tle złotem, obramo-wanem obwódką błękitną, na której widnieje napis złoty: „SIMON BOLIVAR“, popiersie Bo-livara, wstęga trójkolorowa: żółto-błękitno-ama-rantowa.—2) Zasługi, ustauowiony przez prezydenta Paeza 29 sierpnia w r. 1861, 3 klasy;dewiza: „Honor al merito“.—Wirtembergia: 1) Korony Wirtemberskiej, założycie]

64

król Wilhelm I, 23 września w r. 1818, 6 klas, koronie złotej, w środku jego, na tle białein, krzyż biały z obwódką złotą; korona i lwy zło- popiersie założyciela w otoku błękitnym, na te; środek krzyża czerwony, wstęga purpurowa, którym napis: „Petrus I, Brasiliae imperator“, (Tabl. III, JSłsf 31).—2) Zasługi wojennej, dewiza: „Bene merentium praemium“, wstęga ustanowiony przez w. księcia Karola Eugeniu- lazurowa. 2) Bon Petra I, ustanowiony sza w r. 1759, 3 klasy, dewiza: „Furchtlos przez tegoż cesarza, w r. 1826, 3 klasy. 3) und Treu“, krzyż biały z obwódką złotą; tło Róży, założyciel Don Pedro II, w r. 1829, 6 środkowe złote; wstęga błękitna (Tabl. III, klas, na wieńcu z róż zawieszona sześeiopro-J\o 33). 3) Fryderyk a. załóż, król Wilhelm I, mienna gwiazda srebrna z kulkami złotemi na 1 stycznia w r. 1830, 5 klas, krzyż biały; ob- promieniach, dewiza: „Amor e fidelidade“, wódka jego i tło złote; środek w obramowa- wstęga różowa z dwoma pasami białemi. 4) niu błękitnem i głowa na nim również złote. Chrystusa, założyciel Don Pedro II, w r. Wstęga granatowa (Tab. III, JV® 32). 4) 01 g i, 1843, 3 klasy, krzyż jerozolimski czerwony założyciel król Karol I, 27 czerwca w r. 1871, z emalią białą, zawieszony na gwieździe bia-1 klasa. Na krżyżu maltańskim srebrnym ta- lej. w której środku na tle złotem serce go-kiż krzyż czerwony. Środek tegoż srebrny, rejące, wstęga czerwona ze skrajami błękitne-litery złote, wstęga czarna ze skrajami karmi- mi. 5) Sw. Jako ba, założyciel Don Pedro II, nowemi (Tab. III, JS1» 34). —Włochy: 1) Z w i a- w r. 1843, 3 klasy, na koronie cesarskiej zło-stowania (Annunziaty), założyciel, Amade- tej krzyż jerozolimski czerwony, wstęga czer-usz VI Sabaudzki w r. 1362, 1 klasa, znak wona z pasem błękitnym. 6) A viz o (Sao złoty, noszony na takimże łańcuchu (Tab. III, Bento de Aviz) dla wojskowych, założyciel Don JV® 46).—2) Sw. Maurycego i Łazarza, Pedro II, w r. 1843, na krzyżu z emalii zielo-założyciel Amadeusz VIII Sabaudzki, w r. 1434, nej, z ramionami zakończonemi na kształt linii, 5 klas, krzyż biały z obwódką złotą; krzyż ośmiopromienna gwiazda złota, w środku któ-drugi, będący tłem dla pierwszego, — czarny rej, w otoku z wieńca wawrzynowego, serce z obwódką złotą; korona złota, wstęga ciemno- gorejące, wstęga czerwona. (Wszystkie orde-niébieska (Tab. DI, J\® 47). —3) Sabaudzki ry powyższe zostały zniesione przy zaprowa-(dla wojskowych), założyciel Wiktor Emanuel, dzeniu formy rządu republikańskiej w dn. 24 król Sardynii, 14 sierpnia w r. 1815, 4 klasy, lutego 1891 roku). — Francy a: 1) Gwiazdy, dewiza: „Al merito ed al valore“, krzyż biały ustanowiony przez króla Jana II, w r. 1351, z obwódką złotą; środek w obramowaniu zło- zniesiony przez Ludwika XI. 2) Sw. Michałem błękitny; korona złota; wstęga zielona (Tab. ła, ustanowiony przez króla Ludwika XI, znie-III, J\® 48).—4) Sabaudzki (dla cywilnych) siony w r. 1578.    3) Sw. Ducha, założyciel

założyciel Karol Albert, król Sardynii, 29 paź- król Henryk III w r. 1578, 1 klasa, krzyż zło-dziernika w r. 1831, 1 klasa, dewiza: „Al me- ty ośmiorożny z białą emalią, liliami złotemi rito civile“. Krzyż błękitny, w środku któ- w kątach pomiędzy ramionami i kulkami zło-rego w obwódce złotej litery A. C. Wstęga temi na szpicach, w środku jego, na tle zie-błękitna z kantami białemi,—5) Korony Wło- łonem, gołąb srebrny, dewiza: „Duce et auspi-skiej, założyciel król włoski Wiktor Emanuel, ce“, wstęga błękitna. 4) Sw. Ludwika, za-20 lutego w r. 1868, 5 klas, krzyż biały, łożyciel Ludwik XIV, w r. 1693, 3 klasy, dla z obwódką złotą; środek błękitny; korona, na- wojskowych wyznania katolickiego, krzyż mal-sadzana drogiemi kamieniami, i łańcuch, opa- tański biały z liliami złotemi w kątach pomiędzy -sujący krzyż,—złote; wstęga amarantowa z pa- ramionami, w środku jego wizerunek w złocie sem* białym (Tab. III, JM® 49). — Zanzibar: 1) św. Ludwika z napisem w otoku: „Bellicae Gwiazdy promienistej, założyciel suł- virtuti praemium“, wstęga biała. 5) Zasłu-tan ^Bargasz ben Said, w r. 1875, 1 klasa gi wojennej, założyciel Ludwik XV w r. i 5 stopni. Na wieńcu złotym zawieszony 1759, 3 klasy, dla wojskowych wyznań refor-krzyż czerwony ze skrajem białym w kształ- mowanych, krzyż złoty maltański z kulkami na cie gwiazdy pięciopromiennej z ramionami roz- szpicach i literami w kątach pomiędzy ramio-szczepionemi (jak w krzyżach maltańskich) nami, dewiza: „Pro virtute bellica“, wstęga i zakończonemi kulkami złotemi. W środku czerwona. (Trzy ostatnie ordery wraz z kil-krzyża w otoku białym jakiś znak fantastycz- koma innemi, jak: św. Łazarza, Korony złoty, krzyż okala wieniec wawrzynowy, ny, Lwa złotego i Wytrwałości znie-wstęga amarantowa z kantami białemi. — sione zostały ostatecznie w roku 1830). —Han-B) Ordery, bądź takie, które utraci- nower: 1) Św. Jerzego, założyciel król Er-ły swe znaczenie dla różnych po w o- nest August I w r. 1839.    2) G w elfów, za

dów p olity c zny-ch, bądź też zniesio- łożyciel Jerzy, książę-regent Anglii w r. 1835. ne w zupełności. (Podajemy tu wykaz 3) Ernesta-Augusta, założyciel król Je-ważniejszych i bardziej znanych). — Brazylia: rzy V w r. 1865. (Wszystkie trzy utraciły zna-1) Krzyża Południowego, założyciel don czenie po wcieleniu królestwa Hannowerskiego Pedro I, w r. 1820, 4 klasy, krzyż złoty pię~ ! do korony pruskiej). — Hiszpania: 1) Dobro-cioramienny z obwódką białą, zawieszony na czynności, ustanowiony przez pretendenta do tronu Don Carlosa w r. 1874, wkrótce atoli wyszły z użycia; stanowił go krzyż maltański srebrny, zawieszony na koronie królewskiej złotej; środek krzyża zawierał serce gorejące na tle błękitnem, dewiza głosiła: „La Caridad“; noszony był na wstędze białej z kantami fioletowemu— Kambodża: 1) Królewski, ustanowiony przez króla Norodoma 8 lutego 1864 r., 5 klas, zniesiony po zajęciu kraju przez Fran-cyę.

sułtana Selima III w r. 1799, 3 klasy. ^Zniesiony w połowie XIX wieku. — Wenecya: 1) Gwiazdy złotej, ustanowiony w XVII wieku, a zniesiony w roku 1799. — Westfalia: 1) Westfalii, założyciel król Hieronimów r. 1810, 2 klasy. Zniesiony po’upadku królestwa westfalskiego.

Order Cyncynnata był właściwie tylko godłem związku „Cyncynnatów“, oficerów wojny o„niepodległość, którzy, na podobieństwo sławnego obywatela rzymskiego, od roli do walki oderwawszy się, po wywalczeniu niepodległości na rolę wracali. Powstał ten związek, a z nim i znak O-wy (fig. 102) w r. 1783. Po szczęśliwie na zawartym pokoju (1782) zebrali się d. 19 czerwca t. r. towarzysze broni nad Hudsonem w kwaterze głównej szlachetnego niemca Steu-

! i*

i.j

~i iTVlld

fi

UL

Fig. 102. Order Cyncynnata.

bena i założyli stowarzyszenie weteranów-oby-wateli dla ożywiania pamięci o czynach wojennych i czuwania nad wspólnym bytem w pokoju. Znak obmyślony dla stowarzyszonych symbolizował braterstwo broni, współczynność w obronie praw człowieczych i zarazem uczucia altruistyczne, któremi Cyncynnaci względem siebie wzajemnie rządzić się mieli. O. C. wywołał niepokój w demokracyi amerykańskiej, a podsycało go świeże wrażenie korony przez pewną część wyższych oficerów i polityków o-fiarowanej Washingtonowi; lękano się o rów-

Lukka: 1) Sw. Jerzego dla wojsko-

wych, założyciel książę Karol Ludwik w r. 1833. 3 klasy. 2) Św. Ludwika, założyciel książę Karol Ludwik w r. 1836, 2 klasy. (Oba ordery powyższe utraciły swe znaczenie po zjednoczeniu się Włoch).—Meksyk: 1) Gwada-lupy, założyciel cesarz Iturbide w r. 1822, 5 klas. 2) Orła, założyciel cesarz Maksymilian w r. 1865,    6 klas. 3) Św. Karola

(San-Carlo), założyciel cesarz Maksymilian w r. 1865, 2 klasy. (Wszystkie ordery powyższe zniesione zostały przez rząd rewolucyjny po śmierci cesarza Maksymiliana w roku 1866).— Modena: 1) Orła Esteński ego, założyciel w. książę Franciszek V w r. 1855, 3 klasy. (Utracił znaczenie po zjednoczeniu się Włoch).— Neapol: 1) Ar ça ta, założyciel król Józef w r. 1805.    2) Ostrogi N e a p o 1 i t a ń s k i ej, za

łożyciel król Joachim w r. 1809. (Oba ordery zostały zniesione po upadku Joachima Murata i wskrzeszeniu rządów burbońskich).—Królestwo Obojga Sycylii: 1 ) Św. Janu aryusza, ustanowiony przez Karola III, w r. 1738, 1 klasa. 2) Św. Ferdynanda, ustanowiony przez Ferdynanda IV w r. 1800, 3 klasy. 3) Św. Jerzego, ustanowiony przez króla Józefa w r. 1808, 3 klasy. 4) Franciszka I, u-stauowiony przez tegoż króla w r. 1829, 8 klas. 5) Obojga Sy cyl i i, ustanowiony przez króla Józefa w r. 1808, 3 klasy. (Ordery powyższe zniesione zostały po upadku królestwa i przyłączeniu ziem jego do Włoch zjednoczonych).— Parma: 1) Św. Jerzego, ustanowiony przez cesarza bizantyjskiego Izaaka Koranena w r. 1190, 5 klas. 2) Św. Ludwika, założyciel w. książę Karol II w r. 1836, 5 klas. (Oba ordery utraciły znaczenie po zjednoczeniu się Włoch). — Persy a: 1) A lego, założyciel szach Feth-Ali w r. 1806, 1 klasa. Zniesiony około 1850 roku. — Stany Zjednoczone, ob. Order Cyn cynna ta.— Toskana: 1) Św. Stefana, założyciel książę Kosma I w r. 1562, 4 klasy. 2) Sw. Józefa, założyciel w. książę Ferdynand III w r. 1807, 3 klasy. 3) Z a-sługi wojennej, założyciel w. książę Leopold II w r. 1853,3 kl., na wieńcu wawrzynowym położony krzyż złoty pięcioramienny ze skrajem białym, nakryty koroną w. książęcą; w środku jego na tle białem cyfry założyciela, dewiza: „Merito militari“, wstęga biała ze skrajem fiioletowym. (Ordery powyższe utraciły znaczenie po zjednoczeniu się Włoch). — Turcya: 1) Półksiężyca, ustanowiony przez

(Dniepru) odległe.

Ordęga Władysław, dyplomata francuski (* 1821 —f 1896 r.), w 1855 wstąpił do francuskiej służby dyplomatycznej, w r. 1869 mianowany był konsulem w Bosna-Seraju, w 1873 przeniesiony na takiż urząd do Civita-Vec-chia, w roku zaś 1875 do Palermo. W roku 1877 awansował na konsula 1-ej klasy i posłany do Cartageny, w r. 1880 został konsulem generalnym w Tryeście, następnie w Antwerpii; wr.

1881 mianowany ministrem pełnomocnym w Tan- j zniesiono falangowy szyk bojowy, przysługi-gerze, w r. 1884 w Bukareszcie, ustąpił ze słu- wało oznaczenie O., we właściwein technicz-żby w r. 1892.—„Enc. Org.“ mniejsza.    nem znaczeniu, oddziałom trzeciej linii bojo-

Ordinarii, ob. Niewolnictwo u Rzy- wej tryaryuszów, triarii, składających się mian.    z właściwych triarii, rorarii [i accensi

(ob. odnośne artykuły), z których każdy 40 i dwa razy po 70 żołnierzy liczył, razem więc z oficerami hufiec w sile 180 żołnierza tworzył. — O. oznacza wreszcie wojskową rangę centuryonów (ob.), odpowiadającą wogóle stanowisku dzisiejszego kapitana, a także i samych owych oficerów; tak roznmieć należy wyrażenia : omnium ordinum centuriones, primi ordines (= centuriones primorum ordinum), ordinem accipere, ordinem dare.

Ordo judiciarius, ob. Sąd y.

Ordo Romanus, Porządek Rzymski, a właściwie w liczbie mnogiej Ordines Bornant, zbiór starożytnych obrzędów, nabożeństw, wraz z opisem, w jaki sposób odprawiać się mają, podobnie jak dzisiejszej ceremoniały i rytuały. Podczas gdy Sakramentarz (ob.) obejmował same formuły modlitw, używa-

S. Drz.

ność obywatelską o samą wolność republikańską, którąby arystokracya, choćby tylko zasługi, w stan społeczny niejako zorganizowana, z czasem nad przepaść zawlec mogła, jednem bowiem z u-rządzeń nowego związku było przekazywanie O-u C-a najstarszemu w rodzie. Samo nawet braterstwo Cyncynnatów budziło obawy, ale gdy Washington, okrzyknięty pierwszym prezesem, przejrzał^statuty, poprawił i do panującego ducha publicznego dostroił, sarkać na zespolenie wojaków przestano. Związek szybko się rozszerzył, pozakładał filie, które istnieniem swojem sięgnęły aż do r. 1867, sam jednak O. C. istniał tylko lat kilkanaście. Pig. 102 przedstawia go w rzeczywistych jego rozmiarach: orzeł w nim był złoty; medalion środkowy z dewizą w otoku wyobrażał scenę poselstwa Senatu do Cyn-cynnata. Neumann „Gesch. d. Verein. Staaten“ (Berlin 1863, 3 t.); Lossing „Eine Geschichte d. V. St. für Familien u. Bibliotheken“ (Bratford 1873, Belknap); „Washington Writings“ IX; Holmes „American Aimais“ II.    s

Ordessos, po grecku ’OpÔYjaaoç, po łacinie Or dessus: 1) poboczna rzeka Istru (Dunaju) w Scytyi, i to w Sarmatia Europaea; dzisiaj prawdopodobnie Seret albo Ardżywi.— 2) Miasto w Dolnej Mezyi, nad wybrzeżem morza Czarnego, 140 stadyów od uścia Borystenesu

S. Drz.

Ordinarius, wyraz łaciński (dosłownie: zwyczajny, regularny), oznacza, w przeciwstawieniu do extraordinarius (= nadzwyczajny), stosunek, urząd prawny regularny, np. jus ordmarium, , considatus Ordinarius (= zwyczajni, pierwsi konsulowie, zwani tak dla odróżnienia ich od konsulów, którzy po nich w ciągu roku urząd piastowali, albo też od tak zwanych consules suffecti, ob. k o n-s u 1) servi ordinarii, klasa niewolników rzymskich, która, zażywając wielkiego zaufania pana domu, zarządzała całem gospodarstwem’ kasą i t. d. (ob. Niewolnicy), gladiatores, pugiles ordinarii, w przeciwstawieniu do cater v arii oppidani; ordinariae dignitates zwały się także godności cywilne, dla odróżnienia od urzędów, stopni wojskowych. Por. Ammianus Marcellinus (14, 10, 4): ordinariae dignitates, i. q. civiles, oppositae militaribus. W rzymskiej organizacyi wojskowej znowu miało owo wyrażenie w rozmaitych czasach rozmaite także znaczenie; oznaczał więc O. albo zwyczajnego szeregowca, Pianipularis, służącego w szeregu, ordo (ob.), albo też wyższego nieco szarżą kaprala, a nieraz pewnie i centuryonów; komenderujących w pierwszych szykach bojowych (principes), „qui in pro elio primo s or dines du-cuntu Vegetius, 2, 7; 10).—Por. Lange „Historia mutât, rei milit.“ (Getynga 1846).

Ordinata w geometryi, ob. Rzędna:

Ordo, wyraz łaciński, znaczący dosłownie „porządek“; oznacza u Rzymian: 1) pod względem konstytucyjnym: a) w ściślejszym sensie trzy główne stany rzymskiego narodu, i to: senatorów O. senatorius, O. amplissimus (pierwszy i najzacniejszy), albo też kolt' s£o/fjV tylko O. zwanych; dalej, od czasów Grakchów, stan rycerski (ob. Rycerze), O. equester; oraz lud, O. plebejus, plebs, stan trzeci, najpod-rzędniejszy; niekiedy zowią źródła tylko senatorów i rycerzy z osobnem wyszczególnieniem ordines, a razem uterque ordo-, b) w sensie o-gólnym oznacza O. wszystkie w państwie rzym-skiern istniejące klasy, stowarzyszenia, związki, kollegia, korporacye i cechy; w tern rozumieniu pojmować należy wyrażenia starożytnych autorów, jak onmes ordines, wszystkie klasy obywatelskie, równie jak np. tak zwaną lex Julia de maritandis ordinibus, albo znowu O. publicanorum, O. tribunorum, scribarum, libertinorum, 0. haruspicum i t. d. — 2) O. w sensie prawnym, ob. Proces rzymski.—

3) O. w pojęciu wojskowem oznacza część egionu, hufiec, zastęp, oddział wojska, a szczególnie rotę=manipulus\ stąd ordinem ducerc— dowodzić rotą, być centuryonem; kiedy zaś

S. Dr z.

nych przy spełnianiu czynności kultu zewnętrznego, szczególniej we mszy św., a Antyfonarz—śpiewy, w czasie tych czynności wykonywane, O. zawiera wskazówki tego wszystkiego, co ma czynić biskup lub kapłan celebrujący, a także duchowieństwo asystujące przy ofierze mszy św. i sakramentach. Słowem, O. obejmuje r ii bryki (ob.) w dzisiej-szem tego słowa znaczeniu, wraz niektóremi modlitwami. Zowie się Rzymskim, choć wszędzie z niego odprawiano ceremonie, bo, jak powiada Radulf z XV w. „sławny był niegdyś i chwalebny kościół rzymski, iż z pod stóp jego wypływały wody żywe, jakby ze źródła, tak tego, co czynić należy, jak i reguł kościelnych. Ztąd też wszystkie pisma nam przykazują, abyśmy jego powagę szanowali i porządku jego strzegli.“ Zbiorów tych P o-rządków Rzymskich, na teraz znanych, jest 15, a każdy z nich prawie co innego zawiera. Najdawniejszy został ułożonym w VII w., ostatni zaś w XIV. Każdy zbiór takich porządków zowie się O. R., choć nietylko 'porządek sprawowania jednego obrzędu, ale czasem kilku i kilkunastu obejmuje. Pierwszy O., znany pod nazwą „Vulgatus“, ułożony został za czasów św. Grzegorza W.; zawiera: „Ordo processionis ad Ecclesiam sive Mis-sam“; „Ordo processionis si quando Epus festi-vis diebus Missam celebrare voluerit“; „Ordo ecclesiasticus Rnae Eeclesiae, vel qualiter Missa celebretur“; „O. R. qualiter celebrandum sit Officium Missae“; „O. catkolicorum librorum, qui in Rna Ecclesia ponuntur ad legendum“; „0. in Vigilia Natalis Dui“ i t. d., na rozmaite święta i uroczystości; wreszcie obejmuje pewne obrzędy szczególne, jak poświęcenie papieża i biskupów, cesarzów i królów, kościoła, zakonników i dziewic i t. d. Autor tego O. jest nieznany. Wydawali go: pierwszy raz Kassa nd er Jerzy w Kolonii (1558), poczem Hit-torp, kanonik koloński (1568, w dziele „De Catholicae Eeclesiae div. officiis et ministe-riis“, wyd. w Kolonii), Jerzy F e r r ari w Rzymie (1591) i inni.—Ob. Gris ar, O. R. I und Stationsfeier w „Zeitschr. für kathol. Theol., Innsbr. 1885 (r. IX) p. 385... Cf. ibid. 1881 (r. V) p. 699...; ibid. 1885 p. 411, 589). Cztery następne Ordines II, III, IV i V mówią o mszy pontyfikalnej; ułożone zostały jeszcze przed w. IX. Szósty i siódmy z cokolwiek późniejszego czasu pochodzą i toż samo zawierają. Nadto, siódmy zamyka w sobie obrzędy przygotowawcze do chrztu św. (ordo scrutinii ad electos, qiwmodo debeat celebrari). Ósmy, dziewiąty i dziesiąty mówią o chrzcie i kapłaństwie. Jedenasty zawiera obrzędy na wielki tydzień (de triduo ante Pascha), mówi o publicznej pokucie, o ostatniem namaszczeniu, o św. Wiatyku i o pogrzebie. Dwunasty, ułożony przed r. 1143, podaje na cały rok obrzędy papieskie. Ten ma tytuł „Liber politicus“, a za autora jego podaje się niejaki Benedictus, beati Petri Apostoli indignas canonicus et Bom. Eccl. cantor. Trzynasty, zebrany przez Honory usza III, kiedy był jeszcze kardynałem, obejmuje niektóre tylko obrzędy papieskie, jak ceremonie wyboru, konsekracyi i inne. Cz ter-nasty, wydany na rozkaz Grzegorza X, w w. XIII, ma tytuł „Caeremoniale Romanum“. Piętnasty, ułożony w XIV w., za Klemensa VI pap., zawiera więcej obrzędów, niż tamte. Miał go ułożyć kardynał Jakób Gaëtanus, a tytuł jego taki: „Ordinarium S. Romanae Eccle-siae“. Obszerna ta księga zawiera 118 rozdziałów, w których są przepisy o wyborze i czynnościach kardynałów, o sakramencie kapłaństwa, benedykcye, koronacya i poświęcenie królów, kanonizacya, nominowanie kardynałów legatów, nuncyuszów i t. p. Szesnasty wreszcie, „De Ceremoniis S. Rom. Eeclesiae“, którego układaczem był Piotr Ameliusz, biskup z Sinigaglia (f 1398), mówi w 67 rozdziałach o czynnościach kościelnych duchowieństwa rzymskiego w niedziele i święta. Był to ostatni zbiór przepisów liturgicznych, noszących nazwę O. R. Odtąd zbiory takie mają nazwę Ceremoniału biskupiego, Pontyfikatu i Rytuału. Mabillon w swem „Musaeum Italicum“, w T. 2, podaje tekst tych Ordines, od Ii-go począwszy, aż do XVI włącznie, i wszystkie opatruje dobrym komentarzem. Przedrukował Mign'e w „Patrol, lat.“ te, które wyszły do w. XIII. Znajomość Porządków rzymskich jest nadzwyczaj ważna nietylko dla historyi obrzędów kościelnych, ale nadto dla stwierdzenia dogmatów starożytnego Kościoła, jako też praw i przywilejów przysługujących Kościołowi. („Enc. kość.“).

Ordon Julian Konstanty (f 1887), jeden z obrońców Warszawy, którego nazwisko Mickiewicz przekazał w swojej „Reducie Ordona“ jako poległego bohaterską śmiercią na reducie pod Wolą. O pierwszych latach O-a braknie wszelkich szczegółów. Musiał się urodzić w początkach XIX lub w końcu XVIII w. i wzrastał pod rządami pruskiemi oraz Księstwa Warszawskiego, które nie miało czasu na kształcenie filozofów, bo wszystkie swoje zamiary pod naciskiem Napoleona musiało skierować na „sztyftowanie żołnierzy“. Takim żołnierzem był U., figurujący w kalendarzykach wojskowych ostatnich lat trzeciego dziesiątka XIX w. jako oficer artyleryi. W pierwszym dniu szturmu do Warszawy, 6 września 1831 r. w stopniu kapitana dowodził bateryą z 6 dział i obroną na wałach małego fortu ziemnego, usypanego w pięciokąt, lekko wyniesionego nad poziom a przez inżenieryę wojskową oznaczonego JMs 54. Leżał on na płd.-wschód od głównego okopiska polskiego na Woli, w odległości jakiego półtora kim., na taką samą odległość płd.-zachod. po

przed Czystem, bardzo blisko dzisiejszej linii pod Wolą, znalazł się pomiędzy emigrantami kolei żel. warsz.-wied., po prawej ręce z Warsza- i wyruszył do Anglii. Wieść o jego śmierci nie wy. Dziś już nie pozostało z tej reduty śla- mogła uledz sprostowaniu, ponieważ emigracya, dów na pierwszy rzut oka widocznych, ale mająca kontrolę w Paryżu, nic o nim nie wie-przed ćwierć wiekiem jeszcze mały fort z wa- działa i tym sposobem Mickiewicz nie mógł łami, rowem i schronami na prochy wyraźnie j naprawić opowiadania Garczyńskiego o śmierci kształty swe pokazywał. Działa w tym za- O-a. Wolno wątpić czy O. widział się kiedy-mkniętym okopie były żelazne, obronność jego kolwiek z Mickiewiczem po napisaniu poematu, od szturmu wzmacniały palisady i wilcze doły, To pewne, że O. bard/o długo był w Szkocyi przez O-a jeszcze poprawione; załogę stanowiły nieznanym nikomu nauczycielem matematyki 2 kompanie I pułku strzelców pieszych, z kor- i języków obcych, póki w r. 1849 nie pochwy-pusu Rybińskiego, zajmującego strategicznie przestrzeń między rogatkami Jerozolimskiemi a Wolskiemi. Wojsko rosyjskie wraz ze dniem rozpoczęło działanie na okop, aby sobie przed szturmem do wielkiego obwarowania na Woli tyły zabezpieczyć i zyskać pozycyę zbliżaj ąeą do Warszawy. Wyruszył cały korpus Kreutza.

cił za oręż, aby stanąć w szeregach węgierskich. Kiedy wybuchła wojna Wschodnia 1853 — 56 r. a Czartoryski przeciwko demokracyi stawiał swoje własne usiłowania zbrojne, O. podążył wraz z Breańskim na Wschód i w dywizyi Zamoyskiego był dowódzcą bateryi dział. Gdy już po pokoju paryskim w lipcu 1856 r. dywizya została rozwiązaną, osiadł we Włoszech, aby następnie walczyć w szeregach narodowych włoskich, i dosłużyć się galonów i e-

Garibaldiego (ob.) do Marsali, na zdobycie w tysiąc ludzi Królestwa Obojga Sycylii, otrzymał ze sztabu sardyńskiego tytuł majora: przyznano mu też później emeryturę majorską. Z tej emerytury żył zrazu w Turynie, potem we Florencyi i, jak pisze Lenartowicz, w zu-pełnem odosobnieniu od świata. Czując zbliżającą się śmierć pozostawił na pogrzeb dla siebie ledwo kilkadziesiąt lirów, resztę bowiem rozdawał biedniejszym od siebie. Zakończył życie samobójstwem, a w liście znalezionym po śmierci polecił, by zwłoki jego spalono. Skon O-a przypadł na pierwsze dni maja 1887 r. (Por. „Tygodnik Illust.“ 1887 ,M 229). Rodzina O-w mieszkała w Płocku w drugiej połowie XIX w. —Jak widać z tych niewielu szczegółów o życiu O-a, była to natura entuzyaT styczna, rwąca się do ideałów, wolnomyślna.— Mierosławski L. „Bitwa Warszawska" (Poznań 1888, 2 t.; wyd. Karol Kozłowski, i wstęp Jarochowskiego; t. I. passim); Puzy-rewski „Wojna Ros.-Polska“ (przekład, wyd. 2-e); Miłkowski Zygm. (Jeż) „Udział Polaków w Wojnie Wschodniej“ (Paryż 1858).

Ordon Władysław, pseudonim Władysława Szansera.

Bezpośrednio przeciwko reducie O-a działały dwa pułki, Biełozierski i Jelecki, jeden z dy-wizyi Geismara, drugi z dywizyi Sulimy. Działanie wspierała potężna artylerya, gdy po stro- * poletów sardyńskich. Jako uczestnik wyprawy nie polskiej 6 tylko armat żelaznych, nienajspra-wniejszych, mogło ogień prowadzić: nie było Bema, dowódzcy artyleryi rezerwowej, na stanowisku, nie pomyślał Rybiński ani o zasileniu małego okopiska, tak przeważnemi siłami oskoczo-nego, ani o dywersyi. O. musiał się bronić sam, w tem, jak mówi Mierosławski wyrażeniem technicz-nem Francuzów, nid à obus (gniazdo dla pocisków). Rosyanie uporczywie wdarli się przez rów na wał; ale w tej chwili reduta wraz z walczącymi wyleciała w powietrze. Sam O. był już wtedy ranny, jeden z kapitanów piechoty zabity, ciała zaścielały wnętrze. Cały odpór był tylko czynem rozpaczy, a wysadzenie reduty jego koroną. Garczyński opowiedział Mickiewiczowi, że to O. prochy podpalił, Mickiewicz za jego opowiadaniem poszedł: ale sam O. wypierał się nienależnej sobie zasługi.

Red.

Ordonanse {ordonanaces royales, ordonnances du roi) — akta prawodawcze we Francyi monarchicznej, za Kapetyngów (ob.; i B u r-bonów (ob.) do r. 1789. Termin Ordonanse (ordinatio, ordinacion, ordenance, ordrenance, ordonnance) zastąpił w XIII — XIX w. terminy, dawniej w temże znaczeniu używane, jak oto: statutum, constitutio, stabilimentum, établissement. Wszystkie one oznaczały akt posiadający znaczenie ogólne, tj. dotyczący ogółu poddanych, w przeciwstawieniu do aktów, dotyczących tylko jednostek (np. przywilejów osobistych). Prócz tego ogólnego znaczenia termin O. posiadał jeszcze znaczenie techniczne, spe-

Sprawca bohaterskiego czynu pozostał nieznanym; Mierosławski domyślnie wskazuje porucznika Nowosielskiego, któremu dostało się dowództwo nad piechotą, wydarte przez śmierć i ciężkie rany obu kapitanom. Tajemnicą też jest wydostanie się O-a z prochowego wulkanu żywym i wolnym, nie jeńcem rosyjskim; wraz z nim ocalała zapewne i jakaś garstka, nikt z niej jednak wyraźnego świadectwa nie zostawił. Ocalenie się na drugą linię obronną polską umożliwiła pozostałym w reducie groza wybuchu. _ Wojska całego korpusu Kreutza przystanęły, dech w sobie zaparły: z przerażenia skorzystały rozbitki. Przeszło 500 Rosy an padło ofiarą ognia polskiego, ale głównie wybuchu, którym zakończyła się obrona. Wypadek opiewany przez poetę stał się przed godziną 8-ą zraua (6 września). Upadek okopu JNs 54 ułatwił znacznie pierwsze działania, już stanowcze, przeciwko wielkiej polowej warowni wolskiej.— Po upadku Warszawy w roku 1831 O., poczytywany za poległego na reducie

na:

do „wszystkich, którzy zobaczą

cyalne. O-e w ogólnem znaczeniu dzieliły się 1) O-e właściwe, 2) edykty (édits) i 3) de-klaracye (déclarations). Deklaracyami zwano rozporządzenia, w których król wyjaśniał, poprawiał lub odwoływał dawniej wydane prawa. Edykt był to akt prawodawczy, wydawany przez króla z własnej inicyatywy. O-mi wła-ściwemi zwano akta, wydawane również przez króla, wszakże nie z własnej inicyatywy, lecz na prośbę osób prywatnych lub wskutek przedstawienia (remontrance) tego lub owego urzędu. Zresztą trzeba przyznać, że terminologia powyższa—deklaracye, edykty, O-e—jest mocno chwiejna i ustalenie jakichkolwiek różnic możliwe jest tylko w przybliżeniu • skąd też nazwa O. stała się terminem ogólnym, o-bejmującym wszystkie trzy rodzaje aktów prawodawczych królewskich. Nadto niektóre szczególnie ważne O. właściwe zwane prawami (lois) lub sankcyami pragmatycznemi (pragmatiques sanctions), inne, zwłaszcza długie O. królów XVII w. — kodeksami (codes). O. mają formę listów .otwartych (lettres patentes) kancelaryi królewskiej. Pisano je na pergaminie; podpisane przez króla, kontrasygnowane przez kanclerza lub sekretarza stanu (secrétaire d’Etat), zaopatrzone w dużą pieczęć, różnią się one kolorem pieczęci woskowej i gatunkiem sznurka, na którym pieczęć wisiała: deklaracye miały pieczęć z wosku żółtego na podwójnej taśmie pergaminowej; akty zaś i O. właściwe — pieczęć z wosku zielonego na jedwabnym sznurku barwy zielonej lub czerwonej; wosk zielony miał oznaczać, że akt jest wieczysty i nieodwołalny. O. zaczynały się od przedmowy (nagłówka, wyszczególnienia tytułów królewskich, formuły zlecenia lub pozdrowienia itd.), przy-czem w O-ch właściwych i w edyktach król zwracał się do „wszystkich współczesnych i potomnych“ a tous présents et à venir), w dekla-racyacli zaś

niniejsze pismo“ (à tous qui ces présentes lettres verront). Po przedmowie następowała treść aktu, zakończona słowami: car tel est notre plaisir, dalej formuła ratyfikacyi, podpisy, data i miejsce wydania; deklaracye datowano, wyszczególniając dzień, mięsiąc i rok. O. posiadały moc obowiązującą. Atoli kurye senio-ryalne (curiae domini, cours souveraines) miały prawo regestrowania ich i publikowania; to samo prawo przyznane było w pewnych miejscowościach stanom prowincyonalnym, później zaś parlamentom. Dopiero po zaregestrowaniu akt otrzymywał znaczenie prawa w danej prowin-cyi.—Historya O-w, ich wzrost ilościowy i jakościowy jest ściśle związany z historyą rozwoju monarchii francuskiej. W miarę wzrostu władzy królewskiej zwiększa się ilość, zmienia się charakter O-w i rozszerza też zakres spraw, w O-ch omawianych. Pierwsze akta tego rodzaju posiadają wybitnie zaznaczony charakter feudalny. Pomijając dokument z r. 1080, noszący nazwę fragment d'une ordonnance de Philippe I touchant les ecclésiastiques a będący właściwie uchwałą synodu duchownego w Lil-lebonne, pomijając O. królewski z r. 1144, dotyczący żydów, który zaginął, wymienimy tylko t. zw. „konstytucyę Soissońską“ (constitution de Soissons) z r. 1155 i „uchwałę o lennach“ (établissements des fiefs) z r. 1209—jako typowe ze względu na swój charakter feudalny dokumenty. Oba O. wymieniają w nagłówku obok króla concilium célébré, czyli bądź synod duchowny, bądź sejm feudalny. Jakkolwiek, poczynając od Filipa Augusta (ob.), liczba O-w rośnie, feudalny jednak charakter znikaz nich stopniowo dopiero w drugiej połowie XIII w. Za Ludwika IX (ob.) redagowaniem O-w trudni się już nie sejm feudalny, ale rada dworska (curia regis)\ król ten wydał moc praw, reformujących sądownictwo i zmierzających ku ujednostajnieniu monety, a objętych zbiorem p.

n. „Etablissement de Saint-Louis“. W XIV i XV w. ilość O-w wzrasta nieustannie. Obejmują one stopniowo coraz szerszy zakres spraw, nie wychodzą wszakże poza obręb prawa państwowego. Trafiają się wśród nich akta pierwszorzędnej wagi, jak oto O. zredagowany w r. 1350 przez Stany generalne paryskie a zawierający rozległy projekt reformy politycznej, lub edykt z listopada r. 1420, zaprowadzający stałe podatki i wojsko. Dopiero w XVI w. O. poczynają wkraczać w dziedzinę prawa cywilnego, a także regulować najróżnorodniejsze sfery życia społecznego (O. de Fillers-Gotterets sierp. r. 1593, l’édit des petites dates czerw, r. 1550, ordonnance d’Orléans stycz. r. 1560, l'édit du Roussillon stycz. 1564, ordonnance de Moulins luty 1566 i inne) aż do spraw sumienia włącznie. Okres wojen religijnych (ob. Francy a), przypadający na tenże wiek XVI, obfituje w O-e treści religijnej, znane pod o-gólną nazwą pacyfikacyjnych (édits de pacification), w których liczbie znajduje się słynny Edykt Nantejski Henryka IV (kwiecień 1598). W XVII i XVIII w., w epoce największego rozwoju absolutyzmu francuskiego i t. zw. systemu opieki, za Ludwików XIII, XIV, XV i XVI rozwój ilościowy i jakościowy O-w dosięga kulminacyjnego punktu. Niektóre z wydanych naówczas O-w sprawiają wrażenie całych kodyfi-kacyj, zbiorów praw i dlatego noszą nawet znamienne miano kodeksów (Codes). — Wymieniamy t. zwane Code Marillac lub Code Michail (stycz. 1629) oraz Code Louis (kwieć. 1667) wraz z dopełnieniami (O. z r. 1669 sierp., 1673 marzec i luty), nadto specyalne code criminel sierp. 1670, code Marchand, lub code Savary (prawo handlowe; marzec 1673), wreszcie code noir (prawo policyjne; marzec 1685). Upadek monarchii absolutnej w r. 1789 był kresem epoki O-w. Konstytucya z r. 1814 (ob. Franc y a) zakreśliła granicę między aktem prawodawczym a rozporządzeniem królewskiem

1789“.

pozostawiając (art. 14) królowi prawo „wydawania reglementów i ordonansów, niezbędnych do wykonywania praw i utrzymania pokoju w państwie“. Ostatnim odgłosem dawnych O-w Kapetyńskich i Burbońskich z przed r. 1789 były słynne cztery O-e Karola X (ob.), któ-

rych podpisanie w d. 25 lipca r. 1830 dało hasło do wybuchu rewolucyi lipcowej. — Bibliografia: Isambert „Receuil général des anciennes lois françaises depuis 420 jusqu’au

M. Kr.

KONIEC TOMU V-go.

(O)

S. B

S. Drz.

Hr.

S. B

Ordonatcr. Taki tytuł nosił w b. wojsku polskiem (na wzór armii francuskiej za Napoleona) oficer sztabu głównego, którego zadaniem było zaopatrywanie wojska w żywność, kontrola nad tem, aby wyznaczone racye dochodziły każdego żołnierza, opieka nad ranny-‘mi i chorymi (pod jego rozkazami były ambulanse i cała służba zdrowia). O. zasiadał w radzie wojennej; musiał wiedzieć o każdym ruchu całej armii lub jej części: dywizyi, brygady, pułku, batalionu lub kompanii. O-owi podlegali komisarze wojenni i adjunkci wojenni, przeznaczeni do oddzielnego korpusu, dywizyi lub brygady. Intendeutura winna była ściśle wypełniać wszystkie rozporządzenia O-ra. Ostatnim O-rem b. wojska polskiego był generał Wojciech Dobiecki, bohater z pod Saragossy, autor „Wspomnień wojskowych“ (ogłoszonych w dodatku miesięcznym do „Czasu“, tom XV, 1859), które stanowią ważny przyczynek historyczny do dziejów armii polskiej w służbie francuskiej.    Hr-

Ordonnance de non-lieu ob. Non-lieu.

Ordos (Hou-tao), kraina w państwie Chiń-skiem, tworząca południową część Mongolii. Graniczy na południe z Wielkim Murem, na płn. z rzeką Żółtą (Hoang-ho). Obszar przewyższa 100 000 km. [J i tworzy wyżynę wysokości około 1000 metr. Na niej znajduje się płaszczyzna solna Boro-Tokai z mnóstwem jezior słonych. Na płd.-wsch. grunt gliniasty zatrzymuje opady deszczowe, które tworzą wielkie kałuże, otoczone żyznemi łąkami. Ludność składa się z Mongołów, żyjących z pasterstwa. Kraj ten kiedyś należał do cesarstwa Tangu, zniszczonego przez Dżengis-hana. Tu umarł jego zdobywca, a namiot, pod którym według podania spoczywa, pilnie strzeżony przez Mongołów, jest celem licznych pielgrzymek. W r. 1635 kraj ten został podbity przez Mandżurów, a następnie przez dynastyę mandżurską przyłączony do Chin.

Ordowikowie, po grecku ’OpSooïxaç, po łacinie Ordovices, lud zamieszkały na zachod-niem wybrzeżu Britannia Romana, naprzeciw

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. II. Zesz. 4ia. Tom V.

wyspy Mona, dzisiaj Anglesey zwanej, a więc w północno-zachodniej części księstwa Wales, pomiędzy zatoką Cardigan a rzeką Dee; głów-nemi jego miastami były: Mediolan i urn; w pobliżu dzisiejszej wsi Terubill, na zachód od Drayton, i Brannogenium, dzisiaj wieś Bromfiolo pod miastem Ludlow.— Por. Tacitus Agric. 18; Ann. 12, 33.

Ordre de bataille, ob. Ordynek.

Ordllbat, miasto w gub. Erywańskiej, pow. Nachiczewańskim, na lewym brzegu Araksu (o 3 w. od rzeki), tworzącego tutaj granicę między Rosyą a Persyą i wstępującego pod O-em w wąski skalisty wąwóz (Arasbar-skaja ties n i na). Około 5 000 in-eów, przeważnie aderbejdżańskich Tatarów-muzuł-manów. Rozległe sadownictwo i jedwabnictwo. Godny uwagi olbrzymi jawor wschodni (Plata-nus orientaliś). Jednoklasowa szkoła miejska. W latach 1850 — 1868 O. był miastem po wiato wem gub. Erywańskiej.

Orduńa, miasto w hiszpańskiej prow. Wiskaja, (Biskaja) w górach Kantabryjskich nad górnym biegiem rzeki Nerwion i koleją Bilbao-Caste-jon. Około 4 000 m-ców (r. 1900). Przędzalnie wełny, uprawa wina. Ruiny dawnych murów fortecznych.

Ordynacya (z łacińskiego ordincitio—u-porządkowanie, urządzenie) ma kilka zbliżonych do siebie znaczeń: 1) obrządek rzymskokatolicki święcenia na stopnie kapłańskie, lub u ewangelików akt kościelny powołujący pastora do służby parafialnej; 2) ustawa, statut, i wtedy mówi się o O-yi miejskiej zamiast: statut ustrojowy danego miasta, o O - y i wyborczej, gminnej, miejskiej, prowincyo-nalnej, sejmowej zamiast: przepisy regulujące prawo wyborcze czynne i bierne (ob. Wybory); 3) szczególny, wyjątkowy stosunek tyczący się^właściwości nieruchomej. Pomiędzy rodzajami własności dawne prawo rzymskie odróżniało osobistą, osób prawnych i spółwła-sność. Wśród ludów europejskich pod wpływem pojęć odmiennego charakteru co do władania ziemią, oprócz trzech rodzajów rzym.

F. O.

skich powstała własność zupełna niepodzielna (ob.), i niezupełna podziel-( „Vollständiges, getheiltes, unvollständiges Eigenthum“). Tej ostatniej jest znów sześć ka-tegoryj: A) lenność (ob.), B) dzierżawa wieczysta (ob.) czyli Erbpacht, C) czynsz wieczysty (ob.) czyli Erbzins, D) emfi-teuza (ob.) rzymska i w dawnej Polsce, E) prawo powierzchni gruntu (ob.) superficies, Bodenzins, F) powiernictwo familijne, fideikomis, majorat, ordynacya. Wspólną zasadą ostatniej kategoryi pod literą F) jest to, że majątek poczytuje się za familijny (art. 618 Ust. cyw. austr.). Użytkowanie w określonym z góry zakresie należy do posiadacza dożywotniego (powiernika, ordynata itp.) a własność sama do tak zwanych o c z e k i w a c z y, trk żyjących teraz jaki przyszłych, którym służy nadzór tylko, aby całość ich praw nie uległa zmarnowaniu lub zniszczeniu. Zazwyczaj takim oczekiwaczem bywa najstarszy syn posesora zarządzającego i ciągnącego dochody z majątku byle istota nie była naruszona. Fideikomis (ob.) nadto różni się obszarem pojęciowym, większym, obejmuje bowiem tak powierznictwo familijne, majorat i ordynacyę, jako też właściwie bywa in-stytucyą stałą lub zapisem czasowym, mocą którego spadkodawca zobowiązuje dziedzica testamentowego lub beztestamentowego do wydania osobie wymienionej lub osobom bądź całego majątku, bądź pewnej części, a czasem procentu, zaraz albo po upływie terminu albo po nastąpieniu pewnego faktu. Fideikomisem zwie się też tu i owdzie zwykłe pełnomocnictwo. W dawnej Polsce między fideikomisem familijnym (powiernictwem), dziedzictwem przeka-zowem, dowieruoręctwein nie upatrywano różnicy, gdy w drodze wyjątkowej król i sejm pozwala niektórym magnatom, aby wbrew normom zwykłej sukcesyi tylko najstarszego syna powoływać do posiadania dożywotniego majątku (kobiety były wyłączone); stąd zwało się takie urządzenie (ordinatio) major a te m, ilekroć najstarszy, major na tu, w każdem pokoleniu obejmował swe prawo. Po rozbiorze kraju w lat czterdzieści w r. 1835 w granicach Królestwa Polskiego majoratami (ob.) poczęto nazywać dobra narodowe i królewskie, rządowe, rozdawane urzędnikom rosyjskim. Warunkiem jest przejście dóbr na starszego w rodzeństwie z pierwszeństwem płci męskiej. W przypadku wygaśnienia potomków męskich i żeńskich dobra powracają do skarbu. Różnica między fideikomisem, ordynacyą i majoratem istniejąca dopiero po upadku Rzplitej w Królestwie, na Litwie i Rusi, nie wchodzi w rachubę w innych krajach, gdzie jak np. w Anglii i w Niemczech na porządku dziennym są majoraty i zapisy fideikomisowe. Prawa dawnej Polski zabraniały rozporządzać ziemią przez testament, stąd powierznictwo familijne, fideikomis,

ordynacya miała u nas charakter wyjątku z pod prawa i należy do ustawy publicznej, nie zaś do prywatnej. Potem Kodeks Napoleona, obowiązujący w Królestwie, w art. 896 nie pozwalał na substytucye. — W dawnej Polsce pierwszy fideikoinis założył Tarnowski na Jarosławiu w r. 1470. Gdy potomkowie poczęli spierać się przed Zygmuntem I, zaprowadzono zgodę z jednoczesnem uchyleniem zapisu 1519 roku. Podobny ustrój spadkowy w XVI wieku ustanawiają bracia z Paniowa Zbożnego, Kietliń-ski z Krzemieniowic, Odrowąż, Karśnicki (1540), Strzegowscy, Brochoccy, Nowodworscy, Karscy (1572); ale ich sukcesorowie nie chcą poddawać się statutom, króre zostają bez skutku. W Król. Pol-skiem ukazami z d. 17 lipca 1844 i 19 lutego 1855 r. utworzono O-ę Krasińskich dla linii generała Wincentego Krasińskiego a ukazem z d. 2 stycznia 1849 — 50 r. dla Paskiewiczów-Ery-wańskich, potomków b. namiestnika w Królestwie. Rozwój dalszy O-cyj ob. Ordynacye w Polsce; por. Majoratyw Kr. Polsk.

Ordynacya w kościele katolickim (Ordinatio absoluta). Święcenie (ordinatio) jest sakramentem, mocą którego członkowie ustanowionego przez chrzest ogólnego kapłaństwa, usposobieni i poświęceni zostają do szczególnego, przez Chrystusa w Kościele ustanowionego kapłaństwa, wedle rozmaitości stopni. Podobna ona jest i w tem do chrztu, że nadaje niezatarty charakter i nie może być powtórzoną; a jak chrzest usposabia do przyjęcia udzielonych Kościołowi skarbów łaski, tak święcenie (ordinatio) udziela szczególnej zdolności do trzech, Kościołowi przekazanych władz: rządzenia, nauczania i spełniania obrzędowych funkcyj. Oprócz hierarchicznych stopni: biskupstwa, kapłaństwa i dyakonatu, wytworzyły się z tego ostatniego różne niższe stopnie i święcenia. I na te również, historycznie rozwinięte, stopnie, święcenie jest sakramentalnem, z powodu, że zawierające się w nich czynności wypływają z dyakonatu i tylko z biegiem czasu od niego oddzielone zostały. — Źródłem tych święceń jest biskupstwo a mianowicie z dwóch względów: najprzód, że biskupi posiadają wyłączną, aktywną zdolność święcenia, i powtóre, że każdy biskup bez wyjątku ją posiada. Co do pierwszego punktu, to wyjątek od ogólnej reguły tylko ten być może, iż niższe święcenia mogą być w pewnych razach i przez kapłanów udzielane. Prawo do tego mają kardynalowie-kapłani w swych kościołach względem osób, w ich usługach zostających (familiäres), i opaci w swych klasztorach—względem tych, którzy przez profesyę stali się ich podwładnymi; na mocy szczególnego przywileju mogą opaci nawet subdyako-natu udzielać. Co do drugiego punktu należy zauważyć, że chociaż wszyscy biskupi posiadają władzę udzielania święceń i chociaż każde przez biskupa udzielone święcenie, in forma

ecclesiae, jest ważne (valida), to jednak musi nia. Dotyczą one obrzędu, miejsca i czasu u-każde być dozwolonein (licita). Niedozwolone zaś dzielania święceń, zachowania właściwych jest święcenie udzielone przez biskupa, który przerw (inter stitiae) między jednem a drugiem przez herezyę lub odszczepieństwo odłączył się święceniem, i porządku, w jakim święcenia u-od Kościoła; staje się ono jednak zarazem nie-ważnem, jeżeli wskutek odszczepieństwa lub he-rezyi następstwo biskupstwa przerwane zostało, jak to ma miejsce u biskupów anglikańskich, szwedzkich i duńskich, nie zaś u biskupów greckich. Niedozwolone, ale nie nieważne, jest, dalej, święcenie przez biskupa, który został za-suspendowany. Właściwą zasadą, na której spoczywa w pojedyńczych wypadkach prawo mocność, czyli tak nazwana kompetencya do udzielania święceń, jest to, że mający być święconym musi być w stosunku do biskupa jego dyecezyaninem, albo pozostawać w jakimkolwiek stosunku innym, przez prawo za analogiczny uznanym; co do biskupa, stosunek ten na tein zależy, że winien on być episcopus pro-prius. Każdy inny biskup, przez tę zasadę nieuprawomocniony, może święceń udzielać jedynie na mocy przedstawionych przez togo, który pragnie być święconym, dimisso-riales (ob.). Co do papieża, to wszystkie te ograniczenia nie mają żadnego zastosowania, gdyż, jako biskup całego Kościołp, kompetentnym jest do wszystkicli święceń. Co się tyczy pojedyńczych podstaw kompetencyi, pomiędzy któremi żadna przed drugą nie ma szczególnego pierwszeństwa, to prawa Kościoła wyliczają ich cztery: 1 ) Origo: taka podstawa reguluje się według tego, w której dye-cezyi miał zamieszkanie ojciec święcącego się, gdy tenże się urodził. 2) Domicilium, tj. mieszkanie święcącego się, w czem mianowicie co do czasu prawo kanoniczne trzyma się prawa rzymskiego. Ponieważ może ktoś mieć kilka 1901. na raz takich domicilium, więc może z tego powodu kilku biskupów być kompetentnych. To samo może się zdarzyć, gdy 3) beneftcium za podstawę służy. Kompetentnym w takim razie jest biskup, który mającemu się święcić udzielił wprzód beneficium, z którego nie inaczej, tylko ex causa usunięty być może. 4)

(fżielane być winny; gdyż nie wołno żadnego z niższych święceń pominąć, ani też, bez różnicy, raz większych, drugi raz mniejszych święceń jednemu i temu samemu aspirantowi u-dzielać. („Enc. kość.“).

Ordynacya. W kość. ewangelickich powoływanie do stanu duchownego odbywa się przez O-ę. Dzieje się to na sposób apostolski przez słowo Boże, modlitwę i wkładanie rąk („Dzieje apost.“ r. 6, w. 6: „Tych stawili przed Apostołów, którzy pomodliwszy się, kładli na nich ręce). 1) W kościele polskim reformowanym sposób powoływania do stanu duchownego o-kreślony jest przez konfesyę polską (Confessio): „Wyznanie wiary powszechnej Kościołów Krześciańskich Polskich., w Krakowie“

1570; ostatnie wydanie 1903 r.) oraz agendy („Agenda albo forma porządku usługi świętey, w zborach ewangelickich koronnych y Wielkiego Xięstwa Litewskiego... we Gdańsku...“ 1687) według których urząd w kościele przynależy tylko tym, którzy są do tego zdolni i o-brani; mają to być mężowie godni, uczeni, roztropni, bogobojni i cnotliwi; obierani mają być publicznie, ordynowani nie imczej jak na synodach prowineyonainych lub z przyzwolenia synodu; przy O-yi ordynowany składa swe wyznanie wiary, oświadczenie, że obowiązki przyjmuje dobrowolnie i chętnie, oraz przyrzeczenie, że je spełniać będzie wytrwale i sumiennie.— 2) Dla kościoła ewangelicko - augsburskiego w Królestwie Polskiem formę ordynacyi określa Agenda wydana w Warszawie r. 1889 —

Ks. B. J.

Ordynacye w Polsce. Pojawiają się u nas dopiero w końcu XVI wieku, widocznie jako naśladowanie urządzeń rozwiniętych już za granicą. Pierwsi, którzy ordynacyę utworzyli, to Radziwiłłowie (r. 1579). Objęli nią Olykę, Nieśwież, Kłeck, Mir i Grodek Dawidowski (z tych powstały O-ye: słucka, kiecka i ołycka). Zatwierdził im ją Stefan Batory, dopiero jednak sejm z r. 1589 zaaprobował tę ordynacyę w kon-stytucyach. Tenże sejm pozwolił na utworzenie ordynacyi hetmanowi Janowi Zamoyskiemu; sejm z r. 1601 Piotrowi i Zygmuntowi Myszkowskim, sejm z r. 1609 ks. Januszowi Ostrogskie-mu. Następna ordynacya pojawia się dopiero za Stanisława Augusta; sejm delegacyjny pozwala w r. 1774 na utworzenie ordynacyi Augustowi, Aleksandrowi, Franciszkowi i Antoniemu Sułkowskim. Ogólnych przepisów o ordy-nacyach nigdy nie wydano. O ile nie chodzi o określenie prawnych przepisów, ordynacyi tyczących się, trzeba opierać się na praktyce, którą w tych kilku przypadkach da się stwierdzić. Z wyjątkiem pierwszej, Radziwiłłów, widzi się, że, by módz utworzyć ordynacyę, trze-

C ommensalitium v. familiar itas-, przez nią rozumie się stosunek do biskupa służebny, w którym mający się święcić przez trzy lata przebywać winien. Przy istnieniu jednej z tych podstaw kompetencyi nie potrzeba dimissoriales.

Każdy jednak biskup winien przy święceniu zachować pewne obowiązki, z pomiędzy których najważniejszym jest ten, aby nieusposobionych i niezdolnych od święceń wyłączał; wszystko zaś, co czyni niezdolnym do święceń, nazywa się nieprawidłowością, irregular itas. Dalej zaś winien biskup, jeżeli bierze na siebie utrzymanie święcącego się, dbać o to, aby tenże środki do tego odpowiednie wykazał; techniczna nazwa tego utrzymania jest tytuł. Nakoniec, święcący ^biskup jest obowiązany zachować wszystkie prawne przepisy, dotyczące święcę-

ba na to pozwolenia sejmu. Dopiero po uzy- a zwłaszcza wyraźnie wykluczają kobiety, skaniu tego pozwolenia może ten, kto O-ę powołuje do życia, ułożyć jej statut (ten statut zwano O-ą, stąd nazwa przeszła na samą in-stytucyę). Pozwolenia te zwyczajnie zastrzegają, że tworzący O-ę, może za życia swego statut zmienić. Statut ten musi być—w myśl wyraźnych zastrzeżeń tych sejmowych konsty-tucyj —wpisany do ksiąg trybunału, metryki lub sądowych. Następnego potwierdzenia statutu przez sejm nie wymagano pierwotnie, jako warunku do niezbędnego prawnego istnienia O-i, choć nieraz sejmy takie statuty zatwierdzały. O-a Radziwiłłów została potwierdzoną przez sejm (choć on nie dał wpierw wyraźnego na nią pozwolenia), toż O-a Zamoyskiego na sejmie w r. 1590. W innych wypadkach przy udzielaniu pozwolenia zwykle zastrzegano, że po podaniu do akt ordynacya ma mieć taką moc, jakby ją sejm potwierdził. Dopiero sejm z r. 1766 stanął na stanowisku, że prócz pozwolenia na utworzenie O-yi niezbędnym warunkiem jej prawuości jest następne zatwierdzenie, i na tej podstawie nie uznał O-i Ostrog-skiej, przy której nie było zatwierdzenia ani klauzuli przy pozwoleniu, że ją się uważać ma za zatwierdzoną. Oczywiście bez uchwały sejmowej, wogóle ordynacya żadna nie mogła powstać, gdyż tylko sejm mógł co do niej postanowić specyalne przepisy, wyjmujące ją od ogólnych norm prawnych. Sejm z r. 1775 wyraźnie nawet uchylił taką ordynacyę Chrepto-wicza, na którą wpierw nie uzyskano pozwolenia sejmowego. O-ą mogły być objęte dobra zarówno (przedewszystkiem, oczywiście) nieruchome, jak i ruchome, które tworzący O-ę do niej zaliczy.

Zresztą konstytucye zastrzegają ogólnie, że i ordynaci i dobra ich podpadają pod zwykłe przepisy prawa ziemskiego. Na ordynacye nie nakładano też jakichś specyalnycli ciężarów na rzecz państwa. O ile się one pojawiają, są wypływem jednostronnej woli tworzącego ordynacyę, lub—niekiedy—jego następcy. Ostrog-ski już w statucie zastrzegł, że O-ya przezeń utworzoua ma utrzymywać 600 ludzi, przeznaczonych do obrony państwa, p oddanych więc władzom wojskowym Rzeczypospolitej. W r. 1766, gdy uznano uchylenie ordynacyi, utrzymano przecież ten ciężar, zmieniając go na rocznie płatną i na dobrach zabezpieczoną summę 300 000 złp., którą jednak zmniejszono w r. 1775 d > 180 000 złp. O-a Zamoyskich do żadnych świadczeń pierwotnie nie była zobowiązaną. Dopiero w r. 1674 zobowiązał się nowy ordynat, (także za sukcessorów), Marcin Zamoyski, że ordynacya będzie w razie wyprawy państwa dostarczać 200 ludzi i swoje fortece utrzymywać dla obrony państwa. Co do Zamościa, o który tu szło, konstytucya z r. 1686 określiła bliżej obowiązki ordynata pod tym względem. Z O-yj polskich głośną historyą miała O-a Ostrogska, która przeszła według przepisów statutu na książąt Zaslawskich. Gdy w r. 1673 umarł ordynat książę Aleksander Za-sławski, a poprzednio już wymarła była linia bir-żańska Radziwiłłów, powołana do objęcia ordynacyi na wypadek wymarcia Zasławskich, według przepisów statutu miał otrzymać ordynacyę kawaler maltański, Polak, którego sejmiki przedstawią jako kandydata, a sejm większością wybierze. Tak się atoli nie stało: mimo zabiegów, mimo, iż nawet jeden z sejmików, Proszowski, kandydata wybrał (Lubomirskiego), O-a dostała się do rąk krewnych przez kobiety, z tytułu ich praw posagowych do dóbr zasławskich. Sprawę tę sejm z r. 1676 puścił w reces. Dopiero w r. 1720 August II zajął się nią nanowo. Przecież O-a utrzymała się w rękach owych rodów, choć występowali odtąd jej posiadacze tylko jako jej administratorowie. Wreszcie Janusz Sanguszko, marszałek nadw. lit., który nawet ordynatem się tytułował, słynny utracyusz, porozumiawszy się z interesowanymi, tak zwaną tranzakcyą kolbuszowską z d. 7 grudnia 1753 rozdarował te dobra jakby prywatną własność między Lubomirskich, Czartoryskich i kanclerza Małachowskiego, resztę zachowując dla swej rodziny. Sprawa ta, która już poprzednio dawała okazyę do sporów, za-wichrzyła na czas jakiś Rzeczpospolitą tak, że nawet wojny domowej się obawiano. Rwano trybunały, sejmy; dziesiątki pojawiały się broszur, które broniły prawnej ważności tranzak-cyi kolbuszowskiej, lub wykazywały jej bezprawie. Sprawa ta zaś nietylko dla tych najmożniejszych rodów miała wielkie znaczenie, które mogły się wzbogacić jej kawałkami, ale

Pozwolenie sejmowe określa prawny charakter ordynacyi: 1) co do jej nienaruszalności, 2) co do sukcesyi. Konstytucye wyraźnie zastrzegają, że dóbr, złączonych w O-ę, nie wolno O-wi alienować; zastrzegano również, że ich nie można onerować „długi, oprawami vel alio quo-vis titulo“, chyba —wyjątkowy przepis (O-a Myszkowskich z r. 1601) —do wysokości, do jakiej je pozwoli obciążyć statut ordynacyi. Z te-go-to powodu do zbycia jakiejś części dóbr O-ich niezbędną jest uchwała sejmowa (tak dla O-i ostrogskiej konstytucye z r. 1667 i 1673).

Również, za uchwałą sejmu dopiero dozwolono (r.

1674) Ordynacyi Zamoyskiej spłacić długi z in-traty, ale z zastrzeżeniem, że to nie ma iść „in seąuelam“. Drugą kwestyą — to sprawa następstwa w O-i. O-ye i pod tym względem usuwają się więc z pod przepisów prawa ziemskiego, stąd trzeba było na nie wyraźnego pozwolenia. Konstytucye nie przepisywały porządku sukcesyi w ordynacyi: należało to do statutów. Zawierały konstytucye jedynie u-dzielenie pozwolenia ustanawiającemu O-ę, że może w statucie ten porządek ustalić. Niekiedy przecież bliżej określają już konstytucye, na kim ma się ograniczać prawo do ordynac>i,

sk.

E. Cliw.

Ordynans, służący, dany oficerowi z liczby żołnierzy najmniej zdolnych do służby szeregowej. Zwyczaj dawania szeregowców oficerom do usług panuje w wielu armiach. Tak, na-przykład, w Niemczech wszyscy generałowie i oficerowie mają prawo do otrzymywania w charakterze służącego jednego z liczby szeregowców im podwładnych. Żołnierze tacy zowią się Officiersbursehen-,    ci jednak od czasu

do czasu powinni być wysyłani do szeregów na ważniejsze ćwiczenia. — Zwalniani są jednak od tego obowiązku O-i oficerów posiadających konie wierzchowe. W Austryi każdy z oficerów ma prawo do jednego O-a, który zowie się tam Officiersdiener-, w czasie pokoju oficei niekorzystający ze służącego mu rzeczonego prawa otrzymuje ośm guldenów miesięcznie. We Francyi oficerowie wszystkich rang mają prawo do korzystania z usług pod.

także i dla ludności olbrzymich dóbr O-i, która jakby państwo tworzyła. Urządzone na wzór dóbr państwowych dobra ordyuacyi częściowo stanowiły uposażenie ordynata, w drugiej części zaś były przeznaczone—jak królewszczyzuy — na wyposażenie „zasłużonych“, przedewszyst-kiem wojskowych, z których rekrutowało się wojsko ordynackie. Kwestya utrzymania lub rozbioru O-i miała i dla tych ludzi doniosłe znaczenie. Sprawę załatwił dopiero sejm z r. 1766. Uznano postępek Sanguszki, za prawomocny, wykrętnie tłómacząc, że O-a nie miała potwierdzenia, więc, że te dobra należało traktować jako zwykłą własność prywatną. Przecież zastrzegło sobie państwo świadczenie na swoją rzecz, zamiast siły zbrojnej 600 ludzi roczny dochód na wojsko Rzpltej z dóbr O-i 300 000 złp. Wyznaczono też osobną komisyą, która miała zebezpieczyć na poszczególnych dobrach O-i wypłatę tej rocznej summy. Wystąpiła jednak z pretensyami Malta. Sejm uznał je— w r. 1774 utworzono jedno przeorstwo wielkie i sześć komandoryj, dla Polaków przeznaczonych, wyznaczając na ich uposażenie z tych 300 000 złp. kwotę 120 000 złp. (ob. Maltańscy k a w a 1 e ro w i e). Był to jeden z czynów tego smutnej pamięci sejmu, który tak zuchwale dochody publiczne na prywatną umiał obracać korzyść.—L iteratura: O prawnej stronie O-i krótkie wzmianki w podręcznikach prywatnego prawa polskiego. Statuta drukowane w komplecie tylko ordynacyi Zamoyskiej, ostatni raz poprawnie przez Huberta w Warszawie w r. 1867 (Statuta O-i Zamoyskich od r. 1590 do 1848). Do historyi O-i ostrogskiej mnóstwo druków współczesnych; omawiają ją w rozprawach: S. K o-nopacki„0. ostrogska“ („Bibi. War.“ r. 1873) t. II i L. Powidaj „Ordynacya ostrogska“ („Dziennik literacki“ r. 1863).

Ordyn-Naszczokin 1) Afanasij (f w r. 1680), mąż stanu rossyjski rozpoczął karyerę dyplomatyczną jeszcze za Michała Fiedorowicza. W roku 1642 ustalił ostatecznie granicę rossyjsko-szwedzką, wytkniętą przez pokój w Stołbowie. Szybko poskromił w roku 1650 bunt w Pskowie, odznaczył się podczas wojny szwedzkiej w godności wojewody drujskiego nieustraszoną odwagą i powściąganiem swoich pułków kozackich od łupiestw w Inflantach; projektował zamianę pospolitego ruszenia na stałą, wyćwiczoną armię, skłonił księcia kur-laudzkiego Jana do uznania protektoratu rossyjskiego i zawarł z nim w r. 1658 wysoce dogodną dla Rossyi umowę, za co otrzymał godność „dumnego dworjanina“ i został namiestnikiem szackim. Jednocześnie niemal zawarł (też w r. 1658) korzystny pokój ze Szwe-cyą, na mocy którego wszystkie zdobycze Rossyi w Inflantach zostały uprawnione. Jako wojewoda pskowski (1665 — 1666) wprowadził samorząd, zniósł taryfę cłową dla cudzoziemców, zaprowadził towarzystwa handlowe i zezwolił na bezakcyzową sprzedaż wódek. Najważniejszym czynem O. N-a jest zawarcie 15 stycznia r. 1667 rozejmu w Audruszowie z Polską, a następnie w r. 1670 wcielenie Kijowa na stałe do Rossyi. Za te czyny otrzymał godności bojaryna i dwęreckiego, a także zarząd prykazem poselskim (coś w rodzaju ministe-ryum spraw zagranicznych) z tytułem „car-stwienuyja bolszyja pieczati i gosudarstwien-nych wielikich posolskich dieł obieregatela“. Z imieniem tego największego w XVII w. rossyjskiego męża stanu jest nadto związane ustalenie poczty między Polską, Kurlandyą i Moskwą, zaprowadzenie bezpieczeństwa na traktach wiodących z Azyi Środkowej do Moskwy, wprowadzenie zagranicznego kursu pieniężnego w Rossyi, rozpowszechnienie w niej sadownictwa i żeglugi większemi statkami po Wołdze i Dźwinie Zachodniej. Dopiero w r. 1672 dostojeństwa swe O. N. zmuszony został ustąpić nowemu ulubieńcowi carskiemu, Matwieja wowi, udał się do krypeckiego klasztoru, wdział sutannę i reszty swego nieskażonego, przekupstwem żywota dokonał. Por. „Russka-ja Starina“ z r, 1883 M 10 i 11 (życiorys 0-

N. napisany przez W. Ikonuikowa). 2) O- Na-szczokin Woin, syn poprzedniego, pracował początkowo w „prykazie“ poselskim, ale w r. 1660 uciekł za granicę, niezadowolony wielce z porządków carskich, zwiedził Niemcy. Fraucyę, Holandyę i Danię, udał się następnie do Polski, gdzie wstąpił na służbę królewską, i dopiero w r. 1665 za zezwoleniem cara wrócił do kraju. W roku następnym wszakże został we własnym domu porwany i wywieziony do klasztoru Kiryłłowo-Biełozierskiego, skąd dopiero po zawarciu audruszowskiego rozejmu, dzięki staraniom ojca, uwoluiouyin został. W r. 1678 mianowany stolnikiem, a potem wojewodą halickim (w gub. Kostromskiej). Umarł bezpotomnie.—Por. „Russkij Aichiw“ z r. 1886 Ni 12 (art. Ikonnikowa) i „Wiestnik Ewro-py“ z r. 1897 «Ns 2 (artykuł Einhorna)

J, Knd.

i t. d.

władnych im szeregowców, z zastrzeżeniem wszakże, aby nie brali więcej nad jednego; nie jest one dość ściśle przestrzeganem, zarówno jak i w Rosyi, gdzie istnieje zwyczaj, zachowany z czasów pańszczyzny, otaczania się mnóstwem slnżby. Podkreślić jednak należy, że zabieranie służby z liczby szeregowców odzywa się nadzwyczaj szkodliwie na jakości armii. Żołnierze tacy nadto szybko się demoralizują, odzwyczajają się od pracy, co też przy ogólnej skłonności Rosy an do lenistwa ujemnie wpływa na przyszłość ich samych i ich rodzin.J- Kml-Ordynans honorowy: 1) oficer lub podoficer przeznaczany na służbę do generałów wyższych rang (począwszy od naczelnika dywizyi). 2)Wy-raz O. rozumiany był w wojsku polskiem i jako rozkaz wydany przez wyższego wojskowego podwładnym. — B i b l i o gr af i a: W i't żleb e n „Heerwesen u. Infanteriedienst im deutsch. Reichsheere“ (Berlin); Bauer u. Görgey „Milit. Administration“ (Wiedeń); „Ordonnance sur le service intérieur des troupes“; „Swod Sztatow“ (Petersburg 1885 r., Regulaminy służby w garnizonach).

Ordynarya. 1) w gospodarstwie rolnem, w większych i średnich majątkach, które nie mogą być uprawione i obrobione przez samych właścicieli, praktykuje się opłacanie robotników nietylko w gotówce, ale również w produktach, potrzebnych do życia dla rodziny robotnika, a mianowicie w tych produktach, których dostarcza ziemia. To wydzielanie produktów w naturze nazywa się O-ą, a robotnicy tacy, przeważnie stale godzeni na jeden rok — Ordynaryuszami. Zwyczaj ten poniekąd zabezpiecza wzajemnie robotnika i właściciela od fluktuacyi cen zboża na rynku; robotnik przy takiej umowie w zapadłych ustroniach w razie podrożenia zboża nie pozostaje bez u-trzymania i odwrotnie jest to aSekuracyh dla większej własności, aby w razie gwałtownej zniżki cen na ziemiopłody nie była narażoną na wielki wydatek za robociznę. Wysokość O-yi i sposób jej wydawania różni się w różnych krajach, a nawet w guberniach Królestwa (ob. Or d y n ar y usze). Dodać należy iż socyaliści zaczęli systematycznie występować przeciw O-yi, gdyż widzą w niej środek przymocowania parobka do miejsca i utrudnienia mu swobody ruchów. Obecnie żądają, ażeby każdorazowo, kiedy parobek tego zażąda, zamiast O-yi wypłacano mu należność w gotówce, według ceny produktów bieżącej.— 2) Or dy na ry a jeszcze występuje w innych okolicznościach wśród rodzin włościańskich i średniorolnych, gdzie właściciel, włości, osady a nawet właściciel folwarku, sprzedając fortunę synom, zięciom, a nawet obcym, wymawia sóbie coroczną wypłatę produktów, określonych co do ilości i jakości w naturze; w korcach zboża, drzewie, torfie, kartoflach, mące, mleku, mieszkaniu, słoninie i t. d. Taka wypłata nazywa się zwykle dożywociem lub a 1 i-m entami i co do wysokości bywa bardzo różna, zależnie od wzajemnej umowy 1 woli najczęściej rodziców względem dzieci, dobrodziejów, ofiarodawców względem obdarowanych

B. Zdz.

Ordynaryusz jest to zwykle stały służący na folwarku, człowiek do koni, wołów lub innych posług; godzi się na cały rok za stałe wynagrodzenie. Fornale biorą zwykle droższe wynagrodzenie niż rataje (do wołów) lub parobcy, używani do innych robót przygodnych Owczarze otrzymują największe wynagrodzenie. O-sze godzeni są zwykle z posyłkami (ob. I, tj. z pomocnikiem, który otrzymuje wówczas część wynagrodzenia w zbożu a część w gotówce. W ostatnich czasach wiele służby godzi się bez posyłek, gdyż jest to kłopotliwe dla O-sza utrzymać, choćby ze względu na żywienie obcego człowieka w domu, oraz ze względu na obieżysastwo (ob. Wy chodź two z a r ob k o w e) tych właśnie posyłek-pojedynków, chłopaków i dziewczyny. Lecz gdy parobek ma w domu u siebie wyrostków, albo podlotków lub też wiekowegó ojca albo matkę do pomocy, to Wówczas utrzymanie posyłki jest możliwe dla służby. Za tego dodatkowego robotnika dwory płacą zwykle około czterech korcy zboża rocznie, pod kartofle’ pięćdziesiąt prętów, opalu klaftrę torfu lub drzewa ćwiartkę, utrzymanie dla drugiej krowy oraz zapłatę dzienną, która jwyniesie rocznie 40—50 rubli. Dla posyłek wÿbiera się roboty zwykle lżejsze; pracuje ona od wschodu do zachodu słońca, mając zimą godzinę na obiad, latem wraz ze śniadaniem i podwieczorkiem trzy godziny przerwy. Parobek stały, O. bez posyłki, otrzymuje przeciętnie osiem do dziesięciu korcy zboża, rocznie około trzydziestu rubli pensyi, utrzymanie latem i zimą dla jednej krowy, mieszkanie z jednej izby, pod kartofle'ziemi pół dużego morga (150 prętów), zagon pod kapustę, dwa pod len lub naogrodzie przy domu na podbiór albo 20 — 30-stu korcy kartofli, prawo chowu jednej świui z prosiętami na słoninę i kilku kur, oraz na opał około czterech klaftrów torfu (dwa sążnie sześcienne) i ćwierć lub pół sążnia drzewa. Razem z posyłką służący otrzymuje przeciętnie 12¹/₂ — 14 korcy zboża. Lecz są okolice dalsze od miast i fabryk, gdzie mniej zboża otrzymuje, a pod miastami i fabrykami ordynarya dochodzi z posyłką do szesnastu korcy, bez posyłek zaś — do jedenastu, a nawet nieco wyżej korcy zboża. W książce „O wynagradzaniu robotników wiejskich i o zabezpieczeniu iin bytu na starość lub w razie choroby i kalectwa“ (1889) autor dokonał obliczenia na podstawach naukowo-fizyologiczuych, ile zboża i innych produktów potrzeba jest niezbędnie dla wyżywienia rodziny parobka z posyłką i bez posyłki. Otóż rachunek ten wypadł tak: dla służącego z posyłką potrze-

B. Zdziarskiego.

OrdynarytlSS (loci Ordinarius)—biskup dye-cezyi lub ten, kto prawnie zarządza dyecezyą. O. ma prawo juryzdykcyi (jura jurisdictionis) nad wszystkiemi kościołami, całem duchowieństwem i wiernymi swojej dyecezyi. Władza ta jest juryzdykcyą zwyczajną (ordinaria), nie zaś delegowaną. —O. znaczy też: ordynowany, miejscowy, właściwy (np. kaznodzieja O. u Panny Maryi). —(„Enc. Org.“ więk.).

Ordynaryusz (łac. ordinarius=stojący w rzędzie, zwykły, zwyczajny). 1) Nazwa dawana w wielu uniwersytetach profesorom zwyczajnym, czyli radnym, tj. tym, którzy mają prawo zasiadania i głosu w radzie uniwersyteckiej (por, P r o f e s o r).— 2) W W. Ks. Poznań -skiem, dopóki istniały tam jeszcze gimnazya polskie, nazywano tak nauczyciela będącego

D-r J. p

U-r J E.

ba najmniej żyta 8¹/«, korcy, jęczmienia 2¹/₂, grochu 2, gryki pół korca, pszenicy pół korca, kartofli trzydzieści korcy, słoniny około stu funtów, potrzebne jest utrzymanie gorsze dla dwóch krów lub bardzo dobre dla jednej, oraz jaja od sześciu kur i zagon kapusty i soli osiemdziesiąt funtów. Wówczas służący na życie mógłby nic nie kupować i utrzymać całkowicie siebie, żonę, troje dzieci i posyłkę. Zaś bez posyłki potrzeba zboża: pół korca pszenicy, jęczmienia dwa korce, grochu dwa, gryki pół korca, żyta siedem korcy, kartofli 25 korcy, słoniny około stu funtów i mleka od jednej słabo utrzymanej krowy, a przy większej ilości mleka od jednej dobrze utrzymanej krowy może ubyć półtora do d wóch korcy zboża. Stosując się do tycli wykazanych flzyologicznie norm a popartych na odnośnych badaniach (ogłoszonych drukiem w „Z drowiu“ przez dr. L. Rutkowskiego) płoccy rolnicy właściciele ziemscy na walnem ze-braniu Towarzystwa Rolniczego w grudniu r. 1905 uchwalili wszystkiemi głosami przeciw jednemu, aby od 1 stycznia r. 1906 przyjąć za zasadę dawania służącym z posyłką rocznie 14 korcy zboża, kartofli 30 — 40 korcy zależnie od wartości służącego i liczby dzieci w rodzinie i słabsze utrzymanie dla dwóch krów lub dobre dla jednej, 4 klaftry torfu, półsążnia drzewa, zagon kapusty, prawo utrzymania świń i kur i mieszkanie z jednej izby, zasług 30 — 32 rub. i dla posyłki dzienną płacę unormowaną tak, aby zarobiła 45 — 50 rub. rocznie; zaś bez posyłki dziesięć korcy zboża, najmniej 25 korcy kartofli; jedną krowę itd. Po obliczeniu na pieniądze otrzymamy, że parobek bez posyłki, otrzymuje rocznie 145 — 150 rub. lub więcej zależnie od innych dodat- ' ków, nawet do 180 rub. zaś z posyłką otrzyma o osiemdziesiąt do 90 rub. więcej, a zatem dla dworów jest korzystnie zawsze trzymać służbę z posyłkami. Nocne roboty są teraz już zaniedbane i przy świetle robi służba jedynie przy dawaniu inwentarzowi paszy oraz w razie wysyłek zboża do miasta, przygotowania paszy, niekiedy i wyjazdów — w drogi. Niekiedy służba otrzymuje pomoc lekarską bezpłatnie, chociaż nie wszędzie. Co do zabezpieczenia bytu na starość i w razie kalectwa to stałego urządzenia pod tym względem w Król. Pol-skiem nigdzie nie wprowadzono. Istnieje kasa „dla ogrodników i rolników“ ale bynajmniej nie wszystkie dwory należą do niej (ob. Ubezpieczenie na starość). Oprócz O-ów są jeszcze półordynaryusze, którzy za połowę ordynaryi lub 4 korce i inne dodatki w naturze obowiązani są do roboty tylko dwa—trzy dni w tygodniu, a resztę dni za gotówkę według zapłaty jak obcy robotnicy otrzymują. Oprócz stałej zapłaty praktykuje się dla służby dawanie dodatków w formie tantyeiny lub gra-tyfikacyi za dobre lub wczesne wykonanie pewnych robót, dobre staranie, żywienie in-

wentarzy itd. O ile wiadomo, kilku właścicieli ziemskich probowało dopuszczenia w zyskach z majątku swej służby, lecz próby te nie udawały się, Bibliografia: W grudniu r. 1905 wyszła książka Jana Stefana W y d ż g i „Co być powinno?“ traktująca o wynagrodzeniu służby rolnej oraz wymieniona w tekście książka

B. Zdz.

Hr.

gospodarzem klasy.

Ordynat, ob, Ordynacya,

Ordynator (łac. ordinator= sprawiający ład, porządek, zarządzający): 1) O. czyli lekarz ordynujący, tj. stojący na czele oddziału szpitalnego i zarządzający nim samodzielnie; w Galicyi zwie się prymary uszem.— 2) lekarz leczący stale chorego, w przeciwstawieniu do innych, wzywanych tylko przygodnie na naradę lekarską. —3) O. kliniki (fr. Chef de clinique), asystent najstarszy, mianowany przez władzę uniwersytecką, pomagający w klinice profesorowi i zastępujący go w potrzebie, o ile do tego zostanie przez niego upoważniony.

Ordynek (szyk bojowy, ordre de bataille). 1) Pojęcie. Forma szyku bojowego zmienia się wciąż w zależności od ogólnego stanu sztuki wojskowej w rozmaitych epokach, jakości maszyn rzucających pociski, właściwości topograficznych pola walki, przedsiębiorczości i rodzaju taktyki przeciwnika. Im dane wojska mniej były ze sobą duchowo zespolone, tem większa zachodziła potrzeba mechanicznego ich skupienia, tem szyk bojowy musiał być głębszym a szeregi armii bardziej ściśniętemi. Ulepszenia ar-tyleryi i podniesienie moralnej wartości armij sprawiły, że szyk bojowy obecnie jest rozdrobniony, a każda z najdrobniejszych jednostek bojowych otrzymuje największą samodzielność, najszersze prawo zapoczątkowania (inieyaty wy). Wpływ moralnej wartości armii najwyraziściej zaznacza się w wojskach pruskich z czasów Fryderyka Wielkiego. Jego piechotę i artyle-ryę, które były zlepkiem rozmaitych narodowości, udawało się prowadzić do boju tylko pod przymusem. Oficerowie w tych rodzajach broni byli nieograniczonymi niemal panami życia i śmierci swoich podwładnych. Oddziały szły do boju w zwartych, głębokich masach, otoczone przez kawaleryę, która rzucała się na własne wojska w razie najmniejszego zamieszania, nie mówiąc już o ucieczce. Pomimo wszelkich jednak środków zapobiegawczych piechota i ar-tylerya pruska nieraz uciekały z placu boju. O całe niebo wyżej stała kawalerya pruska, składająca się z samych Prusaków. Pomimo to, że stan ówczesnej sztuki artyleryjskiej pozwalał na szyki głębokie i ścieśnione, kawalerya pruska chodziła do ataku przeważuie w dwie, rzadko w trzy linie, bywały zaś wypadki, że w celu uderzenia na skrzydło nieprzyjaciela rozwijano ją w jedną linię. Każdy kawalerzysta, od oficera najwyższej rangi do szeregowca, miał prawo własnej inicyatywy. 2) Formy historyczne — Szyki bojowe w ciągłym rozwoju przeszły przez następujące formy typowe: a) G r e c k a falanga—jedna kolumna głębokości 8 —16 szeregów, długość frontu w zupełności zależną była od ilości wojsk z sobą walczących. Podobny szyk bojowy odznaczał się małą ruchliwością i jeszcze mniejszą zwrotnością; nie posiadał obrotu, który jest tak ważnym, bo decydującym czynnikiem w boju, czy to w celu ataku, czy też obrony; słowem, była to forma bojowa nadająca się bardziej do biernej obrony niż do akcyi zaczepnej. (Pewne niewystarczające wszakże ulepszenie wprowadził Epami-n on das, ob.).—b) Legionrzymski składał się z trzech linij manipulów. Pierwsze 10 inani-pulów hastatów (ludzi wieku średniego; ob. H a s ta) po 120 w każdym manipulu szykowały się do bitwy nie w ciągłej linii, lecz z przerwami, równającemi się długości frontu manipulów. Szyk manipulów przedstawiał kwadrat 10 —12 szeregów, po 10 ludzi w każdym. Za przerwami pierwszej linii stawały manipule pryncy-p ó w tegożsamego składu i w tymsainym szyku co i manipule hastatów. Na trzecią linię szyku składało się 10 manipulów try ary ów (zasłużonych pretoranów^, każdy z tych manipulów liczy 6 szeregów po 10 ludzi w każdym. Nadto ludzie najmłodsi (velites) pełnili służbę lekkiej piechoty. Przed wysłaniem ich naprzód i po spełnieniu zlecenia stawali oni za pierwszą linią manipulów. Tym sposobem legion przez pozostawione przerwy w szyku bojowym stawał się zwrotniejszym a wskutek rozczłonkowania szyku w głąb posiadał odwód, którym można było powtórzyć atak z frontu lub też, zebrawszy ostatnią linię, zwrócić ją na skrzydło.—c) Tercye czasów Till ie go i Wallen stein a. Brak ufności do najemników, z których składały się wojska średniowiecz-ne, zły oręż, ogólny upadek znaczenia piechoty w Średnich Wiekach wogóle —doprowadziły do nowego szyku bojowego, tercyi. Składała się ona z 5 tys. ludzi i tworzyła kwadrat: 70 osób we froncie i 70 wgłąb. Ta forma szyku bojowego posiadała wszelkie braki falangi (ob. wyżej) w stopniu najwyższym, w falandze bowiem tylko 14-cie ostatnich szeregów nie brało udziału w bitwie, w tercyi zaś 66-u pozostawało bezczynnymi,4900żołnierzy głównej masy tercyi szykowało się w sposób następujący: 2 500 pikinierów (żołnierzy uzbrojonych w piki) stanowiło jądro czworoboku, którego obramowaniem było 2 400-tu muszkieterów (u-zbrojonych muszkietami). Nadto po rogach u-formowanego tym sposobem czworokąta formowały się 4-y małe czworoboki muszkieterów po 25 ludzi każdy. — d) Szwedzka bryga-d a—1344 ludzi, podzielona była na cztery bataliony. W każdym z nich znajdowało się po 192 pikinierów i 144 muszkieterów. Batalion składał się z szeregów, mając w środku pikinierów a na skrzydłach muszkieterów. Brygady występowały do boju rozwijając swe bataliony w jedną lub w dwie linie. Tym sposobem szyk szwedzkiej brygady był zbliżony do rzymskich manipulów. e) Szyk bojowy wojsk Fryderyka Wielk. był wynikiem dwóch warunków—werbunkowego systematu kompletowania piechoty, i przypisania większego znaczenia rezultatom salw ogniowych niż je one w rzeczywistości dawały. Szyk rzeczony składał się z dwóch linij batalionów. Każdy batalion formował się z trzech szeregów żołnierzy, uzbrojonych w karabiny. Ta forma szyku bojowego odznaczała się bardzo małą ruchliwością a jeszcze mniejszą zwrotnością. Brak odwodu był powodem ciężkich katastrof wrazieniepowodzenia. —/) Szykbojowy epoki Wielkiej Rewolucyi i Napoleona. Nagłość, jakiej wymagała od Rzeczypospolitej Francuskiej sytuacya polityczna: postawienia żołnierza, powołanego przez konskrypcyę, nie pozwalała na wyszkolenie, które otrzymywał żołnierz pruski. Jednakże młodzi żołnierze francuscy wnieśli do szeregów swej armii wiele przedsiębiorczości, której niepodobna było się nawet spodziewać od żołnierzy werbowanych z rozmaitych narodowości i maszerujących pod groźbą pruskiej pałki kapralskiej. Ta właśnie okoliczność była powodem radykalnego przewrotu w taktyce bojowej. — Trzech - szeregowy zwarty szyk batalionów, ożywieni nową ideą, Francuzi zamienili na szyk tyralierski, giętki, pozwalający na rozwinięcie najszerszego zapoczątkowania wszystkim żołnierzom od rang najwyższych aż do najniższych. Posiadał ten szyk jednak tę zasadniczą wadę, iż dawał możność przerwania go przez ześrodkowane głębsze masy, co też wywołało wkrótce wzmocnienie tyralierów kilku liniami zwartych kolumn batalionowych. Wskutek tego otrzymano szyk bojowy: 1) poruszający się szybko, 2) dający się dostosować do miejscowości; 3) pozwalający zgrupować siły w obranym punkcie i kierunku; 4) zwrotny. Posiadanie zaś

66

silnego odwodu pozwoliło częściowo wprowadzać go do boju i tym sposobem powtarzać a-taki. Wyniki bitew stały się bardziej decydują-cemi niż dawniej. Był to prawzór obecnego szyku bojowego. 3) Szyk obecny. Od tych czasów zmiany, które musiano poczynić, wywołał nadmierny rozwój techniki artyleryi i ręcznej broni piechoty (karabinów). Ich celność i daleko-nośność zmusiły, w celu uniknięcia strat od ognia, do rozbicia kolumn batalionowych na kompanie; te zaś otrzymały prawo samodzielności: rozwijania frontu, dzielenia się na oddzielnie działające półkompanie, plutony a nawet mniejsze oddziały. Kompanie znajdujące się pod ogniem mają prawo rozluźniać szeregi (żołnierz od żołnierza staje w odległości jednego kroku lub dalej), zbliżać się do nieprzyjaciela, upatrując sobie po drodze ukrycia, aby się stać zupełnie niewidzialnym; miejsca silnie ostrzeliwane przebiega kłusem cała kompania oddzielnemi plutonami lub też pojedynczo, ale zawsze w łączności. Jednocześnie i łańcuch tyralierów otrzymał inne przeznaczenie. Za czasów Napoleona służył on do przykrycia maszerujących za nim kolumn odwodowych od napaści na nie z zasadzki, dla rekonesansu i względnie słabego przygotowania boju; obecnie tyralierzy rozpoczynają bitwę, prowadzą ją i kończą atakiem na broń białą, przyczem, w miarę potrzeby i spotęgowania akcyi bojowej, są zasilani częściowo oddziałami, wysyłaneini z odwodów i tym sposobem z cienkiego i rzadkiego łańcucha strzelców, tworzy się ku końcowi boju massa zdolna do uderzenia na broń białą, a) Szyk bojowy piechoty z pieszą artyleryą zależy od celu działań, charakteru przeciwnika, jego manewrowania i miejscowości, a zatem nie może mieć stale określonej formy. Pomimo to przestrzega się, aby: 1) był giętkim, dostosowanym do miejscowości; 2) miał dość silny odwód-, 3) części wchodzące w jego skład miały prawo wyboru środków przy warunku dążenia do wspólnego celu; 4) był zdolnym do odparcia wszelkiego rodzaju niespodzianek. Pierwszemu i trzeciemu z wymienionych warunków najbardziej odpowiada wyznaczenie na ogólnym obszarze boju działek, w których obrębie naczelnicy oddzielnych jednostek taktycznych mieliby swobodę działań w wyborze tej lub innej formy szyku, najodpowiedniejszej, wedle ich zdania, do ogólnej sytuacyi danej chwili; drugiemu i czwartemu warunkowi zadość czyni zachowania, części wojsk w odwodach: jednych dla podtrzymania wojsk działających na osobnych działkach (rezerwy cząstkowe); przeznaczeniem znów innych będzie stanowić odwód całego kor a u i..b też armii. Zadanie odwodu polega na odpieraniu wszelkich niespodzianek, atakach na froncie armii, jej skrzydłach, wreszcie na zdecydowaniu zwycięstwa w upatrzonej chwili. — Dlatego też w działaniach piechoty z pieszą

WielkaJSneykl. Ilustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 41a.

artyleryą przeciw piechocie z jej artyleryą typowym szykiem bojowym będzie: dla batalionu szyk z kompaniami w dwie linie (szyk przerywany, przyczem odległość kompanii od siebie, jak wzdłuż frontu tak i w głąb, powinua być nie mniejszą od długości frontu rozwiniętej kompanii); dla pułku—część batalionów w pierwszej linii, pozostałe w odwodzie (w drugiej linii)-, dla oddziałów większych —kilkanaście batalionów w linii bojowej zajmują przy obronie przeznaczone sobie miejsca lub też podczas ataku wyruszają na wskazane punkty, pozostałe bataliony są w odwodzie. Współczesny sz.yk bojowy dzieli się na części nietylko wzdłuż frontu lecz i w głąb, a każdy z nich po Jada swój odwód; dlatego też, postępując ku tyłom armii, spotyka się odwody kompanij, batalionów pułkowych, brygad, dywizyj i korpusów. Jeżeli zaś w bitwie bierze udział kilka korpusów, to za wszystkiemi wspomnianeini odwodami znajduje się jeszcze rezerwa armii. Wymiary owych części są mniej więcej następujące: kompanii 200 m. wzdłuż frontu i 400 wgłąb batalionu, batalion 500 m.. Iront i do tysiąca wgłąb pułku—w obu kierunkach około kilometra. Zaznaczyć jednak należy, że części wzdłuż frontu pozostają zawsze prawie jednej wielkości, wgłąb zaś zmniejszają się w miarę zbliżania się przeciwników. Co zaś do artyleryi, to umieszcza się ją zwykle między piechotą, przeważnie w wielkich massach; większa jej część odrazu wyjeżdża na pozycyc i tylko niewielka pozostaje w odwodzie— .}>) O. lub szyk bojowy jazdy z konną artyleryą powinien być taki, aby dawał możność ataku z rozpędu całej siły nóg końskich, albowiem uderzenie na białą broń jest jednym z niezbędnych warunków skuteczności szarży jazdy. Przy sporządzaniu szyku bojowego jazdy należy mieć na względzie: 1) Pozostawienie znacznego odwodu, przyczem należy go uszykować wgłąb raczej niż wydłużać jego linię bojową frontu, cienka bowiem i długa linia bojowa rozstraja się zarówno przy skuteczności ataku jak i niepowodzeniu, a wznowienie porządku wymaga długiego czasu. 2) Część przeznaczona do pierwszego uderzenia (pierwsza linia) powinna być silną, główną bowiem siłą jazdy jest siła moralnego wstrząś-nienia przeciwnika- powodzenie pierwszej linii o tyle podnosi ducha śpieszącego za nią odwodu, o ile upada duch szarżowanego przeciwnika. 3) Rezerwę prowadzić należy, nie za pierwszą linią szyku bojowego, lecz za którem z jej skrzydeł tak, aby wewnętrzne skrzydło odwodu było za zewnętrznem pierwszej linii atakującej. Zasadę tę trzeba mieć zawsze na względzie, albowiem w razie niepowodzenia pierwszej linii będzie ona obaloną na rezerwę i przeszkodzi jej w ataku. Tym sposobem szykiem bojowym szwadronu będzie rozwinięty jego front lub też rozwinięty front trzech j ego plutonów z czwartym w odwodzie; dla pułku (6 szwa-

wojsk własnych.

Samo

dronów)—połowa ich w 1-ej linii, druga w odwodzie, przyczem najodpowiedniejszą formą szyku dla manewrowania (kiedy sytuacya nie jest jeszcze zupełnie wyświetloną) będzie szyk terra-sowy (ob. fig. 110). Ma on tę dogodność przed

Ci z- !

_L

Fig. 103.

nnemi, że jest nadzwyczajnie swobodny, a więc dozwala rozwinąć największą szybkość, oraz zwrotny—odeprzeć atak w jakimkolwiek kierunku; szwadrony pułku zaś są nie na jednej linii, a zatem mniej cierpieć będą od ognia działowego i karabinowego, gdyż do każdego z nich z o-sobna trzeba określić dystans; 4) jeżeli się sytuacya zupełnie wyjaśni i okaże się, iż kierunek ataku jest należycie obrany, to na dany sygnał pozostające w tyle szwadrony przyśpieszają biegu i w miarę potrzeby albo równają się z szwadronem idącym na czele, i tworzą jedną linię, lub też, jeżeli taki będzie rozkaz, sformują dwie linie, przyczem szyk będzie takim właśnie, jakim go chce mieć zasadnicza reguła (aby wewnętrzne skrzydło odwodu było za zewnętrznem linii bojowej). Dla brygady typowym szykiem bojowym będzie pułk w pierwszej linii i pułk w odwodzie. Dywizya jazdy wysyła brygadę naprzód a drugą pozostawia w rezerwie, przyczem oba pułki stają, nie obok siebie, lecz za zewnętrznemi skrzydłami pierwszej linii. Przeznaczona do pomocy jeździe artyleria konna zazwyczaj przed rozpoczęciem ataku wyrusza naprzód i ostrzeliwa punkt szarży jazdy, przyczem staje na któremś ze skrzydeł i w miejscu takiem, aby cel, który obrała, jaknajdłużej mógł być niezasłoniętym przez najbliższe skrzydło atakującej jazdy, c) Szyk bojo wy wszystkich trzech rodzajów broni zależy od tego, jaka broń liczebnie przeważa. Jeżeli piechota, to szyk jej trzyma się przyjętych zasad, jazda zaś czyni rekonesanse miejscowości, dzielącej front jej wojsk od nieprzyjaciela, jakoteż jego tyłów i skrzydeł; w czasie boju piechoty ochrania jej skrzydła, szarżuje skrzydła przeciwnika lub demonstruje podobne ataki w celu ściągnięcia rezerw nieprzyjacielskich i ulżenia tem szarż piechoty; w końcu bitwy ściga nieprzyjaciela lub też zasłania odwrót Dlatego też po okresie przedwstępnych rekonesansów jazda zazwyczaj ześrodkowuje się na jednem, drugiem albo obu skrzydłach, lub też w tyle wojsk toczących walkę. W razie gdyby przeważającą w oddziale broń stanowiła jazda, to działa ona samodzielnie, piechota zaś zajmuje w tyle i na skrzydłach punkty obronne, jako też obsadza takie z nich, które jazda, działając szybko, zajmuje, lecz nie mogąc ich o-bronić, zmuszoną jest pozostawić je piechocie.

d) Szykbojowyfloty. 1) Flota żaglowa posiadała całą swą artyleryę w burtach czyli ścia-j nach okrętów, dlatego też aby dać ognia do J nieprzyjaciel a, okręt zmuszony był zwrócić się bokiem. Podczas bitwy dwie nieprzyjacielskie eskadry stały na dwóch równoległych liniach. Linie te trzeba było ściśle zachowywać, gdyż każdy z wysuniętych ku nieprzyjacielowi statków zostawał narażony na wystrzały własnej floty lub też zasłaniał sobą eskadrę nieprzyjacielską. Główną zasadą bitew ówczesnych było zająć takie względem nieprzyjaciela stanowisko, aby mieć wiatr za sobą. Linia ta jako też i jej równoległa zwały się liniami bej de win du. Tak więc szykiem bojowym nazywano taki porządek sformowania siły floty, kiedy znajdowała się ona w jednej z dwóch linij bejdewindu i kiedy wszystkie statki szły jeden za drugim w kil w at er (ślad, jaki pozostawia za sobą płynący okręt). „Iść w kilwater“—znaczyło postawić swój okręt tak względem przodującego, aby ostatni jego maszt zasłaniał sobą wszystkie inne (Obecnie statki chcące iść w kilwater równają się za przodującym po kominach).—2) Floty współczesne nie występują do boju pod żaglami. Zastąpiła je siła pary: to też i kierunek wiatru stał się czynnikiem prawie obojętnym w bitwie. Nadto, artylerya, zachowawszy pierwszorzędną rolę, a wskutek tego i wpływ na wynik bitwy, w pewnych razach może być zastąpioną przez torpedy, miny a nawet i tarany (podwodne występy w cyplu okrętów dla przebicia statku nieprzyjacielskiego), rozmieszczenie dział na statkach uległo znacznym zmianom. Największe z nich znajdują się na pokładzie lub w umyślnie urządzonych basztach a kąt ich zwrotności powiększono niemal do 360-u. Innemi słowy, obecne statki wojenne, nie zmieniając pozycyi, mogą razić we wszystkich kierunkach. Wskutek pomienio-nych warunków i szyk bojowy flot współczesnych zmienił się do niepozuania. W celu ułatwienia komendy flotę dzieli się na dywizye po 3 —

4 statków w każdej. Naczelnicy dywizyj posiadają względnie rozległe prawa samodzielności i zapoczątkowania. Statki eskadry mogą mieć szyk: 1) rozwiniętego frontu (jeden obok drugiego w kierunku nieprzyjaciela, przyczem osie statków są prostopadłe do linii frontu);

2) kilwatrowy (jeden za drugim); 3) tworząc 1829 O. zaczął wydawać pismo „Dekameron jedną linię, płynąć w kierunku pod kątem do polski“, lecz wydanie to skończyło się na trzech niej większym lub mniejszym od 45°/o (bitwa tomach. O. pracował nad obszernym życiory-pod Tsuszymą w r. 1905, atak pancerników ad- sem Napoleona I i dzieło to zaczął wydawać mirała Togo'; lub też 4) w szyku klinowym, zeszytami 1830 r., atoli wypadki 1830 —1831 W tym ostatnim statki formują dwielinie, tworząc r., w których O. brai czynny udział, przerwały

kąt 60-ciu lub 90 st. Wierzchołek kąta zwraca się zawsze ku nieprzyjacielowi. Jeżeli eskadra dokonywa odwrotu w podobnym szyku, to klin zowie się odwrotnym. O dobrych i złych stronach każdego z wymienionych ordynków flot trudno dziś przesądzać. Podczas ostatniej wojny prawie każda z tych form była użytą, fachowi jednak sprawozdawcy nie zdążyli się jeszcze wypowiedzieć, wzajemna zależną jest od ich wielkości, jakoteż od siły i kierunku wiatru. Dla okrętów żaglowych przyjęto ją mniej więcej na jeden kabelton (łańcuch idący przez całą długość statku), dla statków zaś parowych wzięto promień obrotu kołowego danego okrętu. Ze względu na rozmaitość typów współczesnych statków bojowych (pancerniki, krążowniki, torpedowce, kontrtorpedowce lub niszczyciele torpedowców, transportowce, statki, przeznaczone do obrony brzegów, kanonierki itd.) każdy z nich tworzy podczas bitwy oddzielną grupę, znajdująca się pod dowództwem dowodzącego nią oficera.

Ordyniec Jan Kazimierz (* 1797—f 1863 r.), literat polski; odbywał nauki w Krzemieńcu i w uniwersytecie wileńskim na wydziale filologicznym. Po ukończeniu uniwersytetu w r. 1824 r. został mianowany nauczycielem w gimnazyum w Winnicy, atoli po roku z niewiadomych powodów porzucił zajęcie pedagogiczne i przybył do Warszawy, gdzie dał się poznać jako użyteczny pracownik. Kolejno pełnił urząd bibliotekarza w książnicy Zamoyskich i dyrektora drukarni przy Komisyi oświecenia publicznego. Gdy Mochnacki usunął się od kierownictwa „Dziennika Warszawskiego“, O. w r. 1826 został redaktorem tego czasopisma, które pragnął postawić na możliwym stopniu doskonałości. Zasługą O-ca było pozyskanie współpracowników w Wilnie i Krzemieńcu i drukowanie wielu ciekawych artykułów. W „Dzienniku Warszawskim“ pisali: Lelewel, Daniłowicz, Jaroszewicz, Bohdan Zaleski i wielu innych; zwłaszcza historya Polski i Litwy obficie była uprawianą i roczniki „Dziennika“ zawierają nie jeden cenny artykuł. Sam O. tłómaczył i pisał sporo do czasopism, dał się nawet poznać jako dość zdolny poeta: jedna jego ballada „Trzy Krzyże pod Brykowem“ (drukowana w „Dzienniku wileńskim“ 1826 I) miała duży rozgłos. Osobno zaś O. wydał tłómaczenie Schallera „Zasad poezyi i wymowy“ (Warszawa 1827, 2 tomy), gdzie udatnie zastąpił niemieckie przykłady polskiemi. Przełożył także romanse historyczne Bronikowskiego: „Hipolit Boratyński“ i „Zawieprzyce“. W r.

L. J.

druk tego pożytecznego rysu (wyszło tylko 7 zeszytów). Razem z inuymi O. udał się do . Francyi; na emigracyi trudnił się nauczycielstwem i pracą literacką W r. 1835 zaczął wydawać pismo p. t. „Pospolite ruszenie“, poświęcone sprawie narodowej, które ustało po pierwszym tomiku. Z francuskiego przetłóma-czył Czyńskiego rzecz p. t. „Noc 15 sierpnia Odległość statków 1831 r.“ i dodał noty, mające wartość historyczną. W r. 1853 otrzymał urząd kustosza w bibliotece polskiej w Paryżu i na tern stanowisku pozostał do śmierci. Przed śmiercią w r. 1861 redagował tygodnik „Wiadomości polskie“ (pismo to wychodziło od r. 1858; pierwszymi redaktorami byli Klaczko i Wro-tnowski). O życiu O. pisał M. K. w „Roczniku Towarzystwa historyczno-literackiego w Paryżu“ 1867.

J. Knd.

Ordyński Leopold (* 1799—f 1852), literat; pochodził z Białostockiego; gimnazyum kończył w Białymstoku, a uniwersytet w Wilnie. W czasie pobytu na wszechnicy wileńskiej był członkiem to warz. Filaretów (ob.).

(Bieliński Uniw. wileński III

i„ j.

W r. 1821 otrzymał stopień magistra nauk matematycznych, a następnie długi czas był wysokim urzędnikiem przy drugim wydziale własnej kancelaryi cesarskiej w Petersburgu. O. otrzy mał wszechstronne wykształcenie i był człowiekiem niepospolitej kultury umysłowej. Oryginalnych prac nie zostawił, zajmował się przyswajaniem literaturze rossyjskiej wybitnych prac literatury polskiej, zwłaszcza z zakresu historyi. Między innemi do czasopisma Bułharjrna „Siewiernyj Archiw“ przełożył niektóre rozprawy Daniłowicza, Lelewela i Ona-ce wieża.

459—460).

Öre, ob. Oer.

S. Orz.

Oready, po grecku ’Opsuxôsç, po łacinie Orea-des, nimfy górskie (opoę—góra); sztuki piękne przedstawiały je jako łowczyuie, lekko podka-sane, często w orszaku bogini Artemidy; zwano je także według poszczególnych gór, w których najchętniej przebywały, P e 1 i a d a m i, Kithaironidami, Nimfami Dyktaj-s ki ein i; najbardziej z pomiędzy nich znaną jest Echo (ob.).

Oleander Seweryn (wiekXVI), wierszopis łaciński i pedagog, rodem z Bazylei, Podróżując po różnych krajach w celach naukowych, przybył do Krakowa na początku XVI w., gdzie doznał gościnnego przyjęcia w domu Bonerów. Podczas pobytu swego w Krakowie

O. wydał następujące dzieła: „Paedagogium seu morum puerilium Praecept.i Christiana, autore Nicolao Borbonio cum scholiis b:ev.

pedya“ S. Orgelbranda.

J. F. (j.

pałek. WO. obradował kilka razy sejm szwedzki {riksdag). Historyczne znaczenie miał sejm 1540 r., który ogłosił Szwecyę dziedzicznem królestwem, w r. 1810 obrano₍następcą tronu Ber-

nardotte’îi. Tu zawarto 1812 r. pokój między

s. B.

E. Chw.

Oreandri“ (Kraków 1542); „Pictorii Poetae lu-culentissimi Epigrammata sacra et satyrica cum S. O-i Epigrammate ad J. Bonerum“ (tamże 1543, w 8-ce); „M. Hier. Vidae Poeticorum Libri III cum S. O-i Epistoła ad Severinum Bonerum“ (tamże 1544, w 8-ce); „Basilii Zanchii Bergam. de Horto Sophiae Libri II cum S. Oreandri Epistoła“ (tamże, w 8-ce). — „Encyklo-

Hr

Orebici, odłam Husytów, wzorowany na Tabory tach. Nazwę swoją wywodzą O. od wieców na górze Oreb czyli Horeb pod Trzebo-cbowicami ^Hohenbriick), gdzie się poczynali zbierać w r. 1419. Wybitniejszymi wodzami O-ów byli: Hynek Kruszyna, DiwiszBorzek z Mi-letinka, Jakób z Brzezowic, Hartwig z Rusinowa, Benesz Mokrovouskÿ z Hustirzan i Alesz Vrzesztovskÿ z Ryzemburga. Hynek Kruszyna zburzył klaszor Cystersów w Hradiszczu czyli Mnichowie (w Bolesławskiem), następnie z innymi wodzami O-imi przybył do Pragi i tam wspólnie z Prażanami obiegł zamek tamtejszy będący w mocy wojsk cesarza Zygmunta. Podczas jednej z wycieczek załogi zamkowej, padło 2 000 O-ów. Oblegali oni także wraz z Prażanami Wyszehrad, przyczyniwszy się do pamiętnego zwycięstwa nad wojskami Zygmuntowe-mi (1 listopada r. 1420). Na wiosnę (1421) wyruszyli pod Hynkiem Kruszyną i Ambrożym z Kralów ego Hradcu na odsiecz Brauuowa, zajętego przez Ślązaków, lecz Czenek na Wartenbergu, wdawszy się w układy ze Ślązakami, wniwecz zamiary O-ów obrócił. Mianowany przez księcia Korybuta wovdzem O-ów Borzek z Miletinka poróżnił się z Żyźką. Dowództwo po nim objvął ksiądz Maciej Lupak. Ten, chcąc pomódz Zyżce, pokonany przez Haszka z Waldsztynu pod Tyńcem nad Łabą, poniósł śmierć z ręki Jana Czernina (r. 1423). Na tern skończyło swe dzieje bractwo. Nazwę ich przejęło inne, t. z. „Sierotki“.— Zró d ł a: Palackÿ „Urkundenbuch, Beiträge“ I. Magister Laurentius de Brzezina „de gestis et variis accidentibus regni Boemiae 1414—1424“ (Fontes rerum austriacarum II); Chronic, veteris Pra gae 1419—1441: „Stari letopisove cesti“, od r. 1378 do 1587 (Praga 1829 r.).

Örebro, län w Szwecyi, położony mniej więcej pośrodku krainy Svea-Rike; 9118 km. kw. i 182 557 m-ców (1890). Prócz Nerike, gdzie się znajdują żyzne pola orne, przeważają lasy (61°/₀ całej powierzchni). Jedno z głównych źródeł dochodu tworzy wydobywanie rudy żelaznej, srebra, ołowiu, miedzi siarki. Län dzieli się na 16 okręgów sądowych. —Stolicą łanu jest miasto tej samej nazwy; uległo ono wielu pożarom (ostatni 1854). Regularnie i dobrze zabudowane, posiada starożytny, niegdyś silnie obronny zamek królewski, starożytny kościół, w którym pochowany Engelberg (f 1436), bohater wolności szwedzkiej, 15 886 mców (1894). Odlewnie żelaza, fabryki maszyn, tytoniu, za-

Anglią a Szwecyą.

Orechow—miasto nieetatowe w gub. Tau-ryckiej, w pow. Berdyańskim, na lewym brzegu rz. Konki, o 100 w. na płn.-zach. od miasta powiatowego. Poczta, telegraf, dwie cerkwie, synagoga i dwie szkółki: początkowa i parafialna, około 4 000 m-ców, pochodzenia małoruskiego przeważnie, wyznania głównie prawosławnego. Żydzi stanowią szóstą część ludności miejskiej. O. jest faktycznie ludną wsią, oddaną niemal wyłącznie pracy rolnej. O. należy do najdawniejszych kolonii w powiecie, które założyli uciekinierzy pańszczyźniani i zbiegowie kozaccy po zniesieniu Siczy. Niedaleko zresztą stąd do Wielkich Łuków, słynnego punktu Zaporoża. Początkowo kolonia o-wa zwała się Ore chowaj a bałka i dopiero w r. 1801 została Orechowem, miastem powiatowem i ogniskiem administracyj-nem powiatu Mariupolskiego, a potem Melito-polskiego. Spadła z etatu w r. 1842.

Orechow, Orecho wiec, O reszek, ob. Schlisselburg.

Oregon, rzeka w Amerjce Półn. ob. Kolumbia.

Oregon (w skróceniu Or. lub Oreg.), jeden z północno-zachodnich stanów Unii pół-nocno-amerykańskiej, położony między 42° a 46°20' szer. płn. i 116°40' a 124°35' dług. zach. Gr. — Granice jego tworzą od zachodu Ocean Spokojny, od połdn. Kalifornia i Ne-wada, od wsch. Idaho, od płn. Waszyngton. Obszar wynosi 248 710 kim. kw. Potężny łańcuch Cascade Mountains dnieli stan O. na dwie części: na pas nadbrzeżny, tworzący trzecią część całego obszaru, i na okolicę wielkiego • porzecza Oregonu. Góry Kaskadowe składają się przeważnie z późniejszych skał wulkanicznych i obfitują w mnóstwo wygasłych kraterów; najwyższy punkt tworzy góra Hood (3.421 m); główna przełęcz Summit (1.705 ml. Pas nadbrzeżny oddzielony jest od morza pasmem Coast Range (750 — 1 500 metr. wysok.), ciągnącem się wzdłuż wybrzeża. Pomiędzy górami Coast Range a Cascade rozciąga się piękna dolina, obfitująca w przepyszne lasy (białe cedry, czarne i żółte jodły, żółte sosny, Thug a gig anten). Klimat pasa nadbrzeżnego jest łagodny i równomierny; średnia temperatura lata 20°, zimy 4°, roczna 11.7°; pora dżdżysta trwa od listopada do kwietnia; śniegu pada bardzo mało, burze są nader rzadkie. Od pasu nadbrzeżnego różni się znacznie wschód, część stanu, leżąca na wschód od gór Kaskadowych. Jest to zupełnie bezdrzewne płaskowzgórze (1 200—1 300 m. wysok.) z roz-ległemi preryami i znacznemi przestrzeniami

do 13 294 głów, w r. 1890

Hr.

Oregon City, stolica hrabstwa Klaka-,nés w płn -ameryk. stanie Oregon, nad rzeką Willamette, tworzącą w tem miejscu wodospady, wysokości 13 m. i dostarczającą siły przewodniej do licznych młynów i fabryk. Znaczny

S. B.

S. B.

pollodorus, 2, 7, 8.

Orejlocłlia, po grecku 'OpzCkoyict, po łacinie Ori'ochia, przydomek razem z nieśmiertelnością przez boginię Artemidę Ifigenii nadany, kiedy jej posąg z ziemi Tauryjskiej do Leuke (ob.) zaniosła; wdzięczna bogini wydała ją także, jak pewna tradycya mityczna niesie, za

pustemi. W północnej części tego obszaru ciągną się Góry Błękitne (Blue Mountains); w południowej zaś znajdują się jeziora, jak: Klamath, Warner, Malheur. Fauna stanu O. jest dosyć bogata: jelenie, antylopy, niedźwiedzie, wilki, lisy, kuny. Ze znacznej liczby rzek (Kolumbia z dopływami: Rogue, Umpqua) niektóre tylko są żeglowne, wszystkie zaś obfitują w ryby. — Ludność stanu O., dochodząca w r. 1850 wynosiła 313 767 gł. (1.3 na 1 kl. kw.), w tern 181 840 męż. i 131 927 kob. W tej liczbie murzynów i mulatów było 1 186, Chińczyków 9 540, Indyan w pięciu agenturach 3 930, tudzież cywilizowanych Indyan 1 256; w Niemczech urodziło sie 12 475 osób. Ogół wyznaje religię protestancką, z wyj ątkiern 20 000 katolików. Do szkół publicznych, posiadających 2 641 siły nauczycielskie, uczęszczało w r. 1890 — 72 322 dzieci (na 90 550 w wieku szkolnym). Wyższych zakładów naukowych było sześć (w tem uniwersytet w Wooster), posiadających 472 siły nauczycielskie i 1 127 wycho-wańców. Czasopism wychodziło 170.—Rolnictwem trudni się 49! ludności; w r. 1890—1 406 400 hektarów było w uprawie (w tem 99 178 zraszano sztucznie); siano przeważnie pszenicę i owies; pozatem uprawiane są: jęczmień, kukurydza, żyto, chmiel (przez Chińczyków w dolinie rz. Willamette), kartofle, jarzyny. W wielkiej ilości uprawiane są owoce, jak: jabłka, gruszki, śliwki, wiśnie, brzoskwinie, jagody. W r. 1890 było: 224 962 konie, 4 946 mułów i osłów, 520 648 szt. bydła rogatego, 1780 312 owiec, 208 259 trzody chlewnej.—Połów różnych ryb i skorupiaków przedstawiał wartość 1901617 doi. Z górnictwa osiągnięto do r. 1892 złota za 20 593 010 doi., srebra za 80 325 doi. W r. 1892: 67 725 uncyi czystego złota i 50 000 une. srebra; prócz tego wydobywano żelazo, węgiel brunatny, rtęć, platynę, nikiel. Przemysł wytworzył w r. 1890 towarów w wartości 41432 174 doi., przyczem główny udział przypada na młyny zbożowe i tartaki (poza tem produkowano towary wełniane, blachę, ma izyny). Siedliskiem przemysłu i handlu s ;: Portland, a także Oregon City i Salem. Rz. K o-

1    u m b i a (oh.) tworzy główny port stanu O.; w r. 1890 było tu 366 okrętów (o pojemności 68 962 ton.), w tej liczbie 165 parowców (o pojem. 50 018 tonn). Głównemi przystaniami są: Portland, Astoria, Coos Bay i Yaquina. Długość linij kolejowych wynosiła w r. 1893 —

2    400 kim. —Gubernator, wyżsi urzędnicy oraz 30 senatorów obierani są przez lud na 4 lata, 60 przedstawicieli na 2 lata, sędziowie na 6 lat. Na kongres Unii stan O. wysyła dwóch senatorów i dwóch przedstawicieli. Stolica—Salem; najważniejszem miastem jest jednak Portland.—Nazwę O. nosił pierwotnie cały obszar nadbrzeżny, ciągnący się od Oceanu Spokojnego do Gór Skalistych (Rocky Mountains).

Krainę tę odkryli w r. 1775 Hiszpanie; w r. 1778 zwiedził ją Cook; w r. 1792 objęli ją w posiadanie Anglicy. Wynikły w r. 1806 między Anglią a Ameryką północną zatarg' o posiadanie tego obszaru został załatwiony (przez umowę z dn. 13 czerwca 1846 r.) w ten sposób, że część przyznana Stanom Zjednoczonym miała rozciągać się między 42° a 49° szer. pin. Część ta w r. 1848 (14 sierp.) została zorganizowana jako terytoryum Unii. W r. 1853 obszar położony na północ od rz. Kolumbii został urządzony jako terryt. Waszyngton, obszar zaś na południe od tej rzeki w r. 1859    (14 lutego) jako samodzielny

stan O., włączony przez kongres do Unii.—Bibliografia: Dunn „History of the O. Territory“ (Londyn 1844); Gray „History of the 0. 1792—1849“ (Portland 1880); Barrow „0., the struggle for possession“ (Boston 1883); Park man „0 trail“ (wyd. 8-e, Londyn 1886).

handel 3 062 m-ców (1890).

Öregrnnd, miasto portowe w Szwecyi, niedaleko Sztokholmu, naprzeciwko wyspy Grezó. Fortyfikacye, ruch okrętowy; rybołówstwo, 945 m-ców (1890).

Oreibasios, ob. O r i b a s i u s.

Oreida, ob. Mosiądz.

O’Reilly J. Boyle, patryota i literat irlandzki (* 1844—f 1890). Z zecera przy piśmie „Guardian“ w Prestonie został reporterem. W r. 1863 zaciąga się do huzarów, gdzie zdobywa rozgłos swojemi pieśniami i balladami irlandzkiemi. Skorzystał z tego, by rozpocząć czynną propagandę na korzyść Fenian. Rząd, wyśledziwszy tę jego działalność, aresztował go i oddał pod sąd wojenny, który skazał go na śmierć (1866). Kara zamieniona została na dwudziestoletnie ciężkie roboty. Wysłany do Australii, umknął stamtąd w r. 1869 i schronił się do Stanów Zjednoczonych. Został redaktorem naczelnym pisma „Pilot“ w Bostonie i brał udział w uwolnieniu więźniów politycznych irlandzkich internowanych w Australii (1876) Jest autorem kilku romansów, z których najpoczytniejszy „Moondyne“ (Boston 1880).

Oreja, po grecku ’Opeb], ’Opsta, po łacinie Orea, jedna z 50 córek Thespiosa, z którą Herakles L anomenesa (ob.) spłodził. —Por.A-

S. Dr/..

lis, 27.

Orejne, po grecku ’Opstv/j (domyślać się należy yrj=górzysta kraina), po łacinie Orine: 1) jedna z dwuuastu toparchii, t. j. obwodów, na które rzymska prowincya Judea była podzieloną; tam właśnie sama stolica całej krainy, Jerozolima, leżała. —2) wyspa albo też półwysep (’Opsiv'i] Xspoôvïjooç, Ftolemaeus, 4, 7, 8, w zatoce Arabskiej, i to w Sinus Adulicus, przed samem wybrzeżem Etyopskiem; dzisiaj Dahlah w zatoce Massauah.

x-y.

S. .li

mąż za Achillesa, który już w Aulis był jej przyrzeczonym. — Por. Antoninus Libera-

S. Drz.

S. Lir it.

Orélie Antoine I, król Araukanów (* r. 1820 w Chourgnac — f d. 19 sierpnia 1878 w Tourtoirac). Porzuciwszy zajęcia adwokackie w Périgueux, O. udał się do Chili i do Araukanii, gdzie zamieszkiwało kilka plemio-uek biednych, barbarzyńskich i zwaśuionyeh między sobą. O. przekonał je, aby się połączyły pod jego władzą w celu zdobycia większej siły, powagi i niezależności. Wkrótce potem ogłosił się królem Araukanii i Patagonii, pod nazwą Orélie-Antoine I (1861 ), i oświadczył, że zamierza wprowadzić w państwie in-stytucye europejskie. Do tego trzeba mu było przedewszystkiem pieniędzy. Ale subskryp-cya narodowa, do Której wzywał, wcale się nie udała we Franeyi. Jego zamiary państwowe spotkały się jedynie z poważnym oporem ze strony rządu chilijskiego, roszczącego sobie prawa do terytoryów, w których O. ogłosił się był królem. Rząd chilijski postanowił go zwalczyć. O. zachęcony przez naczelnika plemienia Guen-terol, który przyrzekł mu dostarczyć 40 000 wojaków, ^szykował się do obrony. Zdradzony przez kilku ludzi (d. 4 stycznia r. 1862) wpadł do niewoli w dolinie de los Perales; wtedy musiał się uciec do protekcyi rządu francuskiego, który się wstawił za nim. Wkrótce uciekł z niewoli, był pojmany, ale ogłoszony za wary ata przez sąd apelacyjny (d. 2 września r. 1862), zdołał powrócić do Franeyi. Tutaj rzeczywiście coraz bardziej zdradzał rozstrój u-mysłowy; był opanowany przez jedną tylko myśl maniacką—zdobycia z powrotem swego królestwa. W tym celu zwracał się do publiczności z gorącemi odezwami, które bardziej jeszcze imię jego uczyniły przedmiotem śmiechu (Odezwy: Orélie-Antoine I, roi d’Arauca-nie et de Patagonie, son avènement au trône et sa captivité au Chili, relation écrite par lui-même, 1863: — Historique, Appel à la nation française, 1863; Manifeste d’Orélie-Antoine I, roi d’Araucaniq et de Patagonie 1864. Kapitały, które starał się O. zdobyć bądź drogą prywatną, bądź zapomocą list subskrypcyjnych, bynajmniej nie napływały. Był nawet ścigany sądownie jako oszust za za dług hotelowy (1864). Sąd wprawdzie u-niewinnił go, ale sprawa jego królestwa wcale nie posuwała się naprzód. Nic go jednak nie

mogło zniechęcić i postanowił w r. 1869 wrócić do kraju, który nazywał swojem państwem. Był tu jednak tak zimno przyjęty, że po-wrócił do Europy. I to wszakże nie mogło go uleczyć W r. 1871 został dziennikarzem, założył dziennik p. t. „Les Pendus“. Później założył pismo p. t. „La Couronne d’acier“ (1872) jako organ urzędowy Araukauii, utworzył kapitułę orderu i szykował nową ekspe-dycyę, do której zwerbował ( kwiecień 1874) zaledwie czterech towarzyszy i bardzo mało pieniędzy. I tym razem szczęście mu nie posłużyło. Zaledwie stanął w Buenos-Ayres i zamierzał dalej udać się morzem, rząd argentyński na żądanie Chili uwięził go. Znów u-dalo mu się umknąć i powrócić do Franeyi, gdzie nieuleczalna mania wielkości uczyniła koniec jego życia nieszczęśliwym i śmiesznym. Ścigany przez wierzycieli, doprowadzony do ostatecznej nędzy, był przyjęty do przytułku w Bordeaux, i umarł nakoniec w biedzie i o-puszczeniu na wsi w Dordogne (Tourtoirac), nie rozstając się do samej śmierci ze swą manią wielkości.

Orellana Francisco de, odkrywca rie-ki Amazonki <* na początku XVł w. w hiszpań-skiem mieście Truxillo—f 1549). W r. 1540 brał udział w wyprawie Francisco Pizarro do Peru, przeszedł z Gonzalo Pizarro Andy do Rio Napo, i gdy Gonzalo wrócił do Quito, sam udał się w czółnie do Amazonki a następnie tą rzeką w dół dopłynął po 7 miesiącach (styczeń— sierpień 1541) do jej uścia. Po powrocie do ojczyzny otrzymał polecenie od rządu hiszpańskiego zdobyć i kolonizować odkryte kraje, umarł jednak w czasie przeprawy. — Por. C. R. Markham „Expeditions into the valley of the Amazons“ (Londyn 1869, Hakluit Society, J\s 24).

Orelii Jan Kacper, filolog szwajcarski, ur. w Zurychu 13 lutego 1787, um. t-że 6 stycz. 1849. Kształcił się w mieście rodzinnym, był uczniem Pastalozzego; studjował teologję i filo-zofję klasyczną, w 1806 został pastorem, w 1807 przeszedł jako pastor i kaznodzieja reformowany do Bergamo, od 1814 do 1819 byt profesorem języka włoskiego, francuskiego i niemieckiego w szkole kantonalnej w Chur, następnie (1819) profesorem wymowy i hermeneutyki w gimnazjum karolińskim w Zurychu; brał czynny udział w założeniu uniwersytetu w tym mieście, gdzie zaraz został profesorem filologji klasycznej (1833); był też dyrektorem bibljote-ki miejskiej. Zwolennik i krzewiciel gorliwy oświaty, przytym zdolny nauczyciel, rozwinął swoją działalność pisarską naprzód w dziedzinie języka i literatury włoskiej, następnie zaś (po powrocie do Zurychu) na polu filologji starożytnej, gdzie wykonał i ogłosił prace krytyczne wartości pierwszorzędnej. Z zakresu epigrafiki łacińskiej wydał dzieła: „Inscriptiones in Helvetia adhuc repertas omnes collegit bre

viterque illustravit... “ (Zurych 1826); „Inscriptio-nes Helvetiae collectae et explicatae“ (t-że 1844), głównie zaś cenny i do dziś zbiór p. n.

tomów 21; niektóre w częstych przedrukach). Do zakresu poezji włoskiej należy praca O-go „Beiträge zur Geschichte der italienischen Poesie“ (t-że 1810, 2 cz.). Prócz tego wydał studjum: „Vittorino von Feltre oder die Annäherung zur idealen Pädagogik im XV Jahrh.,

. „Inscriptionum Jatinarum selectarum amplissi-ma collectio ad illustrandam Romanae antiqui-tatis disciplinam accômmodata etc.“ (Zurych

und Filelfo’s. Bearbeitet nach de’Rosmini“ (t-że 1812). Oprócz prac powyższych O. ogłosił szereg rozpraw, szczególnie dotyczących krytyki tekstów greckich i rzymskich w programach uniwersytetu zuryskiego i w czasopismach specjalnych (np. w > Philologische Beiträge aus d. Schweiz«). Porów, Bursian „Geschichte der classischen Philologie“ (st. 830—858); A-dert „Essai sur la vie et les travaux de Jean Gaspard 0.“ (w »Bibliothèque universelle de Genève« 1849); „Lebensabriss von J. C. 0.“ (Zurych 1851); Schweizer-Sidler „Gedächt-nissrede auf J.C. 0.“ (t-że 1874) i K. Orelli

A. A. K

1828, 2 tomy, w duż. 8-ce; do tego tom dodat- nebst Nachrichten über die Methoden Guarini’s kowy, obejmujący dopełnienia, poprawki i wykazy przez W. Henzena, t-że 1856). Z pisarzy łacińskich: wielkie wydanie krytyczne Cycerona w 8-u tomach, z których pierwsze cztery obejmują tekst pism Cycerona (Zurych 1826 - 31), tom 5-ty: » Ciceronis scholiastae« (t-że 1833), tomy zaś 6—8: »Onomasticon Tullianum (t-że 1836—38); tomy 6 — 8 wydał przy współudziale Baitera i Halma). Wydanie drugie, krytyczne i poprawione, wyszło tamże 1845 — 61; w nim tom 1 i 3 opracował O. wspólnie z Bai-terem (1845), tom 2 i 4 z Baiterem i Halrnem

1    z udziałem kilku innych uczonych (1854—56

art. w »Züricher Neujahrsblatt« 1851.

Orelli Konrad, profesor gimnazyalny w Zurychu (* w r. 1788 w Zurychu—f w r. 1854), brat filologa, opracował Gramatykę francuską w wydaniu Hirzla (III — XVI wydania i napisał również „Altfranzösische Grammatik“ (Zurych 1848). Prócz tego jest autorem życiorysu Spinozy, który wyszedł p. n. „Spinoza’s Leben und Lehre“ (Zurych 1850).

Oreł; 1) miasto gubernialne nad Oką przy uściu rz Orlika, wedługspisu (9 lut. u. s. 1897 r.) okoto 70 000 m-ców; jako węzeł kolei Moskiewsko-Kurskiej i Rysko-Orłowsko-Grjaskiej odgrywa ważną rolę handlową, gdyż wywóz jego dosięga 12 mil. pudów, a przywóz 20 mil. pud. Osiem zakładów naukowych: gimnazyum i progimnazyum męskie, Aleksandryjska szkoła realna, gimnazym żeńskie rządowe i prywatne, Aleksandryjski instytut żeński, semi-naryum duchowne i Orłowski korpus kadecki (Bachtina), oraz kilkanaście szkół niższych. Zabytków przeszłości niema, gdyż pożary, zwłaszcza w latach 1848 i 1858, wszystko zniszczyły. Z 25 cerkwi orłowskich zasługuje na uwagę tylko sobór św. Piotra i Pawła; a z gmachów świeckich: bazar (gościnny dwór), pałace archijereja i gubernatora, teatr, klub szlachecki i gmach Bachtina, w którym się mieści korpus kadetów. Ładny ogród publiczny spacerowy, około 14 morgów gruntu. Poczta, telegraf, kantor banku państwa, banki: włościański i handlowy, giełda, bardzo wiele towarzystw dobroczynnych, sportowych, naukowych, dwie stacye doświadczalne (inetereologiczna i rolnicza). Wychodząca w Orle gazeta p. t. „Orłow-skij Wiestnik“ była w r. 1905 dzielnym pionierem idei postępowych. Kolonia polska dosięga

2    1861). Prócz tego wydał oddzielnie z pism Cycerona: Orator, Brutus, Topie a, De optimo genere oratorum z uwagami własnemi i K. Beiera (t-że 1830); mowę Cycerona: - De provinciis consularibus oratio « (w Programie na otwarcie uniwersytetu, t-że 1833 w 4-ce). Wielkie wydanie Horacego z komentarzami (t-że 1837—38, 2 tomy; wyd. 4-te staraniem Hirschfeldera i Mewesa, Berlin 1886 —

92) i wyd. mniejsze (Zurych 1838, 2 tg 6-teHirsch-feldera, Berlin 1882-8d); wyd. Tacyta krytyczne z objaśnieniami (Zurych 1846—48; wyd.

2-e: t. 1 przygotował Baiter, t-że 1859, t. 2-gi Schweizer-Sidler, Andresen i Meiser Berlin 1877 — 95) i wydanie tekstowe (Zurych 1846 —

48, 2 t.). Wydał mowę Isokratesa rcepl àvnôoaswç— oratio de permutatione, z uwagami i dodatkami (listami filozoficznemi), Zurych 1814; pierwsze krytyczne wydanie bajek F e-dra: »Phaedri Pabulae Aesopiae«, do czego dodane są: »Caesaris Germanici A rate a« oraz «Pervigilium Veneris«; wyd. 2-e bajek Fedra powiększone wraz z dodatkiem: » Publii Syri Sententia XXX« (t-że 1832); dodatek p. n. Fa-bulae novae wraz z Sentencjami Syrusa wyszedł osobno (t-że 1832 w 8-ce więk.). Wydał nadto: Welleja Paterkula razem z mowami i listami z Historji Sallustju-sza (Lipsk 1835); „Historia critica Eclogarum ex Sallusti historiarum libris“ (Zurych 1833; z dołączeniem opisu wyd. Marcjalisaz r. 1473);

Sallustjusza z 1 mową Cycerona przeciw Katylinie i Epitomami Liwjusza (Zurych 1840). Z pisarzów greckich wydał: Teogonję Hezjoda (Zurych 1837; w programie uniwersytetu); T e o g n i s a Elegje (Zurych 1840, w 4-e duż.); Babriosa „Fabulae iambicae CXXIII“

(t-że 1845, wspólnie z Baiterem); nadto sporządził wydanie krytyczne wszystkich pism PI a- w przybliżeniu 2 500 osób i skupia się koło kościo-tona: „Opera quae feruntur omnia“ przy współ- ła O-go. Ze znakomitości, które ujrzały świa-udziale J. Baitera i A. Winckelmana (Zurych tło dzienne w O-e, warto wymienić stynuego 1839—42, 2 tomy; wydanie sz!;o]nę w 16-ce, powieściopisarza J. Turgieniewa, uczonego

si muszą bądź tjż

es¹ a

prawnika Granowskiego i głośną powieściopisarkę ukraińską M. Welińską (Marko Wowczok). Pod względem przemysłowym O. zajmuje wybitne stanowisko dzięki swym olbrzymim młynom, fabrykom łoju i przędzalniom konopi. O. nie należy do miast starożytnych. Założony około r. 1564, odegrał w historyi Rosyi wybitniejszą rolę jedynie na początku XVII w. za czasów Samozwańców. Już w maju 1605 r. zajął go Samozwaniec Dymitr I. Tutaj też ukrył się przed Szujskim drugi Samozwaniec ze swą wierną załogą pod dowództwem polaka Miechowieckiego zostającą i, doczekawszy się pomocy ze strony panów polskich: Tyszkiewicza, księcia Wiszniowieckiego i ks. Różyńskiego, a także od kozaka, z Tarnopola galicyjskiego rodem, Zaruckiego, ruszył zwycięsko na Moskwę. Po śmierci Samozwańca drugiego O. zaprzysiągł wierność królewiczowi polskiemu Władysławowi, ale to nie u-chroniło miasta od najazdu Lisowczyków pod wodzą Zaprojskiego. Najazd wywołał upadek O-a, który dopiero za Piotra W. wszedł powtórnie na drogę rozwoju: wtedy pomiędzy innemi założono w O-e fabrykę płótna żaglowego, jedną z pierwszych w Rosyi. Położenie nad Oką wiele przyczyniło się do szybkiego rozwoju. W r. 1775 O. został miastem gubernialnym, a w r. 1781 liczył już około 8 tysięcy mieszkańców. Por. Piasecki „Istoriczeskije oczerki g. O-a“ (w gaz. „Orłowskija Eparchjalnyja Wiedomosti“ z r. 1872); Puparew „Istoriko-etnograficze-skije i statisticzeskije oczerki g. O-a igubernii“ (1876). 2) Orłowsk powiat 2 717,5 wiorst

kw. powierzchni, w samym niemal środku guber-nii O-ej, na połudoniu jedynie sąsiadując ,z gub. Kurską. Powiat przedstawia mniej więcej wyżynę, zraszaną w płd-wsch. części rzekami Rybnicą i Oką, a na płn-zachodzie Conem, Orlikiem z Orlicą, Miezenką i Niepołodiją. Pod względem geologicznym należy on do formacyi dowoń-skiej. Przeraża niebieskawa glina jurska z piętra cellowejskiego. Stąd w rzekach łatwo spotkać się dają ammonity, belemnity i t. d Są podkłady, z których wyrabia się kamienie młyńskie (w okolicach Wenderewa i Bogorodic-kiego), rudy żelaznej w pobliżu Choroszyłowa, Bobraków, Skoworodowki i Masłowa, wreszcie fosforytów we wsiach Anachino, Masłowo i Juszkowo. Przeważa czarnoziem; las (bory liściaste) zajmuje 4$ powierzchni powiatu: w r. 1897 liczono w powiecie 210000 m-ców (77 osób na 1 w. kw.). Ludność trudni się głównie rolnictwem; pod rolą 77 % obszaru powiatowego. Zboża miejscowego zostaje nieco na sprzedaż. W powiecie posiadłości ks. Sałtyko-wych, hr. Komarowskich, hr. Czernyszewych, ks. Dołgorukich, Czertkowych, Nowosilcowych. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty, zatrudnia około 2 000 robotników i wyrabia towarów na sumę 1.2 mil. rub. Przemysł domowy prawie nie istnieje, Trzy linie kolejowe: Mosk,-Kur-ska, Orłowsko-Grjaska i Orłowsko-Witebska przerzynają powiat. — 3) Orłowska gu-ernia leży między 52° a 53° sz. płn. 33.5° a 39.5° dług. wsch. od Gr., graniczy na płn. z gub. Kałuską i Tulską, na zach. z gab. Czernihowską i Smoleńską, na płd. z gub. Kurską, na wschodzie wreszcie z gub. Woroueską i Tambowską i zajmuje 41057 w. kw. Pod względem ukształtowania powierzchni gubernia przedstawia wyniosłą równinę o pochyłości przeważnie zachodniej. Stąd wszystkie znaczniejsze dopływy rzek mają kierunek zachodni (Nerusa, Nawla, Usoż, Siewa i t. d.), aczkolwiek główne rzeki, Desna i Oka, biegną na pułudnie (Desna) i północ (Oka). Dzięki temu również gubernia, będąc otwartą dla powiewu zimnych płn.-wschodnich wiatrów, jest ogniwem przejściowem pod względem klimatu, flory i fauny między guberniami środko-wemi a południowemi, dla ktirych tworzy niejako tarczę ochronną. Geologicznie gub. O-ska należy do formacyi osadowych epoki de sońskiej. Obfite pokłady: fosforyty w powiatach Brjańskiin, Karaczewskim, Kromskim, Dmitrow skim, Orłowskim, Bolchowskim, Siewskim i Mało-arcliangielskim; sferasideryty — w Kromskim, Orłowskim, Małoarchangielskim, Bołchowskim, Karaczewskim i Liweńskim; inargiel—w Krom-sku; glina ogniotrwała—w Trubczewskim, Karaczewskim i Dmitrowskim; nad Desną, niedaleko Brjańska, kreda, z której wypalają wapno; wreszcie kamienie młyńskie w powiatach Dmitrowskim, Kromskim i Orłowskim. Ludność trudni się głównie rolnictwem, które atoli nie zaspakaja potrzeb miejscowych. Najdłużej stosunkowo wystarczają własne zapasy zboża mieszkańcom powiatów Jeleckiego, Liweńskie-go, a poczęści Mceńskiego i Małoarchangielskie-go, gdzie rola zrjmuje najwięcej (8L°/₀) obszaru i gdzie grunta najbardziej urodzajne. To też tam przemysł fabryczny prawie że nie istnieje, a domowy włościański ogranicza się do koronkarstwa (w pow. Jeleckim), torfiarstwa i sukiennictwa (w pow. Małoarchangielskim). W powiatach średniourodzajnych — Orłowskim, Kromskim, Bołchowskim i Dmitrowskim—zboża miejscowego wystarcza zaledwie na wyżywienie do Wielkiejnocy. Wieśniacy tutej-wychodzić na zarobki, się przemysłem domowym, który z tego powodu bardzo szeroko rozwinięty jest w tych okolicach. Tak w powiatach O-im, Karaczewskim, Bołchowskim rozpowszechnione jest trzepanie konopi; w Orłowskim i Kromskim—wyrób kamieni młyńskich; w Dmitrowskim, Brjańskiin, Trubczewskim, Kromskim—wydobywanie kredy, kamieni młyńskich, fosforytów i wypalanie wapna; wreszcie w Dmitrowskim, Bołchowskim i Brjańskim — wyrób masła, sznurów i lin. Nieurodzajne, zachodnie powiaty już-to obfitują w lasy (Brjań-ski 55,6 % , Trubczewski 45.9°/₀), już-to w łąki

po-

K. Chw.

Dov/

B i®

jak Karaczewski i Siewski. Dzięki tym lasom tutaj przeważnie skupia się wielki przemysł orłowski fabryczny i powstają olbrzymie ogniska robotnicze, jak Brjańsk, oraz ześrodkował się przemysł drzewny włościański: drwalstwo, pędzenie smoły, wypalanie węgli, budowa statków rzecznych i flisactwo na rz. Desnie, która w ruchu handlowym guberni całej posiada znaczenie niepospolite, ( przewozi przeszło 7 000 000 pud. towaru). W gubernii w r. 1897 około 9 000 fabryk i fabryczek zatrudniających 38 743 robotników a produkujących towarów na summę przeszło 20 mil. rubli. Ludności według spisu jednodniowego z 1897 r. liczono w gubernii 983 327 męż. i 1 050 741 kob chodzenia głównie wielkoruskiego (971 225 m., i 1042 902 k.), wyznania przeważnie prawosławnego (972 864 m., 1 042 831 kob.). Do pochodzenia polskiego przyznawało się 3422, a do katolicyzmu 3 962 osoby. Jedna szkoła przypada na 1 304, a jeden uczeń na 17 mieszkańców gubernii. Dziesięć dróg kolejowych (Or-łowsko-Witebska, Orłowsko-Grjaska (najważniejsze), Moskiewsko-Kurska, Homelska, Lgowska, Kałuska, Malcowskaja, Jefremowskaja, Dankow-sko-Bogojawlenskaja i Jelecko-Kastorna.a) przerzynają gubernię w różnych kierunkach i tworzą 3 znaczne węzły kolejowe: w Brjańsku (6 dróg), Jelcu (5 dróg) i w Orle (4 drogi).—Historya uważa W ę t y c z ó w (ob.) za tubylców orłow-szczyzny; w w. XII utrwala się tu na dobre chrześciaństwo. Od początku wieku XII do połowy XIII powstają na ziemi orłowskiej księstwa: Brjańskie, Wszczyskie, Jeleckie, Trubczewskie i Karaczewskie; z nich najdłużej zachowało samodzielność swą ks. Brjańskie, póki w połowie XIV w. nie dostało wraz z dzielnicą pod panowanie litewskie. Od XVI wieku Orłow-szczyzna stała się miejscem licznych potyczek między Polakami aRosyanaini i bardzo często ulegała zniszczeniu. Z O-ej gubernii pochodził znany powieściopisarz rosyjski Leskow.

Orenburg; 1) miasto guberni aine, o 1660 w. na płd.-wschód od Moskwy, na prawym wyniosłym brzegu rz. Uralu. Władze gubernial-ne i powiatowe, gimnazyum męskie i żeńskie, dwa korpusy kadetów, Mikołajewski instytut żeński, instytut nauczycielski, seminaryum duchowne, szkoła felczerska wojskowa, seminaryum nauczycielskie kirgiskie, szkoła żeńska missyjna, trzy szkoły niedzielne, 6 szkół miejskich, arsenał, 5 banków (między niemi kantor banku państwa, kantor moskiewskiego banku handlowego i bank miejski), muzeum w r. 1897 otwarte, komora celna, teatr, ładny park miejski, z jedynym w gubernii ogrodem owocowym, olbrzymia rzeźnia w r. 1894 otwarta, gościnny dwór i pięk iy dworzec kolei Orenbur-skiej, łączącej miasto z siecią dróg Cesarstwa. Śród 16 cerkwi wyróżniają się sobory: św. Trójcy z czasów Pugaczewa i św. Piotra i Pawła z trofeami zdobytemi przez Rosyan na Ko-

Wielka_Encykl. Ilustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 41a.

kańcach i Bucharcach i grobem hr. Suchtelend?,§ luteranina, jednego z wybitniejszych gen.-gö^1 bernatorów. Mahometanie mają trzy meczet^,11 luteranie i katolicy po jednej świątyni, lepszych ulic w O-u należą: Mikołajewska, U?fl ralska, Nieplujewska i Troicka. Największa^ sklepy i gmachy publiczne zogniskowały si^1 przy ulicy Mikołajewskiej, na której końcu, nad brzegiem rz. Uralu, wznosi się w kształćiS8 piramidy pomnik granitowy Aleksandra I. Właściwy O. zawarty jest w granicach dawaej warowni, otoczonej murem z czterema wrotarńfi0 Wodne, Samarskie, Orskie i Uralskie. O ®/av/ w. od wrót Samarskich wznosi się dawny ka8ï rawan-seraj pięknej architektury wschodni^ z ładnym meczetem wewnątrz, obecnie zarz^cł7 różnych dykasteryi administracyjnych. O dvWW'! wiorsty od miasta za rz. Uralem t. zw. „Dwió^/I wymiany“ w kształcie warowni jeszcze w łowię XVIII w. zbudowany, otoczony murëifi;i i czterema bastyonami broniony, dokąd ściągi/7 ją karawany handlowe z Buchary, Ohiwy,^ Kó^ kandu, Taszkientu i z całej wogóle Azyi Śró¹^8 kowej. Wymiana odbywa się od maja do pdlź- 1 dziernika i wynosi zapewne wiele milionów bli. Głównemi przedmiotami wymiany jest bÿf?'1 dło, mięso, skóry, wyroby wschodnie i towa¥j?a europejskie. Rocznie przez „Dwór Wymianÿ^d przechodzi z rąk do rąk około 16 000—82 OÖÖ" koni, 42 000 —75 OOo rogacizny i 450 — 730 ty-11 sięcy owiec. Odbiorcami produktów mięsnydHS są głównie Moskwa i Petersburg; mrożdńój" i solonej baraniny—gubernie Woroneska, Tarif“1 bowska i Orłowska; masła topionego — jarmâîk ‘ Niżniegorodzki, Moskwa, Petersburg, a po cz^śBP1 Turcya i Niemcy i t. d. Przemysł fabrycźW“ słabo rozwinięty (około 100 zakładów przetór91 słowych, zatrudniających do 1 000 robotników^ i produkujących towarów na summę przesz^)¹ 21 mil. rb.). Towarzystwa miejscowe: oddział⁷f8-a warzystwa geograficznego, towarzystwo ógrń-° dnicze, to w. pomocy kształcącej się młodźi^y i t d. Ludności według spisu z r. 1897 Ifćżb-" no 72 740; przeważają Wielkorusowie, Tatarźjr“ i Baszkirzy. Kolonia polska liczy 1200 oś’ób7/ i skupia się koło miejscowego kościółka. ¹¹KiT-‘° mat O-a wyróżnia się suchem upalnem łaftMfs panują wiatry wschodnie; maj — miesiąc liü(y-s bardziej wietrzny; czerwiec, przeciwnie, n'â!M8-x kojniejszy, — Miasto O. niedawno podało.⁹!-Założył je Kiriłłow w r. 1735 początkowi uściu r. Ory do Jaiku (Ural) przeciw rom, prawowitym panom tych ziem. W Urusow przesunął warownię O-ą o 180 \y.(,t)o-fl niżej niedaleko uścia rz. Sakmary do ¹ ‘tfaikif.v/ Ale i tu niedługo ostał się O. Nowy adniM&tm-'' tor Nieplujew przeniósł go w r. 1742 ■P^Ua'ë11 trzeci w inne, obecne, miejsce i zaludnił) IfoYd-1 nistami z Samary. W r. 1744 utworzono : igW-v/ bernię Orenburską. Od 12 paźdz. 17^73f‘¥. db111 9 kwietnia 1774 oblegał bezskutecznie . ùnisTstS.1 Pugaczew. W r. 1782 O. został stolicą ïMâsîi^.¹⁸

go namiestnictwa. O. był miejscem zesłania różnych przestępców politycznych. Filareci nasi poznali O. w pierwszej ćwierci XIX w., i nie zachwycił ich widocznie, skoro pomyśleli o ucieczce, którą powstrzymały areszty Zana, Suzina, Wojtkiewicza i innych w r, 1833 (por. „lstoriczeskij Wiestnik“ z r. 1889 żesz.12). Dzięki Filaretom i późniejszym przybyszom Polacy tutejsi cieszą się sympatyą ogółu

E. Chw

E. Chw.

i zażywają dobrej opinii.

2)    Orenburski powiat leży w płd.-zach. części gubernii, 693.3 mil. kw. obszaru. Powierzchnia przedstawia wyniosłą równinę, która na wschodzie, gdzie docierają odnogi Południowego grzbietu gór Uralskich, przechodzi w okolicę górzystą. Powiat leży w dorzeczu U-ralu z dopływami (Ilek, Sakmara) i Wołgi, której dopływy (Biełaja) zraszają okolice północne i zachodnie (rz. Samara) powiatu Grunt należy do urodzajnych, rolnictwo wszakże, ze względu na stepowy charakter okolicy, ostrość klimatu i nieznaczne (45 centm.) opady atmosferyczne, rozwija się bardzo powoli. Stepy i dziś jeszcze zajmują znaczną przestrzeń. Na 100 morgów ziemi obecnie przypada 62.8 m. roli, 22.4 łąk i wygonów, 9.7 nieużytków, a lasów tylko 5.1 m. W gospodarstwie rolnetn przeważa uprawa pszenicy, owsa i żyta; hodowla bydła rozwija się dla wyrobu masła topionego, produktów mięsnych i skór; przemysł górniczy, jak dotąd, ogranicza się do wydobywania soli kuchennej i kamienne) (ogółem 2 mil. pudów rocznie) w kopalniach ileckich. Przemysł fabryczny opiera się przedewszyst-kiem na zakładach przerabiających produkty rolne lub zwierzęce (około 600 zakładów z 1580 robotnikami i z obrotem rocznym do miliona rubli). Według spisu jednodniowego z dnia 9 lut, r. 1897 liczono 419 502 osoby, z których większość przeważającą stanowili Rosyanie (zwłaszcza Kozacy), Baszkirowie, Kiirgizi.

3)    Ore n burska gubernia leży w płd.-wschodnim kącie Rosyi Europejskiej, między 51.8°'—55°23' szer. płn. i 54"8'—64°52' dług. wsch.; według obliczeń Tillo—170 126 w. kw. obszaru; graniczy na pin. z gub. Permską, na zachodzie—z Ufimską i Samarską, na południu z Uralską i Turgajską, wreszcie na wschodzie z Tobolską. Pod względem przestrzeni zajmuje śród guberni Rosyi Europejskiej piąte miejsce. Co do ukształtowania powierzchni, to gubernia O-a przedstawia rozległe przedwzgórze, bardzo wyniosłe (Iremyl 5 000') po środku i stopniowo pochylające się w kierunku zachodnim, wschodnim i południowym. Pasmo uralskie, wkraczając w granice gub. Oej, rozgałęzia się na trzy odnogi, zachowujące mniej więcej kierunek południowy: środkową, stanowiącą łaści-wie dalszy ciąg Uralu, wschodnią, znaną pod miąnem gór Ilmeńskich i należącą wyłącznie do gub. Orenburskiej, i zachodnią, składającą się z różnych pasemek odrębnych, jak np. Jurga, Urenga, Taganaj, Wszystkie te pasma obfitują w bogactwa mineralne, które wydobywane są w sposób rabunkowy od połowy XVIII w. Złotonośne piaski rozsypane przeważnie po wschodniej pochyłości właściwego Uralu; rudy srebronośne w doi. rz. Tanałyka, platyna w górnym biegu rz. Miasa; miedź i rudy żelazne najczęściej w środkowym Uralu; drogie kamienie w granitach północnej części gubernii; sól kamienna pod miastem Ileckiem, jeziora słone — w pow. Czelabińskim; wreszcie węgiel kamienny—w stepach zauralskich. Do} wielkich zakładów górniczych gub. O-ej należą: Bieło-recki, Tirlański, Kagiński, Wierchnie-Awziano-Pietrowski, Niżnie-Awziano-Pietrowski, Zigaziń-ski i Inzerski. Pod względem hydrograficznym gubernia wchodzi w skład dwóch wodozbiorów: oceanu Lodowatego i morza Kaspijskiego. Do pierwszego należy rz. Tobol z Miasem, do drugiego—Ural i dopływy Wołgi, Samara i Bie-łaja. Rzeki oceanicznego wodozbioru zraszają wschodnią, mniejszą, część gubernii, przyczem zraszają ją dość ubogo; natomiast rzeki morza Kaspijskiego obficie zasilają swemi wodami większą .część gubernii, zwłaszcza w stepowej części powiatów Czelabińskiego i Troickiego, gdzie jest 68 jezior z wodą gorzką i 13 ze słoną. Klimat lądowy o przewadze suchych wiatrów wschodnich. Właściwy łańcuch Uralski i góry Ilmeńskie pokryte lasami: jodła, pichta, sosna, modrzew, brzoza, lipa i dość rzadko dąb. Okolice zauralskie i sąsiednie z gub. Sa-marską przedstawiają step bezleśny, okryty wspaniałą roślinnością na wiosnę. Tam rosną słynne z wielkości i soczystości dynie i arbuzy. Fauna domowa-europejska; w lasach, zwłaszcza w Baszkiryi, niedźwiedzie, wilki, szakale, lisy, zające, borsuki, rysie, łosie, kozy, wydry i gronostaje. Stepy obfitują w ptactwo dzikie, zwłaszcza w sokoły i orły, które Baszkirowie oswajają, gdyż używają ich do myśliwstwa. Ludności w r. 1897 liczono w gubernii 1 608 388 osób płci obojej. Na miasta przypada 1% ogółu mieszkańców. Główny rdzeń ludności gu-bernialnej 67.48% stanowią Rosyanie (Kozacy), następnie 25.74%—Baszkirowie i Meszczeryacy, 3.44% — Mordwa, Czuwaszowie i Teptjarowie, i uakoniec 3.34% Kałmycy i Tatarzy. Środek gubernii, zajęty przez góry i lasy, zamieszkany jest głównie przez Baszkirów, Teptjarów i Mieszczeraków koczujących. Rolnictwo najbardziej rozwinięte śród osadników rosyjskich, uporczywie trzymających się trzy-polówki bez nawozu. Hodowlą bydła zajmują się głównie Kozacy i Baszkirowie, hodujący konie doskonałej baszkirskiej rasy, o wiele silniejszej i wytrzymalszej niż kirgiska, i owce kirgiskiego gatunku z kurdiukami o miękkim długim włosie. Baszkirowie trudnią się po większej części pszczelnictwem i leśnictwem. Przemysł fabryczny sprowadza się do gorzelni i przetworów zwierzęcych. Pod wzglę-

kraju.

dem administracyjnym gubernia dzieli się na 5 powiatów: Orenburski, Czelabiński, Wierchnie-uralski, Orski i Troicki.—Pierwotni mieszkańcy gubernii byli zapewne pochodzenia fińskiego. Zresztą Stralenberg i Humboldt uznają Baszkirów za plemię fińskie, z biegiem czasu dopiero zmongolizowane. W w. XUI Baszkirya była zdobyta przez Mongołów i stała się lennem carstw Kazańskiego i Astrachańskiego. Z chwilą podbicia tych carstw przez Groźnego i jego następców kraj baszkirski stanął otworem dla kolonizaeyi rosyjskiej. O podbiciu tych ziem ma-rzyłjuż PiotrWielki, ale dopiero jego spadkobiercy dopięli celu. Do opanowania całego kraju głównie przyczynili się administratorowie Kiryłłow (1735 — 1737), Tatiszczew (1737 — 1739) i Nie-plujew (1742), aż w r. 1744 utworzono nareszcie O-ą gubernię, która po licznych zmianach ostatecznie w r. 1865 została utrwaloną w dzisiejszych granicach. W ostatniej ćwierci XIX w. próbowano z byłych unitów utworzyć tu kolonie co poczęści urzeczywistniono. Dopiero w r. 1905, po ogłoszeniu ukazu tolerancyjnego, wielu z nich uzyskało możność powrotu do

E. Chw.

Orenburski kraj, dawna nazwa rosyjska ziem baszkirskich, zwłaszcza między Wołgą a Uralem położonych; obecnie gub O ren-b ur ska (ob.).

Orenburskie wojsko kozackie zajmuje ziemie leżące na wschód od ziem ‘wojska uralskiego; południową granicę stanowi górny Ilek, rzeczka Berdjanka i rzeka Ural do fortecy Orskiej; dalej granica posuwa się do posterunku Ałabus-kiego w linii prostej i dochodzi prawie do fortecy Zwieryno-gołowskiej, na pograniczu Sy-beryi. Przestrzeń ta obejmuje 861 mil kw. powierzchni. O. w. k-e nie powstało samorzutnie na tle specyalnych stosunków politycznych i społecznych , jak u. p. zaporoskie, dońskie lub uralskie. Było ono utworzone przez rząd rossyjski w XVIII w. w celach wyłącznie strategicznych, podobnie jak cokolwiek wcześniej kozactwo wołżańskie. Jądrem, z którego zostało sformowane O. w. k., byli: Kozacy iseccy, zamieszkali nad rzeką Iset’ po zaborze Syberyi przez Jermaka, i wiejscy Kozacy samarscy i ufimscy. Do obrony linji fortec i posterunku od Orenburga i fortecy Gornego Jaiku Nieplujew przesiedlił Kozaków samarskich i ufimskich, a także chętnie przyjmował kolonistów z pośród Kozaków ukraińskich. W ten sposób został sformowany w 0-renburgu oddzielny nieregularny korpus kozacki, na którego czele stał ataman wojskowy. W r. 1755 Nieplujew uzyskał od rządu zatwierdzenie na utworzone O. w. k., które liczyło około 4¹/j tysięcy kozaków. Zarządzali nimi atamanowie staniczni i wojskowi, zależni od gubernatora orenburskiego. Kozacy ci dzielili się na będących na żołdzie, oraz otrzymujących połowę żołdu i bez żołdu. Pierwsi, jako korpus nieregularny, wystawiali kontyngens z połowy swej ludności, drudzy—trzecią część. Dla obrony pogranicznej linji orenburskiej Kozacy mieli obowiązek każdego roku wystawiać 1 229 ludzi. W r, 1798 wojsko to było podzielone, nie licząc korpusu nieregularnego, na pięć kantonów, któremi zarządzali naczelnicy kantonąlni, posiadający władzę wojskową i gospodarczą. W r. 1803 rząd nakazał urządzić kancelaryę wojskową na wzór wojska czarnomorskiego i uralskiego; korpus nieregularny o-trzymał nazwę tysiącznego pułku kozackiego; wszyscy Kozacy dostali jednakowy żołd, a oficerzy kozaccy zostali zrównani w rangach z oficerami wojsk regularnych. W rozmaitych czasach skład wojska O-go zwiększał się znacznie przez włączanie żołnierzy pochodzących z wolnych włościan i przez zaliczanie małoletnich, dzieci artylerzystów i włościan. W r. 1835 w Kraju Orenburskim przystąpiono do utworzenia nowej linji fortecznej, od fortecy Orskiej do reduty Berezowskiej nad rzeką Ua. Wojska kozackie były posunięte na nową linię, a wewnątrz kraju z pozostałych Kozaków utworzono regularne pułki osiadłe. Ustawą z r, 1840 O. w. k. poddane było wyłącznie władzy atamana nakaźnego, a sprawami, cywilneuii zarządza! urząd wojskowy. Wteiy całkowity skład wojska wraz z włościanami dóbr państwowych, zamienionemi w kozaków z powiatów Orenburskiego, Czelabińskiego i Troickiego, wynosił 62 620 ludzi. Później nowy przyrost, szczególnie stawropolskiego pułku kałmuckiego w roku 1842, znacznie zwiększył skład wojska. W r. 1865 wojsko w sprawach cywilnych znów było uzależnioue od gubernatora orenburskiego, a wr. I860 podzielono je na trzy okręgi, przemianowane w r. 1866 w oddziały, z atamanami oddziałów na czele. Niezależne od służby pogranicznej O. w. k. brało udział również w kampaniach zewnętrznych; szczególnie czynny był ich udział w wyprawach środkowo-azyatyckich(ob. Kozacy)¹'7 Orendel, stary poemat niemiecki, pochodzący prawdopodobnie z pierwszej połowy w. XIII lub z końca w. XII, w którym staro-germań-skie poozye łączą się z legendą chrześciańską. Wstęp poematu opiewa dzieje płaszcza świętego, który po licznych przygodach zostaje p -łkuięty przez wieloryba. O. jest synem króla Eigela z Trewiru; pragnie on zdobyć piękną Brydę (Brigitta), władczynię Grobu świętego. Na czele 22 okrętów wyrusza O. w drogę, u-lega katastrofie na morzu, udaje się do rybaka Eise’go (Ise) i podczas swej służby u tegoż chwyta wieloryba, który połknął był płaszcz. Płaszcz ten cudowny zabezpiecza ciało jego od ran. Po najrozmaitszych przygodach O. zdobywa rękę Brydy. W końcu anioł obwieszcza O-owi oraz jego małżonce bliski ich zgon, wobec czego oboje wyrzekają się świata. — Poemat zachował się w rękopisie z XV w., oraz

giW druku z r. 1512 (wyd. v. d. Hagen’a, Ber-.-kln 1844; Ettmiillera, Zurych 1858; Berger’a, .(Bonn 1888; przekład Simrock’a, Stuttgard 1845). óPor. Harkensee „Untersuchungen über des -$pielmannsgedicht vonO." (Berlin 1879); H e»i n-nąel „Ueber das Gedicht vom König 0.“ ^Wiedeń 1892); Meyer „Zum 0.“ (w „Zeit--(S-chrift für deutsches Altertum 1893, torn 37); öMüllenhoff „Deutsche Alterthumskunde“, -(tom I, str. 32 i następ, (wyd. 2-gie, Berlin -4890).

posiadają zęby trzonowe z półksiężycowemi wzgórkami na powierzchni i są przystosowane do przeżuwania. O-e żyły w epoce trzeciorzędowej; kopaliny ich dotychczas znalezione zostały w pokładach formacyi eoceńskiej, mioceńskiej i dolnej plioceńskiej Ameryki Północnej. Z kształtów i postawy niektóre z Oreodon-tidów (jak rodzej Oreodoń) przypominały (na podstawie skieletu idealnie odrestaurowane) o-becnie żyjące w Ameryce Południowej pewnego rodzaju świnie, zwane Pekari (Dicotyles), które różnią się nieco wymiarami mniejszemi od świń dzikich (dzików). — Jedną z ogólniejszych cech, dotyczących organizacyi całej ro-

Hr.

;o;

Orenoko, ob. Orinoko.

,b Orense: 1) Pro win ey a tej nazwy w ópłn.-zach. Hiszpanii, w dawnej Gallicyi, gra-

ro ico

iiniczy na płn. z prowincyą Lugo, na wscho- dżiny O-ów, jest ich uzębienie; jest ono zupeł--ńzie —z prowincyami Leon i Zamora, na zacho- ■ ne (posiadają wszystkie rodzaje zębów) i ozna--jdzie—z Pontevedra i na płd.—z Portugalią. I cza się następującą formułą: et)koło 6 979 klm. Q. Jak cała Gallicya, O. na- I    14    3

.Jeży do krajów bardzo górzystych i jest prze-    ~~    ~y~’ T» 1P

orznięta płd.-zachodniemi odnogami gór K a n- zęby mogą być osadzone w szczękach nieprze--tab ryj s kich (ob.); najwyższe szczyty: Cabe- rywanemi szeregami lub też pozostawiać mię-jza de Manzaneda 1778 m.; Sierra de San Ma- dzy sobą w pewnych miejscach luki (diastema)-, rmede 1617 m., Pena Trevinca 2021 m. i t. d.). zęby trzonowe według typu właściwego dzisiej-Między górami leżą głębokie doliny rzek (naj- szym przeżuwaczom; trzonowe szczęk górnych -ważniejsze: Minho z dopływami Sil i Arnoya, posiadają po 4, rzadziej 5 półksiężycowatych ^pograniczna rz. Limia i dopływ Duero rz. Ta- wzgórków; przedtrzonowe (^ramo/ares) są jedno-,mega). Klimat w dolinach ciepły, niemal pod- j wzgórkowe, z boków ściśnięte, nieco wydłużo-zwrotnikowy; w górach, gdzie przez cały rok ! ne; przedtrzonowe pierwsze (przednie) szczęk iłeżą śniegi,—surowy. Ludności w *\ 1887 li- dolnych funkcyowaty jako kły (canini). Kończono w prowincyi 405 127, w tej liczbie więk- czyny O-ów, z wyjątkiem gatunków filoge-'sza część analfabeci. Źródło główne utrzy- netycznie młodszych, które posiadały na przo-mania—rolnictwo; góry obfitują w pastwiska dzie kończyny pięciopalczaste,—o czterech pal-i lasy. Ziemia rodzi zboże, rośliny strączko- each; poszczególne oddziały i kości kończyn, Iwe, winogrona, len, konopie, rośliny oliwkowe, jak przedramię i goleń, również nastopek i na-iowoce różne, migdały, kasztany, i O. słusznie piąstek —niezrośnięte, jak to w wielu wypad-uchodzi za spichlerz Gallicyi. W górach pasie się kach widzimy u dziś żyjących parzystokopyt-jmnóstwo bydła. Bogactwa mineralne: cynk, nych; stawy palców krótkie, spłaszczone, po--żelazo i kamień budowlany; na zachodzie pro- dobne do typu właściwego ssakom mięsożer--wincyi są liczne źródła mineralne, z których nym; ogólnie rzecz biorąc, kończyny O-dów najgłówniejsze Burgas i Bańos de Molgas— nadają całej rodzinie cechę prymitywną, tak, wymienić należy. Przemysł słabo rozwinię- iż wielu paleontologów widzi w niej najwcze--te. Pod względem administracyjnym prowin- śniejszych parzystokopytnych. —Czaszka wszyst-cya dzieli się na 11 okręgów. — 2) Miasto, sto- kich prawie gatunków O-dów jest nizka, wy-Iica prowincyi hiszpańskiej tejże nazwy, leży dłużona, pozbawiona różyczek dla rogów; po-na lewym brzegu rz. Minho, przez który prze- chylenie osi twarzowej względem osi czaszki rzucony jest o 7 arkadach kolejowy most że- nieznaczne; część twarzowa skieletu głowy lazny 270 m. długi, stacya kolei Monforte- skrócona; co wybitnie występuje u form naj-V i g o, na wzgórzu 144 m. Wysokiem, stolica młodszych filogenetycznie; w budowie mózgu biskupia, około 15 000 m-ców. Prześliczna ka- zasługuje na wzmiankę słaby rozwój zwojów tedra z r. 1220 w stylu gotyckim, dwa kościo- mózgowych, które nie rozgałęziają się i są ły, seminaryum duchowne, fabryka wyrobów dość płytkie; móżdżek silnie rozwinięty i nie-lnianych, czekolady, odlewnia cynku, garbar- pokryty przez półkule wielkie. Inne cechy nia i gorące źródło słone (Las Burgas, 68°C). organizacyi, jak również ich szczegóły, uwzglę-0. znana była za czasów Rzymskich jako mia- dnione zostaną przy opisie poszczególnych pod-sto kąpielowe Aquae U r e n t e s (wody palące) rodzin i rodzajów. Systematyka O-ów nie która to nazwa później przeszła w Auregen- dość ściśle opracowana; tosamo dotyczy pew-s e s, a z czasem w Or e n s e.    E- Chw-    nych szczegółów w stanowisku rodowem tej

Oreodontidae. O. stanowią rodzinę kopalną grupy. Scott wyróżnia w całej grupie trzy zwierząt ssących Parzystokopytnych (Artiodac- odmienno pódrodziny: Protoreodontinae, Argio-tyła); na podstawie budowy zębów trzonowych choerinae i Oreodontinae. Na podstawie budowy (molares M.) zaliczono je do grupy Selenodon- kończyn ostatnie z nich są najmłodszymi przedstawi V' Puminantia), tj. takiej, której gatunki wicielami w rozwoju nie tylko całej rodziny,

ale nawet całej grupy (rzędu v. podrzędu) parzy stokopytnych (wskazuje na to istniejący jeszcze, choć już znacznej redukcyi uległy, palec 5-ty kończyn przednich przy 4-ro-palczastych kończynach tylnych) Riitimayer widzi w O-ach przodków dzisiejszych wielbłądów (Tylopoda). Cope wyprowadza od nich grupę Tragulidae (jedna z rodzin dziś istniejących z rzędu pa-rzystokopytnych, obejmująca małą grupę bezro-gich przeżuwaczy, podobnych z postaci zewnętrznej do niektórych mniejszych form jeleni), i przypuszcza, że same Oreodontidae pochodzą od wygasłej obecnie grupy Xiphodontinae, należącej do rodziny Anoplotheridae (ob Xiphodontinae oraz Parzystokopytne). Scott jednak obala obydwa powyższe przypuszczenia, utrzymując, że O-ae nie wyłoniły ze siebie żadnych epigonów w okresach późniejszych, że tworzą raczej zupełnie odosobnioną gałąź pnia parzy-stokopytnych, w blizkiem pozostającą pokrewieństwie z Anopl other idami i Anthracotheri-dami (przodkami obecnie żyjących hipopotamów) i pochodzą prawdopodobnie, jak i te ostatnie, od grupy Bimolophodontia, z gałęzi tej ostatniej—rodziny Pantolestidae (ob).—Rozpatrzymy wymienione wyżej podrodziny O-ów.—1) Pro-toreodontinae Scott. W budowie czaszki zasługuje na wzmiankę cecha istotna podrodziny: oczodoły—z tyłu otwarte. Zęby w szeregach nieprzerwanych; trzonowe szczęk górnych z 3-ma półksiężycowatemi wzgórkami na powierzchni tylnej i z 2-ma takiemiż—na przedniej. Szczątki kopalne gatunków tej podrodziny znaleziono w pokładach górnych formacyi eoceńskiej Ameryki Pół.; znany jest rodzaj Pro-toeeodon ScottiOsborn(? Eomeryx Mars ch), o kończynach przednich pięciopalczastych (palec 2 i 5 mniejsze od środkowych), kciuk 2 razy mniejszy od tych samych i tylko z 2 członów złożony; kończyny tylne o czterech palcach; w uzębieniu przedni przedtrzonowy o funkcyach kła; czaszkażwydłużona. P. parvus Scott i Osborn w górnym eocenie Wyomingu (Uinta-Stufe). — 2) Argiochoerinae Scott. Oczodoły otwarte z tyłu; w szeregach zębów luki; zęby przedtrzonowe ostatnie w obydwu szczękach podobne do trzonowych. Spotykają się tylko w pokładach mioceńskich Ameryki Pół. Argiochoerus Leidy (Merycopater C o p e— synonim); przerwy zębowe pomiędzy silnemi kłami a przedniemi przedtrzonowemi; —-w.szczę-ce górnej; w dolnej— pomiędzy 1-ym przedtrzo-nowym (funkcyonującym jako kieł), a następnym—drugim. U osobników młodych w silnie zredukowanych kościach międzyszczękowych istniały ponadto maleńkie zęby mięsożerne, lacérantes, wcześnie wypadające (właściwe obecnym świniom i drapieżcom). Czaszka podobna z budowy do czaszki Protoreodona — nizka i wydłużona, część twarzowa ucięta (krótka). Kopaliny znalezione w dolnym miocenie Nebraski, Dacoty (White-River-Stufe); gatunki:

A. antiquus, major, latifrons; oprócz tego w mio-cenie górnym w Oregonie ( John-Day-Stufe) gat. A. Guyotianus, Byderianus Cope; w miocenie górnym rodz.? Coloreodon Cope tylko z trzema przedtrzonowemi, Coloreodon ferox w Oregonie. 3) Oreodontinae Scott, rozpowszechnione były w peryodach mioceńskim i plioceńskim w pewnych miejscowościach Am. Północnej — podro-dzina najobfitsza w rodzaje i gatunki. Oczodoły zamknięte (z tyłu)- szeregi zębów bez luk. Rodz. Oreodon L e i d y (synonimy: Eucrotaphns, Merycoidodon, Cotylops Leid y); twarz znacznie skrócona, czaszka wydłużona i nizka; kości ciemieniowe rozszerzone, posiadające ostry grzebień; osobliwość pewną w budowie kręgosłupa stanowi krąg pierwszy (atlas), z kształtów do świńskiego podobny (rodzaju z grupy nieprzeżuwaczy) i kończyny przednie o 5-ciu palcach, z palcem 3-im nieco dłuższym od

4-go; palce 2-i i 5-y krótsze od środkowych, silniej rozwinięte; kość I śródręcza krótka i cienka, ze stawem na końcu (szczątek zestawienia z zanikłym palcem 1-ym); w budowie miednicy pewne podobieństwo do miednicy mięsożernych (Carnivora) i świń; biodro podobne do biodra w gatunkach rodz. Dicotyles (Pe-kari); kończyny tylne o 4 palcach, bodową przypominają kończyny Hyopotamus. Z kształtów Oreodon przypomina wzmiankowane wyżej Pécari; ogon i szyja znacznie jednak dłuższe, kończyny zaś cieńsze i wyższe niż u tych ostatnich; kłów brak; kopaliny często spotykane w dolnym miocenie Dacoty, Colorado, Ne-braski i Wyomingu (White River-Stufe) i gatunki: O. Culbertsoni, major, gracilis i inne. E-poreodon Marsch (syn.) Eucrotaphus Leidy; w uzębieniu, podobnem zresztą do uzębienia Oreodonta, dłuższe przedtrzonowe; twarz wydłużona. Miocen górny Oregon, Colorado, Ne-brasca. M. superbus Leidy. Do rodzaju Me-rycochoerus zaliczają w paleontologii kilka rodzajów zwierząt niezgrabnych, znacznie od wymienionych dotychczas większych, które w późniejszym nieco okresie zastąpiły rodzinę Orco-dontidae\ wymienimy tu: a) Merychius Leidy (synon. Ticholeptus Cope), o uzębieniu podobnym nieco do uzębienia Oreodonta, szczątki kopalne znaleziono w miocenie górnym i w plio-cenie na Zachodzie Am. Półn.; gatunki M. are-narrnn, pariogonus, zygomaticus C o p e i inne; b) Leplauchenia Leidy o nizkiej czaszce, rozszerzonej w okolicy potylicowej, twarzy skróconej; kości śródręcza krótkie, jednakowe; szczątki kopalne w górnym miocenie Nebraski i Dacoty. L. major, nitida L e i dy; b) Cyclo-pidius Cope (syn. Brachy meryx Co pe); o kłach wyższych niż u Leptauchenia\ zęby mięsożerne szczęk górnych małe i wcześnie wypadające, tak, iż brak ich u osobników dojrzałych; w szczękach dolnych pozostawały one jednak w ciągu całego życia; czaszka jak u poprzednich rodzajów. Miocen górny w Montana,

Tabl. I. Tablica genealogiczna Parzystokopytnych:

Antliracotheridae { Hippotamidae ..........Suidae

Pantolestidae

Oreondotidae

Carnelidae

Cavicornia

Cervicornia

Anoplotheridae

Tragulidae

Tab. II. Rozpowszechnienie Oreodontidów w czasie i przestrzeni:

Eocen górny

Pliocen dolny

Protoreodon

White-River

Oreodon

Argiochoerus

szczeble: John Day

Merycochoerus

Deep-River Loup Fork

Merycochoerus Meryclioerus Merycliius Merychius Pithecistes

Argiochoerus

j Cyclopedius 1 Leptauchenea I Argiochoerus \ Coloreondon

Tab. III. Genealogia rodzajów Oreodontidów:

{ Merycochoerus

Protoreodon

Oreodon \ Argiochoerus

pytne).

S. Drz.

S. Drz

S. Drz,

C. simiusCope i wreszcie d) Pithecistes Cope znane są tylko bardzo skrócone kości szczęk dolnych, o 1-nym małym zębie mięsożernym i silnie rozwiniętych kłach; pierwszych przed-trzonowych brak. Miocen górny w Montana. P. brevifaci'js C o p e. —Zapoznanie się z rozpowszechnieniem Oreodontidów w przestrzeni i czasie wskazuje, iż zjawiły się one pierwotnie w miejscowościach Uinta i Wyoming Am. Półn., w tym czasie, gdy na owej przestrzeni formowały się pokłady okresu eoceńskiego górnego, tj. w początkach epoki trzeciorzędowej. Pierwszemi były formy z rodzaju Proto-reodon—formy o 5-o-palczastych kończynach przednich, z zębami trzonowemi 5-o-wzgórko wemi, otwartemi z tyłu oczodołami. W mioce-nie starszym oddzieliły się od tych dwie w pewnej mierze odmienne gałęzie, z których jedna: Agrio choerinae (z lukami w układzie zębów), słabo bardzo zróżniczkowała się w biegu rozwoju, wydawszy niewiele rodzajów i gatunków, gdy przeciwnie druga (o uzębieniu zwartem) rozwinęła się w podrodzinę Oreodoutinae, liczną co do jakości odmian typu pier wotnego; rodzaj Oreodon, do niej należący, rozpowszechnił się najliczniej i żył w całych gromadach na błotnistych nizinach mioceńskich Ameryki Północnej; w górnym miocenie grupa ta jest jeszcze dość] bogatą i w tym czasie wyłoniły się z niej rodzaje Merycochoerus i Merychins, wyróżniające się już zamkniętą orbitą, silnemi kłami; z postaci i kształtów ostatnie grupy bardzo przypominały dziś żyjące tapiry, znacznie więc sóżniły się od swego pnia pochodnego. W rodzaju Merycochoerus Oreodontidae dosięgły kulminacyjnego punktu swego rozwoju; odtąd (John-Day-Stufe), dzięki nieznanym czynnikom, które uniemożliwiły przystosowanie się do zmiennych warunków otoczenia, zaczyna się degeneracya całej rodziny; ujawnia się ona przedewszystkiem w zmniejszeniu się zębów przedtrzonowych, w redukcyi lub zaniku zupełnym zębów mięsożernych. Rodzaje: Leptau-chenia, Cylopipius i Pithecistes są poniekąd formami zmarniałemi,—torują drogę do wymarcia całej rodziny. Tablica I (str. 534) wyobraża następstwo w czasie poszczególnych o-gniw O-ów. Jeżeli zaś chodzi o zestawienie genealogiczne rodziny całej z innemi takiemiż, stanowiącemi rząd Parzystokopytnych, to uwidoczni tablica Il-ga. Należy wyjaśnić jeno, że grupa Pantolestidae, ten pień, od którego się rozrastają poszczególne gałęzie, znana z jednego tylko rodzaju kopalnego.—Pantolestes Cope, pochodzi z pokładów eoceńskich środkowych Am. Półn. (Bridger-Stufe, w $owym Meksyku i Wyomingu) i uznana jest za przodków jak zaginionych tak i obecnie żyjących parzystokopytnych (ob przytem Parzystoko-

S. M.

Oreos, po grecku ’£2psóę, po łacinie Oreus, pierwotnie Hestiaea, Plistiaea zwane, miasto,

leżące w północnej części wyspy Eubei, na stromej skale u stóp góry Telethrios, nad rzeką Kallas (dzisiaj Kserias), z warownym, dość znacznym portem. Dwie cytadele, murem z so bą połączone, broniły go od Strony lądu. Mieszkańcy jego zwali się Qpéivxi, Oritae, a dzierżawy ich ’Qpioc, Oria. Kiedy po wojnach perskich, w r. 445 przed Chr., Perykles 2 000 kleruchów w północnej części Eubei osiedlił, połączyli się oni z mieszkańcami przyległego, lecz prawie opustoszałego miasta Hestiaea w jedną gminę, zwaną odtąd powszechnie Oreos, która jednakże w dokumentach urzędowych i na monetach starodawną nazwę zatrzymała. W r. 411 przed Chr., podczas Wojny Peloponezkiej, gdy wszystkie inne miasta na Eubei od Ateńczyków odpadły, pozostał O. w ich ręku. Za czasów hegemonii Spartań-czyków przyjąć ono musiało konstytucyę oligarchiczną, a dopiero w r. 377 przed Chr- wypowiedziało posłuszeństwo Spareie, aby przystąpić do morskiej Ligi Attyckiej Po zatraceniu wolności greckiej dostało się skutkiem intryg politycznych Filipa II pod jarzmo macedońskie, a dla korzystnego położenia i nadzwyczaj silnych warowni krwawe o nie boje toczyli Antigonos i Kassander. Za panowania Filipa III, w roku 200 przed Chr., zdobyli je i splądrowali Rzymianie, lecz już w r. 196 przed Chr. uzyskało 0-, wraz z innemi miastami greckiemi, wolność przez Tytusa Kwinkcyusza Flamininusa; wszakże odtąd poczęło chylić się ku upadkowi, a już Plinius (Nat. Hist. 4,12, 2) zalicza je pomiędzy małoznaczące miejscowości Eubei, Dzisiaj jeszcze zowie się Oreo. — Por. Livius 28, 6, 8; 31, 46;    33, 34; Polybius 18,

28; 30; Pausanias 7, 26.

Oreotragus saltatrix, ob. Autylopy.

Orestheus, po grecku ’Opeaôeoç: 1) syn Ly-kaona, założyciel miasta Oresthasion, ’Opeołła-ocov, w Arkadyi, w pobliżu Megalopolis leżącego, które później pod wpływem mitycznych legend o Orestesie (ob.) miano Oresteion przybrać miało. 2) Syn Deukaliona, ojciec Fytyasa (Phytias) a dziadek Oeneusa, król sąsiadującego z Etolczykami ludu Lok rów Ozolskich, władający także nad krainą Etolską; gdy pies jego zamiast szczeniąt wydał na świat kawał drzewa, kazał go O. synowi w ziemi zagrzebać; na wiosnę jednakże, jak tradycya mityczna opiewa, wyrósł z owego pnia bujny szczep winny, a od latorośli (ÓCot) jego miał O. nadać Lokrom przydomek „Ozolscy“. — Por, Pausanias 10, 38, 1; Athenaeus 2, str. 35.

Oresteja, po grecku ’Opeaxeia, po łacinie Orestea, przydomek bogini Artemidy, u Rzymian Dyaną zwanej, nadany jej od Orestesa ob.), który posąg bogini z ziemi Tauryjskiej do Grecyi albo, według późniejszej tradycyi rzymskiej, do Lacyum przyniósł.—-Por. Hyginus, Fab. 269; Ovidius, Epist. ex Ponto 1, 2, 80 i Metam. 15, 489.

Orestes, po grecku ’OpéavYjç: 1) Syn Aga-    zadaje matce cios śmiertelny. Sofokles zno-

memnona i Klitemnestry, według Homera opo-    wn podaje, nieco odmiennie, że O razem z Py-

wieści brat Chrysotemidy (Chrysothemis), ladesem przybywa do Myken jako Focejczyk, L a o d y k i i I f i a n a s s y (ostatnie imię ma, jak Ajgistosa znajomy, i popioły O-a w urnie świadczą s c h o 1 i a do Eurypidesowego O r e s t e- przynosi, po głębokim żalu, który przez wieść s a, być tylko odmianą imienia I fi g e n i a, a z te- taką w Elektrze wzbudza, siostrę swą w niej go też względu ponosi np. u Lukrecyusza poznaje, plan zemsty z nią układa i najpierw [1, 85] Ifianassa śmierć ofiarną w porcie Au- Klitemnestrę, a potem Ajgistosa zabija, na lis); zamiast Laodyki wymienia znowu So- tem samem miejscu, gdzie Agamemnon padł był fokles Ele k trę, a Eurypides » zowie O-a bra- pod ciosami cudzołóżczych kochanków. Dokouaw-tem Chrysotemidy, Ifigenii i Elek- szy matkobójstwa, popada O., jak to Ajschylos po try. Agamemnon, powróciwszy z wyprawy mistrzowsku opowiedział, w obłąkanie, dostaje trojańskiej, nie widział już więcej O-a, ten się w moc Erynyj, nieubłaganych mścicielek bowiem przebywał naówczas w Atenach, a do- okropnych win ludzkich. Ścigany bez chwili piero w ósmym roku po zamordowaniu ojca wypoczynku przez owe widma potworne, któ-do Myken, rezydencyi królewskiej w Argoli- rych dłonie krwią płużą, a na głowie miasto dzie, powrócił i śmierć jego pomścił. O O-ie włosów węże się wiją, szaty zaś poszarpane jako o matkobójcy Homer jednakże wyraźnie cielska brzydką ohydę odsłaniają, szuka on nie wspomina (Odyss. 3, 306; 11, 452; Ilias 9, schronienia w świątyni delfickiego Apollina. 145; 287). Pindar (Pyth. 11, 25) uzupełnia tę trzymając się konwulsyjnie miejsca uświęcone-opowieść szczegółem, że O-a z zbrodniczych go, które Omfalos pępkiem, środkiem ziemi rąk Klitemnestry uratowała niańka Arsinoe. mianował. Lecz i tutaj pożądanego spokoju Wszakże najpierwsi tragicy greccy, znajdując nie znajduje, aż wreszcie opiekuńcza bogini w tragicznych przewrotach losów O-a niezwy- Aten, gdzie mściwe owe jędze, po całym świe-kle wdzięczny temat do swych utworów, snu-    cie się rozbiegłszy,    mordercę znowu    wytro-

ją dalej nić mitycznej legendy, celem zręcz-    piły, w    mądrości    swej Areopag,    pierw-

niejszego powikłania kompozycyi dramatycznej, szy sąd gardłowy ustanawiając, trudny nad-Według Sofoklesa więc Elektra wybawia O-a zwyczaj obowiązków zatarg, którego sam A-z morderczych rąk Klitemnestry i wyprawia polio wymownym jest obrońcą, pomyślnie roz-go w towarzystwie wiernego pedagoga do kró-    wiązuje. Gdy bowiem    przed trybunałem ateń.

la Strofios i, rezydującego w Fanote (Phanote)    skim, któremu Atena w    majestacie swym prze

w ziemi Focyjskiej, u stóp Parnasu, ożenio-    wodniczy, obie strony,    powody swe obszernie

nego z Anaksybią, siostrą Agamemnona. Tu- wyłuszczając, sprawy według ich przekonania taj też, zawiązała się tak w Wiekach Staro-    słusznej    broniły, a    sędziów głosy w    równej

żytuych sławiona przyjaźń serdeczna pomiędzy    ilości za    ukaraniem    i uwolnieniem winowajcy

O-em a Pyladesem, synem Strofiosa. Kiedy się podzieliły, rozstrzyga bogini mądrości gło-0. doszedł lat dwudziestu, przypomniała mu wy- seiu swym sprawę na korzyść O-a i oczyszcza rocznia delficka obowiązek pomszczenia śmier-    go z ciężkiej zbrodni.    Z wdzięczności za swe

ci ojca. Udał się więc razem z Pyladesem,    wybawienie postawił    O. na pagórze Aresa,

jak Ajschylos opowiada, do Myken, kędziory ’’.Apstoę nâyoç, gdzie właśnie sąd ów się od-odstrzyżone poświęcił według zwyczaju na gro- bywał, ołtarz bogini, noszącej tutaj przydomek bie pamięci ojca i z Elektrą, którą tam na- Areja, a celem przebłagania rozżartych wyro-potkał, ułożył plan wykonania krwawej zemsty, kiem sądowym Erynyj, zwanych odtąd ËOjxsvt-Przebrany jako podróżny focejski udaje się deę (—życzliwe, łaskawe), świątynię im oso-zaraz do pałacu królewskiego i, rzekomo z po- bną pobudował. Wszakże opowieść mityczna, lecenia Strofiosa, oznajmia śmierć O-a. zapy- którą najdokładniej Eurypides w swym drama-tując się, czy popioły jego do ziemi Argolskiej cie „Ifigenia Tauryjska“ wyzyskuje, snuje dal-przynieść każą, czy też u Strofiosa zostać one ma- szy jeszcze wątek i głosi, że część^tylko Ery-ją. Królowa, przerażona zrazu wieścią o śmier- nyj zgodziła się na uniewinniający wyrok Areo-ci syna, wszakże niebawem pocieszona myślą, pagitów, kiedy inne ścigały dalej O-a, wysta-że grożąca zawsze od niego pomsta szczęśli- wiając go na dalsze smutne przejścia i ciężką wie przeminęła, woła zaraz Ajgistosa, który, niedolę. Ciągle więc jeszcze niepokojony uo-przekroczywszy zaledwie próg pałacu, pada pod sobieniami wyrzutów sumienia, udał się O., zno-ciężkiemi razami O-a. Na krzyk jego okropny wu za radą Apollina, którego pytał, w jaki i zagadkową wieść niewolnika, że nieboszczyk sposób mógłby wreszcie z obłąkania się wyle-morduje żywych, pojawia się Klitemnestra. czyć, z nieodstępnym Pyladesem do ziemi Tau-Domyśliwszy się natychmiast istotnego związ- ryjskiej, aby posąg Artemidy, który cudownym ku, żąda w rozpaczy siekiery, aby sama śmierć sposohem spadł był tutaj z nieba, uwieść do sobie zadać, lecz niebawem, odsłaniając pierś Aten. Lecz zaledwie wylądowali na wybrzeżu nagą, wzruszającemi słowy błaga syna o litość. Tauryjskiem, aliści napadli na nich dzicy kra-Teu chwilę się waha, lecz napomniany przez jowcy i skrępowanych zaprowadzili przed kró-Pyladesa, aby pamiętał o rozkazie Apollina, ) la Thoasa, aby według okrutnego zwyczaju miejscowego zabić obcych przybyszów w ofie- ! sa, kiedy pojawił mu się Apollo i oświadczył, rze Artemidzie. Ifigenia, pełniąca tutaj wła- że Helenę, sam chroniąc ją od śmierci, pomię-śnie obowiązki kapłanki bogini, już to własną niedolą w dzikiem otoczeniu rozżalona, już też zaniepokojona przykrem widzeniem sennem, zwiastującem jej śmierć ukochanego brata, postanawia O-a, którego nie poznała, z orędziem (SsXtoç) do rodzinnego Argos wysłać, a towarzysza jego Pyladesa bogini w ofierze zabić.

dzy bóstwa nieśmiertelne wyniósł, lecz, że O. na rok jeden winien opuścić ziemię Argolską i przez ten czas zamieszkać w Arkadyjskiej Parrazyi, która od niego miano O rest ej a przybierze, a po upływie tego czasu, od wszelkiej winy przez Areopag w Atenach zwolniony, Hermionę poślubi. Mityczna tradycya, zmieniając się według rozmaitych miejscowości, istotnie nieprzebrany o przygodach O-a snuje wątek. Miał on więc ua wędrówkach swych do Epiru przybyć, gdzie według siebie krainie miano Orestias nadał i miasto Argos Orestikon założył. Kiedy zaś już zwolnionym został od ciężkiej winy, zdobyć miał z pomocą wiernych mu od dzieciństwa Focejczyków dzierżawy ojczyste, które Aletes, syn Ajgistosa, pod swą władzę był zagarnął na mylną wieść, że O-a i Pyladesa w ziemi Tauryjskiej Artemidzie na cześć ofiarowano; poczem zabił podobno Aletesa i chciał także Erygonę, córkę Ajgistosa i Klitemnestry, zamordować, lecz wybawił t ją od śmierci bogini Artemis, unosząc ją jako kapłankę swą do ziemi Attyckiej. Jak Pausanias (2, 18, 6) pisze, spłodził z nią O. nieślubnego syna, nazwiskiem Penthilos, Hermionę znowu, córkę Menelaosa, która już jako dziewczę była O-a narzeczoną, zabrał mu Neoptolemos podczas długich jego wędrówek; O. jednakże zabił Neo-ptołemosa w Delfach i poślubił Hermionę, z którą jedynego syna, Tisamenosa, protoplastę szczepu Achajskiego, spłodził; Pylades natomiast ożenił się z Elektrą, O-a siostrą. Również władza nad Spartą przypadła O-wi w u-dziale, już to z dziedzicznego prawa jego jako zięcia królewskiego, już też i z tego powodu, że Lacedemończycy woleli wnukowi Ty n dare o sa (ob.) podlegać aniżeli Nikostratosowi i Megapentliesowi, synom Menelaosa z niewolnicą spłodzonym. Jeżeli losy O-a, powyżej w ogólnym zarysie, z bardzo odmiennym kolorytem lokalnym, wspomniane, noszą na sobie wyraźne znamię legendy mitycznej, to koniec jego żywota sięga już czasów pewniejszych, historycznych. Jak Hellanikos i Strabon świadczą, począł O. Eolskie kolonie w Azyi Mniejszej zakładać, a synowie jego, Penthilos i Ti-samenes, poszli wiernie ojca śladami. Jedno zaś źródło historyczne naznacza na jego czasy nawet początki wędrówek Doryjczyków do półwyspu Peloponezkiego. Śmierć znalazł O. w Ar-kadyi, i to w mieście Parrazyi, od ukąszenia węża. Grobowiec jego znajdował się przy trakcie z Tegei do Thyrei wiodącym, lecz zwłoki jego wykraść mieli Spartańczycy, już za czasów Krezusa, i zabrać do Sparty. Kiedy bowiem wyrocznia delficka Spartańczykom zwycięstwo nad Tegeatami zwiastowała, jeżeli przeniosą śmiertelne szczątki O-a do Sparty, dowiedział się Spartańczyk Lich as (ob.), że kowal pewien w Tegei na podwórzu swem wykopał kości męża, na 7 łokci wysokiego, na-

Wtedy O. domaga się koniecznie tej łaski, aby Ifigenia jego jako ofiarę wybrała, a Pyladesa, który tylko w podróży mu towarzyszył, z poselstwem do Grecyi wysłała. Pylades znowu chce śmierć razem z O-em ponieść, i dopiero na usilne prośby przyjaciela, aby przez śluby małżeńskie z siostrą jego Elektrą nie dopuścił wygaśnienia odwiecznego rodu Atrydów, stosu-'6 się do życzenia O-a. Wszakże z treści listu poznają się O. i Ifigenia jako rodzeństwo, i wszyscy troje, unosząc z sobą posąg bogini Tauryjskiej, TaopôrcoXtç, Taiiropolis, uciekają z niegościnnej ziemi szczęśliwie do Grecyi.

Obłąkanie umysłu jednakże dopiero wtedy u O-a całkowicie ustąpiło, gdy w Lakońskiej ziemi, w pobliżu Gytheion, spoczął, jak legenda opiewa, na białym kamieniu, zwanym Zsnę K.a7r7uć>raę. Także w argolskiem mieście Trój zenie pokazywano przed świątynią Artemidy, zwanej tutaj Lykeia, kamień, zowiący się świętym, ponieważ na nim dziewięciu Trojzeń-czyków O-a z winy oczyściło. Przy trakcie, wiodącym z Megalopolis do Messeny, znajdowała się świątynia Erynyj, zwanych tutaj Maviat (—szalone), Maniai, gdzie O. miał podobno kilka napadów szaleństwa, dręczony wyrzutami sumienia. W pobliżu świątyni pokazywano też wał, z ziemi usypany, na którym leżał palec skamieniały, na uwiecznienie pamięci po O-e, który tutaj w bólach szalonych palec sobie odgryzł; do wału zaś przylegał plac, zwany vAxyj (=uzdrowienie), Ake, gdzie O. wreszcie do przytomności wrócił i ozdro-wiał. I na tern miejscu miały Erynye-Eume-nidy osobną świątynię, z którą mityczna opowieść się wiązała, że boginie owe, kiedy winowajcę do szału przyprowadzić chciały, ukazywały mu się w szatach czarnych, na znak pojednania zaś, gdy w obłąkaniu palec sobie odgryzł, w jasnej bieli mu się pojawiły; natenczas ostrzygł O. sobie włosy, a ua osobliwą pamiątkę znajdowała się tam jeszcze trzecia świątynia. Inna znowu legenda, której śladami idzie Eurypides w tragedyi „Orestes“, opiewa, że Argolczycy chcieli O-a i Elektrę za ich zbrodnię ukamienować, a O. takiego doraźnego sądu tylko przez to uniknął, że przyrzekł dobrowolnie śmierć sobie i Elektrze zadać.

Rozjątrzony na Menelaosa, brata Agameinuona, którego osobistej pomocy w potrzebach swych ciężkich napróżno wyczekiwał, zamordował O., iak inna tradycya głosi, małżonkę jego, Helenę, i zamierzał się właśnie do zadania ciosu śmiertelnego także Hermionie, córce Menełao-

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 41a.

był je podstępem i zabrał do Sparty, gdzie je w grobowcu wspaniałym złożono. — Według rzymskiej legendy przyniósł O. posąg Tauryj-skiej Artemidy do miasta Arycyi w Italii, skąd go później, kiedy Rzymianie ofiary ludzkie zarzucili, przenieść miano do Sparty. Popioły zaś O-a, przechowywane naprzód również w Arycyi, przeniesiono później do Rzymu i pochowano uroczyście przed świątynią bożka Sa-turnusa, gdzie ich, jako jednego z przesławnych siedmiu klejnotów, stanowiących o politycznych losach Rzymu, pilnie strzeżono. Z pomiędzy tragedyj starożytnych, które się do naszych czasów dochowały, osnutą jest na mitycznych legendach o O-e wspaniała trylogia Ajschy-losa, złożona z trzech tragedyi, zatytułowanych „Agamemnon“, „Choefory“ i „Eumenidy“, dalej „Elektra“ Sofoklesa, a wreszcie Eurypidesa „Elektra“, „Orestes“ i „Ifigenia w Tau-ryi“.—Z najpóźniejszych czasów Wieków Starożytnych pochodzi poemat epiczny, mający za temat O-a losy, złożony z 971 łacrńskich he-ksametrów, pod tytułem „Orestis tragoedia“, której autora, z imienia nieznanego, upatrywały Wieki Średnie w Lukanusie, a nawet w Horacyuszu; prawdopodobnie napisał litwor ten Dracontius (ob.), to dzieło;

Wydali

Mueller C. W. (Rudolstadt 1858 i 1859); Maehly, p. t. „Anonymi Orestis tragoedia“ (Lipsk 1866); Schenkh (Praga 1867); Peiper R. (Wrocław 1875); Baehrens w „Poetae latini minores“, tom V, str. 218 i nast.; wy-drukowanem jest ono także w „Appendix ad opera ab A. Maio édita“, 1871; por. Haase F. „Miscellanea philol.“, (Wrocław 1861), Schwabe L. w „Index lectionum“ uniwersytetu Dorpac-kiego na r. 1867; Rossberg K. „De Dracontio et Orestis quae vocatur tragoediae auctore eo-rundem poetarum, Vergilii, Ovidii, Lucani, Statii, Claudiani imitatoribus“ (Getynga 1880 ; „Materialien zu einem Commentar zu d. Orestis tragoedia des Dracontius“ (Hildesheim 1888. —Także sztuki piękne chciwie się jęły przedstawiać przeróżne wdzięczne sceny z losów O-a, a do naszych czasów dochowały się liczne ich okazy, rzeźbione przeważnie na sarkofagach, fryzach świątyń i kameach, lub malowane na dzbanach, wazach i ścianach. — Znaczenie mitycznej legendy o O-sie wyjaśnia prof. T. Zieliński w następującej hypotezie: W pierwotnej, kosmogoniczuo-teolo-gicznej tradycyi mitycznej byli O. i Pylades hypostasami, tj, uosobieńcami bożka Apollina, podobnie jak Ifigenia i Chrysothemis persoui-fikują boginię Artemidę; imię bowiem Orestes, wywodzące się od ’'opoę (=góra) znaczy dosłownie „mąż pojawiający się na górze“, tj. na ulubionym bożka Parnasie; imię Pylades zaś, jako pochodzące od nazwy miejscowości IIóAou, skróconej z miasta 6ep|j,07róAai, gdzie było główne kultu Apollina ognisko, oznacza toż samo bóstwo. Odkąd tradycya ta przekształciła się w antropomorficznym, utnoralniającym kierunku: staje się ou dobrym, wiernym synem, bezwzględnym mścicielem ojca, Agamemnona, nie wzdrygającym się nawet przed matkobójstwem; wszakże ze zbrodni tak okropnej oczyścić może winowajcę sam tylko bóg Apollo, który, według tradycyi delflckiej łuk i strzały O-wi daje, aby bronił się przeciwko mściwym Erynyom, z winy go oczyszcza i tron dziedziczny mu przywraca. Ze względów politycznych i moralno-religijnych protestują wszakże przeciwko temu, w późniejszej pogłębionej ewolucyi etycznych pojęć attyckich, Ateny, stawiając jako fundamentalną zasadę postępową, że obowiązek zemsty, karzącej winnych, przypada na społeczeństwo, do którego zamordowany i morderca przynależeli; wyrazem zaś wymownym tego sumiennego i sprawiedliwego przekonania jest instytucya Areopagu. I otoż Apollo, widząc własną niemoc wobec potęgi mściwych jędz piekielnych, radzi O-owi, aby zbawienia swego szukał w mieście najmędrszej Pallady; sam też jako obrońca, lecz zarazem także jako współwinny, występuje przed najwyższym trybunałem, gdzie śmiertelny człowiek, nie bóstwo, obwinionemu bliźniemu sprawiedliwość wymierza. — Por. oprócz archeologicznych dzieł Overbec':a, Bruu-na, Baumeistera, Kekulćgo, Middletona, E. Cur-tiusa, Urlichsa, Furtwaenglera, Huebnera jeszcze rozprawę następującą: Thorlacius „Vas pictum Italo-Graecum Orestem ad Delph. trip, suppl. exhibens“ (Kopenhaga 1826).—Zieliński T. „Die Orestessage und die Reclit-fertigungsidee“, w „Neue Jahrbücher für das klassische Altertum“ (tom II z r. 1899). — Bach o f e n i inni badacze dziejów prawa macierzystego wysnuli bardzo ciekawe wnioski z mytu o O-e. 2) Syn Acheloosa i Perymedy, brat Hippoda-mesa. 3) Grek, uczestniczący w trojańskiej wyprawie, którego Hektor zabił. 4) Syn Tessalskiego, w Pharsalos władającego króla Echekratidasa; musiał skutkiem buntu możnych rodów szlacheckich krótko przed wybuchem wojny pelo-ponezkiej, w r. 456 przed Chr, z Tessalii u-chodzić; Ateńczycy i Beotczycy napróżno starali się tron mu przywrócić.—5) Przydomek rzymskiego rodu Aureliuszów; jeden jego członek, Gna eus Aurelius Orestes, adoptowany przez Gnaeusa Aufidyusza, piastował w r. 71 przed Chr. razem z Pnbliuszem Korneliuszem Lentulusem godność konsula. 6) Paunończyk, który poddawszy się Attyli, potężnemu władzcy Hunnów, dla gruntownego wykształcenia swego i wielkich zdolności został jego tajnym sekretarzem. W charakterze pełnomocnika Attyli posłował często do cesarzy rzymskich, Teo-d izyusza i Walentyniana. Po śmierci Attyli wstąpił w rzymską służbę i zyskał z czasem naczelne dowództwo armii. Kiedy nieudolny cesarz Nepos rządy złożył, ofiarowali żołnierze O-wi purpurę cesarską. Ten jednakże, zrzekając się wysokiego zaszczytu dla swej o-

S. Drz.

9. 22, 4; 8, 7, 2.

Orestowie, po grecku ’Opśarac, po łacinie Orestae, lud Epirocki, zamieszkały w północnej części Krainy Molossis albo Molossia, w obwodzie, według niego ’Opsarię, Orestis, albo ’Opsouaę, Orestias, zwanym, u skłonów górskich pomiędzy rzekami Aoos i Haliakmon; podbili go naprzód królowie macedońscy, później nadali mu Rzymianie zrazu wolność, aż go wreszcie w dzierżawy prowincyi Macedońskiej zagarnęli. Według legendy mitycznej miał krainie, jako i jej mieszkańcom, nadać według siebie owo miano Orestes (ob.), który, zamordowawszy matkę, tutaj schronienia przed mściwemi Erynyami szukał i miasto Argos Orestikon założył; Stephanus Byzant. zaś wspomina miasto "Opsaria, Orestia, na górze w owych stronach położone, jako miejsce urodzenia Ptolemeusza Lagi.

Orestya

x-y.

R Drz

Dr J. 1>.

soby, przyjął go w r. 475 po Chr.'j dla syna, Romulusa Augustulusa (ob.), ostatniego cesarza rzymskiego Ścigany przez podejrzliwego i ambitnego Odoakra (ob.), schronił się w murach warownej Pawii, lecz Odoaker zdobył wkrótce twierdzę i skazał w r. 470 O-a na śmierć, synowi jego wszakże życie darował.

Orestiila, imieniem Aurelia, Rzymianka, bardzo podejrzanej konduity, która z Katyliną (ob.) była w zmowie; córka jej zaręczyła się z młodym Kornificyuszem. — Por. Sallustius, Conjur. Catil. 15, 2; Cicero, Płpist. ad famil.

S. Drz.

S. Drz.

nazwa trylogii greckiej. W tej jedynej trylogii z całej literatury greckiej, która do nas doszła w całości, poeta Aischylos wyprowadza na scenę przygody Or e stesafob.), od chwili zabójstwa jego ojca Agameinno-na aż do uniewinnienia bohatera przez areopag ateński Dzieło to w całości jest jednem z najwznioślejszych i najsubtelniejszych utworów, które kiedykolwiek wydał mózg ludzki, tworzy ono epokę nietylko w historyi poezyi dramatycznej, ale również i w historyi moralności ludzkiej; oznacza dokładnie ten moment epokowy, kiedy zanika starożytne prawo odwetu i nad Zachodem wznosi się z łona Aten, ogniska światła i cywilizacyi, najczystsza moralność, jaką kiedykolwiek znała Strarożytność. Oczyszczenie, które, według Arystotelesa, jest celem tragedyi, tutaj dokonywa się przez pogodzenie się winowajcy z porządkiem wszechświata. Ten temat służył często za natchnienie poetom nowożytnym; za najświeższe i najgodniejsze uwagi i dzieło z tą samą tendencyą mogą uchodzić „Erynye“ Leconte de Lisle’a z muzyką Massenet‘a.

Oretanowie, po grecku ’Ł2p7]T:avot, po łacinie Orctani, potężny lud, zamieszkały w południowo-zachodniej części Hispania Tarraco-nensis, graniczący ku północy z Karpetanami, ku zachodowi z Luzytańczykami, ku wschodowi z Bastetanami, a ku południu granic prowincyi Baetica, a nawet po za rzekę Baetis (dzisiaj Guadalkwiwir) sięgający: zajmował zatem obszerne ziemie, obejmujące wschodnią część dzisiejszej Granady, całą Manchę i zachodnią połać Murcyi, które przepływała rzeka Anas (Guadiana), a w górnym biegu także Bae-tis; część O-ów, zamieszkała w północnych stronach, zwała się też Germanami (Plinius, Nat. Hist. 3, 3, 4: qui et Germani cognominan-tur)\ podczas drugiej wojny punickiej była cała ta kraina widownią krwawych zapasów Rzymian z Kartagińczykami; tutaj ponieśli klęskę i życie zarazem stracili obaj Scypionowie w r. 212 przed Chr., a później wygra! walną bitwę Scipio Africanus major; Ptolemeusz (2, 6, 59) wspomina 14 miast w krainie O-ów, z pomiędzy których najważniejszemi są: Castulo (Cazlona) i Oretum Germanorum, ’'Œpyjtov Fep-p.avwv, dzisiaj jeszcze Pustelina de Oreto zwane, w pobliżu miasta Granatula w La Mancha, gdzie się dochował także starożytny most rzymski, przez rzekę Anas wiodący, i ruiny.

Oretański łańcuch górski (Cordillera Oretaua albo Cordillera O reto-Her-m i n i a n a) ciągnie się ze środkowej Hiszpanii przez Estremadurę i Portugalię aż do przylądka Capo de Sines i tworzy pasmo nieznacznych wyniosłości, wytykających linię wododzielną między rzekami Tajo i Guadiana. Łańcuch składa się z wielu odnóg obfitujących w marmury i granity, tu i owdzie występujących na powierzchnię lub pokrytych mizernemi krzakami „monte bajo“. Do najważniejszych gałęzi łańcucha należą: Montes de Toledo (1400

m.), Sierra de Altamira, de Guadelupe ( 1 558), de Montane he z, de San Pedro i w Portugalii Serra deMamede (1 025 m); de O ssa, równina granitowaEvorai obfitująca w marmury G r â n d o 1 a (325 m.).

Orezza, miejscowość lecznicza, położona malowniczo w górach Korsyki środkowej, w części jej na północ leżącej. Woda tamtejsza jest szczawą żelezistą, zimną, zawierającą dość dużo kwasu węglowego wolnego, a oprócz tego ilości drobne manganu, litu i kobaltu. Wody te używane są wyłącznie do picia, gdyż kąpieli dotąd w O-y nie urządzono, a zalecane bywają przeciwko błędnicy, niestrawności oraz innym zaburzeniom przewodu pokarmowego, u-chodzą zaś za szkodliwe dla chorych dotkniętych gruźlicą lub wadami serca. Urządzenia lecznicze w O-y są wcale niedoskonałe, a dostanie się na miejsce jest z powodu uciążliwości dróg górskich trudne, więc też niewiele osób tam przyjeżdża. Wywóz wody w butelkach jest bardzo znaczny, woda rozchodzi się przeważnie tylko we Francyi.

Oręż- Herb polski z nadania. Na tarczy w polu ezerwonem podkowa srebrna barkiem do góry, z krzyżem kawalerskim srebrnym między ocelami; nad podkową pałasz srebrny ostrzem na dół, końcem w lewą stronę tarczy zwrócony. Nad hełmem, w koronie szlachec-

D.

imn

kiej, ręka zbrojna z pałaszem. Nadany wraz z nobilitacyą I-gnacemuWitkowskiemu, porucznikowi wojsk koronnych w regimencie Działyńskiego, przez Stanisława Augusta, króla polskiego, 23 grudnia 1791.—Źródła: Ks. Kanclerska 98, str. 172 (Arch. Główne Warszawskie).

Oręż. Orężem nazywa się narzędzie, które służy do napaści lub jej odparcia, stąd i podział O-a na zaczepny i ochronny. A) O. ochro n-»F. 115. Oręż (herb) n y. Do kategoryi ochronnego O-a należą: hełmy, kaski, misiurki, pancerze, kolety, zarękawia, naramienniki, nagolenniki, tarcze. O. ochronny miał doniosłe znaczenie w okresach, kiedy wojska staczały walki, stykając się ze sobą bezpośrednio, jednak zaczął tracić to znaczenie od czasu użycia w boju prochu. W ostatnich zaś czasach skasowano go zupełnie. W niektórych państwach pozostawiono go w gwardyi konnej w kirasyerach. Wielkie miałby znaczenie O. ochraniający od kul karabinowych i pocisków współczesnych. Uczyniono już kilka prób osiągnięcia tego celu, próby jednak wydały rezultaty niezadawalające. B)Oręż zaczepny. O. zaczepny dzieli się: na broń białą i palną. I) Oręż biały, a) O-em białym nazywa się taki, którego można użyć przybez-pośredniem zetknięciu się przeciwników. Z samego ustroju człowieka wynika, iż najdogodniejszym byłby O., którymby można było uderzać z góry, lub też przebić nieprzyjaciela. Zależnie też od tego i biały O. obmyśliwa-no tak, aby nim można było uderzać, rąbać czyli siec, kłuć lub też kłuć i siec zarazem. Skuteczność uderzenia polegała na sile: O. więc musi być ciężki; starożytne, używane przez jeźdźców, dochodziły do puda wagi, przyczem władano niemi jedną ręką. Ten sam O., używany przez piechotę, miał długości około pięciu łokci i był o wiele cięższym jeszcze. Ale już w Wiekach Średnich spostrzegać się daje zupełny zanik ciężkich maczug i buław. Czyniono je coraz lżejszemi, aż nareszcie stały się oznaką władzy (hetmańskiej). W czasach obecnych podobny O. nie jest używany, natomiast piechota współczesna przy zetknięciu chętniej uderza kolbami (zastępują one maczugę) niż bagnetami. Do broni siecznej należą: topory, siekiery, halabardy, berdysze, miecze. Czyniono je tak ciężkiemi, iż można się było niemi posiłkować, trzymając je oburącz. Pomienio-no rodzaje broni siecznej używane są obecnie tylko przez straż honorową. Do broni przebi-jącej zaliczyć należy: kopię, szpadę, pikę i bagnet. W armiach współczesnych u-żywane są tylko piki i bagnety. Większość współczesnej białej broni przygotowuje się tak, aby nią można było jednocześnie kłuć i siec. Podobny O. składa się z dwóch części: do rąbania—klinga, do trzymania—rękojeść. O. ten posiada wiele rodzajów, począwszy od prostego pałasza (jazda francuska) aż do niezmiernie wykrzywionej szabli (ulubionej broni azya-tów). Biały O. większości armij europejskich zbliżony jest do kolącego, narody zaś azyatyc-kie wolą w ręcznej walce używać broni siecznej i dlatego też uzbrajają się przeważnie w bardzo krzywe, a częstokroć i bardzo ciężkie, szable.—Bagnet zaczęl wchodzić w użycie około połowy XVII w. Utrwaliło się mniemanie, że wynaleziono go w Bajonnie, lecz jeden z poważnych pisarzy artylerzystów obala to mniemanie. Podług jego zdania rozpowszechnienie bagnetu przypada na r. 1640, wyraz zaś bayonnette istniał już w r. 1577 i oznaczał nóż, sztylet {Dolch). W r. 1647 bagnet wprowadzili do swej armii Holendrzy, w r. zaś 1670 Francuzi. Pierwowzorem bagnetu był nóż osadzony na drewnianej rękojeści, wetkniętej w lufę karabina. Przy użyciu bagnetu w tej formie strzelać było niepodobna. Wynalezienie rurki, osadzanej na lufie (r. 1670), i przymocowanie do niej bezpośrednio z boku bagnetu dało możność strzału z domkniętym bagnetem, niewiele atoli poprawiło sprawę nabijania karabina (przez lufę) i dopiero z chwilą, kiedy nadano bagnetowi formę zgiętego pod kątem prostym kolana—usunięto niedogoduości nabijania karabina. Z początku, tj. dopóki nabijano go z lufy—bagnetowi nadawano formę trójkąta w przekroju, przyczem do lufy, w celu uniknienia okaleczeń ręki podczas nabijania, zwracano go, nie kantem, lecz jedną z płaszczyzn. Odtąd karabin stał się palną i sieczną bronią. Od czasu kiedy poczęto nabijać karabin od zamku, bagnet stał się czworokątnym ostrosłupem lub też sztyletem, przymocowanym do lufy. W celu zmniejszenia wagi bagnetu cztery jego boki mają wyżłobienia. Oś bagnetu nie jest równoległą do osi lufy, lecz tworzy z nią kąt, wierzchołek zaś kąta znajduje się w rękojeści kolby, co czyni pchnięcia prawidłowszemi. Ze względu na dalekonośność i inne zalety batalistyczne dzisiejszych karabinów, na bagnet zaczęto patrzeć jako na rzecz potrzebną, tylko w ostatniej chwili przy zetknięciu się na białą broń. Dlatego wyrzeczono się ostrosłupowych bagnetów i zastąpiono je klinowemi czyli sztyletowemi. Lecz i te uległy reformom. Waga używanych dotąd bagnetów dochodziła do 2'/₄ funta, a długość klingi do 23 cali. W czasach zaś ostatnich Francuzi skrócili bagnety do 20 cali a wagę do funta, w Austryi do 10 cali i 0.8 funta. Bagnet ostrosłupowy pozostał tylko w Rosyi. — b) Biały oręż w Poise e. Białego O-a używała w Polsce piechota. Pierwsze piśmiennicze wzmianki o polskiej broni białej sięgają roku 1471. Skła-

dało się ono z pawęży czyli puklerzy. O. za- pancerzy. W czasach późniejszych hussarze czepny stanowiły szable i miecze. Piechota zmieniają przyłbice na zwyczajne szyszaki; nasza ze względu na uzbrojenie była podobną główną jednak ich charakterystyką jest tarcza, do tegoż rodzaju broni za granicą. Pawężami której inne rodzaje jazdy polskiej wówczas nie czyli puklerzami zastawiano bramy zamków o- używały. Wogóle uzbrojenie konnicy tych cza-bronnych, kiedy piechota straż w nich trzyma- sów z jej skrzydłami, kitami z pawich piór

ła. Terminologia wojskowa owycli czasów wskazuje, iż oręż ochronny pawężników, czyli żołnierzy uzbrojonych w pawęże, składał się z tak zwanej lepki czyli miski, czasem z piachów tj. blach przednich i tylnych, osłaniających pierś i plecy, a niekiedy z szyn-k i czyli cynki, oraz tak zwanej k a p u 1 i n y. Dziś trudno objaśnić co każda z nazw wspomnianych oznaczała, a zatem niepodobna też i określić przeznaczenia każdej z nich. To tylko jest pewne, że pawężnicy ustawiali się na zewnętrznych stronach czworoboku piechoty i pawężami czyli drewnianemi puklerzami o słaniali towarzyszów uzbrojonych w kusze, proporce i hakownice od natarcia nieprzyjaciela. Kopie ukazały się dopiero w r. 1467; uzbrajano niemi, jak można się domyślać, pierwsze szeregi czworokąta piechoty. Kopijnicy ci mieli nadto na sobie zupełną zbroję, tj. kirys, przyłbicę, zarękawie i obojczyk. U-zbrojenie ochronne pawężników pozostało dawne. Dopiero za czasów Batorego odrzucono O. ochronny jak oto: zbroje, pancerze, szyszaki, kapuliny i t. d., a uzbrojono ją w szable. W r. 1632 widzimy w Polsce piechotę cudzoziemskiego autoramentu. Pewna jej część posiadała spisy czyli piki, od czego nazywano ją spiśnikami czyli pi kinie rami. Wkrótce, bo już w r. 1676, odebrano piechocie i piki, a dano wszystkim szeregowcom, nie wyłączając muszkieterów, berdysze. Krótkie piki pozostawiono tylko dragonom. Bagnet jako białą broń piechoty wprowadzili do nas Sasi. Reforma ta przypada mniej więcej na ten sam miach zagranicznych.—W historyi uzbrojenia białą bronią jazdy polskiej spotyka się z temi samerni kapulinami, myskami czyli myś-nicami, lepkami, „schinkami, taschkami“. Między ostatniemi rozróżniano „eiste“, „cirne“ i „cir-wone“. Przeznaczenia ich dziś objaśnić jeszcze nie podobna. Jakkolwiek dzieje czasów owych nic nie wspominają o bioni zaczepnej jazdy, to jednak domyślać się trzeba, że jako O. zaczepny służą jej miecze i szable; uzbrojone w ten sposób było nie tylko wojsko, lecz i cała szlachta polska. Kopie istniały u nas już w wieku XV, lecz nabrano do nich zaufania ostatecznie dzięki Czechom, którzy pierwsi wprowadzili do Polski w r. 1580 pułki ussarskie czyli liussarskie, uzbrojone w długie kopie, które dawniej wprost drzewem nazywano. Kopijnicy nosili na sobie ciężką zbroję, czyli k i r y s, a ussarze do ochrony korpusu używali pancerzy, jakkolwiek dość często przy* wdziewali tylko tak zwane pł achy i zbroję strzelczą, która była daleko lżejszą od

i forkietami było nadzwyczajnie ciężkie, niezgrabne, męczyło ludzi i konie. Kopie skrócono do 8 łokci dopiero za czasów Batorego, a w wieku XVII do 7V₂ łokci. W tym też wieku podlega uzbrojenie hussarzy zupełnie zreformowaniu. Oprócz szabli mieli oni lancę czyli kopię wewnątrz próżną, a z wierzchu oplecioną surowym rzemieniem i oblaną smołą. Broń ta była tak mocna, iż jeździec w pełnym biegu mógł nią przebić zbroję przeciwnika na wylot. Kopie pod żelazem miały proporzec kitajkowy, w środku przecięty i zwężający się ku spodowi, tak długi, iż sięgał końca ucha końskiego. Tylec kopii podczas pochodu zatykano w rurkę rzemienną, przymocowaną do kuli siodła. Pod lewem udem przytwierdzano koncerz. Było nadto w zwyczaju przypinać z tyłu skrzydła sępie, które sprawiały szum i straszyły konie nieprzyjacielskie. Na zbroi noszono skórę lamparcią lub tygrysią, spiętą pazurami na lewem ramieniu. Włócznie Kozaków i tak zwanych Czemerysów czyli Czeromysów (należeli do jazdy lekkiej) miały tylko 4 łokcie długości. Oba te rodzaje broni używały pancerzy i szyszaków do nakrycia i ochrony głowy, Kozacy zaś częstokroć tak zwanych misiurek z siatkami żelaznemi, które spadały na plecy i podpinały się pod brodą. W r. 1689 hetman Jabłonowski odebrał hussa-rzom kopie, W r. 1717 dragonów polskich u-zbrojono w pałasze i dodano im baguety, które umieszczano w pochwie, przymocowanej do pendeuta obok pałasza. Przywrócił jeździe pol-czas co i w ar- skiej, a mianowicie szwoleżerom, kopie czyli lance, dopiero Napoleon w nagrodę, iż odebrali nieprzyjacielowi ten oręż. Od tego czasu broń ta pozostaje przy jeździe polskiej aż do zniesienia wojska, tj. aż do r. 1831. Narodową bronią Polaków ostatniej doby są, kosy, których nigdzie indziej nie używano. Jest to zwyczajna kosa, używana do koszenia zboża i trawy, tylko dla celów bojowych wyprostowują ją, czyli odginają żelazną część tego narzędzia tak, aby wraz z drewnianą (do trzymania) stanowiła jedną linię. Kosami w ten sposób urządzonemi walczyli przeważnie włościanie polscy podczas trzech powstań: Kościuszki, listopadowego i r. 1863. II) O. palny: a) Wynalazek prochu. Wynalezienie prochu jako siły wybuchowej uależy do zamierzchłej przeszłości. Pisarze sztuki wojskowej jak Lalan, Reilneaux i Safe, na zasadzie chińskich, greckich i arabskich dokumentów dowodzą, że skład chemiczny tak zw. ognia greckiego był bardzo zbliżony do prochu teraźniejszego. Do Grecyi przeszedł z Chin, gdzie znany był o całe tysiąco-

( Arquebouse ), z początku

zapomocą

wanego do niej łuku. Składała się z łuku (arc) i lufy (bouse), cięciwa łuku przesuwała się wzdłuż wycięć w lufie, go typu używaną jest obecnie przez dzieci jako zabawka. Następnie łuk został odjęty, a jako siły pociskowej zaczęto używać prochu. W r. 1342 pod Algesirasem pierwszy ukazały się zahartowane kule. W r. 1346 w bitwie pod Creęy kaliber lufy był już znacznie zmniejszony a wagę kuli doprowadzono do 7a funta. Ze zmniejszeniem kalibru zmniejszyła się i waga O-a, a co zatem id/.ie, odrzucono i podstawki, któremi trzeba się było po-

przymoco-

lecie przed Nar. Chrystusa. Grekom stał się on znanym w r. 330 po Nar. Chr. a pierwsze zastosowanie tego środka w wojnie przypisują niejakiemu Kallinikowi w kampanii przeciwko Arabom, którzy pierwsi użyli materyi wybuchowej tego samego składu chemicznego przeciwko Grekom. Cesarze greccy starali się przepisy tego ognia zachowywać w tajemnicy, i dlatego też wiadomości o składowych częściach tej masy zap al-nej doszły do nas szczupłe. Wiadomo, że o-gień grecki palił się nawet pod wodą, a z pewnych danych wnosić tylko można, że w skład ognia greckiego wchodziły smoła i nafta. Za pomocą ognia greckiego wyrzucano też kamienie, umieszczone w rurach żelaznych. Były to pierwsze zapewne działa, użyte przez cesarza Aleksego Komnena w wojnie morskiej przeciwko Pizańczykom. Istnieje legenda, że na skład chemiczny prochu wypadkowo natrafił mnich franciszkanin Bertold Schwartz albo Niger (świeckie jego imię Konstanty Anklitzen). (Jedni twierdzą, że ur. się w XIII w., inni że wynalazł działo w r. 1380). Niewiadomo na czem polegał wynalazek prochu. Istnieje podanie, że mnich wspomniany, oddając się alchemii, urządził w swem laboratoryum potrójną mieszaninę: saletry, węgla i siarki, włożył przyrządzoną tym sposobem masę do moździerza, nakrył ją kamieniem, a następnie był świadkiem wybuchu wskutek wypadkowego rozuiecenia ognia w bliskości moździerza. W żadnym razie Schwartz nie może uchodzić za pierwszego wynalazcę prochu, najnowsze bowiem badania historyczne, coraz bardziej utrwalają przekonanie, że Europa nie może być uważana za kolebkę wynalazku prochu, lecz jest nią Azya (Chiny, Iudye, Arabia) lub też Afryka (Egipt), b) Początkowe fazy rozwoju broni palnej. Pierwsze wiadomości o użyciu w wojnie broni palnej przypadają na XIII stulecie: 1) przez Tatarów przeciwko Polakom i Ślązakom pod Lignicą w r. 1241; 2) przez Ferdynanda IV, króla Kastylii, podczas oblężenia Gibraltaru w roku 1308;    3) przez Maurów

podczas oblegania twierdzy Bazas. Z broni pociskowej, przechowywanej w muzeach, najstarszą jest arkebuza w roku 1346 przysposobiona do rzucania strzał

Podobizna broni teraz

sługiwać ze względu na ciężar tego rodzaju broni palnej. W końcu XIV w. urządzono bardziej odpowiadające potrzebom łożysko, a w XV w. wprowadzono lontowy zamek, dotąd bowiem trzeba było przykładać lont do panewki. Odtąd ręczna broń palna nosi najrozmaitsze nazwy: muszkietu, samopału, strzelby itd. Z pośród naj starożytni ej szego O-a palnego zachowano następujące okazy: 1) Arkebuzę najpierwotniejszą, składającą się z żelaznej lufy, z jednej strony na gładko zalutowanej z panewką (znaleziono ją na polu bitwy pod Crecy); 2) Arkebuzę nabijaną od tyłu z zamkiem klinowym, tak jednak słabym, iż wydaje się on modelem broni raczej niż bronią bojową. Unikat broni tego typu przechowywany jest w muzeum londyńskiemu 3) z r. 1365 arsenał w Namur posiada zakrzywione żelazne zakończenie ze strony zamku. Na zakończeniu tem osadzano łożysko. Ze względu na wielką wagę, jaką ma omawiana arkebuza, strzelano z niej zapewne przy pomocy podstawki. Bardziej ulepszoną broń widzieć można w rozmaitych muzeach; zauważyć przy tem można konsekwencyę w u-lepszeniach- Tak w arkebuzach szwajcarskich spostrzega się już ulepszone łożysko, które ma kształt łożyska nowoczesnych karabinów tylko panewkę umieszczono, nie z wierzchu, jeno z boku lufy. Na rok 1420 przypada pierwsza próba wyrabiania krótszej broni palnej, która przypomina lżejsze karabiny. Uzbrojono niemi ówczesną jazdę. Broń ta używana była przez rycerzy, którzy przy-trokowywali ją do siodła — zwała się pistolami (od miasta Pistoya). Wtedy też wyrobiono broń księcia Czarnego, syna Edwarda III, króla angielskiego. Broń tę zwano „Holy water spindle“ nazwaną inaczej, dla skutków, które dawała, „Blut sprenger (przelewacz krwi)“. Było to arcydzieło swego rodzaju. Broń tę nabijano czterema ładunkami. Lufa tego O-a była krótka, a na powierzchni znajdowały się d a szeregi gwoździ dla walki na białą broń. Prototypem maszyn pociskowych większego typu, czyli dział, są: balista (ob. kusza) i katupulta (ob.). Co do rozwoju dział ob. artylerya (wogóle; artylerya w Polsce). C) Okres od wprowadzenia dział gwintowanych do czasów nowoczesnych. Wynalazek pierwszych karabinów gwintowanych przypisują niejakiemu Gasparowi Zoluerowi (r. 1498). Na początku wieku XVII zjawiły się i pierwsze gwintowane działa. — Nabijało się je przez wylot lufy; nie miały one jeszcze dobrze urządzonych zamków. Idea jednak tego wynalazku słabo się szczepiła, współcześni bowiem nie umieli ocenić doniosłości broni gwintowanej. Przeszkodą zresztą do jej wprowadzenia był niedostateczny rozwój techniki fabrykowania. Dopiero w środku XVIII w. niejaki Robins pierwszy przyszedł do przekonania, że państwo, które przyswoi sobie i wprowadzi odpowiednie ulepszenia w broni gwintowanej, będzie miało nad innemi tę wyższość, jaką miał naród, który pierwszy użył broni palnej. Praktyka jednak wskazała, że porównanie to było niedość wymowne. Broń gwintowana ma to pierwszeństwo przed gładką, iż przy nabijaniu drugiej z nich kulą nie można było jej dopasować do lufy, tak, aby między ścianami i pociskami nie było szczeliny. Wskutek tego gazy przedostawały się między kulę i ściany i nie wypychały pocisku z należytą siłą. Gwinty zaś: 1) zwiększają celność strzału, 2) pozostawiając pocisk w lufie gładkiej, trzymają go dłużej pod wpływem gazów, a przez to samo zwiększają dalekonośność. W końcu XVIII w. gwintowanemi karabinami uzbrojono znaczną część piechoty francuskiej. Lufa ich w środku miała mnóstwo nacięć. Kulę (sferyczną) owijano w nasiąkły tłuszczem gałganek i wtłaczano przez wylot lufy stemplem, uderzając po nim młotkiem. Celność zwiększyła się znacznie, broń ta jednak miała tę kapitalną niedogodność, iż nabijano ją nadzwyczajnie powoli. W r. 1836 Del vigne zaproponował wpuszczać kulę przez wylot lufy bez gałaanka, zaś uderzeniami młotka rozszerzać jej tylną część i tym sposobem zapełniać szczelnie nacięcia lufy. W czwartym dziesiątku zeszłego wieku wprowadzono pociski podłużne. Dla zapełnienia jej powierzchnią nacięć gwintowych Tou venaiue urządził w zamkowym końcu lufy szpic, na który uderzeniami stempla osadzano kulę, rozsadzając jej część tylną. W ciągu piątego dziesiątka lat niejaki Mignę usiłował wprowadzić kule z tylcami w kształcie miseczki, którą podczas wystrzału rozszerzały gazy prochowe i tym sposobem automatycznie zapełniały gwintowane na’cięcia lufy. Z przyjęciem kuli Mignę nabijanie gwintowanych karabinów stało się łatwiejszum i w każdym razie nie było bardziej skomplikowane od nabijania gładkościanowych. Odtąd wszystkie państwa zaczynają przerabiać stare, gładkolufowe karabiny na gwintowane. W r. 1841 Prusy uzbroiły swą armię w iglicówki systemu Dreyse (1787 — 1867). Będąc młodym czeladnikiem wędrownym, Dreyse zwiedził w kilka dni po bitwie pole pod Jeną, gdzie uderzyły go wady oręża Prusaków. Odtąd też wytknął sobie cel u-lepszenia broni palnej. W Paryżu zapoznał się z projektowanym wówczas karabinem nabijanym od zamku, systematu Poli, i sposobami przygotowania kapsli. W r. 1827 Dreyse przedstawił rządowi pruskiemu karabin z unitarnym ładunkiem. Kapsle wybuchały wskutek przebicia ich igłą przy spuszczeniu kurka z cyngla. Komisya zbadała karabin Dreisego w r. 1830, nie zwróciła nań jednak należytej uwagi. Ładunek składał się z kuli z włożonym w nią kapslem, a wszystko to znajdowało sięl w tekturowej rurce. Wkrótce jednak Dreyse zastąpił masę prochową prochem zwyczajnym, ziarnistym. Igłę, którą dotąd popychał i wbijał w kapsle zwyczajny zamek kurkowy, wprowadzała w rucli sprężyna. Po każdym strzale należało wznieść kurek, pizyczem i igła wciągała się do zamku. Wielką niedogodnością karabina D-go było to, iż żołnierz mógł przez zapomnienie nie wznieść kurka i, pozostawiwszy koniec igły w lufie, przybić stemplem ładunek, co niechybnie spowodowałoby wystrzał. Okoliczność ta popchnęła Dreysego do wynalezienia ładunku, któryby wchodził do lufy, nie przez przybicie go stemplem, lecz własnym ciężarem. Średnica jednak takiego ładunku była za małą w stosunku do średnicy lufy, szczelina zaś, która wskutek tego powstawała, była wielką, traciła więc na tern celność strzału. Chcąc nie-chcąc, trzeba się było zwrócić do nabijania karabina, nie ze strony wylotu lufy, lecz od tyłu. W r. 1836 Dreyse przedstawił sztabowi generalnemu wzór karabina uacięciowego i nabijającego się przez zamek. Dzięki protekcyi księcia następcy tronu, Fryderyka Wilhelma, karabin Dreysego przyjęto i nazwano go i g lico w k ą wzoru r. 1841. Tym więc sposobem po raz pierwszy otrzymano karabin gwintowany (celny i dalekonośny), nabijany przez zamek nabojem unitarnym. Wynalazek ten wpłynął na szybkość strzału, a Drzez to samo powiększył napięcie ognia, d) Rozpoczyna się nowa epoka, która doprowadzi do armat szyb-ko-strzeluych i magazynowego nabijania broni palnej ręcznej. Oficer artyleryi sardyńskiej Cavalli rozpoczął w roku 1830 doświadczenia nad urządzeniem dział z lufami nacię-cioweini i nabij anemi z tyłu. W roku 1845 przedstawił wzór 6.4 calowego działa, odlanego z żelaza Kanał jego miał dwa nacięcia, komora- w której mieściły się pocisk i ładunek, była średnicy nieco większej od części kanału z nacięciami. W tyle komory ładunkowej znajdował się otwór poprzeczny, równoległy do osi czopów (na których wspiera się działo, na lawecie). W otwór wstawiano klin żelazny. Pocisk sporządzano z lanego żelaza. Miał on na dwu przeciwległych swych grzbietach dwa występy nieco pod kątem do swej osi. Kierunek ich odpowiadał gwintowanym nacięciom w kanale działa. Chcąc nabić działo, trzeba było wepchnąć pocisk tak, aby jego występy weszły w początek gwintowanych nacięć kanału. Jakkolwiek działa Ca-valliego przewyższały swą celnością działa gładkie, to jednak ze względu na częste zaklino-wywanie się pocisków w kanale, a wskutek tego i pękanie dział, trzeba było je porzdcić i powrócić do starych, gładkich. W Anglii w celu nadania pociskowi ruchu gwintowego, Lankaster zaproponował działo z gwintowanym kanałem o przekroju mającym kształt e-ipsy. Kilka armat tego systemu wzięto pod

Sewastopol; miały one jednak tyle stron u-jemnych, iż trzeba było je porzucić i przejść do dział o gładkich kanałach. Jak nad ulepszeniem karabina, tak również i nad ulepszeniem dział najskuteczniej pracowano w Prusach, jakkolwiek kolebką wynalazku była tym razem Szwecya. Baron Waarendorff, właściciel odlewni Akerskiej, już w r. 1840 rozpoczął doświadczenia nad przygotowanemi przez siebie działami gładkiemi, lecz nabijauemi z tyłu. W roku 1846 ten sam Waarendorff rozpoczął doświadczenia nad działami gwin-towanemi, lecz też nabijanemi z tyłu. Dalszy ciąg pracy podjęły Prusy (w latach 1850—1858). Skutkiem czynionych doświadczeń zaopatrzono artyleryę pruską w działa 12-o i 15-o-centymetrowe z zamkami Waarendorffa. Pociski, przeznaczone do tych dział, miały z początku po kilka ołowianych występów, przymocowanych w kierunku pionowym do osi pocisku. Występy te po wystrzale podczas przejścia przez kanał działa wciskały się w gwintowane nacięcia i zapełniały je szczelnie. W następstwie jednak obwódki te zastąpiono jedną powłoką okrywającą. Grubość powłoki równała się wysokości występów Idea zamku Wa-rendorfa polegała na cylindrze przymocowanym do tylnego ścięcia działa na zawiasach. Cylinder ten, grubości średnicy komory ładunkowej, zamykał ją prawie szczelnie zapomocą innego cylindra, który przechodził przez otwór w nim i dwa otwory w komorze w kierunku pionowym do osi działa i osi pierwszego cylindra. Przedostawanie się gazów prochowych usuwały przyszywane do dna worków ładunkowych skórzano-tekturowe dna, które podczas wybuchu szczelnie zapełniały sobą wązką i tak szczelinę między przedniem ścięciem cylindra i tyl-nem komory ładunkowej. (Por.: Müller „Die Entwickel. der preus. Festung-u. Belagerungs-Artil.“). Zamki te wkrótce jednak zastąpiono zamkami systemu Kreunera a następnie Kru p p a. Po wojnie r. 1870/71 podniesiono początkową szybkość pocisków w stosunku 1 do 1 y₂; długość pocisków, a przez to samo ich w gę, siłę wybuchową i jej skuteczność powiększono trzykrotnie. Powłoki ołowiane zastąpiono twardszemi koinbinacyami metalowe-mi lub też mosiężnemi obwódkami. Tyoi więc sposobem w Prusach wcześniej niż w innych państwach wypracowano system dział dale-konośnych. W tym samym czasie we Fran-cyi wypracowano typ dział nabijanych przez wylot kanału z gotowemi występami (La Hitte). Działa takie ukazały się podczas kampanii w r. 1859. Po wojnie 1870/71 Francuzi przeszli do dział nabijanych przez zamek i do pocisków z mosiężnemi obwódkami. Ukazały się armaty systemów Reffie, Lahitolle, Bange, różniące się tylko w szczegółach. Od dział niemieckich odróżniały się one tyłko zamkami gwintowanemi, które szczelniej zamykały komorę. Ten sam system zamków przyjęła dla dział większych kalibrów odlewnia Armstronga. Co zaś do balistycznych warunków działa przyjęte we Francyi nie różniły się niczem od niemieckich. W Austryi w tym samym czasie przyjęto działa system Lencka z gotowemi występami, nabijane przez wylot. Po roku 1866 Austrya też przeszła do dział daleko-nośnych. Whitworth Józef, baron, mechanik-amator, zaproponował do przyjęcia wzór niezwykle oryginalnego karabina, który w przekroju przedstawiał sześciobokowy pryzmat, skręcony spiralnie około swej osi. Karabin strzelał odcinkami pryzmatycznego przekroju. Karabin tego systemu nie był przyjęty, główne jednak dane jego budowy wcielone zostały do systemu Henry-Martini. Swój system gwintowanych nacięć Whitworth zastosował i do fabrykowania dział. Zaczął on budować swe działa z lanej stali, którą po odlaniu silnie prasowano pod ciśnieniem 1 000—3 000 atmosfer; następnie stal tę jeszcze przekuwano. Działa mniejszych kalibrów robiono z jednej sztuki metalu, większe zaś składały się z lufy, na którą nasadzano za pomocą prasy hydraulicznej kółka w stanie chłodnym. W r. 1865 Whitworth wystąpił jako współzawodnik Armstronga. Wyrobiono działa kalibrów 12-o funtowego i 70-o funtowego. Komisya wyznaczona w celu wypróbowania dział obu systemów orzekła, iż obaj wynalazcy zasługują na uznanie (każde z dział wytrzymało 3 tys. strzałów), pierwszeństwo jednak przyznano działom Armstronga. Armstrong zbudował swe działa z żelaza—ma-teryału włóknistego, niejednolitego, porowatego, zawierającego w sobie wiele nieczystości. Wskutek tego żelazo przedstawia materyał oporniejszy na pęknięcie w tym wypadku, jeżeli trzeba rozerwać włókna, a nie oddzielić. Innemi słowy żelazo jest odporniejszem wzdłuż włókien niż wpoprzek. Powodując się tern spostrzeżeniem, Armstrong zastosował do fa-brykacyi dział sposób oddawna już praktykowany przy wyrabianiu palnej broni myśliwskiej. Sztabę żelaza długości około 100 sążni nawijano na słup żelazny, potrzebnej średnicy, w kształcie linii spiralnej, bez szczelin, między na-stępującemi po sobie obrotami. Tak przygotowany cylinder kuto. Kilka takich cylindrów spojonych tworzyło lufę działa. Chcąc ją pogrubić a przez to samo uczynić trwalszą, nabijano na lufę jeszcze kilka tym samym sposobem przyrządzonych warstw coraz większej średnicy, lecz już w stanie rozpalonym. Wewnętrzne pokłady przygotowywane były częstokroć ze stali. Sposób ten stosowany był do fabrykowania dział wszelkich kalibrów, od najmniejszych aż do 70-pudowych. Następnie w rządowej fabryce Woolwich w r. dopiero 1880 przystąpiono do wyrabiania dział stalowych ogólno-europejskiego typu, tj. nabijanych z ty-

Ku końcowi

lu. Wszędzie przy wprowadzaniu dział gwintowanych największą uwagę zwracano na ich celność. Jako początkową szybkość przy zachowaniu warunku, aby pociski nie zrywały się z gwintów, lecz szły po nich, otrzymano 1000 —

1    200 stóp na sekundę, tj. znacznie mniejszą od początkowej szybkości otrzymanej z gładkiego działa. Z chwilą wprowadzenia mosiężnych obwódek na pociskacli można było już zwiększyć stosunek ładunku, który-to stosunek wyrażał się już liczbami 1 : 4, a początkowa szybkość wzrosła przez to do 1500 stóp na sekundę. Ósmy dziesiątek lat zeszłego stulecia zaznaczył się postępami w dziedzinie chemii artyleryjskiej. Wówczas to ukazały się nowe gatunki prochu (szary, pryzmowy) posiadające tę cenną własność, że przy wystrzale gazy z mniejszą gwałtownością zwracały się na ścianki lufy, a zwiększały swą siłę w kierunku osi. Ta własność pozwoliła znowu zwiększyć stosunek ładunku do pocisku jak 1 : 2, a wskutek tego i początkowa szybkość rzutu wzrosła co

2    000 stóp na sekundę. Wynalazki te spowodowały ponowną reformę artyleryi. Chcąc posiłkować się takim prochem, trzeba było zwiększyć długość dział do 35 kalibrów. Wszystkie karabiny o gładkich kanałach zaczęto przerabiać na gwintowane. Wkrótce jednak zauważono mnóstwo braków przyjętej broni: 1) zbyt wielka waga nabojów (około 6 łutów) była powodem, iż żołnierz nie mógł ich nosić przy sobie więcej nad 40 sztuk; 2) mała początkowa szybkość była znów przyczyną małej donośno-ści strzału i wielkiej spadzistości linii lotu pocisków (okoliczność nadzwyczajnie ważna—im mniej spadz stemi są dwie gałęzie tej linii od kulminacyjnego, tj. najwyższego punktu wzlotu, ku końcowi lufy i spadaniu na ziemię, tern większą jest pewność trafienia w cel przy pewnej niedokładności w celowaniu). Około r. 1860 wszędzie (oprócz Francyi) wprowadzono karabiny zmniejszonych kalibrów. Najmniejszy z nich przyjęła Szwajcarya (0.0 1016 metra), największy — Rossya (0.0 1524 metra). (Po austryacko-pruskiej kampanii wszędzie zaczęto się zaopatrywać w karabiny nabijane przez zamek; z początku rzucono się do przerabiania nabijanych przez wylot lufy), siódmego dziesiątka lat zeszłego stulecia przyjęto karabiny jeszcze mniejszych kalibrów: w Rossyi Berdana (0.0 1 066 metra), w Niemczech Mausera (0.0 1 092 metra), we Francyi Gras (0.0 1 092 metra), w Austryi — Werndla (0.0 1 092 metra), w Anglii Henry - Martini (0.0 1 143 metra), w Turcyi Peabody-Martini (0.0 1143); waga ładunków zmalała do 3 łutów,

e) Karabin repetierowy, inaczej magazynowym zwany. Początkowo repetierowemi nazywano we Francyi karabiny strzelające pociskami wybuchowemi (podczas wojny w Algeryi w trzecim dziesiątku XIX stulecia), dlatego, że te ostatnie, wybuchając przy zetknięciu się

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. U. l’ma VI Zes« üb

z twardym przedmiotem, powtarzały dźwięk wystrzału. Nazwę tę następnie dawano karabinom, w których znajdowało się kilka ładunków na to, aby w odpowiedniej chwili wystrzelić jeden po drugim. Dlatego zaś, iż ładunki pomieszczano przy karabinie w osobnej kryjówce, zwanej magazynem (rurka lub pudełko), karabiny takie otrzymały jeszcze nazwę magazynowych. Każdy z ładuuków powinien po kolei przysunąć się do lufy, a potem już mechanizm zamkowy dosyła go do komory ładunkowej. Bezpośrednia pomoc ręki jest potrzebną tylko do napełnienia magazynu ładunkami i do działania mechanizmem zamkowym, który zamyka się przed każdym wystrzałem. Przy u-żywaniu karabinów magazynowych zyskuje się po kilka sekund, które byłyby potrzebne na wydostanie ładunku z sakwy i włożenie go do lufy, rnauipulacyę tę bowiem zastępuje odsunięcie zamku, trwające jedną sekundę, które potrzebne jest zresztą do wyjęcia (ekstrakcyi) wystrzelonej osłony, gilzy (z niemiee. Hälse). Próby wynalezienia repetierowej broni pociskowej czyniono jeszcze przed wynalezieniem broni palnej; w muzenm paryskiem jest chiński arba-let z wysuwaną szufladką na 20 strzał, które można było szybko wypuścić jedną po drugiej. Ulepszenia broni palnej, mające na celu zwię-Kszenie szybkości, trwają już około 250 lat. Podczas Wojny Trzydziestoletniej uważano za dostateczne, jeżeli żołnierz zdołał wystrzelić 5 do 7 razy na dobę. W bitwie pod Kietziu-gen, z godną (na owe czasy) podziwu szybkością, najgorsi strzelcy dawali po 7 strzałów w ciągu 8 godzin Puszkarze usiłowali ułatwić nabijanie; łączyli w pęczek po kilka luf razem, obracających się wokoło jednej osi, lub też u-mieszczali je w jednym szeregu, tj. w jednej płaszczyźnie. Muzeum darmsztadzkie posiada karabin o siedmiu krótkich lufach (1.77 stopy

3-milimetrowego kalibru), wyrobiony, jak należy przypuszczać, w końcu XVI stulecia. Ogólna jego długość — 3 stopy, waga — około 17 funtów; kanał luf w przekroju przedstawia sześciokąt, z niewielkiemi występami w każdym ze skrętów. Strzelać z tego karabinu nie można było z każdej lufy oddzielnie z dowolnemi odstępami w czasie, lecz tylko salwami ze wszystkich luf odrazu. W tem samem muzeum znajduje się broń o trzech lufach w jednym szeregu, wagi około 32 funtów. Długość luf—3 stopy, kaliber 5 milimetr., kanał o ośmiu nacięciach. Lufa środkowa posiada muszkę i celik, służące do celowania, i dwie panewki z lewej i prawej strony, lufy zaś boczne mają panewki: lewa z prawej strony, prawa — z lewej. Tym sposobem udało się zmniejszyć liczbę kurków do dwóch. Strzelba ta była skałków-ką; można było strzelać albo z każdej lufy oddzielnie, z dowolnemi odstępami w czasie, lub z dwóch bocznych odrazu, zachowując trzecią w odwodzie, lub też dawać salwę ze wszystkich luf odrazu. Wskutek znacznej wagi (32 f.) posiłkowanie się tym O-em było ponad siły jednego człowieka; dlatego też używano przy strzelaniu podpórki, w rodzaju teraźniejszej lawety. Dla piechoty pozostawał tylko karabin jedno-lufowy, karabin nabijany z nadzwyczajną powolnością, gdyż nawet dwulufowy za zbyt ciężki uznano. Puszkarze, skracając lufy wielolufowe-go karabinu, obracającego się około osi, doszli do maszyny, mającej kształt bębenka z wyżło-bionemi w nim dziurami, których długość nie o wiele przekraczała długość ładunków. Następnie obracający się około osi bębenek zamieniono na magazyn, którego otwory postępowo podchodziły do jednej lufy, tworząc z jej kanalikiem jedną całość. Jest to pierwowzór obecnego bębenkowego rewolweru. Bębenek obracano ręką. Pierwszy okaz takiego O-a ukazał się w r. 1584 w Niemczech. Z tyłu jego lufy znajdował się bęben z kilku komorami. Waga jego 26 funt., długość lufy 3.6 stopy. a ogólna długość 5.25 stopy. Obracając ręką bęben, ustawiano odpowiednią komorę naprzeciwko lufy, a ustawienie takie ułatwiała sprężynka ze sztyfcikiem, który wskakiwał do odpowiedniego nacięcia na bębnie, kiedy komora stawała na przedłużeniu lufy. Proch wzniecano za pomocą palonego lontu. Wskutek swej znacznej wagi i wysokiej ceny O. ten nie mógł się upowszechnić; wkrótce go wszakże ulepszono. Zaczęto wyrabiać broń palną typu rewolwerowego, wagi około 9 funt., do 3Vs stóp długości, 4-o milimetrowego kalibru, z bębenkiem o trzech komorach. W strzelbie repetierowej, wynalezionej w Niemczech (1700—1750), umieszczono magazyn na 20 nabojów, a okol okomory zamkowej magazyn z 20 pociskami. Puszkarz Bouillet z Saint-Etienne wyrobił na podarunek dla Ludwika XV strzelbę, z której można było wypościć jeden po drugim 24 pociski. W Monachium przechowują strzelbę porucznika Wetschgy z magazynem w kolbie na 20 kul i komorą, mieszczącą 8 nabojów prochu. Główną wadą tych strzelb jest to, że posiłkujący się niemi musieliby być pod ciągłym strachem wybuchu znajdującego się w O-u magazynu prochowego; to też jako broń bojowa nigdy nie były one w użyciu. Ulepszenia, wprowadzone w karabinach zwyczajnych w końcu XVII i w początku XVIII w., przyjęcie krzemiennego zamku i żelaznego stempla doprowadziły szybkość strzelania do 1-go strzału na minutę. Na owe czasy było to już szczytem marzeń, zaniechano też ulepszania broni magazynowej. Technicy owego czasu całą swą uwagę zwrócili na ulepszenie broni gwintowanej, a szczególnie na zwiększenie szybkości pocisku, wyrzucanego z jednej tylko lufy. I wtedy jednak nie zaprzestawano prób wprowadzenia do wojsk broni repetierowej. Austrya uzbroiła strzelców straży pogranicznej w dubeltówki z 2 lufami: jedną gładką, drugą gwintowaną, obu znaj duj ącerai się w płaszczyźnie pionowej. Długość luf—2 stopom, kaliber 6 linij. Na, wielką odległość strzelec u-żywał lufy nagwintowanej, na mniejszą—gładkiej. W pierwszym przypadku (kiedy potrzeba było strzelić celnie, chociaż nawet powoli), na proch znajdujący się w komorze ładunkowej wbijano stemplem kulę, owiniętą w otłuszczony gałganek; w drugim (kiedy chodziło o szybkość strzału) posiłkowano się ładunkiem, który w jednej osłonie-powłoce (gilzie) zawierał nabój prochu i pocisk czyli kulę. Strzelcy’tyrolscy używali jednorurek o dwu zamkach jeden za drugim; na kulę pierwszego ładunku nasy-pywali jeszcze proch i nabijali drugi pocisk. Tych wszakże tyrolskich sztucerów mało używano z obawy wybuchu tylnych nabojów przy pierwszym strzale lub też pomyłki przy użyciu kurka, co byłoby powodem rozerwania lufy. Po r. 1815 technika dążyła do pewności w zapaleniu prochu, iskry bowiem skałkówek zawodziły. Wprowadzenie w użycie kapsli dało możność ulepszenia strzelby poprzedniego typu rewolwerowego z obracającym się bębnem. Pułkownik amerykański Colt zamienił obracanie bębna ręką sposobem automatycznym przy odwodzeniu kurka. Proch i kule wkładano do komór z przodu, tj. o.d strony wylotu lufy. Rewolwerowe sztucery Colta przyczyniły się do niezwykle skutecznych działań oddziału jazdy gen. Harney we Florydzie przeciwko Indyanom w r. 1837. Sztucerów podobnych używano też i podczas wojny w r. 1861—65. Nadzwyczajnie jednak skomplikowana konstrukcya podobnej broni, konieczność używania tylko krótkich i lekkich ładunków, niemożliwość dostosowania bębna do tylnego ścięcia lufy bez szczeliny, aby nie przedostawały się przez nią gazy, były powodem, że sztucery te, nie posiadając ani dostatecznej celności ani też daleko-nośności, nie przyjęły się w wojskach. Do przyczyn już wspomntanych dodać należy i tę jeszcze, że ładunek, pomieszczony zwykle w papierowej powłoce, łatwo przy nabijaniu zmieniał swą formę. Dopiero zjawienie się powłoki metalowej czyli gilzy dało możność usunięcia wielu braków. Zasadnicze zmiany w tym kierunku poczynili Amerykanie podczas wojny w r. 1861 — 65, która ich zaskoczyła zuienacka. Zapasy starych karabinów, nabijanych przez wylot lufy wyczerpały się wkrótce; zaczęto przywozić O. z Europy, nie był on jednak lepszym od miejscowego. Aby usunąć różnorodność uzbrojenia armii i wycofać z użycia O. zakupiony, rozwinięto taką działalność, iż ku końcowi wojny uzbrojono cały korpus w karabiny odtylcowe i magazynowe. Od I-go stycznia r. 1861 do 30 czerwca r. 1866 Stany Zjednoczone Ameryki Północnej zakupiły dla jazdy 94156, dla piechoty 12470 karabinów Spencera (magazyn w kolbie) z odpowiednią ilością ładunków (5 469 na karabin) i 1730 karabinów Henry (magazyn pod lufą) też z ładunkami (2 600 na każdy karabin). Karabiny magazynowe dzieliły się wówczas na 2 wielkie grupy: 1) 7 magazynem stałym, w których magazyn i repetier (powtarzacz) stanowiły z karabinem jedną nierozdzielną całość i 2) posiadające magazyn przystawiany, który mógł być noszony oddzielnie od O-a i w razie potrzeby przygwintowy wany. Co do sposobu napełniania ładunkami magazynów podział był na takie, które a) naładowywano po jednym naboju i b) napełniano odrazu. Co do miejsca znajdowania się magazynów, to karabiny 1-ej grupy rozdzielano na: a) z magazynem położonym wzdłuż lufy (pod spodem, z boku lub na lufie) naprzykład Winchestera, Vetterli, Kropaczek, Mauser, Lebel; b) z magazynem w kolbie— Spencera, Hotchkissa, Tcheffi - Ries i inne; c) z magazynem w środku łoża. Magazyn w kolbie, w postaci rurki, uie może pomieścić tylu ładunków, ile ich mieści magazyn znajdujący się pod lufą (przy jednakowych wymiarach karabinów liczba ładunków w podlufowym magazynie jest o U/s do dwóch razy większą niż w kolbowym). Dążąc do zwiększenia ilości ładunków w magazynie kolbowym. niektórzy z wynalazców proponowali umieścić w kolbie kilka rurek, inni robili rurkę o owalnym przekroju—ładunki w takich magazynach zajmowały mniej miejsca, gdyż znajdowały się w pozycyi pochyłej (kulami naprzód) względem osi magazynu. Inni zupełnie wydrążali kolbę, u-mieszczali w niej ładunki w kilku kolumnach; dolny ładunek każdego szeregu posuwał się ltu tyłowi lufy za pomocą osobnego przyrządu (sprężyny). Każdy z wymienionych sposobów osiągał swój cel: kolbowe magazyny zawierały więcej ładunków od podlufowych. Karabiny 2-iej grupy rozsegregować można na takie, które podają ładunki do lufy automatycznie w postaci podkowy systemu Löve, płaskiego pudełka wstawianego pod zamek, tj. między cynglem a kolbą (systemu Lit)—i pudełka pomieszczonego nad zamkiem lub z boku (Lit-Boerton); z magazynów podobnych ładunki spadają do zamkowego łożyska własnym ciężarem. Znaczenie karabinów-magazynów polega na jakości automatycznego mechanizmu, a wskutek tego na mniejszej lub większej szybkości ognia jako też gotowości do strzału (można ich dać jeden po drugim tyle, ile magazyn w danej chwili posiada ładunków). Technika automa-tyzacyi polega na takiem urządzeniu repetiere, i zamku, aby, otwierając zamek, można było wyrzucić znajdującą się w lufie pustą gilzę, a podczas zamykania repetier winien podać do zamkowego łożyska świeży ładunek, skąd już strzelec zamkiem dosyła go do komory ładunkowej lufy. Automatyzacya ma na celu nabicie karabinu przy jaknajmniejszem napięciu uwagi Strzelca i jego sił fizycznych, przy warunku jaknajwiększej gotowości do strzału. Pierwszym wzorem magazynów-ki był karabin pomysłu Spencera, który otrzymał w marcu roku 1860 patent na swój wynalazek. Karabinami tego systemu uzbrojono kilka pułków jazdy, a. karabinami pomysłu tegoż samego wynalazcy kilkanaście batalionów piechoty. O. ten różnił się od poprzedniego tyko długością luf. Mechanizm Spencera odznaczał się trwałością, posiadał jednak ten kapitalny brak, iż można było strzelać tylko sposobem magazynowym. Po wyczerpaniu wszystkich ładunków strzelec stawał się bezbronnym, aż do chwili powtórnego ^napełnienia magazynu. Aby to uczynić, należało odsunąć zatrzask, utrzymujący magazyn w od-powieduiem miejscu, wyjąć rurkę magazynową i, napełniwszy ją ładunkiem, włożyć do kolby. Strzelać pojedynczemi ładunkami kładzionemi starym sposobem było nie podobna przy napełnionym magazynie. Jest to wada tak zasadnicza, iż była powodem bezpowrotnego zarzucenia karabinu Spencera, pomimo wielu zalet jego pod innemi względami. Następni wynalazcy mieli już na celu to, aby z ich karabinów można było strzelać pojedynczemi ładunkami, przy napełnionym magazynie, tj. aby w razie potrzeby można było przejść do ognia najszybszego. Karabin systemu Henry, który był też jednym z wynalezionych podczas wojny 1861 — 1865 r., miał ten sam brak co i karabin Spencera. Ulepszył go dopiero Winchester, który dopiął swego celu, ale broń Henry-Winchester ustępowała pod bardzo wielu innemi względami teehnicznemi karabinom współczesnym. Broń Vetterli, przyjęta w r. 1869 przez Szwajcarów, przedstawia uproszczenie karabinów Heary-Winchester. Karabin Fruwerta, dla żan-darmeryi, odróżniał się od poprzednich tern tylko, że podawacz można było za pomocą śruby uczynić nieruchomym, i wtedy właśnie powierzchnia jego stawała się dnem komory zamkowej, po której ślizgał się zamek podczas zamykania i otwierania. We Francyi, Austryi, Szwecyi i Stanach Zjednoczonych doświadczenia wykazały, że jeżeli magazyn ma więcej niż 50 ładunków, to wskutek wstrząśnień stają się one nieco krótszemi. Nadto zauważono, że przy podawaniu takiego ładunku z magazynu do komory ładunkowej wysuwa się następny ładunek, który przeszkadza do zamknięcia lufy karabinu. Usiłowano też wynaleźć przyrząd, któryby zatrzymywał ów następny ładunek w magazynie. Próby wypadły pomyślnie tylko dla systemu ü r a s-K ropaczek w Europie, Hotchkiss a w Stanach Zjed. i Ev ansa w Anglii.—f) Równolegle z badaniami karabinów repetierowych usiłowano ulepszyć skład-chem. prochu. Po długich badaniach zatrzymano się wreszcie na twardych ostatkach po spaleniu Oprócz głównej swej zalety, bez-dyrnuości, daje nowy proch i korzyści ballistycz-ne, potęgując początkowo szybkość pocisku do 1000 metrów przy ciśnieniu 2—3 atmosfer. Wszystkie gatunki tego prochu polegają na kombinacyi chemicznej pyroksyliny z nitrogliceryną. Włókna zwyczajnej pyroksyliny mają wielką powierzchnię, a wskutek tego pali się ona z nadzwyczajną szybkością i działa rujnująco na ściany O-a. Zastosowanie jej do artyleryi stało się dopiero możliwem od chwili, kiedy znaleziono sposoby nadania jej takiej postaci, w której paliłaby się powolnie, pokładami, zaczynając od górnych. Domieszanie nitrogliceryny zwiększa ballistycz-ne przymioty prochu bezdymnego. Nitrogliceryna ma jeszcze i tę doniosłą stronę, iż jest znacznie tańszą od pyroksyliny. Pytanie jednak czy wskutek długiego przechowywania ni-troglicerynowo-pyroksylinowego prochu nie zachodzi jaka reakcya cheirńczna, wpływająca na niekorzyść mieszaniny. Pierwszym warunkiem dobrej jakości prochu jest jego trwałość, rj. jak najdłuższe zachowanie posiadanej energii.—

g) Prace nad prochem dały w wyniku O. już najnowszy, który rozpoczyna ostatni okres. Do 8 nabojów karabinu współczesnego używają prochu bezdymnego. Karabiny są repetierowe Magazyn pionową, odsuwa zamek i wyciąga pustą gilzę, która, uderzywszy się o odpowiedni występ w łożysku zamkowem, sama wypada. Wtedy -to właśnie sprężyna / podaje do łożyska zamkowego, wierzchni nabój d, który za pomocą zamku dociera do komory ładunkowej w po-zycyi b-b. Teraz karabin znów jest nabity. Jedną z najważniejszych części karabinu współczesnego jest celik, który może być ustawiony do 2 500 metrów, jakkolwiek broń obecna niesie o wiele dalej; ze względu jednak na okoliczność, iż gołem okiem trudno rozróżnić ce le na tej nawet odległości, strzelanie więc na dalszą jeszcze metę byłoby bez rezultatu. Praktyka bojowa ustanowiła pewne już trwałe zasady. Tak, naprzykład, od 1 400—2 800 kro ków strzela się tylko salwami do wielkich celów jak: maszerujących kolumn piechoty lub jazdy lub też bateryi artyleryi. Dopiero od 1 400 kroków rozpoczyna się ogień do mniejszych grup, do pojedyńczych zaś ludzi z odległości 000 metrów. Rezultaty otrzymywane na poligonach w czasie pokoju uważa się za dostateczne lub dobre, jeżeli:

===r*

lilii

fi

§|

ÊÉÊÈ

mm

m.

[-i

Fig. 116.

posiada tylko 5 nabojów. Przyczynami zredu- I kowania liczby nabojów są: 1) silnie rozwinięta automatyzacya przyczynia się do bezładnej w strzelaniny na oślep; 2) brak dokładnej sprężyny, któraby z jednakową siłą podawała jak pierwszy tak i ostatni ładunek; 3) przeciwnik przy współczesnej taktyce bojowej przebiega przestrzenie bardzo małe, najwyżej 70 kroków, czyli ukazuje się jako cel mniej więcej na 30 sekund. W ciągu tego czasu można wystrzelić, co najwyżej, 5 do 6 ładunków.

Fig. 116 przedstawia w przekroju część zamkową karabinu, przy zamku d-d domkniętym. Jeden z nabojów b-b znajduje się w lufie, pozostaje tylko pociągnąć za cyngiel c-c, aby spowodować wystrzał. Pozostałe cztery ładunki d, d, d, d, znajdują się w komorze magazynowej. Po wystrzale żołnierz chwyta za rączkę zamku e, i zwróciwszy ją z prawej strony ku lewej tak, ab> przybrała pozycyę

z dystansu krokach

200

200

300

400

800

1 400

do tarczy wyobrażającej człowieka w pozycyi

stojącej

leżącej (tj. kiedy widać głowę tylko)

stojącego na klęczkach, tj. kiedy go widać od kolan do głowy

stoiącej

do czterech ludzi stojących obok siebie 12 ludzi stojących tak samo

otrzymano rezultaty wyrażone w odsetkach celności 55 $ —70 $

30 $ —45 $

30 $ —45 $

25 $ —40 $

35$—50 $

20$ —35$

549    -

Oręż.

Należy raz jeszcze podkreślić, iż îezultaty te otrzymywane są w czasie puko u, ze zmierzonych dokładnie odległości, przy względnie spokojnej pogodzie; w czasie zaś wojny zmieniają się one na niekorzyść i pomimo olbrzymiej techniki wyrobu broni obecnej, a ewentualnie i celności, wciąż dominuje stara zasada: aby zabić człowieka, trzeba zużyć tyle o-łowiu, ile człowiek waży (od 160— 200 f.).—

h) Kartaczownice. Idea wynalezienia takiej maszyny, któraby dawała możność wyrzucania jak największej ilości pocisków, czy to jednego po drugim, czy też salwami, jest bardzo starą. Jeszcze przed wynalezieniem prochu w kata-pultacli lewar zakończony łyżką zastępowano deską, która po spuszczeniu cyngla uderzała jedną z dwóch swych największych płaszczyzn po płaszczyźnie deski nieruchomej, która znowu była osadzona na miejscu słupków z przecznicą. W tej ostatniej desce znajdowały się dziurki, w których osadzono strzały. Dla wyrzucenia strzał puszczano z cyngla deskę ruchomą, która z siłą uderzała po nieruchomej i tym sposobem z siłą wyrzucała utkwione w niej strzały. Idea ta tuła się jeszcze po wynalazku prochü i broui palnej i od czasu do czasu ma swoje chwile jaśniejsze. Najdawniejszy wynalazek przypada na XIV stulecie, główną jednak epoką pomysłów jest wiek XVI. Nowe narzędzia nazywano maszynami p i e-ki einem i, u nas organkami Jedne z nich nabijano przez wylot lufy—inne znów od końca z zamkiem. O r g a n k i (ob) takiego rodzaju miała armia Franciszka I w bitwach pod Mari-gnano i Pawią. Rezultaty organków są jednak nieznane. Maszyny te składały się z kilkunastu luf, strzelających kulami. Lufy łączono szeregami w kierunku pionowym, tj. z góry na dół lub w kondygnacye piętrowe, lub też umacniano je na wale, któremu można było nadać obrót. Każdy szereg, każde piętro dawało salwę. Organki miały swe specyalne wozy, na których podczas pochodów je przewożono. Nie słychać o „machinach piekielnych“ ani podczas wojen Ludwika XIV, Fryderyka II, ani nawet za czasów Wielkiej Rewolucyi i w następującej po niej Epoce Napoleońskiej. Nie używano ich ani w wojnie w r. 1830 — 31, ani też podczas kampanii Węgierskiej i Krymskiej. Jako powody tego wskazać można: postęp techniki artyleryjskiej, silny rozwój ognia kartaczowego działowego, a współrzędnie słabe postępy w rozwoju ognia piechoty w znaczeniu szybkiego nabijania karabinów. Dopiero w szóstym dziesiątku zeszłego stulecia wraz z nabijaniem karabinów przez zamek, u-kazaniem się unitarnego naboju i wynalazkiem kapsli zjawia się też myśl zastosowania tych ulepszeń do maszyny, wyrzucającej pociski automatycznie. Pierwszy raz myśl tę urzeczywistniono w formie kilkunastu połączonych luf karabinowych, umieszczonych na la wecie działa polowego, ciągnionej przez parę lub dwie pary koni. Maszyn tego typu, zwanych kartaczownicami (fr. mitrailleuse, od la mitrai/le=k8LTtacze, nabój kurtaczowy), zjawiło się kilka odmian jednocześnie w Ameryce, Fran-cyi, Belgii. Podczas kampanii w r. 1864—5 w Ameryce posiłkowano się kartaczownicami wynalazku Gatlinga i Taylora. W kampanii w r. 1870 mnóstwo kartaczownic mieli Francuzi,—z przeciwników posiadali je tylko Ba-warczycy. Kartaczownica francuska było to połączenie 25 luf karabinowych, z tyłu których znajdowała się klapka z osadzonemi w niej 25 ładunkami. Klapkę za pomocą osobnej maszyueryi przysuwano szczelnie do luf. Każda z luf miała swój własny zamek. Zamki wzwo-dził osobny przyrząd; był znowu inny do spuszczania kurków. Strzelano salwami z pięciu luf. Niektóre kartaczownice dawały salwy z wszystkich luf odrazu. Wszelkie mauipula-cye odbywały się za pomocą korby. Chcąc nabić taką kartaczownicę, dość było odsunąć klapę, wyjąć ją, a na jej miejsce osadzić nową z ładunkami, przysunąć ją do luf itd. Nabijanie kartaczownic szło nadzwyczaj powolnie; napełnienie klapki ładunkami odbywało się też marudnie; były długie chwile zupełnej bezczynności mitrailleuse’y; psucie się skomplikowanego zamku było faktem bardzo powszednim i przerywało dalszy ogień, a zaklinowanie ładunków zdarzało się dość często; zatrzymanie się pocisków w lufach wskutek niedokładnego wyrobienia ładunków wprawiało w kłopot całą obsługę. Do tego wszystkiego dodać jeszcze należy uciążliwość manipulacyi kolbą, złą ek-strakcyę (wyjmowanie gilz po wystrzale), szybkość, z jaką rozpalały się lufy, brak przyrządu do rozsiewania kul, wskute k czego były wypadki, iż w trupach znajdowano do 20 kul. Kartaczownice pierwotne, ze względu na trudności zachodzące przy osadzaniu klapki z ładunkami, wyrzucały do 125 wystrzałów w ciągu minuty. Historya wojny z r. 1870 notuje wiele wypadków udatnego skutku działania kartaczownicami, szczególnie podczas oblężenia Paryża i bitew pod Metzem; były jednak i wypadki niefortunne. Wogóle kartaczownice te nikogo nie zadowoliły, nie wyłączając samej Francyi. Fakty mówiące na niekorzyść używania kartaczownic tłómaczono tem, że były one nawet dla wojska tajemnicą. Klucz od arsenału, w którym je przechowywano, odnoszono na noc do pałacu cesarskiego, wskutek więc tego wojska wystąpiły do boju nieobznajomione ze sposobami używania tego O-a. Pomimo wszakże małej sprawności ówczesnych kartaczownic wszystkie nieomal państwa zaczęły ich próbować i jęły je u siebie zaprowadzać. Rossya np. przyjęła kartaczownicę Gatlinga, z pewnemi zmianami, pomysłu artylerzystów rossyjskich. Ale jeszcze wtedy kartaczownice sprawy nie wygrały: zarzucano im, że są tylko przeszkodą dla artyleryi,

biny Odkoleck’a, wagi 25 funtów, dają w ciągu tego samego czasu do 300 wystrzałów. Dania posiada lekkie kartaczownice w armii lądowej i we flocie, wagi 6 kilogramów, wyrzucające do 300 pocisków w ciągu minuty. Strzelać można, wspierając O. na podpórce — trójnogu lub bez niej, jak ze zwykłego karabinu. Karabin Alsace-Lorraine (dziesięcio-lufowy) podczas piób w r. 1902 w Metz dawał do 300 strzałów w ciągu minuty. W o-statnich czasach Anglia nabyła 50 sztuk kara-binów-kartaczownic Sampson’a. Bracia Claires z Saint-Etienne wynaleźli też karabin-kartaczownicę, dotychczas przechowywaną w tajemnicy. Kartaczownice najnowszego typu mają już swoją przeszłość bojową. W latach 1893 — 94 Anglicy posiadali je podczas ekspedycyi przeciwko Matabelom (ob.). W jednej z potyczek oddział 50 strzelców angielskich zawdzięcza swe ocalenie tylko kartaczownicom. Podczas wyprawy do Czytralu (Chitral) w Indyach w r. 1895 pomimo górzystości widowni wojennej kartaczownice przewożono na grzbietach mułów z łatwością. Szczególnie przydały się one przy zdobyciu przełęczy Malakandu w Hindukuszu. W r. 1898* podczas ekspedycyi do Sudanu Anglicy posiadali 24 kartaczownice, które rozdzielono między osiem szwadronów jazdy. W bitwie pod Atbar kartaczownicami odparto atak Derwiszów na Egipcyan; one też przygotowały szarżę Anglików i wspierały ją aż do starcia na białą broń. Pod Ob-durmanem (w tej samej kampanii) kartaczownice ostrzeliwały nieprzyjaciela, idącego do ataku przez gęste zarośla, i zadały mu straty olbrzymie. Podczas kampanii anglo-boerskiej w r. 1899 — 1902 obie strony miały kartaczownice; korzystały z nich jednak bezładnie, nie trzymały się żadaej zgoła metody taktycznej. W wojnie z Chinami w r. 1900 wszystkie e-skadry floty zjednoczonej miały kartaczownice; z wojsk lądowych posiadali je Włosi, Anglicy i Rossyauie. Chińczycy nie umieli się posiłkować tą bronią; kartaczownice ich milkły z chwilą rozpoczęcia ognia kartaczowego przez wojska zjednoczone. - Zato poselstwa w Pekinie podczas oblężenia kartaczownicom przeważnie zawdzięczają skuteczność obrony. Mnóstwo charakterystycznych i ciekawych wypadków u-życia kartaczownic daje wojna rossyjsko-japoń-ska. Kartaczownice znajdowały się na „branderach“ japońskich, przeznaczonych do zagrodzenia wyjściu z Portu-/ rtura, ogień fortowych kartaczownic rossyjskich dochodził do najwyższego napięcia podczas ataków tych branderów. W bitwie pod Tiuren(kulien) czen-giem kompania kartaczownic rossyjskich odegrała rabinami szybkostrzelnemi systemu Cei Rigotti, ważną rolę: powstrzymała atak Japończyków które naładowuje się 50 — 60 ładunkami, wy- na lewe skrzydło pozycyi, broniła tytułowej strzeliwanemi z nadzwyczajną szybkością, kara- pozycyi podczas odwrotu Rossyan ku Fing-

że zmniejszają ją o l/₆, obciążając jednoczę- j bin ten bowiem dać może do 150 wystrzałów śnie obóz, że nie mogą współdziałać z ogniem i w ciągu jednej minuty. Kartaczownice-kara-artyleryi, że wreszcie dla piechoty są za ciężkie. Licząc się z temi zarzutami, przeniesiono kartaczownice na okręty bojowe, do działań w takich chwilach, kiedy należy rozwinąć największy ogień karabinowy. Nadto przeznaczono jeydo twierdz, do skrzydłowej obrony rowów zewnętrznych.—Do armii działającej wpoili wchodzi kartaczownica zwolna i w bardzo niewielkiej ilości. Największy popyt w tym czasie mają kartaczownice w Anglii. Państwo to w r. 1875 zakupiło kilka egzemplarzy ll-o i 17-0 milimetrowych kartaczownic Gatlinga, w r. 1878 Nordenfelda a w r. 1882 Gardnera.—

i) W ósmym dziesiątku lat ubiegłego stulecia wynaleziono kartaczownicę, ale już zupełnie o d-miennegotypu. Przedewszystkiem była ona lżejszą od dawniejszych, małego kalibru i w konstrukcyi swej uzdolnioną do wyzyskania siły wstecznej wystrzału (po myśliwsku „oddawanie“). Przytem jest to już broń piechoty, a nie, jak dawniej, artyleryi. Technika usilnie się stara o udoskonalenie wynalazku. Zjawia się mnóstwo typów. Dla floty potrzebną jest kartaczownica o jak największej zwro-tności, dochodzącej do 360. t. j. obracającej się na nieruchomej osi, którąby można było u-mieszczać na burtach pokładów, na mostkach, w lukach, szybko spuszczać na szalupy i podnosić na pokład okrętu. Dla twierdz pożądane są takie, aby je można było przystawiać do muru bez barbetów (płaszczyzny na nasypach, na których ustawia się działa, a w tym razie kartaczownice), jako też łatwo przenosić, brać z sobą na wycieczki; do wojny w górach —dające się wozić na siodłach lub też przenosić na barkach ludzkich, zamiast tornistrów. Kartaczownice obsługujące jazdę powinny być tak lekkie, aby je można było przewozić na grzbietach koni i strzelać, nie zdejmując z siodła. Piechota powinna znów mieć takie, aby je mógł ciągnąć na płozach jeden człowiek lub też przenosić nie więcej jak dwóch, zamiast tornistra. Czyni się też próby osadzenia kartaczownicy na kolach trycyklów, przewożenia ich w opancerzonych wagonach i na automobilach. Wszystko prawie jest tu już wynalezione, obecnie zaś chodzi o wyzyskanie siły odśrodkowej rozwijanej przez elektryczność. 0-becnie 28 państw zakupiło kartaczownice jako O. pomocniczy dla wojsk lądowych, a 24 dla floty. W 25 innych państwach technika prowadzi doświadczenia. Większość państw zwróciła się do kartaczownic Maxime’a: Anglia do Colfa, Francya oddała pierwszeństwo kartaczownicy Hotchkiss’a, Austrya—Schkodÿ. Są jeszcze kartaczownice Bergmana i inne. W szkole centralnej w Parmie czynią doświadczenia z ka-

huang-czengowi, ale gdy chciała przyjść z pomocą jednej z zagrożonych bateryj artyleryi, sama dostała się pod krzyżowy ogień dział i ognia karabinowego Japończyków, i wpadła w ich ręce. Kartaczownice stron obu czyniły straszne opustoszenia w bitwach pod Wafanku, Liao-jangiein, Mukdenem i podczas oblężenia Portu-Artura. Istota urządzenia kartaczownic polega na owej sile oddania. Każda kartaczownica składa się z lufy a-o (fig. 117 i 118), umieszczonej w miedzianej rurze

tualnie i do tylnego ścięcia lufy, przymocowaną jest komora c-c, zawierająca w sobie części mechanizmu: do wyrzucania wystrzelonych gilz, do napełniania lufy nowemi wciąż ładunkami, jako też mechanizm cynglowy. Z boku tej komory znajduje się silna sprężyna (na rysunku jej nie widać), która łagodzi uderzenie wsteczne wystrzału. Za komorą znajduje się lewarek d, który powoduje wystrzał. Naboje znajdują się w parcianych wstęgach po 450 sztuk w każdej; wstęga umieszczona w skrzynce c, c.

■HM

■f-

/vT''■'

-A

if

ti

Fig. 117.

gg

ii

:sm

TT.

?..

Fig. 118.

(kożuchu) b-b. Lufa w rurze nie jest umoco- j Wyobraźmy sobie, iż kartaczownica jest nabitą, tj. wana na głucho, lecz może mieć w niej ruch | iż w lufie jest nabój, jak to wskazano na (fig. 117). postępowy i wsteczny. Rura miedziana (ko- j Naciskając na lewarek d, który zastępuje sy-żuch) bywa napełniana wodą, którą można 1 stem cynglowy, powodujemy wystrzał; przy z niej dowolnie wypuszczać. Do rury, a ewen- 1 wystrzale otrzymujemy oddanie, które nadaje

552

lufie (mającej pewną swobodę w kożuchu) ruch wsteczny; lufa nadaje ten ruch wsteczny i innym też częściom przylegającej do niej komory. Części te, jako lżejsze od lufy, poruszają się szybciej. Tym sposobem otrzymujemy między lufą i komorą mechanizmową pewną przestrzeń. W tym to właśnie czasie ekstraktor (wyciągaez) wyrzuca pustą gilzę. Czynność przysunięcia komory z mechanizmem do tylnego ścięcia lufy, jak tego potrzeba do wystrzału, pełni sprężyna. W tyin-to właśnie czasie przeznaczone na ten cel części komory chwytają z wstęgi nowy nabój i umieszczają go w lufie. Następny wystrzał jest skutkiem nowego naciśnięcia lewarka d. W celu utrzymania ciągłego ognia należy naciśnięty lewarek trzymać w tej pozycyi dopóty, dopóki nie przesunie się cała wstęga, tj. wszystkie 450 nabojów. Nowoczesne kartaczownice dają 600 strzałów na minutę. Dla tego, aby kartaczownice nie biły wciąż w jeden punkt, lufa wraz z kożuchem i komorą może się poruszać w raz powziętej płaszczyźnie; kąt zwrotu=40. Aby skorzystać z tej zalety kartaczownicy, strzelec chwyta za dwie rączki /) i sieje kule zwracając lufę w miarę potrzeby w tę lub inną stronę. Jedną z ważniejszych części kartaczownicy jest rezerwoar y, który zawiera w sobie wodę do chłodzenia rozpalonej lufy. O celności strzałów sądzić można z rezultatów otrzymanych na po igonach podczas doświadczeń z 3-ch milimetrową kartaczownicą Maxime’a, ujętych w następującą tablicę:

Dopiec hoty

CL

CR

l-M

g.

O-

leżącej

klęczącej

stojącej

s=l

W krokach

Ods

Odsetki

500

12

h W te

■^1 CD

52

35

27

1000

(N 00 O

H M tO O OJ to

1500

2000

DO OJ O¹ O' CD

_    r— ■ tO ł- to W

05 — ^    i— O¹

to l-^toto ^ to iJL to w c o o' o æ h oo h oi^o

2500

14

12

18

2700

12

10

j) Arty lerya w ścisłem znaczeniu uczyniła znaczne postępy Przedewszystkiem zamki kli-

nowe zastąpiono w niej walcoweini, które szczelniej zamykają działa i nie przedstawiają tycli trudności podczas zamykania co zamki klinowe. Stała się ona przez to szybkostrzelną; nazwa ta jednak nie określa jeszcze samej istoty artyleryi współczesnej, albowiem oprócz intensywności ognia posiada działo najnowsze daleko donioślejszą własność —większą siłę wybuchową pocisku. Istotnemi właściwościami nowej artyleryi są: 1) daleko nośność, 2) spotęgowana siła wybuchowa i 3) natężenie ognia. Do drugorzędnych zaliczyć należy wytrzymałość, w tern znaczeniu, że działo obsłużyć można mniejszą liczbą ludzi, co wobec olbrzymich strat, jakie ponosiła np. ar-tylerya w wojnie rosyjsko-japońskiej, jest zaletą niezwykłej wagi. Dalej, działa współczesne są niżej osadzone na osi lawety — są zatem mniej widoczne, a odpowiednie pomalowanie (jak naprzykład artyleryi francuskiej) utrudnia spostrzeżenie jej z daleka. Taką sarną osłonę zawdzięcza artylerya i prochowi, dającemu mało dymu. Japończycy nadto uciekali się do sposobu bardzo misternego maskowania swej artyleryi gałęźmi, osadzonemi przed wylotem działa, co zupełnie je zasłaniało; skrywało nawet dym, wychodzący z działa, jak również dym z tych pocisków nieprzyjacielskich, które trafiły w bateryę. Nadto, pancerze osłaniają i działo i obsługujących je ludzi. Daleko-uośność współczesnej artyleryi otrzymano dzięki zwiększonej sile rzutowej prochu (2000 stóp na sekundę). Wskutek tego działa połowę najnowsze wyrzucają swe pociski na 6, a nawet 8 kim., forteczne zaś i oblężnicze do 14 i 15 kim. (pod Mukdenem). Ogień dział współczesnych zaczyna się z odległości mniej więcej 5 klin., z odległości zaś większej działami wiel-kiemi ostrzeliwane są cele ważniejsze jak oto: miasta, stacye kolei, legowiska znaczniejszych oddziałów wojska. Za najmniejszy zaś kres uważaną jest meta 3000 —2500 kroków (około dwóch kim.) zbliżenie się bowiem na bliższy dystans byłoby bezcelowem. Doświadczenia francuskie przekonały, że z tej odległości ba-terya składająca się z 4 dział zdolną jest wybić cały osobisty skład 8-działowej bateryi nieprzyjacielskiej w ciągu 3 minut, lnstrukcya sztabu głównego w Niemczech pozwala zbliżać się do nieprzyjaciela na odległość mniejszą do 2100 kroków, i nakazuje «unikać na tej pozycyi odkrytego odprzodkowania bateryi bec piechoty nieprzyjaciela» z wyjątkiem, ma się rozumieć, chwil rozstrzygających, w razie odparcia ataku przeciwnika lub też widocznego zdemoralizowania go, kiedy jedna chwila jeszcze większego wysiłku może rozstrzyguąć o wygranej. Wtedy nawet artylerya powinna uczynić z siebie ofiarę i zająć pozycyę możliwie najbliższą, aby w razie ucieczki nieprzyjaciela módz go dłużej ścigać. — Siła porażenia szybkostrzelnej artyleryi wypływa z następują-

wo-

palnych. Za przykładem stolicy zaprowadzały je u siebie miasta prowincyonalne na zasadzie centralizacyi sił znajdujących się w danej miejscowości: stąd np. O. paryski rozciągał się na cały Paryż, rozpadał się tylko na pomniejsze, okręgowe koła. Instytucya szybko się szerzyła i po rewolucyi lutowej cała Francya pokryta już była siecią stowarzyszeń. Najwybitniejsze imiona muzyczne nie uchylały się od ste-rownictwa i zachęcającej propagandy i zasilały O. swemi kompozycyami. W Paryżu dyrektorem głównym od r. 1852 — 1860 był Gounod. Równolegle rozwijała się nauka po szkołach. Po r. 1870 —1871 liczba i liczebność stowarzyszeń prowincyonalnych znacznie zmalały i około 1900 r. wszystkich orfeonistów było niespełna 100 000. Na ubytek wpłynęło wyodrębnianie się grup socyalistycznych z ogółu społeczeństwa i uprawianie śpiewu we własnych kołach towarzyskich, a nawet na zebraniach partyjnych.

cych trzech podstawowych danych: 1) szybkości, jaką otrzymuje pocisk przy wylocie z działa; 2) wagi pocisku i 3) jego u-rządzenia, przy wylocie działa wpływa na osiągnięcie większej celności, a także powiększa i rozszerza sferę porażeń, przy zbliżaniu się bowiem do celu linia jego spadku bardziej jest zbliżoną do prostopadłej niż gdyby był wypuszczony z działa pod mniejszem parciem, i co za tern i dzie, z mniejszą szybkością. Większa waga pocisku powoduje większą ilość odłamków przy jego wybuchu, zwiększa siłę uderzenia każdej z nich, wreszcie nadaje im większą siłę przebijającą. Pomysł szrapnel a współczesnej arty-leryi pozostał ten sam co i dawniej (ob.wyżej). Obecnie tylko rurka szrapnelowa (napełniona masą i równopalącą się) może mieć dwojakie zastosowanie: 1) być ustawioną na dystans, tj. wybuchnąć na zamierzonej odległości od działa; 2) być ustawioną na uderzenie, kiedy szrapnel wybucha przy zetknięciu się z jakimś twardym przedmiotem, co daje możność posługiwania się nim zamiast dawnych granatów. Wybuch szrapnela w powietrzu (kiedy rurka jest ustawiona na dystans) daje snop, a właściwiej powiedziawszy, „stożek“ wybuchu szrapnela. Przy obecnie używanej masie wybuchowej kąt stożka rozlatania się odłamków dochodzi do 110°. Im bardziej więc linia spadku pocisku zbliży się do prostopadłej względem celu, tem rezultaty będą lepsze, gdyż odłamki będą padały wgłąb kolumn. Współczesny szrapnel wybuchowy na wysokości 8 metrów nad celem, nadaje następujące rezultaty: przestrzeń porażenia wgłąb=400 krokom, wszerz—30 krokom. Odłamki, które padają pod kątem większym od 45° do linii spadku szrapnela tracą już siłę wyprowadzania ludzi z szeregów.

Szybkość otrzymana

J. Knd.

Aleppo Turcyi azyatyckiej, 70 km. na wschód od Biredżyk. Siedziba biskupa ormiańskiego, potężne stare fortyfikacye, stary, częściowo już rozpadły zamek z katakumbami; około 20 meczetów. pomiędzy niemi znany jako cel pielgrzymek mahometanów meczet Abrahama, który według podania na tem miejscu zamierzał złożyć w ofierze Izaaka. O. posiada dwa zakłady missyonarzy, francuski i angielski, liczne przędzalnie bawełny, kilka karawanserajów; 40—50 000 mieszk. (l/t chrześcian, ³ ₄ mahom.). O. jest to średniowieczna Edessa (ob.). Unia 28 i 29 grudnia r. 1895 muzułmanie wymordowali tu około 8 000 Armeńczyków.

S. B.

Orfeusz, po grecku ’Optpsóę, w doryckiej formie vOptpr|Ç, po łacinie Orpheus, mityczny wieszcz, którego sztuka i losy stanowiły ulubiony temat dla greckiej poezyi lirycznej. Podobnie jak Thamyris, Eumolpos i inni, liczył się i O., według zgodnej tradycyi, do szczepu legendowych Traków, który od czasów odwiecz-. nych zamieszkiwali nietylko południowe wybrzeże Tracyi, od Hellespoutu począwszy aż do góry Athos, oraz macedońską krainę Pieryą, u stóp Olimpu, lecz także ziemie greckie, jak Focydę i Beocyę, od Parnasu aż do Helikonu, jako też niektóre wyspy, jak np. Naksos, a w siedzibach tych w entuzyastycznym kulcie szczególnie czcili bożka Dyonizosa i Muzy. Według greckich wyobrażeń był też O. mityczneńi wcieleniem i istotnem uosobieniem poetyckiego natchnienia, wypływającego z orgiastycznego kul-Orfa (także Urfa), miasto w wilajecie tu Dyonizosa, które jednakże wyłącznie i właściwie greckie plemiona już w zamierzchłych czasach na młodą, bujną latorośl Apollinowej religii przeszczepiły. Tradycya mityczna mieści osobiste przygody i całe pole działania O-a szczególnie w Pieryi, u podnóża przesławnego 0-limpu, i w dolinie trackiej rzeki Jlebros. Mianuje go ona synem muzy Kalliopy albo Polymnii i Ojagrosa, starodawnego króla trackiego, lub też, według późniejszej legendy, Apollina, a niekiedy bratem wieszcza Lin osa (ob.). O. przecudownym swym śpiewem i prześliczną grą na lutni, którą w darze od ojca boskiego otrzymał, wszystkie stworzenia umie czarować, poskramia choćby najdziksze zwierzęta; u nóg Orfani, miasto w tureckim wilajecie Salo- jego łączą się, lub w ślad za echem jego mu-niki, port dla Seres i Drama, położony nad za- zyki idą lwy, tygrysy, pantery, niedźwiedzie; toką Rendina, niedaleko rzeki Struma; 5 000 m. stada ptaków zachwycone latają około głowy W pobliżu ruiny Amfipolis i Ejon.    s- B- wieszcza; nawet kamienie i drzewa śpiew jego

Orfeon, stowarzyszenia śpiewacze we Frań- wzrusza i za sobą porywa; wiatry milkną, bał-cyi. Najdawniejsze powstało około r. 1840 wany morskie gładzą swe oblicze, rzeki prze-w Paryżu, gdy na lat 5 przedtem wprowadzo- stają płynąć albo cofają się w swym biegu ku no naukę śpiewu zbiorowego do szkół municy- źródłu. Kiedy zaś śmierć ukochaną małżonkę,

Nimfę albo Dryadę E u r y d i k ę (-keję), uciekającą przed Aristajosem, wydarła O-wi skutkiem ukąszenia jadowitego węża, on sam zstępuje do Hadesu i czarem swego śpiewu i gry niezrównanej nieubłaganego władzcę podziemia tak serdecznie wzrusza, że ten pozwala wieszczowi małżonkę z sobą zabrać, pod warunkiem, że się za nią nie obejrzy; lecz gdy O., z obawy czy z tęsknoty, za małżonką się obejrzał, znikła ona nagle i mimo gorących próśb i zaklęć O-a już więcej podziemia nie opuściła. O. uczestniczy także w wyprawie Argonautów i śpiewem swym cudownym chroni bohaterów od wielu niebezpieczeństw, mianowicie od pokus Syren, usypia potwornego smoka, strzegącego Złotego Runa w ziemi Kolchijskiej i czaruje groźne Symplegady. O śmierci wieszcza Ais-chylos opowiada, że z rozkazu Dyonizosa rozszarpały O-a na drobne szczątki trackie Ba-chantki, Bassanidami albo Men a darni (ob.) zwane, kiedy stanowczy stawiał opór zaprowadzeniu dzikiego, orgiastycznego kultu owego bóstwa; Muzy zaś miały poszarpane i porozrzucane członki jego pozbierać i w miejscowości Leibethron w Macedonii pochować. Jak inne podania opiewają, rozszarpały go trackie niewiasty za to, że mężów ich tak sobie zniewolił, iż o żony już wcale nie dbali; albo ponieważ nie chciał kobiet do kultu tajemuiczego przypuścić i z wierności ku Eurydyce wszelkiego bliższego zetknięcia się z niemi unikał; albo też wreszcie, ponieważ podpatrzył bezwstydne ich wybryki podczas uroczystości Dyonizosa. Inne znowu źródło podaje, że Meuady z poduszczenia Afrodyty, rozgniewanej na wyrok Kąlliopy względem pięknego Adouisa (ob.), tak namiętną chucią ku O-wi rozgorzały, że w kawały go poszarpały, a członkami jego się podzieliły. Nie braknie też i baśni, że Zeus raził O-a piorunem za zdradzenie śmiertelnym tajemnic bogów. Jest nakoniec i podanie, że boski pieśniarz z rozpaczy po stracie żony sam sobie życie odebrał. Późniejsze legendy głoszą, że odcięta głowa O-a, razem z innemi cząstkami ciała do morza wrzucona, zapłynęła aż do rzeki Meles, w pobliżu Smyrny, gdzie ją rybak pewien znalazł, świeżą zupełnie, a nawet pięknie śpiewającą; albo też, że głowę wieszcza razem z lutnią poniosły fale morskie aż na wyspę Lesbos, która później stała się głównem ogniskiem lirycznej poezyi greckiej; dla uśmierzenia zaś zarazy morowej w Tracyi przeniesiono potem z rozkazu wyroczni i pochowano szczątki wieszcza uroczyście w Dio-nie, w krainie Pieryjskiej, albo w Leibethro-nie, a na grobie świątynię postawiono; stąd też słowiki, gnieżdżące się w pobliżu tego grobu, śpiewać miały daleko piękniej i głośniej od innych. Lutnią zaś O-a, przez astronomów późniejszych pomiędzy gwiazdy wyniesioną, przechowywano jeszcze za czasów Pittako-sa jako cenną relikwię na wyspie Lesbos. Najstarsi poeci-epicy greccy, Homer i Hezyod, pomijają jeszcze milczeniem imię O-a, wspominają je dopiero pierwsi, nieco późniejsi, lirycy. Sztuki piękne brały po wszystkie czasy klasyczne aż do pierwszych wieków chrześciańskich często za temat utworów swych barwne legendy o O-u. Jak Pausanias (10, 10, 36) donosi, przedstawił go w delfickiej Lesche sławny malarz Polygnotos na obrazie w zwyczajnych szatach greckich, siedzącego na wzgórzu i lewą ręką grającego na lutni. Na Helikonie stać miał posąg jego, z perską, złotem tkaną tya-rą na głowie, w długiej szacie, złotolitą taśmą przepasanej; na nogach lśniły się od złota sandały, a z ramienia zwieszał się płaszcz powłóczysty; w ręku dzierżył wieszcz dziewię-ciostrunną lirę, w okół zaś przysłuchywały się grze jego melodyjnej przeróżne zwierzęta dzikie, ryby, skały i rzeki. W podobnych grupach wyobrażano go także na kamieniach, mozaikach i sarkofagach. Tyara, którą często głowę O-a zdobiono, przypominać miała trackie jego pochodzenie.—Wytrawnego artysty dłuta jest płaskorzeźba, której częstokrotne reprodukcye dochował/ się w Villa Albam w Rzymie, w Muzeum Burbońskiem w Neapolu, w Luwrze paryskim; oryginał grecki, pochodzący z V wieku przed Chr., przedstawia ową przygodę w Hadesie. — Powyżej skreślone podania różnorodne osnuły osobę O-a w tak grube cienie mityczne, że już Arystoteles (Cicero: „De nat. deor.“ 1,38) wręcz oświadćzył, iż O. wcale nie żył, jak koła uczonych krytyków starożytnych twierdziły, a poemata, uchodzące za jego utwory, są fałszerstwem późniejszych czasów. Cześć O-a początkowo dostawała się prawdopodobnie trackiemu Zagreusowi albo Dyonizosowi, później zaś Apollinowi—Wszystkie inne szczegóły są mitycznym wymysłem pohomerowycb pokoleń, mianowicie zaś poemata, wieszczowi przypisywane, skomponowali młodzi, zapaleni zwolennicy kultu, przekształconego istotnie już w VI wieku przed Chr. w mistyczną religią, której najgłówniejszym dogmatem była wiar a w życie pozagrobowe. Wszakże nazwa ’Opcpeóc;, ’'Opcfïjç, jest w każdym razie starodawna i co do brzmienia identyczna z sauskryckiem wyrazem “rbhus“. który oznacza „niebiańskich kołodziejów“. Wiele przemawia też za etymologicznym jej wywodem od greckiego pierwiastka öpcp (orph), od którego greckie wyrazy óp-cpvôç, ÔpcpvY], ôpcpvatoç, speßo? (=ciemny, ponury, ciemność) pochodzą, i wskazują dobitnie na związek legendowej postaci O-a z ponuremi ciemnościami Hadesu. — Por. Riese „Orpheus und die mythischen Thraker“, w „Jahrbücher für klassische Philol.“ z r. 1877, tom 115, str. 225—240; Gruppe O. „D. Griechischen Culte und Mythen“, Lipsk 1887, str. 612 — 674; Maass „Orpheus“, Monachium 1895. Valentin „Orpheus und Herakles in der Unterwelt“, Berlin 1865; Knapp „Ueber Orpheusdarstellungen“, w „Kor-

U Nowoplatoni-

S. Drz.

respondenzblatt für die Gelehrten und Realschulen Württembergs“ z r. 1880, i programie gimnazyum w Tubindze z r. 1895; Oltramare „Etude sur l’épisode d’Aristée“, Genewa 1892; Heussner „Die altchristlichen Orpheusdarstellungen“, Lipsk 1832.—II. Pod szczególną opiekę mitycznego wieszcza O-a jako praojca misteryi, tajemniczego, dla zwykłych śmiertelnych niezbadanego i niepojętego nabożeństwa, podszywała się rychłemi już czasy sekta tak zwanych Orfików", 'Opcptxot, ’OpcpeoTeXeatai, którzy w początku przez poezyę i muzykę, z pomocą przeróżnych ceremonij, święceń i oczyszczeń, pragnęli plemiona greckie z dzikiego, nieokrzesanego stanu na wyższy stopień kultury wydobyć, a szczególnemu kultowi Dyonizosa oddani, w nim religijnej pociechy i zbawienia szukali. Bóstwo to chtoniczne bowiem, ze zmienną, niedociekłą dla zwyczajnego rozumu istotą, darzące najwyższą rozkoszą szczęścia i nadziemskim zachwytem, przejmowało śmiertelnych także żalem głębokim nad niedolą życia ludzkiego. Życie Orfików, Bioç ’Opcptxôç,oparte na panteistycznych pojęciach, sprzecznych z monoteizmem wiary ludowej, nie polegało też na rozpustnych swawolach i rozszalałych orgiach, lecz na ascetycznych kontemplacyach o oczyszczeniu duszy z win wszelkich, nastaniu zupełnego w świecie, błogosławionego spokoju i szczęściu ostatecznem, wiecznem. Przebywszy przeróżne niebezpieczeństwa i nieszczęścia, staje się człowiek, skoro raz się z więzienia cielesnego wydobył, po rozmaitych przemianach coraz doskonalszym, aż wreszcie dusza jego niebiańską świetnością jaśnieje. Wstrzymywali się Orficy od pożywania bobu, pewnych gatunków ryb, a także i mięsa, odkąd w uczcie, mistyczną formalistyką osłonio nej, skosztowali surowego mięsa ofiarnego. Chodzili też, podobnie jak azyatyccy i egipscy kapłani, w długich białych, płóciennych szatach. Szczytne zasady rychło wszakże poszły w zapomnienie i zwyrodniały w obłudną, be-zecną igraszkę. Kapłani zabobonni Orfików, Orfeoteleści (=’Op<peoTeXe<7cou), wszystkie klasy ludności w niegodziwy sposób wyzyskiwali, przemienili się z czasem w zgraję kuglarzy, oszukujących sztuczkami magicznemi i czarnoksięskimi i byli już za Sokratesa czasów w powszechnej pogardzie. — W nabożeństwie ich w ówczesnych już wiekach ważną odgrywały rolę Orfika, ’Opcpixtf, tj. pienia, całe poema-ta treści mistyczno-teologicznej, jak o pochodzeniu bogów i powstaniu świata, o święceniach i oczyszczeniach, zagadkowe sentencye, ciemne wyrocznie i t. p., które po części Ono-makrytos (ob.) z Aten i inni, tak zwani Orficy, za panowania Pizystratydów, po części nawet już wcześniej, skomponowali i pod nazwę mitycznego wieszcza O-a podszyli. Fragmenta obszerne tych utworów ogłosił dopiero w swej edycyi krytycznej Lobeck. „Aglaopha-

mus sive de theologiae mysticae Graecorum causis“, Królewiec 1829, tom I, str. 410—1104. Por. Eschenbach „Epigenes, de poësi Orphica commentatio“, Norymberga 1702; Tiedemaun „Griechenlands erste Philosophen“, Lipsk 1780; Koenigsmann „De aetate carminis epici quod sub Orphei nomine circumfertur“, Szlezwig 1810; Bode G. H. „De Orpheo poëtarum Grae-corum antiquissimo“, Getynga 1824; Freymüller W. „Orpheus und sein Verhältniss zu Moses“, Lipsk 1858; Gerhard E. „Ueber Orpheus und die Orphiker“, Berlin 1861; Schuster „De veteris Orphicae theogoniae indole atque origine“, Lipsk 1869; Abercromby R., „The Hermes and Orphic myths“, w „Academy“ z r. 1883; Gruppe „Die griechischen Kulte und Mythen“, tom II, Lipsk 1887; Kern 0. „De Orphei, Epimenidis, Pherecydis theogoniis“, Berlin 1888; Gruppe „Die rhapsodische Theogonie“, Lipsk 1890.—III. Z późniejszych daleko czasów, po części prawdopodobnie dopiero z IV wieku po Chr., pochodzą tak zwane O r fi c ki e poema-ta, ’Opcfixa, sfałszowane pod nazwiskiem O-a przez adeptów mistycznej sekty Orfików; są zaś następujące; 1) Argonautica, poemat epiczny, z 1384 heksametrów złożony, w którym Orfeusz przednią odgrywa rolę; przetłó-maczył go Voss J. H. pod tytułem „Hesiods Werke und Orpheus der Argonaut“, Heidelberg 1806; por. Rosenkranz „Quaestiones de Orphei Argonauticorum elocutione“,Halla 1891.—2)Poemat dydaktyczny, Lithika, AiStxa, De lapi-dibus, w którym Orfeusz poucza Theiodamasa, syna Pryama, o tajemniczych władzach i przymiotach przeróżnych kamieni; wydał go z ła-cińskiem tłómaczeniem Thyrwitt, Londyn 1781. 3) 88 hymnów, stanowiących śpiewnik Orfików, poświęcony przeróżnym bóstwom i uosobieniom sił przyrody i pojęć abstrakcyjnych, rozpoczynający się od hymnu na cześć Ejlejthyi, opiekuńczej bogini położnic, a kończący się pieśnią na cześć Thanatosa, bożka śmierci. Cały zbiór tych hymnów jako i Argonautica poświęcone są wieszczowi Musaiosowi (ob.), uczniowi O-a.—Hymny razem z niemieckiem tłómaczeniem, wydał Dietsch (Erlangen 1822). —Według zdania Dietericha w rozprawie „De hymnis Orphicis capita quinque“, Marburg 1891, powstał, albo zredagowanym został ten zbiór Hymnów w Azyi Mniejszej albo w Egipcie, zwłaszcza w Aleksandryi, i to w II albo w I wieku przed Chr. Por. Diels „Ein orphischer Demeterhymnus“, Berlin 1902. ków wreszcie odgrywała ważną rolę tak zwana ’OptpcXTj ÖsoYOvia, Theoyonia Orphica, nosząca także tytuł ’Iepol hóyoi ( = święte słowa), w 24 rapsodyach spisana, która w głównej części również w późnych czasach dopiero powstała.—Zupełne wydanie Orfickich poematów i fragmentów sporządzili: Hermann G. (Lipsk 1805); Abel E. (Lipsk i Praga 1885).

Orficka poezya, ob. Orfeusz.

Orfickie misterya i pieśni, ob. Orfeusz. Orficy, ob. Orfeusz.

Orfików szkoła, ob. Orfeusz.

Orfila Mateusz Józef Bonawentura (* w Mahoo [na Minorce] d. 24 kwietnia r. 1787—f w Paryżu d. J5 marca r. 1853), lekarz i chemik bardzo wybitny. Jako chłopiec bardzo młody zaciągnął się do marynarki handlowej i lat kilka w niej służył. W r. 1805 zaczął się kształcić w naukach lekarskich i przyrodniczych w Walencyi, ale już w roku następnym przeniósł się do Barcelony, a stamtąd do Madrytu. W r. 1807 pojechał do Paryża; tu czynił już postępy ogromne, gdy wtem wybuchła wojna z Hiszpanią, a z chwilą tą przestano mu wypłacać stypendyum od junty barcelońskiej. Zarabiając mozolnie dawaniem lekcyi na życie, pracował nad sobą bez wytchnienia i z trudem niemałym w r. 1811, po obronieniu rozprawy „Sur la présence de la bile dans Purine ictérique“. dyplom doktorski osiągnął. Z Hiszpanii odebrał wtedy wezwanie naglące go do powrotu; pozostał pomimo to w Paryżu, przewidując słusznie, że w ojczyźnie nie mógłby dalej pracować dla nauki, której był duszą całą oddany. Równocześnie od nauki chciała go też oderwać pokusa bardzo ponętna; P. był muzykalny, posiadał głos przyjemny i silny, a śpiewał wybornie, starano się więc pozyskać go dla opery; chociaż widoki były świetne, i w tym razie oparł się namowom, pozostając wiernym nauce ukochanej. — Spostrzeżenie, iż niepodobna w mieszaninach organicznych osiągnąć sposobami znanemi odczynu chemicznego, wykazującego w nich o-becność pewnych trucizn, skłoniło go do podjęcia pracy doświadczalnej, obejmującej nieomal wszystkie trucizny wówczas znane. Owocem poszukiwań tych było dzieło znakomite „Traité de toxicologie générale“ (Paryż 1813 — 1815, 2 tomy; do r. 1852 jeszcze cztery wydania pomnożone i przekłady na kilka języków), będące podstawą toksykologii (ob.) nowoczesnej. W r. 1817 wydał „Éléments de chimie médicale“ (tamże 2 tomy; wyd. 8 w 3 tomach, tamże 1821), a w roku następnym „Secours à donner aux personnes empoisonnées ou asphyxiées“ (tamże; wyd. 3-e 1830); w tymże roku uzyskał prawo obywatelstwa we Francyi, a w r. 1819 otrzymał w Paryżu katedrę medycyny sądowej i toksykologii, którą, przekształcając wydział; lekarski paryski, zniesiono w r. 1823; O. zaś został wtedy profesorem chemii i na stanowisku tern pozostawał do śmierci. W r. 1823 wydał „Leçons de médecine légale“ (Paryż, 3 tomy; wyd. 4-e tamże pod napisem zmienionym „Traité de méd. lég.“, 1847, w 4-ch tomach), dzieło opracowane wzorowo, oparte na doświadczeniu bogatem; od niego zaczyna się nowa era w medycynie sądowej, zrywająca z dogmatyzmem przestarzałym i z rozumowaniem jałowem, a bacząca wyłącznie na fakty stwierdzone i na doświadczenie opierające się na nauce przyrodniczo-lekarskiej. Zasługą niespożytą O-i jest właśnie to, że medycynie sądowej wskazał drogę, po której też dotąd stąpa.—W r. 1831 powołano O-ę na godność dziekana wydziału lekarskiego paryskiego. Za staraniem jego w r. 1833 zabrano się do wzniesienia nowego teatru anatomicznego i założono szpital kliniczny, przeniesiono ogród botaniczny do Luksemburskiego (r. 1834); dalej, założono muzeum anatomii patalogicznej (Musée Dupuytren), rozszerzono i udoskonalono gabinety i pracownie: chemiczną, fizyczną i farmakologiczną. Następnie O. założył słynne na świat cały muzeum anatomii porównawczej, noszące dotąd nazwisko jego (Musée Orfila), otworzone w r. 1845; nakoniec podniósł poziom naukowy wydziału lekarskiego, przeprowadziwszy obostrzenie egzaminów, zgodnie z postępem nauki. W r. 1832 został członkiem r.idy szpitalnej (Conseil général des hospices), w r. w r. 1833 przewodniczącym założonego przez siebie stowarzyszenia przezorności (Association de prévoyance) lekarzów paryskich; w r. 1834 członkiem rady wychowania publicznego; w tymże roku ciało prawodawcze, aby uczcić zasługi jego, pomimo, że był obywatelem francuskim już od r. 1818, zaszczyciło go wielką naturalizacyą (Lettres de grande naturalisation): równocześnie zasiadł też w radzie municypalnej paryskiej, i w radzie generalnej departamentu Sekwany.—Po wybuchu rewolucyi lutowej w r. 1848 rząd tymczasowy ówczesny, powodując się zaciekłością stronniczą, usunął O-ę z godności dziekańskiej, czem słusznie obrażony, złożył wszystkie urzędy swe honorowe, pozostając wszakże na katedrze profesorskiej. Studenci paryscy, osypali go demonstracyjnie dowodami uznania i czci swej, Akademia zaś medyczna, której członkiem był od-dawna, zaszczyciła go wtedy wyborem na przewodniczącego.—Na krótko przed śmiercią O. podarował część znaczną majątku swego (przeszło 120 000 franków) wydziałowi lekarskiemu, Akademii medycznej i szkole farmacyi, część darowizny tej przeznaczając na nagrody za badania toksykologiczne (Prix Orfila). — Oprócz prac już wymienionych i wielu monografii, o-głoszonych przeważnie w „Annales d’hygiène publique“, „Mémoires de l’Acad. de Méd.“, „Archives génér. de Méd.“ i w „Journal de chimie“ wydał jeszcze: „Traité des exhumations juridiques“ (Paryż 1830, 2 tomy, wspólnie z Le su eurem); „Diet onnaire des termes de médecine, chirurgie, etc.“ (tamże 1833; 2 tomy; wspólnie z Béclar dem, Chomelein, oraz H. i J. Cloquetem) i „Recherches sur l’empoisonnement par l’acide arsénieux“ (tamże 1841).—Sądy francuskie w sprawach karnych zawiłych często bardzo wzywały O-ę jako biegłego, a zawsze wywiązywał się on świetnie z zadania swego; orzeczenia jego sądowo-

S. Orz.

arskie słusznie do dziś uchodzą za klasyczne.—Por. „Gazette des Hôpitaux" (r. 1853, nr. 12, str. 127); „Gaz. médicale de Paris“ (r. tegoż nr. 13); E. F. Dubois d’Amiens „Eloges lues dans les séances publ.“ de l’Acad. de Méd. (1845 — 1863). Tableau etc.“ (Paryż 1864,

T. I, str. 339); „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte“ (T. IV, str. 432) i J. Pagel „Gesch. der Med.“ (Berlin 1897, część I. stron. 434 i 518).    Dr 13 •

Orfne, po grecku V0pcpv7], po łacinie Orphie Nimfa podziemna, z którą Acheron spłodził Askalafosa (ob.).

Orford, miejscowość w Anglii w hr. Suffolk nad zat. rz. Aide na pomorzu wschodniem, ponad rz. Stour i Tamizą. Gniazdo wygasłych już hr. O., których tytuły przeszły doWalpo-1 e’ów (ob.) i Russellów fob.).

Organ lub Organy (z łac. Organum, franc. Orgue; niem. Orgel), największy z instrumentów dętych, ze względu na rozmiary i olbrzymią rozległość skali; zarazem najwspanialszy, najpotężniejszy w sile dźwięków, a poniekąd i najdoskonalszy, ponieważ łączy w sobie prawie wszystkie instrumenty dęte, blaszane i drewniane, niekiedy smyczkowe, a nawet regestr ośmiostopowy, naśladujący głos ludzki, stąd też nie bez słuszności zowią go „królem instrumentów“. Każdy O., większy, czy mniejszy, składa się z trzech głównych części: 1) ze zbioru piszczałek drewnianych i metalowych; 2) zbiornika powietrza zgęszczonego, które, będąc wpuszczone do piszczałki, wydobywa z niej ton; 3) z klawiatury, oraz kluczów regestrowych (niem. Registerzüge), to jest mechanizmu o-twierającego lub zamykającego przystęp powietrza do poszczególnych grup piszczałek, wytwarzających tak zwane głosy lub regestry. Zadęcie odbywa się zapomocą miechów, poruszanych ręką ludzką lubjelektrycznością, a zgę-szczającycli powietrze, które przez kanały powietrzne przechodzi do zbiornika (rezerwoaru), a stąd do piszczałki, do której, za przyciśnięciem klawisza, dostając się, — odrazu wywołuje dźwięk brzmiący tak długo, dopóki grający naciska klawisz. Liczba piszczałek jest zależna od wielkości organu; może ich być parę setek i parę tysięcy. Wszystkie są zbudowane na mocy tych samych praw zasadniczych, według których wyrabiają się proste piszczałki pastusze. Dla urozmaicenia wszakże jednostojności brzmienia (kolorytu, charakteru brzmienia), or-ganmistrze wprowadzają pewne zmiany do ich budowy; np. zmianę mensury (mensura=stosunek szerokości piszczałki do tej długości), główek, formy itp. Jedne np. grupy piszczałek mają rury szersze u dołu a węższe u góry, i przeciwnie; jedne posiadają przy otworach środkowych zasłonki lub wycinki, inne ich nie posiadają; te są zaopatrzone w rodzaj stroików — jak oboje—tamte jak inne instrumenty dęte; otwory górne w niektórych są zakryte, w innych znów otwarte, itp. Ilość takich grup, wytwarzających całe szeregi gam o jednako-wem brzmieniu, jest różna, stosownie do wielkości organu, a każda ma swTój własny klucz regestrowy. Ile takich grup, tyle różnych instrumentów w⁷ organie; z powodu bowiem właśnie owych zmian w budowie, w kształcie piszczałki, oraz rozmaitości mechanizmu zadęcia, każda grupa piszczałek wydaje brzmienie naśladujące dźwięki jednego jakiegoś instrumentu: fletu, oboju, klarynetu, fagotu, trąbki, wal-torni, puzonu, tuby, wiolonczeli, głosu ludzkiego (vox humana) i wielu innych, nawet dziś już nieużywnych—jaka np. szałamaja, gamba, serpent—lub wręcz fantastycznych, a brzmienia nader miłego; jak: Kozi róg (Gemshorn), albo „głos anielski“. Ilość klawiatur (manuałów) jest również zawisła od wielkości organu; mały posiada jedną, większe dwie, a wielkie do pięciu klawiatur. Prócz tego organy, nawet niewielkie, posiadają pedał, to jest klawiaturę, na której gra się nogami; niektóre wielkie mają dwa pedały. Do każdej klawiatury należą pewne grupy piszczałek, naśladujących brzmienie różnych instrumentów. Każda grupa może, wedle woli grającego, brzmieć to samodzielnie, to w złączeniu z jakąś inną grupą, bądź z głosami dwóch, trzech czy wszystkich klawiatur jednocześnie, po otwarciu mechanizmu, łączącego te głosy z sobą, zwanego kopulacyą. Skala O-nu jest olbrzymia, obejmuje bowiem tony od takich, które brzmią o dwie oktawy niżej (32-stopowe w pedale), aż do takich, które brzmią o trzy oktawy wyżej, aniżeli nuty wskazują, co wytwarza skalę bajeczną, obejmującą aż dwanaście oktaw. W wielu O-nach klawiatury wraz z pedałem, z głównemi kluczami regestrowe-mi (głosowemi) i pomocniczemi (różne połączenia =kopulacye), nie znajdują się w niszach organowych, lecz są umieszczone na osobnej przybudówce, w kształcie wielkiego biurka, w pewnej odległości od instrumentu, z boku, z tyłu lub z przodu. Nuty na O. bez pedału pisze się jak na fortepian, w dwóch kluczach: wioiinowym i basowym, na O. zaś z pedałem, na trzech systemach liniowych; ostatni system przeznaczono wyłącznie dla pedału (niektórzy umieszczają nuty dla pedału na drugim systemie, przez oszczędność miejsca niezbędnego na system trzeci).—Historya narodzin O-nu jest niepewna. Według niektórych historyków O. był już znany na kilka wieków przed Chr. We Francyi pojawiły się pierwsze organy za Pipina, w Niemczech nieco później (za Karola Wiel.). W XIV w. niemiec Faber znakomicie ulepszył ich budowę i rozszerzył skalę (w Hal-bersztadzie zbudował O. o trzech klawiaturach). W wieku XVII cieszył się wielką sławą or-ganmistrz włoski Casparini, który i Polsce dostarczał organów (w Zgorzelicy, w Połocku u Jezuitów, o 60 regestrach, trzech klawiatu-

gi

gi-

i największe ze wszystkich w Rydze, o 124-ch

A. Fol.

S. Drz.

M. Ii.

dyjskim.

Organki albo Organy (fr. Orgue, O. à feu, 0. à serpentins, Espingole; niem. Orgelgeschütz, Totenorgel, Totentanzorgel, Geschreigeschütz, Hagelgeschütz, czasem też Rot schlänge), broń artyleryjska, używana już na schyłku wieku XIV, więc wtedy, gdy broń palna zaczynała dopiero na dobre wchodzić w użycie. Jest to przy rząd złożony z kilku, lub nawet kilkudziesięciu luf większych lub mniejszych, obok siebie, albo warstwami, jedne nad drugiemi ułożonych _ i spojonych, umieszczonych na wozach, albo też na stalugach, umyślnie dla ich pomieszczenia zbudowanych. Nabijano je kulkami ołowianemi bądź z przodu, bądź z tyłu, a były zawsze tak urządzone, że strzelały wszystkie razem, albo też warstwa po warstwie, lub nakoniec każda z osobna po kolei. Jeżeli miały służyć w polu, O. leżały zach, nieraz z przodu uzbrojonych w kosy lub oszczepy naprzód wystające (ob. fig. 119), co miało je bronić zwłaszcza przeciwko jeździe.

rach i pedale; przed kilkudziesięciu laty przeniesiono je, za staraniem Moniuszki, do kościoła św. Jana w Wilnie), a w XVIII w. Gottfried Silbermann, saksończyk. W czasach ostatnich odznaczyli się w budowie O-nu: Wilhelm Sauer (Frankfurt nad Odrą), Arystydes Cavaillé-Col (Paryż), a zwłaszcza Eberhard Fryderyk Walc-ker i jego synowie (Ludwigsburg). Słynniejsze O-ny tej firmy znajdują się: w Ulmie o 96 głosach, w Bostońskiej halli muz. o w wiedeńskim kość. św. Stefana o

głosach.

Organa, po grecku ’'Op^ava, skalista, jałowa i pusta wyspa, w pobliżu Karamanii leżąca, znana z morskiej podróży sławnego admirała macedońskiego, Nearcha; Ptolemeusz (6, 7, 46), mieszając ją zapewne z wyspą Ogyris (ob.), umieszcza na przestworach Oceanu, na południe od Arabii; dzisiaj Ormus.

Organdy, tkanina bawełniana, gładka, podobna do muślinu, lecz więcej zbita i sztywniejsza, co jest skutkiem odpowiedniego apreturowania. Z początku wyrabianą była tylko w Indyach Wschodnich, obecnie zaś wyrób jej naśladują i w tkalniach europejskich. Używaną bywa na podszewkę dolną do ubrań. Organiczna chemia, ob. Chemia. Organiczne ciała, ob. Narząd.

Organiczne sole, ob. Sole (Chemia).

Organista, ptak wróblowaty, ob. E u p h o n i a. Orgiastyczny kult, ob. Bachus i Orgia.

Organizacya, złożenie organów w całość jednego organizmu, którego też i nazwę niekiedy zastępuje: mówimy np. O. silna, krzepka, mocna, zdrowa, jędrna, a w zastosowaniu do właściwości duchowych, przy pojęciu ducha jako najogólniejszej siły wydobywającej się z układu mozgowo-nerwowego: O. energiczna, dzielna, artystyczna, poetyczna, namiętna, wybuchowa, ruchliwa i t. p., czyli w tern samem znaczeniu w jakiem używamy bardzo często wyrazu Natura. Wraz z rozszerzeniem — rzadko kiedy na rzetelnej analogii opar-tem—zarówno pojęcia jak i nazwy samego Organu na urządzenia dokonywane, nie bezwiednie przez przyrodę, ale celowo przez człowieka w życiu społecznem, ekonomicznem, pań-stwowem i cywilizacyjnem, używa się O-i w znaczeniu jednozgodnego, usystematyzowanego, ześrodkowanego układu czyli skutku czynności, oraz samej czynności całość z pojedynczych części, jakby z organów, składającej. Przy takiem rozszerzeniu pojęcia mamy prawo mówić: O. pracy, O. społeczna, zawodowa, O. towarzystwa czyli spółki, koła; O. państwa, władz, szkół, wykładów, biur, O. wojskowa; O. pewnej klassy, warstwy, kasty, hordy etnologicznej, nawet bandy w znaczeniu jurydycz-nem; nie zbłądzi i przyrodnik, jeśli do wykładu swego wprowadzi O-ę pszczół, mrówek, bobrów, gdyż i tu mógł dostrzedz zasadę dążenia i dostosowywania się części do całości, czynną przy powstawaniu Organizmu. Zwyczaj częstokroć gwałci logikę, gdy w tych wszystkich przypadkach używa O-i zamiast organizowania, oddającego czynność w biegu jeszcze będącą, a więc niedobiegłą jeszcze do O-i.

Organizacya państwowa, ob. Państwo.

Organizm, 0. społeczny, ob. Dopełnienia w końcu litery O.

Organizowane ciała, ob. Narząd.

Organki (Organkowce) — Tubiporidae, rodzina korali, zaliczonych do rzędu Alcyonaria (Octoctinia). Polipy kolonialnych tych korali siedzą w gęsto obok siebie ułożonych rurkach wapiennych, spojonych z sobą pionowemi płytkami poprzecznemi; przegród promienistych brak; cały skielet wapienny przedziurawiony licznemi kanałami. Wśród fauny dzisiejszej występuje z rodziny tej jedyny rodzaj Tubipora\ z kopalnych zaś występują wśród skamieniałości paleozoicznych: Aulopora—kolonia rozgałęziona, pełzająca; Siringipora—kolonia wiązko-wąta, złożona z długich, cienkich rurek, i Ha-lysites. — Do rodzaju Tubipora, czyli O-ów właściwych, zaliczono 10 gatunków, zamieszkujących morza podzwrotnikowe. Najpospolitsze z nich: T. Hemprichti Ehrbg.— o skielecie purpurowym i polipach (za życia) szaro-nie-bieskich; w morzu Czerwonem i w oceanie Indyjskim. T. purpurea Dana; rurki purpurowe lub karminowe; w morzu Czerwonem. T. mu-

sica Ehrbg.; skielet czerwony; w oceanie lnic K c.

na wo-

'i

Fig. 119. (podług A. Demmina).

i kilka mniejszych. —

Pierwszy pod r. 1387 wzmiankuje o O-ch Jan Citadel la w dziejach panów na Carrarze, opi- i

sując trzy wozy, z któ- , powiedzieć możemy, iż w r. 1547, w spisie in-rych każdy miał na so-(podlug A. Demmina). bie po 144 działka maleńkie, leżące na sobie w 3 warstwach; każda z nich podzielona była znów na 4 przegrody, zawierające po 12 armatek, z których można było wystrzelić równocześnie. — Z Włoch wynalazek ten rozszedł się i po innych krajach. W r. 1444 Szwajcarzy posiadali O. złożone z 29 luf; w bitwie pod Granson (r. 1476); pobiwszy Karola Śmiałego zdobyli na nim, między innemi, także O., w które wojsko bur-gundzkie było zaopatrzone. W bitwie pod Rawenną (r. 1512) wojsko hiszpańskie miało z sobą 30 takich O-ów, któremi dowodził sławny wówczas artylerzysta oraz inżynier wojskowy,

Piotr z Nawarry. W bitwie pod Marigna-no (r. 1515) Francuzi posługiwali się również O-ami, o których Robert de la Mark pan na Fleurange i Sedanie w pamiętnikach swych pisze, iż miały lufy na dwie stopy długie, a mogły naraz wyrzucać po 50 kul. Takich O-ów przygotowano przed wojną w Lyonie 300 pod nadzorem rzeczonego pana de Fleurange; przenoszono je z miejsca na miejsce na mułach. Jeszcze w r. 1542 jeden z tych przyrządów znajdował się w zbrojowni Oręż. zamku sedańskiego. W Niemczech już od wieku XV O. także były znane; istnieją dotąd ry-

Mis)

O. służące do obrony murów lub wałów przytwierdzano do stołów mocnych, albo do stalug drewnianych. —F r. Paprocki, piszący na początku ćwierci ostatniej wieku XVIII, tak je określa: „O. jest machina składająca się z wielu rur muszkietowych na jednej łoży osadzonych, tak się stykających, iż za jednym podpałem wszystkie razem ognia dają“. Nie zawsze jednak same tylko lufy haków nic (ob.) albo muszkietów (ob.), osadzano bowiem nieraz i łączono zupełnie w ten sam sposób po kilka działek drobniejszych, albo też działo długie (falkonet), lub krótkie a grube (szrotownicę), osadzano pomiędzy lufami mniejszemi (ob. fig. 120); w sposób podobny urządzano też czasem

Bi

Ma.

Fig. 120. (podług A. Demmina). i moździerze (ob. fig. 121). otaczając otwór wielki kilku mniejszemi, z których równocześnie moździerz wyrzucał jedną bombę wielką

Fig. 121

sunki Glockenthona z r. 1505, wyobrażające narzędzia te; książęta protestanccy, skonfe-derowani w r. 1546, artyleryę swą zaopatrzyli również w O. Wspomina też o nich w r. 1575 Leonard Fronsperger, nadający im miano „Geschreygeschütz“.—W r. 1552 Henryk II, król francuski, posiadał w artyleryi swej już tylko dwie pary O-ów, z czego wnosić można, iż wówczas zaczynały już wychodzić z u-życia; jednakże jeszcze Henryk IV posługiwał się niemi dość często. — Gdy w wieku XVI zaczęło się rozpowszechniać coraz bardziej strzelanie z dział kartaczami, O. pomału schodziły z pola, a podczas wojny trzydziestoletniej już prawie zupełnie o nich zapomniano. Pomimo to pozostały w użyciu jeszcze do obrony twierdz, przynajmniej we Francyi, gdzie aż do końca wieku XVIII napotykamy przyrządy złożone z 3 —12 luf karabinowych, zaopatrzonych w zamki ze skałkami; są to ślady ostatnie O-ów dawnych. Od owego czasu zapomniano o nich zupełnie, a> dopiero przed rokiem 1870 wskrzesił je znów Napoleon III pod postacią ulepszoną.—Niektórzy przypisują mylnie wynalezienie kartaczownic Amerykanom, ci bowiem podczas wojny domowej swej wznowili, nie użycie O-ów, lecz dział rewolwerowych, to jest odkryli ponownie mechanizm stosowany do broni ręcznej już w wieku XVI.— W Polsce, gdzie Statut Wiślicki wspomina już o artyleryi na zamkach, znano O. prawdopodobnie już w wieku XV, ale na to dowodów archiwalnych nie posiadamy; dopiero na pewno wentarza zamku podolińskiego, wymieniono, że „organki polne na jednym wozie mają hako-wnic 12“; w inwentarzu zaś arsenału ty-kocińskiego, w którym Zygmunt August był nagromadził bardzo znaczne zapasy artyleryi wszelkiej, zapisano w r. 1577 między in-nemi też „6 kar z hakowuicami, a na każdej karze hakownic 3, a pod temi hakownicami szrotzak (szrotownica [tj. działo krótkie, które nabijano „szrotem“, czyli siekań-cami) jeden“, a dalej „kara jedna okowana, na niej działko żelazne, a nad działkiem śmigo wnic 7“; były to więc przyrządy podobne do wyobrażonego tu ua fig. 119 i 120. W bitwie pod Libiszewem pod Gdańskiem (r. 1577) wojska te właśnie O. tykocińskie miały ze sobą; mieli też i machiny takie Gdańszczanie, zbuntowani przeciw królowi. — O O-ch: Fr. Paprocki „We-gecyusz, o sprawie rycerskiej“ (Łowicz 1775,

T. I, str. 272); Napoleon III „Études sur le passé et l’avenir de l’artillerie“ (Paryż 1846; wyd. 2-e tamże 1859; przekł. niem. Berlin 1856); A. Demmin „Die Kriegswaffen etc“ (Gera 1891) i K. Górski „Historya artyleryi polskiej“ (Warszawa 1902). — Por.

Dr. J. P.

Organografia, ob. Morfologia roślin. Organologia, ob. Morfologia roślin.

_ Organometale, albo metaloorganiczne związki—ciała, złożone z metalu i z jednowartościo-wych rodników organicznych (alkilów, np. CHS, C₂H₅ itd.). W miarę rozwoju chemii organicznej przekonywano się stopniowo, że węgiel rodników organicznych może się wiązać nie tylko z typowemi metaloidami, jak chlorowce, siarka, azot, fosfor, lub z temi pierwiastkami, które stanowią ogniwa przejściowe od metaloidów do metali, jak arsen, selen itp., lecz i z właści-wemi metalami. Pierwsze związki rodników organicznych z metalami otrzymał, wyodrębnił i zbadał Frankland około r. 1849. Przez działanie jodku metylu na cynk otrzymał F. dwumetylocynk, zapomocą którego mógł syntezować inne związki metaloorganiczne, jak np. pochodne cyny, rtęci, lub ołowiu. W trakcie dalszych badań okazało się, że nie wszystkie metale są zdolne do wiązania rodników organicznych; zdolność tę ujawniają głównie metale zajmujące miejsca w nieparzystych szeregach peryodycznego układu pierwiastków. W grupie czwartej np. śród pierwiastków, a-nalogicznych do węgla, metaloorganiczne związki tworzą tylko germanium, cyna i ołów, podczas gdy cyrkan i tytan własności tych nie posiadają. Ponieważ w nieparzystych szeregach układu peryodycznego znajdują się metale, które w porównaniu z metalami, stojącemi w szeregach parzystych, zdradzają bardziej charakter elektroodjemy, więc mówimy zazwyczaj, że tylko metale elektroodjeme są zdolne do wiązania rodników organicznych. Przez porównanie ciał, złożonych z rodników organicznych i metaloidów (CH3J, (CH₃)₃N), z ciałami, utworzone-mi z takich samych rodników i pierwiastków o charakterze więcej metalowym (As, Sb), pod względem ich trwałości dochodzimy do wniosku, że pierwsze są znacznie trwalsze od drugich. Na zasadzie tego można przewidywać, że organometale powinny być jeszcze mniej trwałe, co też w rzeczywistości potwierdza się najzupełniej. Alkilowe pochodne niektórych metali są już tak nietrwałe, iż ulegają rozkładowi pod wpływem wody, skutkiem czego powstaje wodzian odpowiedniego metalu i węglowodór. W przypadku dwumetylocynku reakcya ta przebiega według wzoru:

Zn(CH₃)₂-f2HaO=Zn(OH)₂-f2CH₄.

Inne organometale względem wody zachowują się dość odpornie; zato w wielu bardzo wypadkach rozkładają się na metal i na rodniki, które wiążą się z sobą lub z innemi atomami. Oprócz metaloorganicznych związków, które powstały skutkiem nasycenia wszystkich jednostek powinowactwa metalu przez rodniki organiczne (węglowe), znane są jeszcze takie ciała, w których tylko część jednostek powinowactwa zużytą jest na związanie rodników organicznych, pozostałą zaś część nasyca me-taloid, najczęściej chlorowiec, n. p. ZnCH₃J, MgCHgJ, lub wodorotlenowa grupa, n. p.

C₂H₅HgOH, lub ZnOH.CH₃. Te ostatnie ciała posiadają własności zasad. Najważniejszemi jednak i najciekawszemi są te organometale, które zawierają w cząsteczce tylko metal i rodniki organiczne, n. p. Zn(CH₃)₂, Mg(CH₃)₂, Hg(C₂H₅)₂ itp. Odegrały one w nauce pierwszorzędną rolę, gdyż dzięki bliższemu zbadaniu ich powstała teorya wartościowości metali i wogóle pierwiastków, zapoczątkowana przez Franklanda, a rozwinięta przez Kolbego. Ponieważ związki te są nadzwyczaj lotne, nawet w niezbyt wysokich temperaturach, więc z łatwością udawało się zamieniać je na parę i tą drogą określić ciężar cząsteczkowy, a mając skład chemiczny, ustalony analitycznie, można było określić ilość alkilów, związanych z jednym atomem metalu. Ponieważ zaś alkile te są jednowartościowe (ob. związki nasycone), więc tą drogą można było bezpośrednio obliczyć wartościowość danego metalu. — Sposoby otrzymywania organometali: 1) Przez działanie haloidków alkilów na metal:

Zn-f CH₃J = ZnCH₃J; 2ZnCH₃J=Zn(CH₃)₂-fZnJ₂. W pierwszej fazie powstaje zatem jodek cynk-alkilu, a w drugiej przez ogrzanie tego związku tworzy się dopiero właściwy organometal. W podobny sposób można otrzymać organometale pochodne magnezu i rtęci. 2) Przez działanie alkilowanego cynku, magnezu lub rtęci na metal: Hg(CH₃)₂ -j- Cd = Cd(CH₃)₂ -f Hg. 3) Przez podwójną wymianę między alkilowanym cynkiem i chlorkiem metalu:

2Znf C₂H₅)₂ -j- SnCl₄ = Sn(C₂H₅)₄ -f 2ZnCl₂. Wszystkie organometale mają postać cieczy bezbarwnych i ruchliwych o niezbyt wysokich punktach wrzenia, n. p. dwumetylocynk wrze w 46°, dwuetylocynk w 118°,dwumetylortęćw 95°, trójmetyloaluminium w 127°, czterometyloołów w 110°. Punkt wrzenia wzrasta zależnie od wielkości rodników: dwuizoamylocynk wrze w 220°. Niektóre organometale są o tyle nietrwałe, że już na powietrzu zapalają się nadzwyczaj szybko, tak, że muszą być przechowywane w zamkniętych naczyniach, z których usunięto u-przednio już powietrze. Wszelkie badania nad związkami temi należy też wykonywać w atmosferze, pozbawionej tlenu, a więc najlepiej w atmosferze kwasu węglowego. Do tych łatwo zapalnych organometali należą przede-wszystkiem pochodne cynku, które wyróżniają się także swym wstrętnym zapachem. Alkilowe pochodne glinu zapalają się na powietrzu też dość łatwo. Natomiast alkilowe pochodne rtęci i ołowiu są to bezbarwne ciecze o dość swoistym zapachu, nierozpuszczalne w wodzie, na powietrzu się nie zapalają i mogą być przechowywane w otwartych naczyniach. Alkilowe pochodne rtęci posiadają własności trujące. Czterometyloołów wyróżnia się słabym zapachem, przypominającym zapach malin. Względem chlorowców organometale zachowują się też niejednakowo. Cynkalkile zapalają się

w obecności chloru, bromu lub jodu; jeżeli jednak wykonywamy reakcyę w ostudzonym eterze, to przebiega ona według równania:

Zn(C₂H₅)₂ -f 2J₂=ZnJ₂ + 2C₂H₅ J.

Na alkilowe pochodne rtęci chlor działa równie energicznie, jak w przypadku poprzednim, powodując nawet zapłanianie się ciał; brom zaś i jod działają umiarkowaniej według wzorów:

Hg(C₂H₅)₂4 J₂ = HgC₂II₅J + C₂H₅J.

Związki Hg CnH₂n4-i'J należy uważać za sole (jodki) zasad Hg.CnH2n-j-₁,OH, które w rzeczy samej można otrzymać z powyższych jodków przez traktowanie ich wilgotnym tlenkiem srebra. Zasady te są to ciała po większej części krystaliczne, łatwo rozpuszczalne w wodzie. Działanie chlorowców na alkilowany ołów jest jeszcze łagodniejsze: nawet chlor nie powoduje tu zapalania się, lecz jedynie powstawanie soli Pb(CH₃)₃Cl; odpowiadające tym solom zasady posiadają wybitne własności alkaliczne.— Alkilowany potas i jod, np. KC₂H₅ lub NaC₂H₅, zdaje się, istnieją, lecz dotychczas ich nie wyosobniono. Potas i sód rozpuszczają się w cyn- j koorganicznych związkach, powodując wydzie- , lanie się równoważnej ilości cynku. W roz- j tworach tych istnieją prawdopodobnie metaloorganiczne związki sodu i potasu. Związki te wykazują zdolność pochłaniania i wiązania dwutlenku węgla, skutkiem czego powstają sole alkaliczne kwasów tłuszczowych:

CH₃. Na-f C0₂ = CH₃. C0₂Na.

Z roztworu sodu w dwuetylu cynku krystalizuje się ciało o składzie chemicznym NaC₂H₅ + Zn(C₂H₅)₂

i p. top. 27°; ciało to rozkłada się w wyższej temperaturze, pozostawiając sód i cynk. Oprócz wielkiego znaczenia teoretycznego, o którem wspomniano wyżej, organometale, szczególniej r niej trwałe, odgrywają doniosłą rolę w syntezie ciał organicznych. Przez działanie alkilowych pochodnych cynku na aldehydy i przez następne tiaktowanie wodą można otrzymać alkohole drugorzędowe:

CH₃. CHO-j-Zn(CH₃)₂ — CH₃. C. CH₃;

ganicznych można syntezować bądź ketony, jeżeli do reakcyi użyć na 1 cz. chlorobezwodni-ki 1 cz. organometalu, lub trzeciorzędowe alkohole, jeżeli na 1 cz. chlorobezwodnik brać 2 cząst. organometalu. Reakcya przebiega dług wzorów:

we

ŁC

m

co

W

to

co

to

to

HO/

\CH

\CH

ÖS

to

C—CH

+ Zn

-J-

w

co

/OZnCH

HO/

HO/

g»

O /    \

10 \

HO —0 x- +uSHuO

w

to

to

co

+

CS3

/OZnCH

\C1

\CH

nv +

y ce

łH0~0 .t+uShu0 =

/OZnCH

Ci c •“ cc

co

Reakcyę tę opracował Butlerów i posługując się nią otrzymał pierwszy raz trzeciorzędowe alkohole, przepowiedziane już nieco wcześniej przez Kolbego. Obecnie cynkalkilowe związki, jako łatwo zapalne i wymagające dużej wprawy przy posługiwaniu się niemi, zostały w znacznej części zastąpione w syntezach organicznych odpowiedniemi magnezowemi po-chodnemi, szczególniej zaś jodkami i bromkami alkilowanego lub arylowanego (związanego z rodnikiem aromatycznym) magnezu. Związki te wykrył i użył ich do syntezy przed kilkunastu laty Grignard i na tej drodze opracował cały szereg nowych łatwych sposobów otrzymywania związków organicznych. Stosowanie związków magnezoorgauicznyJi od czasu badań Grignard’a, którego imieniem nazwano tę reakcyę. rozwinęło się niepomiernie i obecnie stało się jedną z najpotężniejszych metod syntezowania.

Organon, po grecku dosłownie: sprzęt, narzędzie, zwłaszcza muzyczne, sprężyna ru-W podobny sposób przez działanie dwualkilo- j cliu; w pojęciu nowoczesnem: organ jako wanego cynku na chlorobezwodniki kwasów or- ' narzędzie organizmu, którego nazwy,

H O. ZnCH₃

CH₃.C.CH₃ •+■ 2H₂0 = Zn(OH)₂-f-CH₄-[-CH₃.CH.OH.CH₃.

H OZnCH₃

Ketony nie przyłączają organometali, lecz wiążą się natomiast łatwo z jodkami, bromkami lub chlorkami alkilowanego metalu, n. p.: CH₃. CO. CH₃-f Zn. CH₃.J = CH₃. C. CH₃

CH₃ OZnJ.

Przez traktowanie tego ostatniego produktu wodą powstaje alkohol trzeciorzędowy:

CH₃. C. CH₃ -f H₂0=CH₃. C. CH₃ -f ZnOH.J

/\

/\

CH₃ OZnJ

CH, OH.

Kr. Zn.

Organoterapia.

równie jak i Starożytni. P prace

znali ramy myśli swej pierwotnej i zaczął przypi-ował sywaó zdolność wydzielania wewnętrznego nie-tylko gruczołom, ale wogóle wszystkim tkankom ustroju.—Zacznijmy od wytworu gruczołu jądrowego, który narobił tyle wrzawy w swoim czasie. Obecnie działanie gruczołu jądrowego jest bardzo wątpliwe;    wydzielania

wewnętrznego jąder nie dowiedziono. Pohlowi udało się dowieść, iż działanie swe wytworów zawdzięcza pewnemu ciału, Sp er minie (CftHuNa). Spermina krąży we krwi; znajdujemy ją u osobników płci obu. Klinicznie ciało to rzeczywiście posiada znaczny wpływ krzepiący, który jakoby polegać ma na wzmożeniu się sprawy utleniania w tkankach ustroju. Punktem wyjścia dla Brown-Séquarda były spostrzenia robione na    zwierzętach

i ludziach wytrzebionych w wieku młodym.— Myśl ludzka, raz rozbudzona, nie mogła już spo-

wyrazu,

Arystoteles

swoje nad logiką: obie Analityki,

Kategorye, Topikę i rzecz o wyrozumiewaniu czyli interpretacyi (Ilspi epjiïjvsiaç) jako narzędzia myśli rozpoznawczej, naukowej, przeto już w czasach bizantyjskich wszystkie te pięć jego rozpraw wraz z pismem o rozumowaniu i wnioskowaniu Sofistów (rcepi oocptortxwv sXéy^wv) objęto nazwą O. Użył jej później Fr. Bacon dla swej wiekopomnej metodologii i klassyfi-kacyi nauk, wydanej w Londynie r. 1620 p. t.

„Novum Organon“ (ob.).

Organoterapia (Ory another apia, z gr. to ópya-vov=narząd i r\ łkpaTreća^leczenie). Jak wskazuje już sama nazwa, jest to nauka, stawiająca sobie zadanie leczenia za pomocą narządów (organum). Jako sposób leczenia zawiera w sobie myśl zastąpienia utraconej lub osłabionej działalności danego narządu ludzkiego cząć. Z miast wyciągu jąder zaczęto używać

do doświadczeń—wytworu z jajników. Okazało Jest to więc myśl leczenia simili'i simi- się, jak świadczą Féré i Węch as i, iż skutek działania takiego jest zgoła inny u osobników płci męzkiej niż u płci żeńskiej. Ody osobniki płci żeńskiej (świnki morskie) znoszą użycie tego wytworu dość dobrze i zyskują nawet na wadze, o osobników płci męskiej natomiast występuje nieraz bardzo znaczne podniesienie ciepłoty, tracą też one na wadze a nawet umierają. Znakomite wyniki otrzymane w pewnej chorobie, polegającej na utracie działania gruczołu tarczowego, skłoniły badaczów do użycia wyciągu jajników w celu usunięcia różnych przykrych objawów, które spotykamy u kobiet po operacyi usunięcia jajników (exstir-patio ovariorum). Wyniki, które otrzymano z różnych stron wypadły zadawalająco. Juin przypuszcza, iż istnieje pewien stały stosunek między działalnością gruczołu tarczowego i jajników. Rozróżnia on wypadki wzmożonej działalności gruczołu tarczowego (Morbus Base-dowiï) przy jednocześnie osłabionej działalności narządów płciowych i odwrotnie. W pierwszym przypadku stosuje wytwory wyciągu z jajników; w krwawieniach zaś i przypływach krwi do narządów płciowych stosuje thyroidinę, tj. wyciąg z gruczołu tarczowego. Również przypisują pokrewieństwo z narządami płciowemi przyusznicy (parotis). Wyciąg z tego gruczołu ma być pomocny na zwiotczenie macicy (Atonia) i choroby jajników. To samo da się powiedzieć o gruczołach mlecznych.—Doświadczenie z wyciągiem nerki robione na zwierzętach, którym przedtem usuwano jedną lub nawet obie nerki —wykazały pewien wpływ do-dobroczynny tego wytworu. Przeprowadzone jednak próby klinicznie przez Dieulafoy w r. 1892 na chorych dotkniętych chorobą Brighta (ob.) nie dały wyników zadowolają-cych. —Wątroba, jak wiadomo, oprócz wytwarzania żółci, prawdopodobnie wydziela jeszcze istoty inne, które są w pewnym stosunku do

od; owiedniin, wziętym od jakiegoś ze zwierząt,

libus, jak w homeopatii (ob.). Leczenie za pomocą narządów nie jest bynajmniej dobytkiem nowoczesnym, wspomina w swem dziele o środku ludowym — leczeniu chorób płucnych za pomocą płuc lisa. Pliniusz (ob.) radzi przy niemocy płciowej spożywać jądra ośle. się również z piciem własnego moczu w razie zapalenia nerek-, w medycynie ludowej znajdujemy także radę spożycia ciepłej wątroby psa wściekłego w razie ukąszenia przez tegoż i t. d.—Zajęcie się szczególniejsze O-ą datujemy (r. 1869) od czasu słynnego wystąpienia fizyo-loga francuskiego Brown-Séquarda dacz ten, pracując nad czynnością gruczołów— wypowiedział zdanie o istnieniu wydzielania wewnętrznego w gruczołach (Sécrétion recrć-mentielle). W ciele zwierzęcem jest cały reg gruczołów, swe soki za pomocą .przewodów na zewnątrz, by tak rzec, inne zaś całą swą wytwórczość bezpośrednio oddają krwi. Od niedawna przyj-mują, iż takie gruczoły jak wątroba, nerki, nie ograniczają się tylko do działalności zewnętrznej (Sécrétion excrémentielle)• ale, że wytwarzają także pewne pierwiastki wydzieliny wnętrznej (Sécrétion recrémenttelle). Otóż to wytwory tego wydzielania wewnętrznego od-grywają rolę olbrzymią w ogólnej ekonomii ustroju naszego. W roku 1889 wystąpiłBrown-Séquard publicznie, wykazując zastosowanie praktyczne

go (sécrétion recrëmentielle). Gruczoły płciowe, właściwie jądra męskie, tak utrzymywał Brow n-■ Séqu*aid, wydalają do krwi drogą wydzielania wewnętrznego jakieś istoty, które znacznie wzmagają lub ułatwiają działalność układu nerwowego i mięśniowego. Prowadząc alej swe doświadczenia, wspólnie już z Aron w a 1 e m , badacz ten znacznie rozszerzył

Gale nos (ob.), naprzykład,

Wśród ludu spotykamy

Ba^

sze-

Jedne z nich wyprowadzają

we-

swego odkrycia fizyologiczne-

„Les

Dr K. S

Obda-

nagromadzającego się \ve krwi cukru. To też w tym kierunku przeprowadzone badania (Diabetes) z wyciągjem wątroby—nie dały również wyników wybitnych, dodatnich. Przerosty gruczołu krokowego, utrudniające nieraz bardzo oddawanie moczu, leczone wyciągiem gruczołu tegoż, jak wskazują doświadczenia, dały wyniki kliniczne dobre. —Wielu uczonych, chcących się zapoznać z działalnością gruczołu tarczowego — zaczęli usuwać go u zwierząt i obserwować je bacznie. Po usunięciu gruczołu tego występował cały szerek objawów, które udawało się zwalczyć za pomocą zaszczepienia kawałka gruczołu tarczowego. Te doświadczenia dały pochop do leczenia w tenże sposób obrzęku śluzowatego (myxoedema), choroby, którą spostrzegamy u ludzi posiadających czynność gruczołu tarczowego w zaniku. Również w ten sposób zwalczać zaczęto skutecznie wypadki t. z w. cachexiae strumiprwae (Kocher). (Cachexia strumiprica powstaje jeśli chirurg usunie doszczętnie tak zwane wole).—Wreszcie na tej drodze osiągnięto wyniki bardzo zachęcające u karłaków (ob. Karłactwo). We wszystkich tych wypadkach leczenie za pomocą narządu tj. gruczołu tarczowego — dało wyniki wprost cudowue, ale, niestety, nie trwale. Leczenie zatem ciągle powtarzać trzeba. Karłacy pod wpływem thyroidyny zaczęli się rozrastać, umysłowo postąpili o tyle, iż ledwie odróżnić ich można było od rówieśników zdrowych.—Doświadczenia te wypadły lepiej ula młodych karłaków. Thyroidyna, czyli wyciąg z gruczołu tarczowego, okazała się jeszcze pożyteczną przy otłuszczeniu ogólnem i przy usposobieniu podagrycznem. Obie te sprawy poprawiały się pod wpływem leku tego na drodze wzmożenia spraw utleniania się w ustroju.— Doświadczenia robione z wyciągami śledziony, jako narządu mającego wybitne stanowisko dla krwi, dały wyniki dość zachęcające. Cohn-stein, mając do czynienia z 22 wypadkami niedokrwistości i błędnicy, widział w 16 poprą wę. — S z ymono więzi Cybulski, pracując z wyciągiem uadnercza, osiągali u zwierząt znaczne, ale szybko znikające podniesienie ciśnienia krwi. Co się tyczy choroby A d i s s o n a (ob.), która powstaje wskutek zmian pewnych w nadnerczach, to zastosowanie tutaj wyciągu nadnercza nie dało prawie wyników dodatnich. Badania z wyciągiem nadnercza, prowadzone w różnych kierunkach, niespodziewanie odkryły war-. tość tego wytworu jako środka wywołującego silny skurcz naczyń. Kilka kropli 10°/₀-roz-tworu tego wyciągu, puszczone na zapaloną spojówkę oka, robi ją natychmiast tak bladą, jak wygląda w drugiem oku zdrowem. Środek ten znalazł już zastosowanie w praktyce la-ryngo-rynologicznej i ocznej (1:5000 Adrenalina).—Badania z przysadką mózgową (hypophysis) nie dały dotąd żadnych wyników dodatnich.

O wpływie gruczołów chłonnych w zastosowaniu, np. w chorobach płucnych, nic pewnego powiedzieć nie można. Podług przypuszczenia Brown-Séquarda, które badacz ten wespół z Arson walem usiłował doświadczalnie uzasadnić, wypada, iż teorya wydzielania wewnętrznego obowiązuje nietylko gruczoły, ale wogóle wszelkie tkanki ustroju. Wszystkie one zatem powinny dostarczać krwi odpowiednich soków lub zaczynów ,(enzyma). Brak ich obciąża ustrój i sprowadza różne zaburzenia poważne.—Stosowanie wytworów z mózgu i wogóle z istoty nerwowej, wypadło bardzo dodatnio dla poszukiwań w tym kierunku. Próby z wytworem tuku czerwonego w przypadkach auemii ciężkiej wypadły bardzo szczęśliwie. Pochop do stosowania tego leku dał nam jego bliski stosunek do krwinek (ob. Krew).—Brune t, pracując z wytworem z płuc (wyciągiem), przyszedł do wniosku, iż w chorobach płucnych ten lek uważać należy tylko za pomocniczy.— Sprawa O-i poruszona jest całkiem empirycznie, dużo w niej działa się jeszcze po omacku, gdyż fizyologia nie zna dokładnie wszystkich czynności narządów. —Sposób użycia wytworów, o których mowa, bywa trojaki: użycie przez usta, zastrzykiwanie podskórne, przeszczepianie na ciało człowieka kawałka odpowiedniego narządu zwierzęcia. — Ponieważ w O-i w użyciu częstem bywa też sok wyciśnięty wprost z narządów rozmaitych, więc nazywana bywa także Opoterapią (ob.).—Por. Ch. Eloy „La méthode de Brown-Séquard et les médications par extraits d’organes“ (Paryż 1893)-, Boisson et Mo u s nier „Formulaire hypodermique et opothérapique“ (tamże 1899); Peters „Die neuesten Arzneimittel und ihre Dosierung inclusive Serum-und Organotherapie" (Wiedeń 1902, wyd. 3-e); G au₍t hier „Les médications thyroïdiennes“ (Paryż 1902); D. Mousset principes actifs des capsules surrénales, leur emploi en thérapeutique“ (Paryż 1903); G. P. Bay on „Erneute Versuche über den Einfluss des Schilddrüsenverlustes und der Schilddrüsenfütterung auf die Heilung von Knochenbrüchen“ (Würzburg 1903); Oppenheim et Loeper „La médication surrénale“ (Paryż

1903) i A. v. Poehl, v. T or ch ano ff u. P. Wachs „Rationelle Organotherapie“ (Berlin 1905; część 1-a—przekład z rosyjskiego).

Organy (muz.), ob. Organ.

Orgelbrand Samuel, wydawca, księgarz i drukarz polski (* 1810 w Warszawie —f tamże 16 listopada 1868 r.); syn Joachima, drobnego i niezamożnego kupca starozakonnego. rzony bystrem pojęciem, dostawszy się do szkoły Rabinów, chlubnie ją ukończył, ale upragnionej posady nauczyciela w niej nie otrzymał. W 1836 r. założył małą antykwarnię przy ulicy No winiarskiej i zaczął wydawać powiastki tłómaczone. Niebawem, przybrawszy do pomo-

cy młodszego brata, Maurycego, przeniósł księgarenkę swą do b. pałacu Teppera przy ulicy Miodowej. Tu wydawał zeszytami romanse Kock’a, Sue’go i Dumas’a, a że ściśle dotrzymywał terminów, więc zjednał na nowo zaufanie do tego rodzaju wydawnictw, podkopane przez poprzedników. Zachęcony powodzeniem, przeszedł do wydawania powieści oryginalnych: winicz (52 472), M. Szymanowski (40 125), C. Kraszewskiego, Boguckiego, Skotnickiego, Mini- Biernacki (36 379), F. Berdau (27 416), Kurna-szewskiego, Gregorowicza, Kunickiego, Trip- towski (20 704), A. Grąbczewski (19 913), <7. plina i in., drukował kalendarze, podręczniki Szyc (17957), T. Cichocki 06516), S. Po-szkolne i gospodarskie, aż z kolei zabrał się do ogłaszania dzieł wielotomowych, głównie historycznych. W r. 1842 założył pierwsze u nas czasopismo dla ludu wiejskiego i miejskiego p. n. „Kmiotek“, prenumerowane z u-rzędu przez gminy. Redagował je Paweł Leśniewski do r. 1850 (wyjąwszy r. 1846 pod redakcyą F. M. Sobieszczańskiego). Odwołanie prenumeraty z urzędu, przy niemożności oparcia się na przedpłacicielach dobrowolnych, skłoniło do O zamknięcia tygodnika; wznowił go dopiero 1860 r. zięć założyciela, Michał Glücksberg. W r. 1844 O. nabył od Stefana Lasockiego i przeniósł do kamienicy Teppera drukarnię, składającą się z 1 małej prasy pośpiesznej i 4 ręcznych, założoną w r. 1824 przez Buczyńskiego i posiadaną kolejno przez Gałę-zowskiego, Sojeckiego czyli „Gazetę polską“

(razem 1 784 arkusze). Na opracowanie jej złożyło się 181 pisarzy polskich. Najwięcej artykułów napisał J. Bartoszewicz (177 931 wierszy druku), następnie F. Lewestam (156 886), F. Sobieszczański (130 363), L. Rogalski (118 577), O. Kolberg (88 691), J. Pankiewicz (78 151), K. Wóycicki (76674), J. Sa-

rajski (15 670), W. Urbański (14 747), K. Estreicher (10 861), A. Nakęski (10 792), Winc. Korotyński (9 633), L. Wolski (9 254) i ks. L. Otto (9 126). Koszty redakcyi i honorary a autorów uczyniły 41 628 rb., papieru, druku i t. d. 74 734 rb.; wogóle, łącznie ż wydatkami nadzwyczajnemi, wydanie „Encyklopedyi powszechnej“ kosztowało 120 000 rs. Wywołany Powstaniem 1863 r. upadek obfitej z razu prenumeraty sprawił, że wydawca nie pokrył łożonych kosztów. Tom ostatni „Encyklopedyi“ wyszedł w 1868 r. W kilka miesięcy po dokonaniu wielkiego dzieła O. przeniósł się do wieczności i spoczywa na cmentarzu staroza-konnych w Warszawie. Do ożywienia ruchu piśmienniczego, zmartwiałego po r. 1831, wielce się przyczynił. Podług własnego obrachunku, przez lat 30 (do r. 1865) wydał 278 dzieł w 527 tomach. Okrom „Encyklopedyi“ do celniejszych jego nakładów należą: „Starożytna Polska“ Balińskiego i Lipińskiego, „Piśmiennictwo polskie“ Maciejowskiego, „Cmentarz powązkowski“ i „Biblioteka starożytna pisarzy polskich" Wóycickiego, „Pomniki do historyi obyczajów w Polsce“ Kraszewskiego, „Wiadomości o sztukach pięknych w Polsce“ Sobiesz-

Kosseckiego, F. S. Dmochowskiego i Chmielewskiego, który pomnożył ją był kupioną od Łąt-kiewicza częścią drukarni Mostowskiego i w r.

skiego, „Wieczory w Ojcowie“ Siemieńskiego, „Budownictwo wiejskie“ Zabierzowskiego, z prze« kładów zaś ogromna „Historya powszechna“ Cantu, „Historya zgromadzeń prawodawczych, konwencyi narodowej i dyrektoryatu“ i „Historya konsulatu i cesarstwa“ Thiers’a, „Powiastki“ Andersen’a, „Boska komedya“ Dantego, „Historya naturalna rodu ludzkiego“ i „Historya zwierząt“ Virey’a. Dzieł hebrajskich wydał ze 100 tomów. Przodkuje im „Talmud babiloński“ w 20 tomach, po raz pierwszy w Królestwie kongresowem przedrukowany i odbity odrazu w 12 000 egzemplarzy (1860 — 1864 r). Wydawnictwa O-a późniejsze odznaczają się starannością; mają papier mocny i druk czy-

1840 sprzedał Lasockiemu. W r. 1867 O. kupił od spadkobierców d-ra Wilhelma Malcza wielką, historyczną kamienicę, ongi Wasilewskich, na Krakowskiem-Przedmieściu (gdzie teraz posąg N. M. Panny), i dj okazałego sklepu, na rogu ul. Dziekanki, przeniósł swoją czańskiego, „Słownik grecko-polski“ Węclew-księgarnię. Wkrótce potem odkupił od Resursy Obywatelskiej stok wzgórza nad Wisłą. Dom mieszkalny od ul. Bednarskiej pozostawił bez zmiany, na tyłach zaś wedle planów F. W. Zy-gadlewicza, urządził wielkie zakłady typograficzne, złożone z zasobnej drukarni polskiej i hebrajskiej, giserni, stereotypowni, introliga-torni i t. d. Przeniósłszy tam drukarnię z ul.

Miodowej, w 1861 r. ustawił na nowej siedzibie 5 pras pośpiesznych podwójnych Koeniga i Bauera i przeszło 40 różnych innych machin, poruszanych parą. Zwinął wtedy księgarnię sortymentową, pozostawiając jeno nakładową przy ul. Bednarskiej. Już w r. 1857 O. przystąpił do ziszczenia oddawna żywionego zamiaru: do wydania Encyklopedyi, której mieliśmy tylko ■ sty. Przedsiębiorczość, pracowitość i wytrwałość, próby lub zaczątki (ob. Encyklopedyepol- ' ale przytem i bezwzględność były znamionami skie T. XIX, str. 336). Dn. 22 maja 1858 j charakteru O-da. Wobec braku konwencyyi li-r. zagaił pierwszą sesyę redakcyjną „Encyklo- terackiej ogłaszał na wyścigi tłómaczeniai miaż-pedyi powszechnej“; dn. 19 stycznia 1859 r. ' dżył spółzawodników, zwłaszcza Merzbacha, ta-odbito pierwszy jej arkusz na prasie pośpiesz- niością swoich nakładów. Przemilczając żaka-nej. Pierwotnie miało być 18 tomów, potem zauo imię autora, przedrukował kilka prac Le-26, a ostatecznie musiano wydać 28 tomów po lewela bez jego wiedzy i zgody, a co gorsza, tysiąc stronic drobnego druku w 8-ce większej z dodatkami Rogalskiego „ v cenzorskim gu-

Wł. K.

ście“, na co uczony dziejopis gorzko sarka w „Przygodach“ i listach. —Por. F. Lewestam „O wynalazku sztuki drukarskiej“ (Kalendarz W. T. D. na r. 1863, str. 77): ' K. Wóycicki „S. 0.“ (Kłosy 1868, str. 295), S. Czarnowski „Rocznik literacki“ (tom IV); A. Nowolecki „S. 0.“ (Kraków, 1875); Rachunki „Encyklo-pedyi powszechnej“ (rękopis) i in.

Orgelbrand Maurycy, wydawca i księgarz polski (* 1826 w Warszawie—f tamże 4 grudnia 1904 r.); brat młodszy Samuela 0-a.

Po praktyce w jego księgarni, oraz w księgarni Ignacego Klukowskiego, przeniósł się do ruchliwszego wtedy pod względem wydawnictwa Wilna. Pracował tam w zasłużonej firmie Józefa Zawadzkiego i z nakładami jej jeździł na kontrakty do Mińska i t. d. W r. 1853 o-tworzył w Wilnie własną księgarnię i skład nut, rozwinął szeroko dział prenumeraty pism polskich i obcych i wbrew rutynie połączył z księgarnią sprzedaż obrazów i obrazków, wzorów i gier, popiersi i medalionów, a nawet fortepianów i pianin. L. Kondratowicz, którego biust gipsowy również na zamówienie 0-a odlano, opisał humorystycznym wierszem jego księgarnię" („Poezye“ VI, 281). W r. 1854 O. powziął myśl wydania podręcznego słownika mowy polskiej, któryby zastąpił kosztownie i do użytku szkolnego nienadające się dzieło Lindego. Zwierzył się z tern Aleksandrowi Zdanowiczowi, który też plan nowego słownika sporządził. Opracowaniem poszczególnych liter zajęli się: Michał Bohusz Szyszko, Wa-leryan Tomaszewicz, Floryan Czepieliński, January Filipowicz, Wincenty Korotyński i Aleksander Zdanowicz. Pomocy w zakresie słownictwa specyalnego udzielali: A. O. Kamiński,

K.    Tamulewicz, J. Schiller, dr. M. Rodziewicz, dr. L. Natanson, Rumbowicz, Berkman, B. F. Trentowski, Pękosławski, J. Chwalibóg, A. Trąbczewski, Ancypa, J. Sikorski, J. Zagrze-jewski, S. Mikucki, M. Kamiński, B. Jocher,

F. Żochowski, Józef Regulski, J. Radwański,

L.    Walicki, E. Deryng, Bruno Zawadzki i Stanisław Moniuszko. Rękopisy przeglądał i jednolitość im nadawał Waleryan Tomaszewicz, od litery A do K.; następnie zaś, do końca dzieła — Wincenty Korotyński. O. dopomagał w czytywaniu korekt, a nadewszystko pilnował dobroci papieru i czystości druku. Jakoż wy-dauie przyniosło chlubę drukarni wileńskiej A. Marcinowskiego. Po 6-letniej pracy i przełamaniu wielorakich trudności ukończono druk dzieła. „Słownik języka polskiego do podręcznego użytku“ (Wilno 1861; składa się z dwu tomów, obejmujących razem 2 280 stronic drobnego druku w 4-ce. Obecnie nie odpowiada już wymaganiom naukowym, w swoim atoli czasie był dużym krokiem naprzód, zwłaszcza pod względem zasobności wyrazów. Słownik Lindego (wydanie II) obejmuje 58 739 wyrazów, wileński — 108 513. W chwili ukazania się „Słownika“ 0-a wykładano jeszcze język polski w szkołach rządowych na Litwie, czyniono przygotowania do otwarcia uniwersytetu w Wilnie i zbierano opinie od marszałków szlachty i innych osób w przedmiocie przywrócenia wykładu wszystkich przedmiotów w języku polskim. Okrąg naukowy zapewnił też 0-a, że „Słownik“ jego będzie do wszystkich bibliotek szkolnych nabyty. Wypadki polityczne zmieniły całkiem postać rzeczy. Okólnik gen. Murawiewa z d. 13 stycznia 1864 r. zabronił uczyć języka polskiego i używać podręczników polskich, nawet w szkółkach początkowych, a rozporządzenie z r. 1865 orzekło, iż „Słownik“ jest zakazany w obrębie „kraju północno-zachodniego“; wywołano go poprostu z Litwy. Jednocześnie spadł na 0-a cios drugi: żonę jego, Eleonorę ze Starkmanów, za u-dział w manifestacyi zesłano, zrazu do gub. wschodnich, a potem, za korespondowanie z x. Steckim—do gub. Ołonieckiej. O. towarzyszył żonie na wygnaniu, kiedy-niekiedy tylko przyjeżdżał do kraju. Widząc wszędzie niepodobieństwo pracowania po Przewrocie Murawiewowskim w Wilnie, założył w r. 1865 księgarnię w Warszawie, w b. pałacu Andrzeja hr. Zamoyskiego („pod Kopernikiem“a księgarnię wileńską w roku następnym sprzedał E. T. Lambecko-wi. W r. 1873 zapoczątkował „Spółkę wydawniczą księgarzy w Warszawie“, do której, o-prócz inicjatora, weszli: Gebethner i Wolff, Michał Glücksberg, Edward Wende i Gustaw Sennewald. Nakładem jej wyszedł szereg przekładów: Schlóssera, Szekspira, Bain’a i in. W r. 1878 nabył O. od K. J. Jasińskiego podupadły „Tygodnik powszechny“ i zaczął go podpisywać, jako nakładca od 17 marca, a jako redaktor i wydawca — od 9 czerwca t. r. Redakcyę, oprócz samego 0-a, bardzo czynnego i pomysłowego, składali: Stanisław Grudziński (kierownik literacki!, Wincenty Korotyński i Ksawery Pillati (kierownik artystyczny). W r. 1882 dotkniętego uieuleczalną chorobą Grudzińskiego zastępował Stanisław Szczutowski, w lipcu zaś t. r. kierownikiem literackim został Maryan Gawalewicz. W ważniejszych naradach redakcyjnych brali udział: A. Stanisławski, M. Dubiecki, J. Papłoński, dr. Łuczkie-wicz, J. Kowalczyk, St. Laguna, S. Kramsztyk, St. Rewieński, W. Wróblewski, J. Fałat i in. Pod względem treści ówczesny „Tygodnik powszechny“ prześcignął inne czasopisma obrazkowe; cechą charakterystyczną jego było gromadzenie na szpaltach swoich utworów pisarzy rodem z Litwy i Rusi: L. Sowińskiego, Z. Klimańskiej, E. Orzeszkowej, W. Korotyńskie-go, J. Prusinowskiego, J. Rollego, J. Karłowicza, J. Horaina, J. Laskarysa, F. Suryna, A. Bądzkiewicza i in. Dział illustracyi uświetniały stale rysunki A. Gierymskiego fserya ,,Warszawa w obrazkach“), M. E. Andriollego, W-Gersona, F. Brzozowskiego i in. Brak fundu-

Orgiastyozny kult, ob. Bachus i Orgie.

Orgia, po grecku ta opyta, właściwie znaczy tyle co ta ôptopsva (-czynności, czyny), gdyż wyraz ten blisko spokrewniony jest z Ipyov = dzieło, i èpyiCop,at=dzialam (por. Komentarz Serwiusza do Wergiliusza Eneidy 4,602; Lobeck, Aglaophamus, str. 605); w ogól-niejszem pojęciu oznacza święte czynności, obrządki tajemne, któremi starano się zjednać sobie łaski bóstwa. W znaczeniu ściślejszem: , 1 ) Misterya ([lu^zfjpia) bogini Demetery i Persefony, a szczególnie Eleuzyjskie (ob ) misterya, w których udzielano uczestnikom święceń, o-czyszczających ich z wszelkiej winy, aby w do-czesnem życiu i po za grobem lepsze losy im zapewnić. 2) Bakchusowe święcenia i obrządki, które Orfeusz (ob.) miał zaprowadzić; obchodzono je we wszystkich ziemiach greckich, gdzie kult Bakchosa (D.yonizosa) przyjęto, lecz niewtajemniczonym był przystęp do nich surowo wzbronionym. Osoby zarządzające całym obchodem zwały się ’OpYiocpavtat, Orgiophantae. W późniejszych nieco czasach złączono z temi obrządkami także kult frygijskiej Kybeli i Zeusa, tak Idajskiego jako i Kreteńskiego, których służba niewolna i kapłani zwali się Ku-retami i Korybantami (ob.). Wszystkim Orgiom wspólne były entuzyastyczne, często do szalonej, dzikiej rozpusty dochodzące, nocną porą, przy blasku płonących pochodni, z towarzyszeniem rozmaizającej i rozbestwiającej muzyki wrzaskliwej odprawiane ceremonie, procesye, pląsy, śpiewy, zabawy, hulanki, otiary, pokuty, których oczyszczeni poprzednio uczestnicy, po hojnem użyciu poświęconego wina do wszelkich tajemnic kultu dopuszczeni, w stanie napół przytomnym, ekstatycznym kosztowali rozkoszy nowego życia błogosławionego. — Por. Hermann G. „Gottesdienstliche Alterthümer der Grie-

S. 1)1-2.

Orgiejew, miasto pow. gub. Bcssarbskiej, własność rodziny Pangało, na lewym, wyniosłym brzegu rz. Reut, o 41 w. na płn. od Ki-szyniowa. Ma władze powiatowe, pocztę, telegraf, kilka cerkwi, starożytny sobór fundacyi Stefana, hospodara mołdawskiego, synagogę, 3-morgową plantacyę tytoniu, cegielnię, garbarnię, 8 farbiarni, 1 mydlaruię i inaślarnię. Liczy około 12 000 ludności (przeważnie Mołda-wiau, Małorusinów i Żydów), trudniących się ¹ głównie rolnictwem, wypalaniem wapna, sado-; wnićtwem, ogrodnictwem i drobnym handlem.

Zbudowano

Czas założenia miasta nieznany, je na miejscu Petrod a vy, starożytnej warowni dackiej, znanej za dawnych czasów pod nazwą O ryga czy O ryg owa, a u Zaporożców Irgiejewa. Resztki warowni z liczne-mi lochami przetrwały dotychczas.

(traktat w Bukareszcie) O. był rezydencyą sar-darów tureckich, w r. 1835 O. został miastem

Szu zapasowego nie pozwolił O-owi przeczekać | lat dla piśmiennictwa niepolnyślnych. Z koń-ćem r. 1885 Zwinął „Tygodnik powszechny“, przekazawszy „Tygodnikowi Illustrowanemu“ niewydrukowane jeszcze utwory („Bezsenne noce“ J. I. Kraszewskiego i w in.). Dotknięty niepowodzeniem, a wreszcie przygnębiony śmiercią żony, w r. 1886 sprzedał również księgarnię Machwitzowi (obecnie Idzikowskiego).-Zaczął jeszcze ogłaszać zeszytami „Żywot Matki Bożej“ przez Ô. Prokopa (Leszczyńskiego), illustrowany podobiznami dzieł sztuki, ale już nie zdążył tego wydawmictwa doprowadzić do końca. Oprócz „Słownika“ celniejszemi wydawnictwami O-a są: „Lilia Weneda“ Słowackiego (z rysunkami Andriollego), „Wiesław“

(z rysunkami J. Kossaka), „Jezus Chrystus“

Veuillot'a (przekład ks. M. Nowodworskiego),

Żywoty świętych Pańskich“ O. Prokopa, „Dzieje kościoła katolickiego, w krótkości zebrane“

(przez ks. E. Krupińskiego, wydane bezimiennie w r. 1887), „Przechadzki po Wilnie“ A. H.

Kirkora, „Geografia powszechna“ Guthe’go (przekład W. Wróblewskiego), „Podróże“ Hum-boldt’a (prz. M. B. Szyszki), „Geografia powszechna illustrowana“ Schweiger Lerchen-feld’a (prz. K. Jurkiewicza), „Człowiek i jego pochodzenie“ Platz’a (prz. tegoż), „Wojna 1830 —1831    r.“ Puzyrewskiego (prz. tegoż).

Wydał też dużo książek dla dzieci i młodzieży (pomiędzy innemi „Jak sobie dziatwa radziła“ Dzieduszyckiej i „ Pamiątki Soplicy“ w przeróbce Laskarysa). Ogłosił około stu katalogów, pomiędzy innemi oddzielne katalogi dzieł lekarskich i przyrodniczych (r.    1874),

oraz religijnych (1893 i 1896 r.). Przez lat kilka był skarbnikiem Towarzystwa Muzycznego w Warszawie. W „Kuryerze warszawskim“ i innych pismach umieścił kilka artykułów treści społecznej. —Por. W. Korotyński „Przed- chen“, § 32. mowa“ do „Słownika“ (1861), F. Sławiński „Obliczenie wyrazów w słownikach“ (1873)-Cjiłow „Sbornik rasporjażeuij gr. Murawie“ wa“ (1866); „Katalog knigam zapreszczennym,

(1869): protokóły sesyi redakcyi „Tygodnika powszechnego“ (rękopis); katalogi i t. d. wł- K-Orgetoryks, po łacinie Orgetorix, możny władyka szczepu Helwetów⁷, który w r. 61 przed Chr. i w następnych latach, podczas gdy Cezar był namiestnikiem prowiucyi Gallii, namawiał ziomków swych do opuszczenia ziemi rodzinnej, wszakże, kiedy dla osobistych planów ambitnych wdał się w tajne układy z książętami sąsiednich ludów, przed sąd stawiony, gdy go wojna domowa, przez niego wywołana, przed o-krutną, zdrajcom kraju grożącą karą spalenia żywcem obronić nie zdołała, sam sobie prawdopodobnie śmierć zadał; względem monet O-a, z gallijskiin symbolem konia i z legendą „Co-ios Oreitiix Atpilii“, w łacińskich głoskach spisaną, por. Lelewrela „Etudes numism. et archéol.“, tom I; „Type gaulois“, pi. II 50 VU 7, paragr.

S. In z.

Do r. 1812

powiatowem.

Orgiejewski powiat, leży w środkowej części gub. Bessarabskiej, ma formę nie-

81, 110, 121, 126.

(1900).

Orgo (l, pseudonym Sarneckiego Zygmunta.

Orgon, miasto we francuskim depart nnen-cie Bouches de Rhone, okrąg Arles, nad rzeką Durance i kanałem des Alpines, przy kolei śródziemnomorskiej. Ruiny rzymskich budowli wodociągowych i starożytnego zamku. Mieszkańcy trudnią się uprawą wina i wytłaczaniem

s. 11.

prawidłowego trójkąta i zajmuje 3 632 w. []] : ce wyrządzają w ogrodach szkody, obgryzając obszaru. Powierzchnia powiatu jest gęsto po- liście z drzew owocowych, róż i malin. K- K'°'-cięta przez doliny rzeczne spadające ku płd.-wschodowi. Malownicze pagórkowate wododziały, okryte po większej części lasami, pod nazwą Kordianów ciągną się z płn.-zach. na płd.-wschód. Cały powiat leży w dorzeczu rz. Dniestru i jego dopływów: Czornaja, Wale-Rezina, Reut i Ikel. Glebę prawie wszędzie daje gruba warstwa czarnoziemu. Pod względem geologicznym powiat należy do różnorodnych uwarstwowień epoki kredowej i trzeciorzędowej. Z tworów kopalnych najważniejszy piaskowiec budowlany, którego rocznie wydobywa się do 600 sążni sześciennych. Najwięcej ziemi pod rolą, która zazwyczaj daje urodzaj 7.6 ziarn W lasach — dębina, grabina, lipa i buk; obfita zwierzyna, zwłaszcza dziki; są też lisy, borsuki, wilki. Hodowla bydła słabo rozwinięta. Oprócz rolnictwa ludność trudni się głównie kulturą winogradu, sadownictwem, ogrodnictwem (jabłonie, śliwki, grusze i brzoskwinie). Mnóstwo suszarni owoców.

Pszczelnictwo w upadku; hodowla owiec w zawiązku: hodowany jest gatunek miejscowy, t. zw. cygański, o długiej sierści. Ludności w r.

1897 liczono około ćwierć miliona. Główny pień ludności stanowią Mołdawianie, . Małorusi,

Żydzi i Niemcy. Przemysł fabryczny słabo rozwiuięty. Pod względem administracyjnym powiat dzieli się na 12 gmin i 3 stany, obejmujących 5 miasteczek i 225 wsi. Do gubernial-

nego zgromadzenia wyborczego powiat obiera 1802 został dyrektorem tego obserwatoryum

F. Chw.

s. u

(1800).

14 przedstawicieli.

Orgiva, miasto okręgowe w hiszpańskiej prowiucyi Granada, nad rzeką tej samej nazwy. Sady winne, migdały i figi; ok. 5 000 m.

S. B, oliwy. Ok. 1 400 m-ców.

Orgyia —białka, znarnionówka, rodzaj motyli nocnych, zaliczony do rodziny prządek (Bomby-cidae), do rzędu Liparina; samce wyróżniają się wysmukłym, samice zaś grubym odwłokiem; nogi przednie w stanie spoczynku wysunięte ku przodowi; samiec lata i we dnie; gąsienice w kępkach włosków na grzbiecie; 2 z nich, pochylone ku przodowi, na pierwszym pierścieniu, i 2 stojące pionowo, na dziewiątym, mają kształt pędzelków. Samice po wykluciu się z poczwarki pozostają na kokonach i składają tam swoje jajka. W Europie opisano ich 9 gatunków; najpospolitsze O. gonostigma Ea.br. gąsienica na różnych krzewach, O. antiquei L. Samice o skrzydłach uwstecznionych; gąsieni-

Oria, miasto w okręgu Brindisi, prow, włoskiej Lecce, nad koleją Tarent-Brindisi. Siedziba biskupa, ok. 10 000 m-ców. Posiada katedrę, pałace, średniowieczny zamek, gimna-zyuin i bibliotekę publiczną. O jest to starożytne Uria lub Hyria, założone przez Kreteń-czyków, dawna stolica Japygii. W roku 1062 zdobyli ją Normaunowie z Apulii.

Orianda, Orejonda lub też Urge uda, dwie posiadłości rosyjskie rodziny Cesarskiej, w gub. Tauryckiej, na południowym brzegu Krymu, o 5 kim. na płd.-zachód od Jałty, niedaleko od Liwadyi, w okolicy malowniczej. Oria uda dolna z obszernym parkiem, pięk-nemi winuicami i zgorzałym w r. 1882 pałacem w. ks. Konstantego leży na ruinach warowni starożytnej. O-a górna wznosi się na tarasie 265 m. wysokości i celuje swym zamkiem, zbudowanym w grecko-wschodniin stylu, odrestaurowanym w 1894 r. Mikołaj I kupił O. od ks. Kutuzowa Bezborodko i nadał ją w podarunku swojej małżonce. Obecnie O. stanowi osobistą własność cesarza Mikołaja II.

Oriani Barnaba, astronom (* 1752 w Ga-regnano pod Medyolanem—f 1832). W młodości pracował u mularzy; zaopiekowali się nim jednak kartuzi z sąsiedniego klasztoru i przy ich pomocy ukończył szkoły, a następuie wstąpił do ich zakouu i został przyjęty do obserwatoryum kolegium Brera w Medyolanie. W r.

a Napoleon mianował go hrabią i senatorem. Miał udział w tryangulacyi Lombardyi, oraz w reformie uniwersytetów w Pawii i Kolonii. Obliczył drogę Cerery i Urana, przeprowadził znaczną liczbę dostrzeżeń i ogłosił bardzo wiele rozpraw, jak o kometach, zegarach i in., oraz

traktat „Elementi di tngonometria sferoidica“

s. K.

Oribasius, właściwie Oreibasios (’Opst-pàotoç), po polsku nazywany też O ryba z y u-szem (* w Pergamie w r. 326 po Chr. —f prawdopodobnie w Konstantynopolu w r. 403), lekarz, przyjaciel i doradca cesarza Juliana Apostaty (ob.), pochodzący z rodziny zuako-mitej, pergameńskiej. —Wykształcenie zawodowe otrzymał O. w Aleksandryi, gdzie mistrzem jego głównym był Zenonz Cypru (ob.); następuie zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Atenach, gdzie zbliżył się do późniejszego cesarza Juliana, który tam przebywał jako wygnaniec. Niebawem między nimi zapanował stosunek przyjazny, bardzo ścisły i trwały: więc Julian, aby go przywiązać do siebie, mianował O-a swym lekarzem przybocznym; jako taki udał się z Julianem do Gallii, gdy dwór bizantyjski, chcąc go dalej jeszcze usunąć, oddał mu dowództwo nad legionami nadreńskiemi. Gdy Julian koronę cesarską uzyskał, do czego się podobno lekarz jego radami swemi przy-

czynił, O. był wciąż nieodstępnym towarzy- wniejsze dzieła wielkiego zawierają tylko u-szem pana swego i został przez niego miano- rywki bardzo niezupełne (wylicza je Chou-

wany kwestorem (ob.) stolicy, oraz osypany łaską i dostatkami. Podczas wyprawy przeciwko Persom towarzyszył również cesarzowi, który, śmiertelnie raniony, na jego ręku skonał.

Następcy Juliane, Walens i Walenty-nian (ob.), ograbili O-a z majątku i skazali go na wygnanie z kraju, a prawdopodobnie byłby wtedy zginął z rąk ich siepaczy, gdyby zawczasu nie był uszedł do Gotów, którzy go przyjęli bardzo dobrze i otoczyli czcią wielką.

Gdy się w Konstantynopolu zaczęły rozchodzić wieści o wpływach wielkich, wywieranych na Gotów przez O-a, się obawiać na dworze, iż mógłby ich u-żyć na pomszczenie się na swych prześladowcach, a może i sprawcach śmierci dobroczyńcy swego. Nadto i głos ogółu domagał się powrotu O-a, potępiając wyrządzoną mu krzywdę.

Zaprosił go więc dwór do powrotu, a gdy stanął w Konstantynopolu, oddano mu majątek i dostojeństwa, a wogóle starano się go pozyskać sposobami wszelkiemi. — Odtąd żył do późnej starości w spokoju, jako lekarz bardzo wysoko ceniony, oddając się pracy naukowo-pisarskiej,—Już z namowy cesarza Juliana był rozpoczął dzieło olbrzymie „Eovayco yod tarptxat“, rodzaj eneyklopedyi lekarskiej, zawierającej w porządku systematycznym, całą wiedzę lekarską, ówczesną, zbiorowe, zestawione z prac lekarzów greckich, zacząwszy od Hippokratesa (ob.), opierające się głównie na Galenie (ob.), i na szkole aleksandryjskiej, a dla nas jest badzo cenne, ponieważ O. podaje zawsze dokładnie z czyich dzieł czerpane są wyciągi jego, więc wskutek tego poznać możemy zdania i poglądy bardzo wielu lekarzów, których pisma zaginęły.

Ale O. nie był kompilatorem pospolitym, zado-wolającym się zlepieniem myśli oraz zdań cudzych: owszem, przeplatał je i sweini własneini, a cudze wyrażał często lepiej i wyraźniej niż źródła, z których czerpał, co nieraz dostrzec można, jeżeli się porówna wyciągi jego z oryginałami dotąd zachowanemi. — „Synagogae“ składały się z 72 ksiąg, z których, niestety, jeno 17 dochowało się do czasów naszych w całości. Z dzieła wielkiego O. dla syna swego, Eustathios a, sporządził wyciąg („Xôvotpiç“) w dziewięciu księgach, istniejący dotąd, ale nie w oryginale, lecz tylko w przekładzie łacińskim. Wyciąg inny „Eojrópiota“, nie wiadomo, czy przez O-a samego sporządzony, dochował się również tylko w przekładzie łacińskim; zajmuje się wyłącznie lekami, które łatwo mieć można pod ręką. Kilka prac jego znamy tylko ze wzmianek lub z urywków nieznacznych u pisarzów innych, zaginęły bowiem; kilku innych jeszcze, przechowanych wprawdzie dotąd i jemu przypisywanych, za prawdziwe uznać nie można. — Wydania da- ' duktami prowincyi są: złoto, kanel, wosk pal

ni j. r

lant w „Handbuch der Bücherkunde für die ältere Med.“—Lipsk 1841, wyd. 2-e, str. 121 — 125); do najzupełniejszych między niemi należy dokonane przez M atthaziego (Moskwa 1808). „Synopsis“ po raz pierwszy wydał Ro-s a r i u s (Wenecya 1544); „Euporista“ Si chart (Bazylea 1529) i Rosarius (Wenecya 1558). Wszystko co udało się zebrać w wydaniu wzo-rowem ogłosił Busse maker i Daremberg p. n. „Oeuvres d’Oribase“ (Paryż 1851 — 1876; 6 tomów, tekst oryginalny wraz z przekładem francuskim i licznemi dopiskami oraz objaśnie-zaczęto niami; dzieło poprzedza życiorys). — Por. Eu-n ap i i „Vitae sophistarum“ (wyd. Boissona-de, Amsterdam 1822, str 498; autor był spół-czesnym O-a); K. Sprengel „Versuch einer pragmat. Gesch. der Aerzneykunde“ (wyd. 3-e, T. Ił str. 255—261); H. Hagen „De Oribasii versione latina“ (Bern 1865); „Biograph. Lex. d. hervorrag. Aerzte“ (V. IV. str. 433); J. P a-gel „Gesell, der Med.“ (Berlin 1898, Cz. I, str. 142) i W. Christ „Ges h. der griech. Litteratur“ (Monachium 1898, str. 860).

K. K ć.

Oribatidae —mechowce, rodzina pajęczaków, zaliczona do kleszczy (Acarina)\ kleszcze te wyróżniają się twardą, rogowatą skórą i nie-widzialnem z zewnątrz uzbrojeniem gębowem; głaszczki szczękowe mają kształt kleszczy, wy-Jest to dzieło suwalne; nogi 5-cio członkowe o pojedynczych lub wielokrotnych pazurkach; odwłok od gło-wotułowia odgraniczony; istnieje tarcza brzuszna i grzbietowa. Zaliczono tu 12 rodzajów i koło 70 gatunków; zamieszkują przeważnie wśród wilgotnego mchu, najpospoliciej w lasach i na brzegach wód, niekiedy pod kamieniami i w zgniłych szczątkach roślinnych; poruszają się bardzo wolno, żywią się roślinami; żywo-rodne. Najpospolitsze rodzaju: Oribata, Zeio-soma, Damaenus i Hermannia.

S. Drz

Oricłlalcum, po grecku optyaXxov, surowa ruda, oznacza w zwyczajnem rozumieniu rudę mosiądzu i sam mosiądz; wszakże u najstarszych rzymskich pisarzy, jak u Plautusa, uchodziło orich., niezawodnie przez pomieszanie go z aurichalcum (ob.), za nadzwyczaj drogi kruszec.

Oriente, wschodnia i największa zarazem prowineya Ekuador u, (ob.) rzpltej równikowej w Ameryce południowej; leży we wscho-dniem przedgórzu Kordylierów i w nizinie Arna-żonki; ogółem zajmuje 161 400 klm. [J powierzchni, zamieszkanej przez 13 000 mniej lub więcej ucywilizowanych Indyan i przez 270 000 Indyan z plemienia Chi vor o i Sapor o, nie-ujarzmionych przez cywilizacyę i koczujących po olbrzymich lasach dziewiczych, które pokrywają większą część prowincyi. Przez te lasy prowadzi jedynie juczna ścieżyna do rz. Napo, głównej arteryi wodnej kraju. Głównemi pro-

mowy, kopal, włókno aloesowe, skóry yukka, banany, tytuń i trzcina cukrowa. Stolicą pro-wincyi jest m. Archidona nad dopływem rzeki Napo, pod 0°25' szer. płd. położone i liczące około 6 000 m-ców. — Oriente zowie się jeszcze wschodnia część rzpltej Wenezueli, mianowicie stan Vermudez.

* Oriflamme (A.uriflambe, z łac. Aurea flam-mula), w Średniowieczu chorągiew wojenna królów francuskich. Pierwotnie była chorągwią kościelną opactwa w St.-Denis, miała być wykrojona z ornatu, czy też z całunu św. Dyo-nizego, a król Dagobert (wiek VIT) jakoby podarował ją opactwu rzeczonemu, gdzie ją zawieszono nad grobem świętego. Do czasów Ludwika Grubego (r. 1108—1137), chorągiew tę nosili na wojnie przed sobą hrabiowie du V e x i n, jako opiekunowie świeccy o-pactwa, gdy zaś na początku wieku XII hrabstwo to wcielono do korony francuskiej, prawo powyższe przeszło na królów Francyi.—Po raz pierwszy skorzystał z niego Ludwik Gruby w r. 1124 podczas wojny przeciwko cesarzowi Henrykowi V. Odtąd nieomal do końca Wieków Średnich chorągiew ta powiewała stale nad wojskiem królewskiem, a pod wpływem znaku tego powstał też okrzyk bojowy rycerstwa francuskiego Montjoye Saint-Denis.—Aczkolwiek podanie opiewa, że O. wykrojona była z sukni lub z całunu patrona opactwa, jednakże zmieniana bywała niejednokrotnie, bądź dla-między sobą dość znacznie. Na wszystkich jest czerwona, przetykana wzorzysto złotem, a brzeg jej wolny, równościęty albo też wyzę-biony, zdobi frendzla albo też kutasy barwy zielonej: niekiedy widać napis „Montjoye Saint-Denisu.—Gdy król wybierał się osobiście na wojnę, udawał się przedtem uroczyście po O. do opactwa Saint-Denis. Chorągiew samą rozwijano dopiero w chwili rozpoczęcia bitwy; do czasu tego znajdowała się zawsze w pokrowcu kosztownym, pod opieką chorążego, zwykle jednego z najznakomitszych panów lub rycerzy francuskich. Chorągiew noszono przybitą do drzewca pozłacacego, zakończonego grotem, albo też król przywieszał ją sobie do szyi, zakrywając nią przód zbroi swej.- W bitwie krwawej pod Rosebècque (r. 1383) O. przepadła bez wieści, pomimo zwycięstwa świetnego Francuzów. Juź znacznie wcześniej, pod Poitiers (r. 1356), gdzie chorąży, Geoffroy de Char-n y, zginął pod bokiem króla, Jana Dobrego, który dostał się w niewolę, O. zdobyta była przez Anglików. Taka sama dola spotkała ją znów w bitwie pod Azincourt (r. 1415), gdzie jako chorąży dzierżył ją pan Martel de Bocqueville. Podobno, że później nie widywano jej już na polu bitwy, ale pod r. 1458 wspominają o niej „Registra Delphinalia“. Spis inwentarza opactwa Saint-Denis z r. 1536 wymienia O. jako chorągiew o dwu końcach, z materyi grubej jedwabnej (cendal) czerwonej,

li

ir-.....

Fig. L2. Chorągiew starofrancuska „Oriflamme“ w trzech przekazanych postaciach różnych (podług P. L a c r o i x w dziele „Vie militaire et religieuse au Moyen-âge et à l’époque de la Renaissance — Paryż 1873, str. 61). 1. Wyobrażenie najdawniejsze z okna malowanego katedry w Chartres.—2. Rysunek Montfauco-n a, wzięty z rękopisu starego,"znajdującego się w bibliotece Celestynów.—3 Wizerunek najpóźniejszy, pochodzący z kroniki F r o rs’s a r t a, znajdującej się w Bibliotece Narodowej w Paryżu. Tak miała wyglądać O. powiewająca nad wojskiem francuskim w bitwie pod Rosebècque.

tego, że z latami ulegała zniszczeniu, bądź też i bardzo już zniszczonej (fort caduque), owiniętej ponieważ kilka razy wpadała w ręce nieprzy- dokoła drzewca pokrytego blachą miedzianą, jaciela: dlatego też wizerunki jej średniowiecz- I pozłacaną; ale wtedy już od dawna nie zabie-ne, które się dotąd przechowały, różnią się j rano jej na wojnę. Podobno nie czyniono te-

Wielka Encykl, Ilustr Ser. II. Tom VI. Zesz, 41b.

Dr. J. P.

S. Drz

S. Drz.

go już od ukończenia wojny Stuletniej za Ka- | szkodą do utrzymywania ognia krzyżowego, pod rola VIL O ile wiadomo po raz ostatni O. I który wskutek samego położenia swego dosta-

' wać się musiał. O-u używa! słynny Errard de Barie

powiewała nad grobem Ludwika XIII (f r. 1643). — Dziś oprócz kilku miniatur średniowiecznych i okien kościelnych, malowanych, żaden inny ślad po niej nie pozostał. Szczątki zapewne przepadły podczas najścia na opactwo St.-Denis.—Por. P. Lacroix „Vie militaire et religieuse au Moyen-âge et à l’époque de la Renaissance“ (Paryż 1873 — str. 61) i A. Demmin „Die Kriegswaffen in ihren ge-schichtlichenEntwickelungenetc.“ (Gera-Unterm-haus 1891, wyd. 3-e,str. 682 i 689). Origanum, ob. Lebiodka.

Origo, za czasów poety rzymskiego Hora-cyusza żyjąca aktorka mimiczna i hetera, spół-czesna Arbuskuli i Likoris (ob.). - Por. komentarze do Horacego Sat. 1, 2, 55; 10, 78.

Orihuela, miasto w administracyjnej pro-wincyi Alicante, na lewym brzegu rzeki Segura, o trzydzieści kilka kim. od morza, w pięknej, żyznej systematycznie pod uprawę warzywa, jagód, krzewów i drzew owocowych nawadnianej (huerta) okolicy, z gajami palmo-wemi. Prowadzi znaczny handel owocami, konopiem i jedwabiem. Na miejscu przędzalnie i tkalnie jedwabiu i wytwórnie płótna, kapeluszy, mydła i saletry. W roku 1900 do 30 000 m-ców.

Oriios albo Or ikon, po grecku ’'Qpcxoç, ’'Qpotov, po łacinie Oricus, Oricum, znaczne miasto nadmorskie w Illyria Graeca, w krainie Amantynów (Amantini), w pobliżu gór Kerauń-skich, założone, jak trądycya odwieczna głosi, przez Eubejezyków, których burza morska z powrotem z wyprawy trojańskiej tutaj zapędziła; Plinius (Nat. Hist. 3, 23, 26) wszakże mieni O. kolonią Kolchijcz/ków, dodając, że pierwotnie leżało ono na wysepce, którą z biegiem wieków naniesiony muł i piasek ze stałym lądem połączył; za panowania cesarza Klau-dyusza skolonizowane przez rzymskich osadników, nosiło także miano C o 1 ou i a C 1 a u d i a; kiedy skutkiem rzymskich wojen domowych, pod koniec republiki, zupełnie podupadło, odnowił je własnym kosztem Herodes Atticus (ob.); warowne to miasto, z portem nie zbyt bezpiecznym, poświęconem było Apolliuowi; w bo-bliżu jego rosło dużo drzew terpentynowych (Pislacia tere⁷jinthus L.)\ dzisiaj jeszcze zowie się Eriko, w Albanii. — 2 Orikon, Oricum, górzysta okolica w Assyryi, pomiędzy rzeką Tygrys a miastem Apolonią.

Orillon, w fortyfikacyi francuskiej XVI wyskakująca z czołowej linii wału w bastyonie część warowni, skierowana ku przyległemu bokowi (flanka). Składa się najczęściej z dwu tnurów-wałów do przecięcia się z sobą dążących, których kąt wszakże ścinano trzecim (t. zw. pan). Wprowadzili go w XVI w. inżeniero-wie włoscy. O. miał wspierać węgieł na przecięciu się czoła z bokiem; okazał się prze-

Duc z XVII w. (f 1628), twórca cytadelli w Verdun. Jeszcze Vauban nié wyrzekał się go w pierwszym swym stylu fortyfikacyjnym. W XVIII w. zarzucono ten pomysł.

Orinoco, rzeka w Północnej części Ameryki Południowej, ostatnia co do wielkości z trzech wielkich rzek tamtejszych (po Amazonce i Paplacie). O. bierze początek na południowych stokach zachodnich części wyżyny Guyany w górach Serra Parima pod 2°30' szer. płn.; płynie z początku ku północo-zachodowi, przepływa pod Esmeraldą w szerokiej dolinie łąkowej, nad którą panuje szczyt C erro Duida (blisko 2500 m.).; nieco dalej pod Buena-Guardia O. wysyła na lewo ku południo-zachodowi odnogę Casiquiare, która łączy się z Rio Negro, lewym dopływem Amazonki; jest to słynna bifur-kacya, tj.rozszczepienie się rzeki, powodujące połączenie się dwóch systematów rzecznych, jakby sztucznym kanałem (450 klin.). Szerokość tego kanału łącżącego rzeki wynosi ok. 90 m.; żegluga na nim jest utrudniona przez głazy granitowe i mielizny. Według Humboldta rzeka ta ma wiele podobieństwa z Rio Negro; brzegi obu są obrębione lasami, lecz kolor wód Casiquiare jest biały. O. po oddzieleniu Casiquiare płynie dalej na północo-zachód. Oba brzegi rzeki według Humboldta przedstawiają pustkowie; ku południu roztaczają się nieprzejrzane równiny, na których leżą źródła rzeki Ata-cavi, lew'ego dopływu O., noszącego w swej dolnej części nazwę A tab a po. Płynąc wciąż w tym samym północno-zachodnim kierunku, O. przyjmuje z prawej strony dopływ Ventua-ri i tutaj zwraca się nagle na zachód, a nawet nieco na południo-zachód. Pod San Fernando de Atabapo, gdzie z lewej strony wpada do O. znany już nam dopływ Atabapo, rzeka główna przyjmuje nagle jego kierunek północny, podczas gdy dalej w pierwotnym kierunku zachodnim spotykamy inny lewy dopływ O., Guaviare, który w pobliżu swego uścia do O. pod San Fernando przyjmuje z prawej strony dopływ I n i r i d a, pod ostrym kątem zmierzający. Tym sposobem pod San Fernando zbiegają się ze sobą z różnych stron cztery rzeki, które po połączeniu się przyjmują kierunek najmocniejszej z nich (Atabapo) Rz. Atabapo, jaku jej dopływy, posiadają wszystkie wodę czarną („aguas negras“), podczas gdy O. i Cassiquiare mają wodę białą. Atabapo ma ważne znaczenie dla komunikacyi; zbliża się ona zapomocą swych dopływów ^Temi, Tuami-ni) do Rio Negro (dopływ Pimichin): przeto, aby się dostać do Rio Negro, opuszcza się O. pod San Fernando, płynie w górę Atabapo, Temi i Tuamini, potem przetacza się łodzie na walcach z gałęzi na przestrzeni 6 000 sążni do rz. Pi-

michin, a tą do Rio Negro; tyra sposobem przybywa się prędzej, bo oszczędza się część żeglugi od San Fernando prawie do Esmeraldy, tem-bardziej, że żegluga po Cassiquiare jest utrudniona z powodu najbardziej dokuczliwych mo-skitów, braku środków do życia i (przy powrocie) silnych prądów. Tą przewloką rozszerza-. li ku północy w r. 1755 Portugalczycy z Brazylii swe zabory aż do rzek Tauamini i Temi, ale następnie przybył do San Fernando wódz hiszpański Solano, wyparł Portugalczyków ku południu i zajął wyższą część Rio Negro do uścia Cassiquiare, gdzie stała hiszpańska warownia, niedaleko, nieco na południe wzniesionej nad Rio Negro warowni portugalskiej.

dopływu C aro ni, rozpoczyna się bieg średni. W średnim biegu O. z początku znacznie się rozszerza, tworzy wyspę Paumoa, lecz wkrótce znów się zwęża, płynie w łożysku granito-wem i tworzy prądowiny. Nieco ku północy, od 6° szer. półn., przyjmuje lewy dopływ, Meta, równoległy do Guaviare i wypływający również ze wschodnich stoków Kordylierów Kolumbijskich, niedaleko od Bogoty; rzeka ta stanowi dogodną drogę żeglowną do stóp Kordylierów. W dalszym biegu O. przyjmuje z lewej strony Ąopływy Ara u ca iApure. Przy uściu tej ostatniej swój dotychczasowy bieg północno-wschodni zmienia na wschodni, tj. przyjmuje kierunek Apure. Apure ma źródła w Kordylierach Merida, płyuie z początku pod nazwą Uribaute na południo-zachód w podłużnej dolinie Kordylierów, następnie przerzyna się przez góry i wstępuje na liany; zupełnie podobny bieg posiada jej lewy dopływ Capar-ro, podcżas gdy dopływy połuduiowe, Cauca-g u a i U r i c u n a, płyną w pobliżu rzeki głównej i wreszcie wpadają do ni jj pod Apurito, Jednakże już przedtem łączą się one z Apure licznemi odnogami i w porze deszczów cała ta o-kolica przedstawia niezmierzone jezioro o wodach żółtowo-brunatnych, pośród których cią-

od San Fernando ilość owych odnóg, łącznych międz/ Apure i Arauca znacznie się powiększa a równocześnie z lewej strony uchodzi tu Rio Portuguesa, przyjmująca sama z obu stron liczne dopływy. Apure przy uściu do O. dzieli się na niezliczone ramiona, które w czasie suszy są wązkie i zapiaszezone, a w czasie .deszczów zalewają znaczne przestrzenie; połączona rzeka posiada tutaj 3 700 m. szerokości a w czasie deszczów nawet przeszło 10 kim.

Z dwóch innych rzek uchodzących pod San Fernando Inirida wypływa z niskich wzgórzy, biegnących przez llanos (niziny) Kolumbii, między 1 i 2 szer, półn.; Guaviare zaś bierze początek na wschodnich stokach Kordylierów Kolumbijskich, na wschód od Neiva; ma ona bieg bardzo kręty i liczne prądowiny. Brzegi O. między San Fernando i uściem Zarny są pokryte gęstemi lasami; dalej lasy rzedną. Przy uściu rzeki Vichada (z lewej) równoległej do Guaviare, pod 5° szer. płn. wznoszą się rozsiane po równinie niezliczone skały granitowe. Zaraz poniżej uścia Yichady spotykamy uście Si pap o | guą się pasy lasów nadbrzeżnych. Na południe (z prawej), a następnie katarakty Maipu-r e s. Katarakty M aipures i Atures leżą na południe i północ skalistego progu, biegnącego w poprzek łożyska O.; próg ten przekracza łożysko i wznosi się po jego stronie zachodniej w szczyt U ni a na (580 m.). W łożysku próg ten występuje w postaci niezliczonych wysepek. głazów granitowych i grobli kamiennych.

Z dwóch wodospadów pierwszy, południowy Maipures jest trudniejszy do przebycia; w obu

rzeki. Powyżej uścia Apure na licznych wysepkach O. żyje pewien gatunek żółwi, które znoszą w piasku tyle jaj (na początku marca), że wyspy te stają się prawdziwemi kopalniami jaj. Indyanie przybywają wtedy na owe wyspy dla ich wygrzebywania; zjeżdżają się misyona-rze i kupcy dla zakupna otrzymywanego z tych jaj oleju żółwiego do oświetlenia i do potraw. Poniżej uścia Apure O. zwraca się na wschód i płynie wzdłuż północnej krawędzi wyżyny Guy any; tutaj przyjmuje z prawej strony dopływy: Cucliivero, Causa, Caroni, z lewej Apurito-Gruarico i inne drobne rzeki. O. jest tu szeroką, spokojnie płynącą rzeką i tylko w niektórych miejscach natrafia na przeszkody w odgałęzieniach wyżyny, zwłaszcza pod Ciudad Bolivar albo Angostura (zwężenie); powyżej i poniżej tego miasta rzeka posiada 2000 — 2600 m. szerokości, przed samem jednak miastem skały granitowe zwężają łożysko do 850 m.; pośrodku rzeki, między miastem Ciudad Bolivar i leżącem na północnym brzegu przedmieściem Soledad, znajduje się olbrzymia ska-

spadek (około 10 m.) nie jest nagły, lecz roz- i podobniejszą jest wtedy do jeziora niż do kłada się na znaczną odległość. Wodospad Maipures przedstawia się najpiękniej ze wzgórza granitowego, wznoszącego się na północ od kościoła misyjnego w Maipures: u stóp wzgórza ukazuje się oczom kotlina, napełniona szumiącą pianą; z tych kłębów piany, czarne złomy skalne, niby ruiny zamków; ich czarna barwa odbija ostro na lśniącem srebrzystem tle piany. Każdy złom, każda wysepka są porosłe drzewami. Od stóp tych skał unosi się mgła ponad rzeką, a ponad mgłę sterczą jeszcze korony palm. Po wielu drobnych prądowinach, zwanych raudales, następuje wodospad Atures.

Według Humboldta leży on w tej części doliny, gdzie rzeka wrzyna się bardzo głęboko i posiada brzegi niedostępne; na przestrzeni pięciu mil łożysko jest poprzerzynane niezliczoneini groblami kamiennemi, a luki między niemi są wypełnione licznemi wysepkami skalistemi i lesistemi, o które wody rzeki roztrącają się z pianą. Te dwa wodospady przeszkadzają żegludze w czasie niskiego stanu wody; dotąd rachuje się górny bieg rzeki; dalej, do uścia

nego miasta Guyany, a obecnie lichej wioski, rozpoczyna się delta O., mająca przeszło 25 000 kim. l]. Główny strumień utrzymuje na delcie swój wschodni kierunek, ale wysyła na północ i północo-wschód liczne odnogi. Pod Sacupana ten strumień główny dzieli się na dwie odnogi, które jednak przy samem uściu znowu się łączą w jedną rzekę, a ta, tworząc wiele wysp, wlewa masę swych wód do oceanu; tutaj wody te, schwycone przez prąd nadbrzeżny, płyną ku północo-zachodowi i przez zatokę Paria, dzielącą wyspę Trynidad od lądu, dostają się do morza Karaibskiego. Krajobrazowy charakter delty O. tak opisuje pewien podróżnik francuski. „Podróżny, przybywający do Guyany przez uścia O., z podziwem ogląda wspaniałe lasy, pokrywające w znacznej części deltę tej rzeki. Przy wysokim stanie wody większość wysp na delcie pokryta jest przez fale i przed zdumionemi oczyma badacza olbrzymie pnie drzewa wyrastają z toni wodnej; łódź płynie w cieniu bujnych liści, w ciągłych skrętach wymijając niezliczone liany, oplatające drzewa; wokół nas w falach igrają kaimany, a nad nami, w sklepieniu z zielonych gałęzi, przefruwają różnobarwne ptaki, o świetnych piórach błękitnych, fioletowych i ognistych; małpy zwieszają się na swych długich ogonach i z lekkością wiewiórek przerzucają z gałęzi na gałąź, z drzewa na drzewo. Gdzieniegdzie pośród gałęzi błyska hamak, kołyszący się miękko ponad powierzchnią wody: są to mieszkania Guaranów, żyjących nad dolnym O. Indyanie ci zamieszkują de Atabnpo. najwyższe wyspy na delcie, gdzie za pożywienie służą im ryby, banany i maniok. Ale * w wędrówkach swych, do których zmusza ich rybołówstwo, dostają się oni często na wyspy niskie i tu podnoszące się fale rzeki zmuszają ich do chronienia się w tych mieszkaniach i Wilhelma O cc am a (ob. ), wskrzesiciela no-powietrznych; meżczyźoi układają się w nich J minalizmu w XIV w., zapalony przeciwnik rów-wygodnie i śpią całemi godzinami, podczas gdy w czółnach, przymocowanych do pni drzewnych, kobiety przygotowują ucztę dla swych leniwych mężów“. — Obszar dorzecza O. wynosi 250 000 kim., długość—2 400 kim., tj. trzy razy więcej niż odległość linii prostej od źródeł do uścia: tak wielki stosunek obu długości wynika z eliptycznego kształtu drogi, którą przebywa rzeka. Z tego eliptycznego kształtu wynikają też pewne ciekawe zjawiska komunikacyjne: prawe dopływy górnego O. zbliżają się do prawych średniego i dolnego; stąd płynąc z dolnego O. na górne lub odwrotnie, można sobie zaoszczędzić okolnej drogi, jeśli się popłynie w górę dopływów, np. rzeki dolnej, i przebywszy małą przestrzeń lądową, można wpłynąć na dopływy górnej i niemi dostać się na

ła granitowa; tutaj rzeka w czasie wysokiego I górną O. Ta okoliczność wywołała już oddawna stanu wody płynie z przerażającą szybkością, zużytkowanie tych dopływów w celach komu-unosząc oderwane kawały brzegów i olbrzymie nikacyjnych i zwyczaj przewłóczenia łodzi dro-drzewa. Poniżej Guyana Vieja, niegdyś głów- garni lądowemi. Oto niektóre fakty przytoczone przez Humboldta: „W drugiej połowie XVIII w. począwszy od Esmeraldy torowano drogę przez lasy i stepy wzdłuż Rio Padamo do źródeł Ventuari; stąd łatwo się dostać nad rzekę Er e va to (dopływ Rio Caura) i do misyi nad Rio Caura. Na tej linii od Esmeraldy do Rio Erevato Hiszpanie wznieśli niegdyś szereg małych warowni, lecz Indyanie 1 776 r. zburzyli je, i od tego czasu nie myślano już o przywróceniu drogi z wyższego O. na piższe“. Niewielka odległość między dopływami Caroni, Caura i Ventuari od wieku ułatwiała Karaibom

przenoszenie się na wybrzeża górnego O. To wojownicze i handlowe plemię posuwało się w górę od Rio Caroni przez Paragua do źródeł Paruspa. Potem lądową drogą przybywali do Chavi.rro, wschodniego dopływu Rio Caura; płynęli wtedy wdół na swych łódkach, naprzód po Chavarro, potem po samej R. Caura aż do uścia Erevato. Po przebyciu pewnej części tej ostatniej rzeki w kiexumku pin. przebywali w ciągu trzech dni rozległe sawanny i przez Manipiare stawali na Ventuari. Stąd łatwo poznać jak ważnym mógłby się stać ten labirynt rzek dla handlu i cywilizacyi tych stron.“ (według Sieversa, Humboldta i innych).

Orinooo (Alto Orinoco) terrytoryum w Wenezueli, rzpltej środkowo-amerykańskiej; leży po obydwu stronach rz. Oryuoko między jej dopływami Cassiquiare i uściem Mety; zajmuje według pretensyi Wenezueli 310 300 klin. l] powierzchni i liczy około 20 000 m-ców. Stolicą terytoryum jest miasto San Fernando

W. N.

Oriol, inaczej Auriol, po łacinie Petrus Aureolus, zwany Doctor abundans i Doctor facundus (f w r. 1321), mnich franciszkański, którego nie należy mieszać z Piotrem de Verberie, poprzednik słynnego

nie scholastycznego realizmu swego kolegi Dun-sa Scota (ob.)jak i św. Tomasza. —Por. Petri Aureoli „Comment, in quatuor libros senten-tiarum et Quodlibeta“ (Rzym 1576 - 1605, 4 tomy in folio); Haureau „Histoire de la philosophie scolastique“ (H, str. 315 — 326); Prantl „Gesch. der Logik im Abendlande“ (str. 319 — 327).

Oriolus, ptak, ob. Wilga.

Orion (Ingula, Audax, arab. El Sezezeuze, Geuze), najrozleglejszy i najświetniejszy gwiazdozbiór nieba, należy w równych prawie czę-. ściach do półkuli północnej i południowej, przypada pomiędzy 15° zboczenia północnego i 10° południowego, oraz między 69 — 95° wzniesienia prostego; graniczy na północ z gwiazdozbiorem Byka i Bliźniąt, na wschód z Jednorożcem, na

S. K.

południe z Zającem, a na zachód z Erydanem i Bykiem; w Europie widzialny jest podczas miesięcy zimowych. Wyobraża on według podania olbrzymiego myśliwca, dlatego też w pobliżu niego znajdują się gwiazdozbiory Psa wielkiego i I sa małego. Według Heisa zawiera ogółem 136 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem, a między niemi 1 gwiazdę 1-ej wielkości, 3 gwiazdy 2-ei, 4 gwiazdy 3-ei, 6 gwiazd 4-ej, 25 gwiazd 5-ej i 95 gwiazd 6-ej wielkości. Gwiazdozbiór przedstawiany jest przez ryceiza stąpającego wysoko lewą nogą, z maczugą w prawej ręce i z wyciągniętą ręką lewą, okrytą skórą. W ramieniu prawem mieści się gwiazda 1-ej wielkości, czerwonawa Beteigeuze (a Oriona); w lewej nodze biały liigel (ß Oriona). Obie te gwiazdy, z dwiema innemi, y (:Bellatrix) i x, tworzą wielki czworobok. Wpośrodku czworoboku tego rozmieszczone są trzy gwiazdy (d, e, Ç), stanowiące pas Oriona czyli laskę Jakóba albo Aron a). Po tym czasie O. daje się łatwo na niebie rozpoznać. Beteigeuza jest gwiazdą zmienną, o okresie nieregularnym; w najmniejszości swego blasku obniża się do wielkości 1.4. Oprócz niej, jest jeszcze w gwiazdozbiorze tym 6 innych gwiazd zmiennych. Mnóstwo jest też gwiazd podwójnych, zbiorowisk gwiazd i mgławic. Z mgławic tych słynna jest zwłaszcza wielka mgławica Oriona, dokoła gwiazdy 3-, pod 81°58' wzniesienia prostego i 5°30' zboczenia południowego. Ob. Mgławice.

Orion, po grecku ’Optcov, po łacinie Orion, olbrzym potężny, przewyższający, według opowieści Homera, wielkością swą i pięknością A 1 o a d ó w (ob.), zapalony myśliwy, w górskich kniejach na dzikie zwierzęta polujący, które spiżową maczugą zabijał, łowiectwa zaś ulubionego ani w Hadesie nawet, już jako cień, nie zaprzestał. Zakoohała się w nim bogini Eos, o cu bogowie, szczęściu dorodnej pary zawistni, poty się gniewali, póki go w Ortygii Artemis „łagodnym pociskiem“ nagle życia nie pozbawiła. Późniejsze źródła mienią go synem Hy-rieusa, z Hyryi beockiej, zwanym przez Beot-czyków także Kandaonem, to znowu synem Poseidona i Euryali, córki Minosa, albo synem Ojnopiona lub też Ziemi,    Zowią go

także Tanagryjczykiem albo Tebańczykiem, zależnie od tego, kiedy miasto jego rodzinne podlegało władzy miasta Tanagry albo Teb. Grób jego pokazywano w późniejszych czasach w Ta-nagrze. Ojciec jego Hyrieus (albo Ojuopion) miał razu pewnego u siebie w gościnie trzech bogów Zeusa, Hermesa i Poseidona, czy też Aresa. Kiedy z wdzięczności za hojne przyjęcie bogowie dozwolili mu prośbę jaką wyjawić, a on, będąc bezdzietnym, prosił, aby go synem obdarzyli, rozkazali mu skórę byczą, napełnioną boską „uryną“, tj. nasieniem, w ziemi zagrzebać i po dziesięciu miesiącach otwo

rzyć. Skoro czas ten upłynął, znalazł on w o-wej skórze syna, którego nazwał O-m, ànb zoü oopsîv, ab urina, w znaczeniu „zapłodnianie nasieniem“, według dziwacznej etymologii starożytnych uczonych. Syn ten wyrósł w olbrzyma, brodzącego po morzu, a z ziemi sięgającego głową do chmur. Królowi Zanklosowi na wyspie Sycylii port przy mieście Zankle wybudował, w morzu ogromną tamę albo całe przedgórze Pelorias utwierdzając, na któreru nadto świątynię Poseidonowi wystawił. Małżonka O-a zowie się Side; spłodził z nią córki Metyo-che i Menippe, które siebie dobrowolnie bogom ofiarowały. Przygody jego niepoczesne na wyspie Chios ob. O ino pi on. Jak Apol-lodorus (1, 4, 3) świadczy, miała go Eos rozmiłowana na wyspę Delos zaprowadzić, gdzie Artemis strzałą go przeszyła, za zniewagę ja-I ką jej wyrządził wyzwaniem do rzucania dysko-sem, albo za zgwałcenie jakiejś hyperborejskiej dziewicy. Wreszcie sama Artemis kocha O-a, ale gniewny Apollo pokazuje jej daleki, ciemny punkt na morzu, twierdząc, że strzałą swą z pewnością go chybi; Artemis jednakże, mistrzowska łowczyni, ugodziła weń celnym strzałem, lecz zapóźno przekonała się, że była to głowa umiłowanego O-a. Są i inne odmiany tego podania, a w jednej z nich Skorpion śmiertelnie kąsa O-a. U Owidyusza (Fasti 4, 539 i nast.), bogini Tellus za chełpliwość zesłała na olbrzyma jadowitego potwora. Pindar (Di-thyr. fragm,) wreszcie opowiada następującą o O-nie legendę: W Beocyi napotyka O. Plejo-nę razem z córkami Plejadami (ob.). Ładne dziewczęta spodobały się olbrzymowi. Gdy je namiętnym uściskiem objąć zamierzał, uciekają płoche przed nim przez lat pięć, aż nareszcie Zeus, zdjęty litością, przenosi je jako gwiazdy na firmament niebieski, gdzie jako Plejady, na podobieństwo strwożonych gołębi, uciekają nieustannie przed konstelacyą gwiazd, w którą O. się przemienił, razem z psem swym wiernym, Esipioę, Sirius, zwanym. Konstelacya ta gwiazd, którą już Homer (II. 18, 486 i nast.; Odyss. 5,274) wspomina, w ogólnem pojęciu starożytnego świata zwłaszcza u poetów przedstawia bohatera, który, pięknym pasem zdobny, w pełnej zbroi walczy, dzierżąc w jednej ręce maczugę. Przy wschodniem ramieniu jego jaśnieje gwiazda pierwszorzędna, Beteigeuza zwana, przy zachodniem zaś gwiazda drugiej klasy, Bellatrix; trzy piękne gwiazdy, w prostej linii stojące, tworzą pas, zwany także „Laską Jakóba“. Rzymianie zwali całą tę grupę gwiazd także Jugula albo Jugulae. Konstelacya owa, zachodząc na horyzoncie, i to według starożytnego kalendarza w późnej jesieni, sprowadzała wichry i deszcze, stąd nadawali jej poeci przydomki nimbosus, tristis (mglisty, smutny, ponury). Eratosthenes (Catast. 32), równie jak Hyginus (Fab. 195) wylicza 17 gwiazd w O-nie, i to przy głowie olbrzyma,

po jednej w każdem ramieniu, po jednej w pra- | 17 księstw lennych z 39 333 km. kw. i 1 696 710 wej ręce i w jej palcach, po trzy w pasie m. Właściwą posiadłość angielską stanowią i w mieczu, po jednej jasnej w każdym kola- żyzne ziemi alluwialne, w których spływają nie i przy każdej nodze.—Por. Suchier „Orion delty rzek Mahanadi, Brahmani i Baitarani; der Jäger“ Hanau 1859; Kuentzle „Ueber die państwa lenne tworzą krainę górską, której Sternsagen der Griechen“ (Lipsk 1897). s- Drz' pojedyncze granitowe szczyty dosięgają wyso-

Oristano, miasto okręgowe we włoskiej prow. Cagliari (Sardynia), oddalone 6 km. od zatoki O. (na wybrz. zach.). Leży na lewym brzegu rzeki Tirso, stacyi kolei Cagliari-Golfo degli Aranci; 6 953 m. (1881). Siedziba arcybiskupa, posiada katedrę (XVII w.), gimnazyum, semiuaryum, port (Gran Torre). Od 1409 r. było stolicą margrabstwa tejże nazwy, od którego królowie hiszpańcy tytułowali się „mar-

Orion, gramatyk grecki, rodem z Teb egip- kości 900 m. Ziemie te ciągną się na prze-skich, uczył około r. 425 po Chr. w Aleksan- strzeni 960 km. i sięgają do doliny Gangesu dryi, gdzie Proklos był uczniem jego; przeniósł pokrywają je wspaniałe lasy i urocze doliny.; się potem, około r. 450, do Konstantynopola, Roczne opady wahające się między 1 400 gdzie przez gramatyczne wykłady taki sobie a 1850 milim., tworzą olbrzymie moczary, zjednał rozgłos, że uczęszczała na nie nawet siedliska febry, cholery i t. d. W okolicach cesarzowa Eudoksia, wykształcona małżonka średniego biegu Mahanadi znajdują złoto, dya-cesarza Teodozyusza II. Jako główną siedzi- menty i rubiny. Są także kopaluie węgla i że-bę obrał sobie jednakże, jak się zdaje, miasto laza. Klimat gorący. Dolny bieg Mahanadi Cezareę, w krainie Kappadockiej, gdyż manu- obfituje w krokodyle, w lasach żyją tygrysy skrypta zowią go zwykle Ypa[X|j.auxbç xaioapstaç. i wielkie węże. Ludność właściwej O-y dzieli Suidas wspomina jako utwór jego zbiór senten- się według religii na 3 948139 Hindów, 92 946 cyj, auXXoYY] yvcojjlôjv, àvfi-oX'^etov, z greckich mahometan, 4 637 chrześcian. W księstwach poetów zaczerpnięty, który cesarzowej Eudoksii lennych żyje 1531909 Hindów, 6191 maho-dedykował. Dochowały się po nim jeszcze do metan, 753 chrześcian i 133 294 czcicieli na-naszych czasów znaczniejsze szczątki S ł o- tury (Kaud, Gond, Sawar, Pan, Kol i in.), za-wn i k a e ty m o 1 o g i c z ne g o, Qspi cTnp.oXoYtcbv, mieszkują oni przeważnie głębie leśne. Trzy-który obejmował badania starszych etymologów! czwarte Hindów posługuje się dyalektem or i y a. Apollodora, Heraklidesa Pontyjskiego, Filokse- Liczne świątynie O. stanowią cel pielgrzymek nosa, Soranosa, Ireneusza, Apolloniusza i Hero- śpieszących ze wszystkich części Indyj. Lud-dyana. Głównie z tego dzieła O-a, jako i z prac ność żyje z uprawy ryżu, bawełny, trzciny Orosa (ob.), pracującego na tej samej niwie cukrowej, tytoniu i t. d. Głód nawiedza czę-naukowej, a nadto i z ekscerptów innych dzieł sto te okolice i robi wielkie spustoszenia; w r. leksykalnych i gramatycznych, biorą wątek ob- 1866 wyginęła głodową śmiercią czwarta część szerne etymologiczne kompilacye średniowiecz- mieszkańców. Siedzibą władz rządowych jest ne, jak oto: Ety molo y i cum magnum genuinum, Katak (ob.). Państwa lenne płacą haracz ro-Etymologicum Grudianum, Etymologicum ma- czny w wysokości 3 322 f. st. rządowi angiel-gnum, Etymologicum Symeonis, Słownik skiemu.—W XVI w. zdobyli ten kraj mahome-Pseudo-Zonarasa i inne, które wszystkie, z je- tanie i wypędzili dawną dynastyę bramińską, dnego źródła czerpane, wzajemnie się uzupeł- od 1803 r. panują Anglicy, niają. Zbiory te dla nauki etymologii nie mają żadnej wartości. Dzieło O-a pierwszy wydobył z ukrycia Ruhnken; Larcher i Koës sporządzili pierwszą kopię jedynego kodeksu, dochowanego w Paryżu, i przesłali ją, w kilka krytycznych uwag zaopatrzoną, w darze Fr.

s. u.

Orizâba (w języku Azteków Citlaltepetl, góra gwiaździsta). Jest to trzeci co do wysokości (5 450 m.) szczyt górski w Ameryce Północnej. Wznosi się on w kształcie wspaniałej piramidy na wschodnim krańcu meksykańskiej wyżyny Anahuac, 28 km. na płn.-zach. od miasta O. Uważać go można za wygasły wulkan, gdyż od 1566 r. żaden poważuiejszy wybuch nie nastąpił. Granica wiecznego śniegu leży 4292 m„ najgłębszy lodowiec (El Corte) 4 292, najwyższa przełęcz (Cuchilla) 4 418 m. Po raz pierwszy wdrapało się na jego szczyt dwóch oficerów amerykańskich w maju 1846 r.

Orizâba, stolica meksykańskiego stanu Veracruz, leży pod 18°50' szer. płn.; nad poz. morza; 25 000 m-ców (1900). Otaczają

Aug. Wolfowi; ponieważ zaś Wolf sam wydać dzieła tego nie chciał, podjął się tego zadania

G. Sturz i wydał je w r. 1830 w Lipsku pod tytułem „Orionis Thebani Etymologicon, ex Mu- grabiami 0.“ seo F. A. Wolfii primum edidit annotationes

D. H. Larcheri, ejusdem Wolfii nonnulas et suas indicesque locupletissimos adiecit“. Por.

Ritschi „De Oro et Orione“ (Wrocław 1834) i w jego „Opuscula“, tom I str. 582 — 673;

Reitzensteiu „Geschichte der griechischen Ety-mologika“ w „Verhandlungen der 40-en Versammlung der Philologen in Goerlitz“ (Lipsk 1897).

S. B.

S. Drz.

Antologia O-a przechowała się do naszych czasów w warszawskim manuskrypcie, noszącym tytuł ’AvttoXÔYmv rcpoç EnSoxiav. Por. Pas-sow F. „Notitia de anthologia Orionis Thebani w „Index lectionum“ uniwersytetu wrocławskiego na semestr letni r. 1831.

1327 m.

Orissa (po sanskr. O r d r a) okrąg rządowy w prow, bengalskiej. Obszar 23 446 km. kw. z 4047 352 m. (1891), do tego należy doliczyć

S. B.

St Rew.

je bogate ogrody, w dali wznosi się śnieżny szczyt O. Liczne kościoły, 2 szpitale, szkoła wyższa. Fabryki bawełny, cukru i papieru Warsztaty kolejowe.

Orizzonte, malarz niderlandzki, ob. Bloe-m e n.

Orjiva, ob. Orgiwa.

Orka, od: orać, oranie czyli wzruszanie i odwracanie wierzchniej warstwy uprawnej ziemi za pomocą specyalnie do tego celu zbudowanego pociągowego narzędzia, pierwotnie radl a czyli właściwie oradła (ara-trum) potem udoskonalonego przez nadanie mu kształtów sochy (oh.) a następnie pługa (ob.). O-a zatem polega na oderznięciu od calizny odpowiednio grubej i szerokiej wstęgi ziemi, którą skibą zowiemy, podniesieniu jej krawędzi tak, aby pierwotna górna jej powierzchnia przypadła na spód, dolna zaś na wierzch i tym sposobem została wystawioną na wpływy czynników atmosferycznych, jako to światła, ciepła, wilgoci, tlenu i dwutlenku węgla (gazu, kwasu węglowego;. Część odwracająca skibę, to jest deski czyli police u sochy, a odkładnice u pługa, są umieszczone z prawej strony narzędzia, a więc odkładają skibę zawsze tylko na prawą stronę, stąd O-a temi narzędziami nie nadaje roli jednolitej płaskiej powierzchni, ale raczej stanowi szereg mniej lub więcej wypukłych grzęd, oddzielonych jedna od drugiej brózdami czyli i ozorami. Takie wyorane grzędy, złożone z kilku, np. sześciu, ośmiu lub dwunastu skib, zwróconych ku sobie w obu podłużnych kierunkach, z grzbietem w pośrodku, nazywamy zagonem. Gdy zaś zagony są szersze, gdy zajmują kilka lub więcej metrów przestrzeni, wtedy przybierają nazwę składów. Szerokie składy tę mają wyższość nad wązkiemi zagonami, że mniej marnują przestrzeni na brózdy, w których nic prócz chwastów nie rośnie, a które służą tylko do odprowadzenia nadmiaru wody powstałej z opadów atmosferycznych. Wzgląd ten przeto ma wielkie znaczenie na gruntach nisko położonych, o podłożu nieprzepuszczalnem, na których nadmiar wilgoci zniszczyłby zasiewy, gdyby nie było gęstych brózd, do których woda z grzbietów zagonów spływać-by mogła. Jeśli więc tak położone grunta nie zostały należycie osuszone przez drenowanie, zachowanie wązkich zagonów jest konieczne; lecz w innych warunkach, na gruntach wyżej położonych, posiadających dobre spadki i przepuszczalne podłoże, O-a płaska, albo przynajmniej w szerokie składy, jest korzystniejsza, bo mniej pozostawia niezużytkowanej przestrzeni, równomierniej rozdziela użyźniającą siłę nawozową w gruncie i uprawianym roślinom dozwala jednakowo korzystać z dobroczynnych wpływów czynników atmosferycznych. Niezaprzeczone korzyści płynące z zastosowania płaskiej orki wywołały modyfikacyę w tym kierunku narzędzi do O-ki

używanych; takiemi są np. białoruska socha będąca w użyciu w gub. Mohylowskiej i Smoleńskiej. Różni się ona od sochy podlaskiej czyli litewskiej tern, że jest bardzo lekka, bo jeden drobnego wzrostu konik ciągnie ją bez wysiłku. Płac ha, czyli nasad tej sochy, osadzona jest prawie pionowo, w dolnym tylko końcu wygina się ku przodowi i opatrzona jest dwoma sosznikami czyli narogami. Za-1 miast desek czyli polie, spełniających funkcyę odkładtiic, ma ona trójkątną, wypukłą łapkę, dolnym końcem dotykającą osady soszników, z trzonkiem czyli rękojęścią, umieszczoną obok czepig pod prawą ręką oracza, tak, że ten, doszedłszy do końca stajania, jednym ruchem ręki nadaje łopatce kierunek na prawo lub na lewo, stosownie do potrzeby, wyoruje nową skibę, ścieląc ją na poprzednio wy oraną, i otrzymuje tym sposobem orkę zupełnie płaską, bez brózd i zagonów. Taki sam skutek osiąga się za pomocą czeskiego „ruchadła“, opatrzonego przekładaną odkładnicą, wykutą z jednej sztuki grubej blachy żelaznej wespół z trójkątnem ostrzem, zastępującem lemiesz. Niejednokrotnie już kłócono się o zbudowanie pługa z przekładaną odkładnicą, aby, odwracając skiby to na prawą, to na lewą stronę, można było wykonać płaską orkę.    Pomyślny skutek dotychczas

nie odpowiedział tym usiłowaniom; jakkolwiek zadanie zostało w zasadzie rozwiązanem, to jednak sposób wykonania orki i odkładania skiby przez takie pługi „zwrotne“ pozostawia dużo do życzenia. Można jednak dokonać płaskiej oiki zapomocą zwykłych pługów, opatrzonych odkładnicami ścielącemi skibę na prawo. Osiąga się to zapomocą orki w koło; jeśli oranie rozpoczyna się od obwodu pola, którego figura bywa rozmaitą, pierwszy pług otwiera brózdę kierując się na prawo; następujący po nim idzie obok wyoranej przez poprzednika brózdy, za nim trzeci i t. d.; dochodząc do środka, gdy się już przestrzeń zmniejszy, wypadnie jednemu już tylko pługowi dokończyć roboty zorywania. Gdy przyjdzie rozorywać, orkę się rozpoczyna w tenże sam sposób od środka, a kończy na obwodzie; takie kolejne zaorywanie i rozorywanie jest konieczne, gdyż gdybyśmy ciągle tylko zorywali, wytworzylibyśmy w środku pola pagórek, ciągle zaś rozorując, wyżłobilibyśmy wklęsłość, w której gromadząca się bez żadnego odpływu woda zniszczyłaby wegetacyę wszelkich uprawianych roślin. Dla wykończenia uprawy należy dać ukośnie do kierunku głównego spadku przegony czyli brózdy do odpływu zbytecznej wody; najlepiej do tego użyć obsypników czyli płuż-ków o dwóch odkładnicach, używanych do obradlania okopowizn; gdzie przegon ma być głębszy, zwłaszcza w pobliżu wylotu, można puścić dwa obsypniki jeden za drugim. Ziemię wyrzuconą na boki należy równo rozdzielić po polu za pomocą grabi.

ficznej podhalanina, tylko jeszcze silniej pod-    innych.); w wielkiej O. znajduje się większa licz-

kreślone i artystyczniej oddane; krajobrazy są    ba waltorni (4, 6, 8 i więcej), fletów, klaryne-

plastyczniejsze, wieje od nich pewien majestat,    tów, fagotów, 3 puzony, tuba, kontrafagot, ar-

Tutaj wznosi się O. od scen rodzajowych do    fa, kilka rodzajów narzędzi perkusyjnych

A. Pol.

Orkiestryon—instrument mechaniczny, wynaleziony przez Kaufmana, zbudowany w formie przypominającej organy, a złożony z głosów języczkowych (jak w fisharmonii) zaopatrzonych w przyrządy, służące do naślado wania dźwięków różnych instrumentów dętych; ma również różne bębenki i brząkadła. Używa się głównie w zakładach gastronomicznych, w których za-

A. Pol

pięknych nastrojów poetyckich (Juzyna, Godnie    i t. d.

Orkisz, ob. Pszenica.

Orkisz Józef (* we Lwowie d. 5 maja r. 1794—f w Rawie d. 2 stycznia r. 1879), lekarz. Do szkół uczęszczał w mieście rodzin-nem, a po ukończeniu ich wstąpił do wydziału chirurgicznego uniwersytetu lwowskiego, pełniąc równocześnie obowiązki praktykanta w tamtejszym szpitalu głównym. Po trzech latach nauki teoretycznej i praktycznej przyznano mu stopień magistra chirurgii i położnictwa, poczem półtora roku pełnił obowiązki asystenta chirurgicznego w szpitalu wyżej wymienionym, uczęszczając zarazem na wykłady wydziału filozoficznego, który też po trzech latach ukończył. —W r. 1820 przybył do Warszawy i zapisał się do wydziału lekarskiego, który opuścił w r. 1823, otrzymawszy dyplom magistra medycyny. Bezpośrednio potem mianowano go prosektorem przy profesorze anatomii opisowej M. Roi i ńs kim (ob.), a na stanowisku tem pozostawał rok cały. W r. 1824 wyjechał za granicę w celu kształcenia się dalszego, zwłaszcza w zawodzie klinicznym. Po powrocie z wycieczki, tej w r. 1826 wstąpił jako lekarz do służby wojskowej i dosłużył się w 6-m pułku piechoty wojska narodowego stopnia lekarza sztabowego. Gdy w r. 1831, po przekroczeniu Bugu przez Rosyan, cholera po raz pierwszy zawleczona została do kraju naszego, powierzono O-wi założenie szpitala wojskowego w Łazienkach, przeznaczonego dla 300 chorych, mianując go zarazem lekarzem naczelnym. Na stanowisku tem rozwinął działalność bardzo chwalebną, pełną gorliwości i poświęcenia, a sam o mało nie padł ofiarą zarazy; zachorowawszy bowiem bardzo ciężko na cholerę, w stanie śmierci pozornej był przeniesiony do trupiarni szpitalnej, w której ocknął się po kilku godzinach, leżąc na tapczanie śród nieboszczyków, a dopiero pomału do zdrowia zupełnego powrócił. Po zniesieniu wojska polskiego przeniósł się w r. 1833 do Rawy, gdzie, zajmując się wykonawstwem lekarskiem i nie zaniedbując nauki oraz pióra, pracował uczciwie i z pożytkiem rzetelnym dla społeczeństwa, aż do chwili ostatniej długiego żywota swego. —Pracę naukowo-pisarską rozpoczął O. dopiero po osiedleniu się w Ra-

święta). Zachowując zasadnicze swe rysy, w następnych utworach pogłębia O. swą twórczość i nadaje jej szerszy polot. W powieści „Komornicy“ (Lwów 1900) przed czytelnikiem przesuwają się już nie typy, lecz charaktery wycieniowane. O. zna doskonale duszę chłopską i jej najskrytsze tajniki i odtworzył ją w pełni, w całej galeryi postaci, przytem nie na sucho, ale z gorącem uczuciem współczucia stępuje orkiestrę, dla niedoli chłopskiej. Pierwiastek uczuciowy z połączeniu z prometeizmem, dźwięczący w jego wierszach, przeważnie chropawych i bez wielkiej poezyi, znalazł wyraz właściwy w powieści „W Roztokach“ (2 tomy, Lwów

1903) . Z dotychczasowych utworów O-a jest to najdoskonalszy i należy do wybitniejszych powieści ostatniej doby. Postać Rakoczego, ten symbol budzących się do szerszego życia sił ludowych, nosi wszelkie cechy prawdy życiowej, skąpanej w krynicy górskiej poezyi i wizyach prometeicznych autora. W koło bojownika prawdy i sprawiedliwości zgrupowany jest szereg postaci żywych, wyrwanych z codziennego życia wioski podhalańskiej. Wogóle wśród pisarzy czerpiących motywy z życia ludowego O. należy do nielicznej grupy znającej dobrze życie i duszę chłopa i malujących go bez fałszywej afektacyi. Brak fantazyi wynagradza silną uczuciowością, monotonię tła i środowiska poetycznemi nastrojami. Temiż cechami odznacza się jego dramat w4-ech aktach z epilogiem („Noe“) „Skapany Świat“ (Lwów

1904) . Prócz wymienionych utworów O. napisał: „Z tej smutnej ziemi“, poemat odznaczony na konkursie „Prawdy“ 1900 r. (Lwów 1903);

„Herkules Nowożytny“, zbiór nowel (Kraków

A. G.

1905) ; „Wina i kara“, tragedya w trzech aktach (Kraków 1905 -, „Ofiara“, fragment w 3 aktach z r. 1846 (Kraków 1905).

Orkiestra, zespół artystów grających na różnych instrumentach, wytworzony bądź dla wykonywania dzieł czysto instrumentalnych, bądź też dla towarzyszenia utworom wokalnym np. w operze. Ze względu na rodzaj instrumentów, użytych wyłącznie w danym zespole,

O. przybiera różne nazwy: smyczkowej (same instr. smyczkowe), dętej (same dęte blaszane i drewniane), wojskowej (same dęte i perkusyjne). Orkiestrę pełną składają wszystkie rodzaje instrumentów. Ale ta pełna może jeszcze być „wielką“, lub „małą“, stosownie do ilości nietyle członków orkiestry, ile samych instrumentów, a głównie dętych. W „małej“ naprzykład znajdują się zwykle 3 flety, 2 oboje, 2 klarynety, 2 fagoty, 2 waltornie, 2 trąbki i 2 kotły (na taki komplet instrumentów pisali zwykle: Haydn, Mozart, Beethoven i w.

wie; pierwszem dziełem jego był dwutomowy „Nowy poradnik lekarski dla osób wszelkiego stanu... ułożony w sposób dla każdego przystępny“ (Warszawa w 8-ce, T. I 1833; str. VIII,

k. nl. 8 i str. 508; T. II, tamże, 1835; k. nl.

Bagoasa, wielkiego- naonczas faworyta Aleksan dra.

S. Dr z.

Orkus, po łacinie Or eus. 1) Czysto łacińska nazwa krainy podziemnej, państwa zmarłych, o którem Rzymianie mieli wogóle te same pojęcia, co Grecy o swym H a d e s i e (ob.). Starożytni wywodzili wyraz ten od czasownika urgere—napierać, naciskać; por. Festus (str. 202, wyd. Muellera): quod is deus maxime nos urge-at; jako personifikacya oznacza on zatem: napierający, wiążący, zamykający; spokrewniony z nim jest także grecki wyraz epxoç (pogrodzenie, więzienie), z którym się również wiążą łacińskie czasowniki arcere i urgere (wstrzymywać, więzić). Orcus oznaczałby więc według tego wywodu miejsce niewoli, więzienie. Duszy też zmarłego, która do tych podziemnych krain zstąpiła, nic już z nich nie może wybawić, szczelnie domostwo, a wyjścia pilnuje straszliwy pies piekielny, Cerberus, ianitor aulae (=o-dźwierny podziemia jego pałacu); ob. Manes, Lare s. —Por. Hesiodus, Tlieog. 772; Pausanias, 5, 20, 3. — 2) Bożek podziemia, również greckiemu Hadesowi odpowiadający, samowładny pan cieni, nicestwa.—Por. Plautus, Mostell. 2, 2, 68; Horatius, Epist. 1, 2, 78; Livius, 9, 40. — W starszej pisowni pojawia się wyraz ten w formie Or chus, także Hor eus; myinem jest wszakże zestawienie drugiej formy z greckim rzeczownikiem opxoc;=przysięga; wyraz Orcus pochodzi bowiem z tego samego pierwiastku, z którego wyrazy: arcere, area, arcanus, orca

S. Drz.

4, str. 746 i k. nl. 28.—Trzy początkowe roz-. działy dzieła tego opracował Tomasz Krauze, lekarz ks. K. J a bło n o ws k i e go. —Ocenę ogłosił J. Lebel w „Pam. Tow. lek. warsz.“

T. II, str. 164—171). Dziełem drugiem, oparłem na oczytaniu wielkiem i na doświadczeniu własnem, był „Dławiec czyli tak zwany krup“

(Warszawa 1842, w 8-e, str. XV i 343. —Ocena J. Lebla w „Pam. Tow. lek. warsz.“ T.

VI, Istr. 44i J.Mej era w,,Roczn. wydz. lek. T.

Bożek podziemia zamyka

VI, str. 321). Trzecie dzieło jego rozmiarów większfch nosi napis: „Zdroje lekarskie w Salz-brunn i Szczawnicy między sobą porównał i skuteczność w chorobach piersiowych wykazał...“ (Warszawa 1862; w 8-e, str. V i 392).

Oprócz tych, napisał jeszcze i wydał osobno 5 prac mniejszych, z których ostatnia, p. n.

„Biegunka krwawa, czyli dysenterya“ (Warszawa 1879; w 8-e, str. 38), napisana została ręką stygnącą 85-letniego starca, do tchnienia ostatniego nieumiejącego siedzieć bezczynnie.

Nadto O. zasilał pracami swemi od r. 1857 do 1863 „Tygodnik lekarski“, od roku zaś 1871 do 1876 również „Gazetę lekarską“, dwie także, o tasiemcu i o łocyżniku (lactucarium), ogłosił w „Pam. Tow. lek. warsz.“ (r. 1859 i 1870).—Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadom. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (T. III, str. 518—522), gdzie znajduje się ocena obszer- powstały, niejsza dwu pierwszych dzieł O-a, opierająca    Orla,    m-ko i dobra w gub. Grodzieńskiej,

się głównie na słowach J. Lebla. Wyliczę-    pow. Bielskim, położone nad rz. Orlauką, o 10

nie zupełue prac O-a pomieścił S. Kośni i liski    w. °d Bielska, gmina O.; około 3 000 m-ców;

w „Słowu. lek. pols.“ (str. 369). nr j. r.    cerkiew prawosławna.—Bohusz Bohowitynowicz,

Orkla, rzeka w Norwegii; źródła ma w Do-    Podskarbi ziemski lit testamentem z r. 1529

vrefjeld; przepływa przez uroczy obfitujący    zaPlsa* O-ę najstaiszej swej córce Annie, k ó-

w bogactwa mineralne (miedź) okrąg Orkedal;    ra’ poślubiwszy w r. 1539 Stanis awa

uście pod miasteczkiem Orkedalsören do fjordu    Tęczynskiego (syn Jana, marsza ka nadw. kor.),

Trondjhiem; długość 125 km.    b wmosła ^ dobra wraz z innemi w dom mę-

- .    . . .    ,    _    .    ,    żowski.    Zygmunt I nakazuje w r. 1541, aby

Orknejskie wyspy, ob. Oikady.    poddani    Tęczyńskich „nie czynili szkód w lasach

Orksynes, po grecku Op&vrjç, po ła-    starostwa Bielskiego, należącego do królowej Bo-

cinie Orxines, perski wódz z szlachetnego ro-    ny> j zarazem, aby poddani bielscy nie najeż-

du Achemenidów, dowodzący częścią armii    dżali dóbr 0.“ Tenże król w dokumencie z r.

Daryusza III Kodomannusa w bitwie pod Gauga-    J546) wydanym w Wilnie, powiada: „Okazuje

melą, w r. 331 przed Chr., przywłaszczył so-    się z przywilejów, że O. i inne dobra Stani-

bie bezprawnie podczas wyprawy Aleksandra    gława Tęczynskiego, s-sty bełskiego, i jego żo-

Wielkiego do Iudyj po śmierci satrapy Frasa-    ny Anny iezą w dawnej Ziemi Podlaskiej; gdy

ortesa namiestnictwo ziemi perskiej; łaski kró-    mim0 t0 wszakże znajdują się tacy, którzy,

la macedońskiego, kiedy ten z wyprawy po-    rzecz tak jawną w wątpliwość podając, usiłują

wrócił, starał się zjednać sobie bogatemi dara-    je p₀d inne podciągnąć prawa, zachowujemy

mi; wszakże wykazało się wkrótce, że przez    przeto owe majętności przy prawie Podlaskiem,

ten czas dopuszczał się niesłychanych bezpra-    uchylając na zawsze z pod praw, sądownictwa

wi, i chociaż niewinność swą względem obra-    i wszelkiej jurysdykcyi W Ks. Lit.“.' Przez

bowania i zbezczeszczenia grobu króla    Cyrusa    związki    małżeńskie przeszła O. do Radziwił-

udowodnił, skazanym został na śmierć    krzyżo-    ₀d    nich zaś dostała się ks. Wittgenstein o-

wą; według świadectwa Kurcyusza (4, 12)    wp Najwyższego rozkwitu dosięgło m-ko za

paść on miał istotnie ofiarą intryg eunucha    czasów Krzysztofa Radziwiłła, hetm. w. W. Ks.

Lit., ks. na Birżach i Dubinkach. staraniem, dokumentem, wydanym w Wilnie d.

Za jego promienną, szpony i przepaski na skrzydłach orła żółte; jedna z zapisek sądowych z roku 1535 podaje, że orzeł ma być koloru czarnego; na jednej wreszcie z dochowanych pieczęci Mikołaja Szaszowskiego z Gierałtowic z r. 1448 wygląda herb powyższy zgoła odmiennie, gdyż nie posiada ani gwiazdy, ani piersi orlich, jedno same skrzydła połączone z ogonem, a w klejnocie nad hełmem godło to jest powtórzone, ale wywrócone, piskacli sądowych średniowiecznych spotyka się O-ę już pod rokiem 1399 z proklamacyą Zapale lub Opala; w zapiskach z XV stulecia zowie się herb omawiany stale O drżą, aczkolwiek już od 1434 roku zaczyna pojawiać się zawołanie Orla, które ostatecznie u-stala się w XVI stuleciu na równi z używaną przez heraldyków naszych nazwą Sza-s z o r. Ze znanych dotychczas pieczęci średniowiecznych z O-ą najstarsza jest pieczęć Andrzeja z Kossonowa, kasztelana poznańskiego, z roku 1340; dalej idą pieczęcie: Fran-

W za-

17 paź. 1634 r., mieszczanie otrzymali prawo wybierania z pomiędzy siebie wójta i ławników, tudzież inne przywileje. Z powodu zatracenia tego przywileju Janusz Radziwiłł potwierdził go d. 15 maja 1643 r. W tymże czasie m-ko otrzymało herb: w czerwonem polu orzeł czarny, trzymający w prawej nodze topór.

O. pamiętne jest w dziejach dysydentów polskich kilku synodami, tutaj odbyteini, zwłaszcza zaś zjazdem generalnym, odbytym w r. 1644 pod przewodnictwem Janusza Radziwiłła, na którym dysydenci naradzali się co do sposobu postępowania swego na rozmowie przyjacielskiej z katolikami, na którą zapraszał ich Władysław IV do Torunia. W r. 1704 przy zborze w O-i nie było już stałego predykanta, i tylko czasami zjeżdżał dla odprawienia nabożeństwa kon-“ senior podlaski. W w. XVIII zbór ten narażo-~ny był nieraz na ciężkie prześladowania. W r.

«.1726, gdy zawieszono w nim nowy dzwon, bi-, skup łucki kazał zbór odbić i dzwon odebrać.

W r. 1732 zbór w O-i znajdował się jeszcze w ręku Kalwinów; w spisie z r. 1754 nie jest ! już zamieszczony. W r. 1775 O. miała 90 domów, opłacających podymne. „Słown. Geor.“ Hr-

fF

g?

Orla (w dok. Samica, inaczej Ho rl a i Hurla), rzeka, prawy dopływ Baryczy, wpadającej do Odry. Powstaje z połączenia kilku strug, na wschód od Koźmina, w pow. krotoszyńskim, płynie od wschodu ku zachodowi, w Staniewie zmienia kierunek ku płd.-zacli. a minąwszy Dupin znów ku zachodowi; przy uściu Dąbrożny opuszcza granicę w. ku. po- i znańskiego i uchodzi pod Wąsoszą na Śląsku.

Fig. 124. Orla głowa (herb).

używają następujące rody: Bardskich w. Bardz-kich „z Bardyowa“, Barskich, Bardyjowskich, Berkmannów (nobil. 1658 r.), Buczkowskich, Bukojewskich, Bukowskich, Bykowskich, Cere-kwickich (zgaśli), Chabiewskich v. wieckich, Chobienieckich (zgaśli), Chynków, Czarnockich (nob. 1569), Giełbowskich, Gierał-towskich, Gieratowiczów, Goroyskich, Grabow- _ skich, Hubczyców, Jarogniewskich, Kembłow-skicii, Kiełbowskich, Koszonowskich, Lgockich „z Lgoty“, Myślińskich, Olszewskich (zgaśli), Orłowskich, Ośnickich, Owsińskich „z Owsianki“, Bacewiczów, Pakoszewskich, Palczewskich, Baliszewskich, Przetockich, Ptaczyńskicli, Ram-

Z lewego brzegu zasila się strumieniami bez-imiennemi poniżej Grębowa, pod Skałowem, po Suśnią i pod Starym Grodem, następnie Chachełną pod Jutrosinem, odpływem jeziorka Ostoje, strumieniem bezimiennym pod Łąktą ciszka z Cerekwicy z r. 1360 i Jana Jaro-i odpływem Starego Stawu; z prawego brzegu gniewskiego z r. 1382. Co się tyczy po-przyjmuje Ochlę z Rdzącą po Kobylinem, stru- czątku O-i, to powstanie herbu tego, sądząc gę poniżej Nowego Sielca i dwie pod Górami, z godła, które przedstawia właściwie orła a pod Widawami Dąbrożnę; dwoma korytami piastowskiego w formie nadwerężonej, tj. płynie pod Dupinem tudzież w pobliżu Dębian- upośledzonej, odnieść należy koniecznie do czasów ki, Ugody i Widaw, gdzie na przestrzeni 2 kim. j piastowskich, przypuszczalnie na koniec XII-go rozgranicza Wielkopolskę od Śląska. Brzegi : lub początek XIII-go stulecia. Orli używały lub ma nizkie, podmokłe, pokryte łąkami i bagniste; spadek nieznaczny. („Słown. Geogr.“).

Chabie-

Orla (Odrza, Szaszor, Zapale, Opala, Opola), jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu srebrnem orzeł czerwony z sześcio-promienną gwiazdą złotą zamiast głowy. Nad hełmem w koronie pięć piór strusich białych.

Labry czerwone, podbite srebrem. Tak opisują herb wspomniany wszyscy nasi heraldycy, poczynając od Długosza, tak podaje go i najstarsze ze znanych dotąd źródeł heraldycznych —

Herbarz arsenalski z połowy XV stulecia.

Rola marszałkowska z r. 1461 kładzie pole czerwone, orła białego, gwiazdę zaś sześcio-

Na

D.

w r. 1554.

if.

szów, Rogowskich, Salmonowiczów, Strzygoc-kich, Szarszawskich, Szaszewskich v. Szaszow-skich, Wilainowskich, Wojenków i Ziemborow-•skich.—Źródła: Długosz; Bielski; Paprocki; 0-kolski; Niesiecki; Kuropatnicki; Małachowski; Warszycki; Ulanowski; Małecki; Piekosiński; Borkowski; Żychliński; Boniecki; Uruski, Ostrow-. ski; Spis szlachty Kr. Polskiego; poczet szl. galicyjskiej; Herbarz Witebski; Siebmacher, Ledebuhr.

Orla głowa, Pi kol ar, herb polski, tarczy w polu czerwonem O. głowa czarna; nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Labry czerwone, podszyte czarno. Herb pochodzenia śląskiego, używany tam-

tlf

Fig. 123. Orla głowa (herb.)

że przez rodzinę^! Pikolarów, w Polsce zaś przez rodziny, będące prawdopodobnie gałęziami wspomnianych Pikolarów: Gwoździckich, Myślańskich i Nasierowskich, zamieszkałe w Ga-licyi i tamże wylegitymowane w roku 1782. Źródła: Paprocki; Niesiecki; Borkowski; 0-strowski; Siebmacher; Poczet szlachty galicyjskiej.

Orlamiinde, miasto w księstwie Sachsen-Altenburg, nad Solawą, 1404 m-ców (1890). Do ciekawszych zabytków należą kościół ewangelicki (XVI w.), ratusz (XV w.), ruiny warowni murowanej z czasów słowiańskich. Wyrób zabawek dziecinnych i cygar. — Niegdyś należał do hrabiów wejmarskich, wygasłych

S. B.

Orlan, roślina, ob. Aquilaria.

Orlandini Mikołaj (* we Florencyi w r. 1554—f w Rzymie dn. 27 maja 1606), historyk włoski, jezuita. Był jednym z sekretarzy generalnych zakonu Jezuitów, ogłosił drukiem „Annuae litterae Soc. Jes.“ od roku 1583 do 1587, „Vita Petri fabri“ (Lyon 1617); nadto napisał historyę swego zakonu p. t. „Historia Soc. Jes., Pars I sive Ignatius“ (Rzym 1615), którą wydał P. Sacchini.

Orlando furioso, epopeja Aryosta. Składa się z 46 pieśni, poświęconych miłości Orlanda dla pięknej Angeliki i powstałemu stąd obłędo-

wi bohatera. Za tło poecie posłużyły podania o walkach Karola W. z niewiernymi. Poemat uderza bogactwem fantazyi i pomysłów, przepychem stylu i obrazów, wspaniałością wiersza, nadzwyczaj kunsztownem powiązaniem pierwiastku żartobliwego z poważnym. Wzbudzał od chwili ogłoszenia w r. 1516 w Ferrarze zawszę wielki zachwyt w całej Europie, a śród wybitnych poetów znalazł godnych naśladowców w Byronie (Don Juan) i Słowackim (Beniowski). Utwór utrzymany jest w tonie żartobliwym i dla tego myśl przewodnią krytycy rozmaicie tłómaczyli (ob. Aryost). Wielu uważa, że „Roland szalony“ jest dalszym ciągiem „Rolanda zakochanego“ Bojarda. Jest to związek tylko zewnętrzny: przez swą subtelną ironię O. F. bliżej stoi „Morgante Maggiore“ Pulci’ego. Od Bojarda oprócz postaci Angeliki wziął Aryost zaledwie kilka imion, ale nie postaci. Poeta czerpał prócz tego z innych źródeł, jak: Romans o Stole okrągłym, Trystan, Giron le Courtois, Lancelot du Lac. Ze starych tych ballad i romansów brał przygody awanturnicze, poszczególne epizody, tło rycerskie, ale z literatury klasycznej zaczerpnął jasność myśli i doskonałość formy. Naśladował klasyków, nawet tłómaczył najładniejsze ustępy ich utworów; ale naśladował po mistrzowsku, tłómaczył jak wielki poeta i przewyższył wzory takie, jak Eneida, Metamorfozy, Thebaida lub Argonautyki Apolloniusza. Nie gardził też takim wzorem jak Homer i dzięki potędze swej wyobraźni poetyckiej wzniósł się do posągowości i oryginalnej świeżości Iliady.    Oto treść    poematu:    Król saraceński

ze swymi sprzymierzeńcami, mając liczne wojsko,    postanowił    zburzyć    królestwo    francuskie.    Następuje    oblężenie    Paryża.    Ostatecznie    Saraceni    odparci.    Karol    Wielki

zwołuje rycerzy do stolicy na uroczystości. Około tego skieletu powieściowego osnute są losy rycerzy Rolanda, Rogera, Renalda i Astolpha. Karol Wielki dowiedział się, że Roland i Re-nald starają się o rękę Angeliki, królowej Cathayu (Chiny), która zostawała pod opieką króla bawarskiego. Karol W. przyrzeka ją temu z rycerzy, który dokaże wielkich czynów. Tymczasem Angelika korzysta z przegranej bitwy i ucieka. Renald chce się za nią udać, lecz król posyła go do Anglii z prośbą o pomoc. Burza wyrzuciła go na brzeg Szkocyi, gdzie ratuje piękną Gineyrę od hańby i śmierci. Król szkocki za uratowanie córki przyrzeka pomoc i posyła syna z posiłkami. Jednocześnie Roland, szalenie zakochany w Angelice, porzuca Karola W. dla niej. Przez tę miłość wpada w obłęd. Brandimart, przyjaciel jego, szuka go, Fleur de Lis Brandimara, a Roland wciąż poszukuje Angeliki. — Roger, wódz wrogów, kocha się w Bradamancie, siostrze Renalda. Miłość ich również pełna jest przygód. Czarodziejka Melissa sprzyja im i chroni Roge. ra od grożących mu niebezpieczeństw. Tym.

A. G.

w. w w.

Dr. J. Trz.

Widok

czasem Paryż jest zagrożony. Saraceni przygotowują się do szturmu generalnego; dowiedziawszy się, że Anglia śpieszy z pomocą, Marsylia staje na czele Saracenów hiszpańskich. Waleczny Rodomont, król Algieru, niecierpliwi się. Karol W. modli się, a modły zanosi przed tron Boga archanioł Michał, patron Francyi. Na pomoc Karolowi śpieszą Milczenie i Niezgoda (bóstwa mitologiczne). Milczenie cichaczem przyprowadza armię Renalda. Niezgodę ma archanioł posłać do obozu wrogów, długo jej szuka, nareszcie znalazł w pewnym klasztorze. Podczas męczącego oblężenia Paryża, poeta dla rozerwania czytelnika opowiada epizod wzruszający o Klorydzie i Medorze. Po śmierci Klorydy, Angelika zastępuje ją Medorowi. Znalazła nareszcie swój cudowny pierścień, i zamierza wrócić do Cathayu, kiedy po drodze, koło Paryża, ujrzała Medora, broczącego we krwi. Ratuje go, pielęgnuje w chacie pasterskiej i ostatecznie oddaje mu swą rękę wraz z królestwem. Zaledwie opuścili we dwoje chatę pasterską, zjawił się tam Roland. Naprzód wyczytał na korze drzew ich imiona połączone, a później dowiedział się od pasterzy o wszystkiem. Z rozpaczy oszalał. Przebiega Francyę, Hiszpanię, przepływa cieśninę Gibraltaru, zapuszcza się w pustynię Sahary. W tych wędrówkach spotyka Astolpha, który zużytkował jego szał w walce z wrogami Karola W. Napadają razem na państwo Agramonta. Jednocześnie Paryż blizki jest poddania się. Ale owa Niezgoda czyni swoje. Rodomont porzuca króla afrykańskiego, inni wodzowie kłócą się z sobą i walczą tak, że armia zostaje bez wodzów. Staje na tern, że pojedynek bohaterów ma rozstrzygnąć o losach walczących. Ze strony Francyi ma walczyć Renald, a ze strony Saracenów—Roger. Ten czuje swoją przewagę, ale nie chce walczyć z bratem swej ukochanej. Wróżka, sprzyjająca Rogerowi, sprawia, że ostatecznie armie całe walczą z sobą. Saraceni są pokonani. Flota Rolanda i Astolpha niszczy resztki armii saraceńskiej. Agramant ratuje się ucieczką, ale ścigany przez Rolanda, pada z jego ręki.—Z polskich przekładów znany jest Piotra Kochanowskiego, który przełożył 25 pieśni. Jest to przekład prozaiczny, trzymany w tonie rubasznym i zatracający formę pierwowzoru. Niadawuo przetłómaczył Felicyan (Fa-leński) cały szereg wiążących się z sobą fragmentów „Orlanda Szalonego. Tłómaczenie to pod każdym względem jest świetne, wyszło w r. 1901 w „Bibl. Dzieł wyborowych“.

Orlanka, rzeka, lewy dopływ Narwi. Źródła na zachodnim skraju w Puszczy Białowieskiej, niedaleko od Kleszczel. Bieg ku północy ze słabem zboczeniem zchd., uście pomiędzy Strablą i Wołżkami, na płd. od Białegostoku; dość bystra, wytworzyła sobie własną dolinę, stąd wody jej rzadko kiedy występują z łożys-ka; szerokość zmienna: w pobliżu źródeł 2 metry, przy uściu do 10-u. Z lewej strony przyj muje Białą, płynącą od Bielska. Wpada jeszcze do niej Czyżówka. Całkowity bieg, z nieznacz-nemi krzywiznami, w linii prawie piostej, 51 kim. Nad O-ą leży miasteczko Orla.

Orlanka, gatunek dawnej monety niemieckiej, tak nazwanej od umieszczonego na niej wizerunku orła, wartości 17 krajcarów, a według taryfy z r. 1723 w Polsce o określonej wartości dwu i pół szóstaków i czterech groszy miedzianych.

Orlaya Hoffm., rodzaj roślin kwiatowych z rodziny Baldaszkowych (Umbelliferae), podro-dziny marchwiowych (Daucineae). Należy tu kilka gatunków, właściwych strefie ciepłej. Są to rośliny zielne, roczne, z pokroju do marchwi podobne, o liściach kilkakrotnie pierzastych, kwiatach białych, w złożone baldaszki zebranych, owockach spłaszczonych, z jednym lub dwoma rzędami haczykowatych kolców na żeberkach wtórnych. Brzeżne kwiatki baldasz-ków niesymetryczne, wskutek tego, że dwa zewnętrzne płatki korony rozrastają się u nich bardzo silnie, przez co cały kwiatostan otrzymuje promienistą postać. Do pospolitszych należą gatunki O. grandiflora Hoffm. (Daucus grandiflora Scop.) i O. piaty carpus Ko ch (D. piat. Scop.), rosnące jako chwasty na polach uprawnych w całej Europie południowej (Krym, Półwysep Bałkański, Włochy, Niemcy i Fran-cya południowa), a także w Azyi Mniejszej i Afryce północnej.

Orle 1.) jezioro przy wsi t. n., pow. Nie-szawski, stanowi część grupy jezior, będących resztkami jednego wielkiego jeziora. Wody jego odprowadza rzeczka Zgłowiączka, jeziora O. pomieściły „Kłosy“ (t. XV, 161).— 2) O., w pow. Augustowskim, we wsi Gorczyca, stanowi niejako przedłużenie jeziora Gor-czyckiego i jest częścią systematu wodnego kanału Augustowskiego. Łączy się dalej z jez. Paniewo. Brzegi wzgórzyste, bezleśne. („Słown. Geogr.“).

Orlean, barwnik, ob. Farbierskie ma-t e r y a ły.

Orlean (franc. Orléans), stolica departamentu Loiret, leży na prawym brzegu rzeki Loire, ok. 70 000 m-ców. Kanał orleański (73 km.) łączy rzekę Loarę z Sekwaną. O. jest siedzibą prefekta, sądów apelacyjnego i handlowego, biskupa, konsystorza protestanckiego i głównej komendy 5-go korpusu armii. W starem mieście, opierającem się bezpośrednio o rzekę, ulice wąskie, kręte, z ciekawą architekturą drewnianą. Łączy je z przedmieściem St. Marceau wspaniały most (z połowy XVIII w.). Od mostu w stronę śródmieścia ciągnie się szeroka rue Royale, która dochodzi do placu du Martroi, na którym od r. 1855 wznosi się konny posąg Joanny d’Arc, wykonany przez Foyatier’a i ozdobiony 16 bronzoweini wypukło-

winem, zbożem i oliwą.

S. B.

S. B

rzeźbami Vitala Dubray. Stąd ulicą Bannier dochodzi się do placu tejże nazwy, na którym znajduje się kościół St. Paterne (styl gotycki). W pobliżu dworzec kolejowy i wspaniałe bulwary, okalające łukiein miasto i schodzące nad samą rzekę. Do placu katedralnego prowadzi przecznica rue Royale—ulica Joanny d’Arc. Katedra S-te Croix jest to 148 metr. długa późnogotycka budowla (ok. 1600 —1829) z bogatą fasadą Gabriela, architekta Ludwika XV, trzema portalami i dwiema wieżami. Poprzednio wznosił się na tern miejscu kościół, w r. 1567 przez Kalwinów zburzony. Ocalało 11 kaplic bocznych, które stanowią dziś część katedry. Na tymże placu znajduje się ratusz (1530). Fasada jego zdobna w posągi, w dziedzińcu pomnik uczonego prawnika Roberta Pothier (f 1772), dłuta V. Dubray (1859 ). W ulicy Joanny d’Arc statua Rzeczypospolitej, wykonaną przez L. Rognefa (1850). Wznosi się ona przed dawnym ratuszem (budowla renesansowa 1442 — 1498), w którym umieszczono zbiory obrazów i rzeźb, pamiątki po Joannie d’Arc i muzeum przyrodnicze. Muzeum historyczne znajduje się w stronie zachodniej w pięknym pałacu Cabut’a (XVI w.). Inne ciekawsze budynki: dom Agnieszki Sorel, Notre-Dame de Re-couvrance, kościoły St. Aignan (XV w.) i St. Euverte (XIII i XV w.), prefektura przerobiona z dawnego klasztoru Benedyktynów, pałac sprawiedliwości (1821—24), szpital Hôtel Dieu (najokazalszy we Fraucyi). O. ma wyższe gimnazyum (liceum), powstałe z wyższej szkoły, założonej jeszcze w r. 1312 przez Filipa IV i czynnej do Wielkiej Rewolucyi; bibliotekę, posiadającą z górą 53 000 dzieł, ogród botaniczny i liczne zakłady i towarzystwa nauko-iwe. Ludność zajmuje się uprawą warzyw n sadownictwem. Przemysł sukienny, baweł-iany i chemiczny. Wyroby gliniane, fabryka-ya octu, rafinerye cukru i browary. Handel *rzeważnie wełną,

P oczątków O-lu szukać należy w staroceltyc-kim Genabum (Cenabum), mieście Karnutów. Miasto to dało hasło do wielkiego powstania r. 52 przed Chr. przeciwko najazdowi rzymskiemu; Cezar zdobył je i zamienił w kupę gruzów. Odbudowane następnie, otrzymało za panowania Aureliana (270—275) nazwą Ci vit as Au.reliana, skąd dzisiejsza nazwa pochodzi. W V w. O. ulegał kilkakrotnym napadom Hun-nów, r. 451 odparł ich wodza Attylę według podania biskup Aignan, późniejszy patron miasta. W r. 471 miasto oparło się Saksonom pod wodzą Odoakra;r. 498 zawładnął wreszcie O-em Klodoweusz na czele Franków. Od wstąpienia na tron Hugona Kapeta O. stał się drugą stolicą Fiancyi. W r. 1428 obiegli O. Anglicy pod wodzą księcia Bedford; odsiecz dała miastu 8 maja r. 1429 Joanna d’Arc (ob.). Rocznicę tę obchodzi ludność w sposób uroczysty. Mieszkańcy O. zostali r. 1107 uwłaszczeni przez Ludwika VI i zorganizowali się następnie (1137) w gminę; ale już Ludwik VII poddał miasto jurysdykcyi królewskiej, w zamian za pewne przywileje a nawet administra-cyę municypalną. W r. 1309 założono uniwersytet, który zdobył sobie w XV i XVI w. sławę wszechświatową. Uprawiano na nim ze szczególnem zamiłowaniem nauki prawne, a przedewszystkiem prawo rzymskie, którego wykład był w Paryżu zakazany. Uczniem tego uniwersytetu był Kalwin. Już za panowania Franciszka I zaczęła się szerzyć w mieście Reformacya i O. był kilkakrotnie w czasach późniejszych widownią walk religijnych. Tu o-bradowały (1560—61) Stany Generalne, które skłoniły kanclerza Michała de l’Hôpital do podpisania edyktu orleańskiego (1562), udzielającego amnestyi Hugonotom i przyrzekającego tolerancyę religijną. Nie wstrzymało to wojny domowej. Hugonoci zajęli pod wodzą Kon-deusza miasto i uczynili z niego swą główną kwaterę. W r. 1563 obiegł O. książę Franciszek de Guise, który został przed zajęciem miasta zamordowany. Z rozkazu króla zniszczono fortyfikacye.- W czasie wojny r. 1870 Rząd obrony narodowej wybrał O., ze względu na jego dogodne położenie strategiczne, za podstawę swych działań, skierowanych ku oswobodzeniu Paryża. Miasto dwukrotnie było bombardowane i zajęte przez Niemców. Pozostawało w ich ręku do 16-go marca r. 1871.

Orlean Nowy, miasto w Ameryce półn., ob. Nowy Orlean.

Orléanais, do r. 1790 prowincya francuska. Prowincya ta powstała przez dołączenie do właściwego O-nu sąsiednich okolic. Dawna nazwa O. obejmowała ziemie po obu brzegach Loary w okolicach Orleanu, które należały do dyecezyi biskupa orleańskiego. Prowincya O. powstała z księstwa Orléans, hrabstw Blois, Dunois, Vendôme, Chartres, Etampes, Gien, Perche, Gouet i Gastinois. W roku 1790 utworzono z niej departamenty Loiret, Loir-et-Cher, Eure-et-Loir.

Orleanie, ob. Orleańscy książęta. Orleaniści albo Orleańozycy (Orléanistes) stronnictwo polityczne we Francyi. Powstało podczas Wielkiej Rewolucyi; dążyło do zastąpienia starszej linii Burbonów —młodszą. Popierało wówczas Filipa „Egalité“ (ob.), w roku zaś 1830 Ludwika Filipa, którego wtedy wprowadziło na tron. Dom orleański utrzymał się dotychczas przy kolosalnym majątku. Zaraz po Restauracyi r. 1814 otrzymał z powrotem o-gromne posiadłości ziemskie, składające się z działu ofiarowanego przez Ludwika XIV protoplaście domu Orleańskiego w ścisłem znaczeniu, oraz prywatne majątki nieruchome w ogólnej wartości około 200 mil. fr. W r. 1830, pierwsza grupa posiadłości przeszła na skarb, ażeby zaś majątki prywatne zostały w rodzinie, Ludwik Filip, przed wstąpieniem na tron, ak-

tem rejentalnym przekazał je swoim dzieciom. O Orleanistach: Gazeau de Boutibault Majątki te jeszcze powiększył dzięki oszczęd- „Les O. ou tribunal de l’histoire“ (Paryż 1888 — nościom listy cywilnej. Po r. 1848 O. istnieją 1889). obok republikanów jako stronnictwo wyodrębnione i od bonapartystów i legitymistów i nie uznają prawa starszej linii Burbo-nów (ob.). W r. 1852 prezydent Rzeczypospolitej Ludwik-Napoleon nakazał skonfiskować majątek Orleanów, już w r. 1848 skazanych na banicyę, ale konfiskata dosięgła zaledwie szóstej części wszystkich majątków nieruchomych (około 50 mil. franków). Po upadku drugiego cesarstwa i zawarciu pokoju z Niemcami książęta orleańscy wrócili do Francyi. Nadzieje odbudowania monarchii orleańskiej odżyły.

x-y.

Orleanowate rośliny, ob. Bixaceae. Orléans, ob. Orlean.

Orléans d’, książę, Franciszek Ferdynand, marynarz fran., ob. Joinville Franc. Ferd., T. XXXIII str. 20.

Orléansville. miasto okręgowe w algierskim departamencie Algieru, na lewym brzegu rz. Szelif i na linii kolejowej Algier-Uran; stolica okręgu; 3 000 m-ców a wraz z gminą 13 000 w tem do 2 000 Francuzów. W r. 1843 marszałek Bugeaud założył miasto na szczątkach staro-rzymskiego Castellum Tingitii, a w latach następnych ufortyfikował je, jako ważny punkt strategiczny, Cavaignac. O., położony na drodze między Algierem i Orane i, ma przyszłość handlową i przemysłową, do czego również przyczynia się żyzność doliny S : ;lifu. Upalne lata i burzliwe zimy są nieznośno dla Europejczyków. Co niedziela jarmarki ,v O. gromadzą do 10 000 krajowców. Okolico obfitują w pokłady żelaza i miedzi oraz w źródła mineralne. 37 kim. na pójnoe od O-u dogodny port Tenes na morzu Śródziemnem.

Orleańscy książęta, gałąź domu Valois, następnie Burbonów, nazwana od prowincyi Orléanais (pagus Aurelianensis) ponad Loarą. Hrabstwo to należało od końca Karolingów do rodziny Capetów, i pozostało też w posiadaniu królów Kapetyngów; od r. 1344 wraz z tytułem książęcym nadawane było młodszym synom królewskim. Pierwszym księciem orleańskim był piąty syn Filipa VI Valois, Filip (f 1375). Po nim Karol VI oddał w r. 1392 księstwo bratu swemu Ludwikowi (1372 — 1407), protoplaście książąt O-ów Valois. Ludwik cieszył się względami królowej Izabelli i w r. 1404, z powodu obłędu Karola VI, został regentem państwa. Swoją rozrzutnością i wysokiemi podatkami wywołał powstanie w Paryżu, na którego czele stanął książę Jan Burgundzki. Ludwik został zabity i zostawił z małżeństwa z Walentyną Visconti pięciu synów i trzy córki. Sławny hr. Dunois, który walczył wespół z Joanną d’Arc przeciw Anglikom, był jego synem naturalnym Trzecim z kolei księciem orleańskim został w roku 1407 Karol, hrabia Angouleme (1391 — 1465). Syn jego, Ludwik XII, połączył na nowo posiadłości domu orleańskiego z koroną francuską. Przed wstąpieniem na tron posiadali je: Henryk II, Karol IX i Henryk IH. Ludwik XIII w r. 1626 oddał je wraz z hrabstwem Blois bratu swemu, Janowi Baptyście Gastonowi (1608—60). Ten kilkakrotnie uciekał z Francyi, podczas Frondy przerzucał się od jednej z walczących stron do . drugiej. W r. 1652 formował armię dla ks. Kondeusza. Po zwycięstwie króla i Mazarinie-go jako banita przebywał na zamku Blois i tam umarł. Z pierwszego małżeństwa z Ma-

Wśród bogatego i liberalnego mieszczaństwa Orleanowie mieli wielu stronników. Do Zgromadzenia Narodowego r. 1871 weszło nie tylko bardzo wielu O-ów, lecz również i dwaj książęta orleańscy (Aumale i Joinville). W czerwcu 1871 r. książęta orleańscy wymogli zniesienie dekretu o konfiskacie ich majątków i przyznano im jeszcze ze skarbu 40 mil. franków. Natarczywość, z jaką książęta domagali się wynagrodzenia w chwili, kiedy nad Francyą ciężyła niewypłacona jeszcze pięcio-miliardowa kontrybucya wojenna, bardzo zaszkodziła ich popularności w kraju. Posiadając jednakże wciąż jeszcze większość w zgromadzeniu naro-dowem i przekonawszy się, że Thiers nie myśli być jej narzędziem O. usunęli go i obrali Mac-Mahona, który bardziej odpowiadał ich widokom (maj 1873). .Zgoda z legitymistami rozbiła się o upór hr. Chambord’a (ob.). Pozornie rzecz nie przyszła do porozumienia z powodu sztandaru królewskiego. Hr. Chambord stanowczo odrzucił znak trójkolorowy, proponowany przez O-ów. Kokietowanie legitymistów i klerykałów, jak również nietaktowne i nieumiarkowane pretensye pieniężne książąt orleańskich pozbawiły ich sym-patyi liberalnego odłamu własnego stronnictwa, który pogodził się z rzeczypospolitą (raillés).

Po śmierci hr. Chamborda (1883) O. połączyli się z legitymistami, którzy uznali w hr. Paryża głowę domu królewskiego (Maison royale de France). Nie wpłynęło to jednak na wzmocnienie stronnictwa; szeregi republikanów rosły coraz bardziej i zjednoczeni republikanie przedsięwzięli energiczne środki przeciw zamysłom monarchistów. Na mocy uchwalonego przez parlament prawa o predententacli lir. Paryża i książęta de Chartres i Aumale zostali wydaleni z Francyi. O. skompromitowali się mocno przez poparcie Bulanżystów (1888), którym hr.

Paryża dał na cele agitacyjne 4 mil. fr. Jedynie ks. Aumale zaprotestował przeciwko temu sojuszowi, i w r. 1889 pozwolono mu wrócić do Francyi. W cztery miesiące po śmierci hr. Paryża (1894) starszy syn jego, Ludwik Filip, w liście otwartym do senatora Buffet obwieścił swoje prawa do tronu francuskiego.

ryą Montpensier miał córkę Annę-Maryę-Ludwi-kę, ks. Montpensier, znaną podnazwą „La grande Mademoiselle“ (1627—93). Po jego śmierci Ludwik XIV nadał ks. O-e bratu swemu Filipowi (1640 —1701), który rozpoczyna linię obeenie istniejących Burbonów Orleańskich. Ks. Filip brał udział w wyprawach niderlandzkich; ale Ludwik, zazdrosny o jego powodzenie, odwołał go z pola walki; książę, zrażony tern, rzucił się w wir życia hulaszczego.

Koburg-Gotha, siostry Ferdynanda (f 1842). Pretendent wyjechał do Ameryki, po wybucliu rewolucyi domowej 1801—5, trzymając z konfederatami czyli secessyonistami. Jako świadek naoczny i mający dostęp do źródeł, wojnę tę opisał w obszernem ze wspaniałym atlasem dziele „Histoire, delà guerre civile en Amérique“ (1875 — 8, 7 t.). Przebywając w Anglii przyglądał się pilnie żywym stosunkom kapitału do pracy i wydał kilka prac wyższej nad mierność wartości, z których zwłaszcza „Trade-Unions“ (wyd. 7-e 1884) uznanie znalazła. Inne z tego zakresu są: „De la situation des ouvriers en Angleterre“ (1873); „Les associations ouvrières en Amérique“. Dnia 8 czerwca roku 1871 Zgr. naród, zniosło banicyę, ale w roku 1883 wydalono pretendentów z wojska, a w r. 1886 (czerw.) wygnano z Francyi. Ostatnia o-dezwa polityczna hr. Paryża nosi datę d. 15 września r. 1887 (Role i koleje polityczne pretendentów orleańskich ob. C h a mb o r d, Fran-cya, Orle an iści). Od śmierci hr. Paryża (1894) tytuł „księcia Orleańskiego“ nosi syn jego Ludwik-Filip-Robert, ks. Orleański (ur. 1869), ożeniony w r. 1896 z arcyksiężniczką austryacką Maryą Dorotą. Syn Roberta, księcia Chartres, ks. Henryk orleański (ur. 1867), znany jest z podróży, odbytych po Wschodzie i Afryce środkowej. W latach 1889 — 90 podróżował on wraz z Bonvalau po Afryce środkowej i Indo-Chinach, następnie zwiedził Madagaskar, a w r. 1895 górny bieg rzeki Me-Kong i uście Ira-waddi; w r. 1897 był w Abissynii. Głośny był w swoim czasie pojedynek księcia z hr. Turynu z powodu jego niepochlebnego odezwania się o armii włoskiej w Abissynii. Książę Henryk ogłosił drukiem: „Six mois aux Indes“ (1889), „Une excursion en Indo-Chine“ (1992), „Autour du Tonkin“ (1893), „A Madagascar“ (1895). Król Ludwik Filip miał jeszcze czterech synów: ks. Nemours, ks. Joinville, ks. Aumale i ks. Montpensier, i trzy córki: Ludwikę (1812 —1850;, żonę Leopolda I króla bel-

m-lle Valois

Z pierwszego małżeństwa, z Henryką Angielską, miał dwie córki: Maryę-Ludwikę, m-lle d’Orléans (1662 — 89), która wyszła za Karola II hiszpańskiego, i Annę-Maryę,

Chartres

(1669 —1728), za księciem Wiktorem Amadeuszem Sabaudzkim. Syn z drugiego małżeństwa, z Elżbietą Pfalcką, Filip, książę (1674—1723), otrzymał w r. 1701 ks. Orleańskie jako Filip II. W historyi Francyi nazywany jest zwykle regentem. Wsławił się zarówno swemi zdolnościami jak i rozwiązłością.

Podczas oblężenia Mons i w bitwach pod Stein-kerque oraz Neerwinden w r. 1693 okazał wiele męstwa. Podczas wojny o następstwo tronu hiszpańskiego przegrał bitwę pod Turynem przeciwko arcyksięciu Eugeniuszowi, natomiast odniósł szereg zwycięstw w Hiszpanii.

W r. 1708 zajął Walencyę i Aragonię i wkroczył do Madrytu. Tutaj wszedł w tajne układy w nadziei otrzymania korony hiszpańskiej.

Po śmierci Ludwika XIV (1715) z powodu mało-letności Ludwika XV został regentem Francyi.

(ur. r. 1817), wdowę po ks. Auguście Sasko-Kobursko-Gotajskim, matkę Ferdynanda, księcia bułgarskiego.—Laurentie „Histoire des ducs d’O.“ (Paryż 1832—4,    4 t.); Yriarte

„Les princes d’O.“ (1872); de Fiers, marquis „Comte de Paris“ (1887); Marchai „Les prin-

Z małżeństwa jego z m-Jle Valois, córką Ludwika XIV i margrabiny Montespan, miał syna Ludwika (1703 — 1752), który w r. 1723 objął księstwo Orleańskie. Po stracie żony spędził większą część życia w klasztorze św. Genowefy, oddany zajęciom naukowym. Po nim w r. 1752 objął dziedzictwo syn Ludwik-Filip (1725 —1785), jeden z najświatlejszych ludzi tej epoki; on pierwszy we Francyi zaszczepił ospę swym dzieciom. Syn jego, Ludwik-Filip-Józef (1747 —1793) znany w historyi pod nazwą Filipa-Egalité (ob.) został ks. Orleańskim w r. J gijskiego, Maryę (1813 — 1839) za w. księciem 1785. Po Restauracyi (1814) tytuł ks. Orleań- | Aleksandrem Wirtemberskim, i Klementynę skiego nadano synowi Filipa Egalité, który w r. 1830 został królem pod imieniem Ludwi-ka-Filipa (ob.); nadał on tytuł ks-a O-go najstarszemu swemu synowi Ferdynandowi (1810 —

x-T.

Orleańscy mistycy, odrośl dawniejszej sekty Paulicyanów, których nauki gnostycko-ma-nichejskie znalazły zwolenników w wieku XI także w Europie zachodniej, a zwłaszcza we Francyi i Włoszech. Znamieniem tych mistyków była marzycielska asceza i opozycya względem hierarchii. Chrześciaństwo katolickie poczytywali za ciemność, siebie samych zaś u-

1842), ks. Chartres. Nagła śmierć ulubionego księcia, spowodowana skokiem z powozu, który poniosły konie (1842), była ogromnym cio- ces d’Orléans“ (Paryż 1845). sem dla dynasty i Orleańskiej. Z małżeństwa z w. księżniczką mekleinburską, Heleną, miał Ferdynand dwóch synów: L ud wik a-F ilip a, hr. Paryża i ks. Montpensier, ur. r. 1838, pretendenta do tronu francuskiego, i Roberta, ks.

Chartres ur. 1840. Na rzecz Ludwika-Filipa zrzekł się korony d. 25 lutego jego dziad przed ucieczką do Anglii. Obaj bracia wychowywali się do r. 1854 w Eisenach pod okiem ważali za prawdziwych, oświeconych katolików. Klementyny Maryi, wdowy po Auguście Saxen- ( Taką cechę miała szczególniej sekta zagnież.

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 42a.

„Spicileg.“ t. II.

K. B.

Hr.

dżona w okolicy Orleanu, którą nazwano sektą mistyków orleańskich. Sekciarze ci przypisywali sobie bezpośredni wpływ Ducha św. i nie przyjmowali żadnych innych nauk, prócz tych, które, ich zdaniem, Duch św. wypisał w duszy człowieka. Stąd powstawali przeciw powadze Kościoła katolickiego w tern wszystkiem, co wydawało się im niegodnem i krępującem. Przywódcami sekty byli duchowni orleańscy, zresztą ludzie zdolni, Lisoi i Stephan, a przedewszystkiem utalentowany młody Heribert. Przeciągnięty na stronę sekty przez jakąś kobietę, z Włoch przybyłą,- Heribert zyskał dla sekciarstwa wielu zwolenników. Synod, zwołany 1017 za sprawą króla Roberta, do Orleanu, miał skłonić wyżej wspomnianych duchownych do upamiętania; gdy ci wszakże uporczywie odmawiali odwołania błędów, kazano na polu, w pobliżu miasta, wznieść stos i na nim spalić odstępców. O synodzie orleańskim pisze Glaber Rodulphus w rozdziale 8 trzeciej księgi swojej Historyi: „W roku 1017 odkryto pod Orleanem kacerstwo, zaniesione do Fraucyi przez jakąś kobietę włoską; wielu zaraziło się herezyą; dwóch było wtedy głównych krzewicieli błędu; Lisoius i Heriber-tus; ludzin ci odznaczali się w duchowieństwie wiedzą i pochodzeniem, i w wielkiem byli znaczeniu u króla i u możnych panów dworu. Gdy o wzmagającem się kacerstwie doniesiono królowi Robertowi, ten kazał zwołać synod i wyznaczył słuszną karę na bezbożników. Królowi Robertowi, nazywanemu clarissimus i Christianas, sprawa ta przyniosła wiele trosk i kłopotu, gdyż obawiał się od tej zarazy upadku ojczyzny i zaguby dusz wielu. Król i zgromadzeni b-pi bardzo nad tern ubolewali, gdy posłyszeli o uporze owych, skądinąd szanownych, duchownych w naukach kacerskich, i kiedy wszelkie usiłowania, aby ich łagodnością nawrócić, na uiczem spełzły. Sekciarze czelnie oświadczyli, że już oddawna wyznawali swoje mniemania i spodziewali się, iż zgroma dzeni na synodzie prałaci i inni ludzie wszelkich stanów przystąpią do ich nauki. Treść zaś swojej nauki tak wyłożyli: Złudzeniem jest i błędem, co mówi staro-i nowotestamentowy kanon, co mówią znaki, cuda i dawne świadectwa o jednem Bóstwie w Trójcy św.; niebo i ziemia, tak jak teraz przedstawiają się oku, istniały odwiecznie bez sprawcy ich początku; wszelkie dzieła pobożności chrześciańskiej i sprawiedliwości, mające wysługiwać nagrodę wieczną, są pracą daremną; Chrystus nie narodził się z dziewicy Maryi, nie cierpiał za ludzi, nie został złożony do grobu i nie zmartwychwstał; chrzest nie gładzi grzechów; kon-sekracya kapłańska nie sprawia sakramentu Ciała i Krwi Chrystusowej i t. d. Kilkakrotnie usiłowano najjaśniejszemi dowodami rozproszyć ich bezbożne niedorzeczności, ale pomimo zagrożenia spaleniem, fanatycy owi, wy-

trwali w uporze, drwili nawet z tych, co chcieli ich oświecić, i przechwalali się, że ogień nie wyrządził im żadnej krzywdy. Gdy wszakże ogarnął ich płomień, upadli na duchu i głośno wołali, że zostali uwiedzeni podstępem szatańskim, że w zaślepieniu dopuszczali się bluź-nierstw najstraszliwszych; chciano ich ocalić, ale już było zapóźno. Stronników tej sekty, których później odnaleziono, taki sam los spotkał.“ Prócz Glabera opowiada o tych pseudo-mistykach orleańskich mnich Ademar: podług niego dziesięciu kanoników od św. Krzyża w Orleanie przyjęło manicheizm. Akta synodu orleańskiego przytacza całkowicie z dawnego komentarza d’A c h e r y Harduin „Concil.“ t. VI. P. I p. 851 sqq. Cf. Hefe le „Conciliengesch.“ („Bac. Kość/). Orleańska Dziewica, ob. Joanna d’Arc.

Orley Bernard van, malarz flamandzki (* około 1490 w Brukselli,—f tamże 1541 r.), początkowo kształcił się pod kierunkiem G e-r a r d a D a v i d a, następnie udał się do Włoch, gdzie przebywał w szkole Rafaela. Po powrocie został nadwornym malarzem cesarza Karola V, dla którego wykonał wiele scen myśliwskich jako wzory dywanów. O. obok Mabuse’a i Schoreel’a uchodzi za jednego z pierwszych, którzy wpływy włoskie wprowadzili. do malarstwa niderlandzkiego. Z pierwszego okresu jego działalności pochodzi obraz, znajdujący się w wiedeńskim Muzeum. Jest to obraz kościelny; przedstawia sceny z życia śś. Tomasza i Mateusza. Natomiast obraz, znajdujący się w Muzeum brukselskiem, z r. 1521, i przedstawiający opłakiwanie Chrystusa, ujawnia już wpływy włoskie. Jeszcze silniej wykazują je: Sąd ostateczny w kościele św. Jakóba w Antwerpii, oraz Trójca Święta w kościele Maryi Panny w Lubece.

Orlica, herb polski ob. Pół orła.

Orlica (czes. Orlice, niem. Erlitz, A-dler), lewy dopływ Łaby (Elby) w Czechach wpada do niej pod Königgrätz, powstaje z dwu rzek—Dzikiej i Cichej O-cy (Wilde i Stille Adler); długość O-cy 82 kim. Źródła O-cy znajdują się w Orlickich górach (Adlergebirge), inaczej Kładzkich (Glatzergebirge), wznoszących się na pograniczu Czech i Śląska pruskiego (najwyższa w nich góra Gross-Kop-pe —1143 m.). —^Słown. Geogr.“

Orlich Leopold v., pisarz niemiecki (* 30 czerwca 1804 r. w Stołupianach w Pr. Wschodnich f 2 czerwca 1860 w Londynie) zaczął swój zawód od wojska pruskiego; w r. 1843 powrócił do ojczyzny i, dosłużywszy się stopnia majora, wystąpił w r. 1848 z wojska i udał się do Anglii, gdzie żywota dokonał. Rozgłos literacki pozyskał następującemi pracami: „Friedrich Wilhelm, der Grosse Kurfürst“ (Berlin 1836); „Geschichte des preussischen Staats im XVII Jahrhundert“ (tamże 1338—39, 3 tomy;) „Geschichte der Schlesischen Kriege“ (tamże

w. w. w.

M. Z.

j. j.

K. B.

mm

ér,

D.

1891, 2 t.); „Fürst Moritz von Anhalt-Dessau“ (tamże 1842), „Reise in Ostindien in Briefen an A. V. Humboldt und 'Karl Ritter“ (Lipsk 1845) i „Indien und seine Regierung“ (tamże 1859 — 61, 3 tomy).

Orlik, roślina, ob. A q u i 1 e g i a.

Orlik—tą nazwą w XVII wieku w Polsce określano półtoraki śląskie z powodu zamieszczonego na nich orła śląskiego.

Orlik—inaczej un a (ang cat-rige) mały jacht jeduomasztowy. Posiada jeden maszt u przedniej sztaby i jeden wielki żagiel ukośny, należący do typu żagli zwanych traj-s lam i.

Orlik Filip, hetman Kozaków zaporozkich. Był początkowo pisarzem konsystorskim w Kijowie, następnie został ulubieńcem hetmana Mazepy, pisarzem generalnym wojsk zaporozkich. Razem z Mazepą uciekł po bitwie pod Połtawą (1709) do Turcyi. Po śmierci Mazepy został mianowany przez Karola XII hetmanem Kozaków. Nie wrócił jednak na Ukrainę, lecz tułał się po Szwecyi i Francyi. W końcu znalazł przytułek w Turcyi, gdzie został zabity w r. 1728. Będąc jeszcze na Ukrainie, drukował wiersze polskie, jak: „Alcydes rossyjski tryjumfalnym laurem ukoronowany“ (Wilno 1695, fol.). Są to wiersze na pochwałę Mazepy. Drugi wiersz p. t. „Hippomenes sarmacki“ (Kijów 1698, fol.) na wesele Jana Brodowskiego z Anną Koczubejówną. Z Turcyi pisywał odezwy do Kozaków zaporozkich, skłaniając icli do poddania się Turkom. Odezwy te drukowane były w „Cztienija Moskow. Obszcz. istorii i drewnostiej“ (1859 nr. 1) oraz w „Kijewsk. Starjina“ (1882. nr. 4). Orlik jest póstacią często wspominaną przez poetów i powieściopisa-rzy polskich i rossyjskich.

Orlik, ptak, ob. Orzeł.

Orli kamień, ob. Aetyt.

Orlikowiec, ob. Siler.

Orlikowski F e 1 i k s, malarz polski (* 1806 we Lwowie, — f tamże w r. 1840); wcześnie objawiał talent i zamiłowanie do sztuki, został więc wysłany przez rodziców na studya do Rzymu, prowadził tam jednak życie lekkomśl-ne, stracił zdrowie i siły, a z niemi możność pracowania. Z obrazów jego znane są: Papież Grzegorz XVI (w arcybiskupim pałacu we Lwowie); w seminaryum tarnowskiem: Chrystus wręczający klucze św. Piotrowi i Cyryl i Metody; w Suczawie.

Orlop (ang. o r 1 o p)—wspólna kajuta załogi okrętowej. Inaczej Kub ryk.

Orła białego order, ob. Ordery.

Orłek, herb polski ob. Amadej lub H a-ra a d e j.

Orłosęp— Gypaëtus, rodzaj ptaka drapieżnego, zaliczony do rodziny Gypaëtidae-, wyróżnia się długim, z boków ściśniętym nieco u nasady nieco zwężonym dziobem, woskówką całkowicie opierzoną i całkowitą przegrodą no-

sową. Od blisko spokrewnionych z nim sępów różni się szczególniej obrosłą piórami głową i szyją. Wśród najwyższych gór Europy środkowej przebywa jedyny gatunek tego rodzaju: Cr. barbatus S t o r r. Upierzenie głowy i szyi na bokach i z przodu białawe, z tyłu zaś rdzawo-żółte. Grzbiet brunatno-szary z bia-łem nakrapianiem; lotki i sterówki czarne z bia-łemi krawędziami; spód ciała rdzawo-żólty-dziób szary z czarnym końcem. Długość ptaka dorosłego wynosi 115 cm., długość skrzydeł—80 cm., ogona— 54 cm. O. jest największym ptakiem drapieżnym Starego świata -porywa zające, owce, sarny i t. p. Bywały wypadki porywania i dzieci.    K- K'c-

Orłosław, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, błękitnem — pół orła z szablą w łapie; w lewem, złotem—na zielonej murawie pod drzewem spróchniałem troje orląt srebrnych. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwoma skrzydłami ręka

im

JP*

Fig. 125. Orłosław (herb).

w ubraniu czerwonem, zgięta w łokciu i z piórem w palcach. Labry błękitne, podszyte zło

tem. Nadany w dn. 6 sierpnia 1811 przez Fryderyka Augusta, w. księcia warszawskiego, Andrzejowi Grzędzińskiemu. - Z r ó d ł a: „Spis szl. Kr. Polskiego“; Borkowski; 0-strowski.

Orłów, hrabiowski i książęcy ród rosyjski, pochodzący od Włodzimierza Łukianowicza O-a, który w r. 1613 był „gubnym“ starostą Bieleckiego „wierchu“. Prawnuk jego, Grzegorz (f 1746), służył w wojsku za Piotra Wielkiego i odznaczył się podczas wojen z Turkami i Szwedami; na schyłku życia mianowany został gubernatorem nowogrodzkim. 2 czterech synów jego—Jan, Grzegorz (ob.), Aleksy (ob.), Teodor (ob.) i Włodzimierz (ob.)—wszyscy, z wyjątkiem Jana, doszli za Katarzyny n do wysokich dostojeństw i otrzymali tytuł hrabiowski. Jeden zaś z pięciu naturalnych synów hr. Teodora O-a, Aleksy, stał się protoplastą rodu książąt Orłowych od r. 1856. Jedna z córek hr. Włodzimierza wyszła za mąż za Dawydowa; syn

X-y.

x-y.

We-

jej, Włodzimierz (1809 —1882), otrzymał w r. 1856 tytuł i nazwisko hr. 0-a. Od niego poszła linia hrabiów Orłowych-Dawy-dowych. Są jeszcze Orłowy-Denisowy, tworzący odrębny ród, pochodzący od Bazylego Deni-sowa (1780 — 1843), któremu do nazwiska O. w r. 1801 pozwolono dołączyć nazwisko matki, hrabiny Denisów.

Orłów Grzegorz, syn Grzegorza, hr. rosyjski, książę cesarstwa rzymskiego (* 1734— f 1783). Kształcił się w szlacheckim korpusie kadetów. — Wstąpił do wojska podczas Wojny Siedmioletniej, raniony został pod Zorn-dorfem. Następnie służył w artyleryi w Pe tersburgu i wtedy stanął na czele spiskowców przeciwko Piotrowi III. Podczas zamachu r. 1762 odegrał dominującą rolę i został faworytem Katarzyny II. Wdzięczna cesarzowa nadała mu tytuł hrabiowski i obdarzyła go godnością generała-adjutanta, generalnego dyrektora inżynierów, generała-anszefa i generała-feldcejch-majstra. Stosunki pomiędzy O-em a Katarzyną były bardzo blizkie, tak, że nawet mówiono przez pewien czas o ślubie O-a z cesarzową. Wpływy jego bardziej jeszcze wzrosły po wykryciu spisku Chytrowa, który chciał zgładzić cały ród O-ych. Wybitnemi zdolnościami O. się nie odznaczał, ale posiadał serce dobre i umysł wrażliwy i oryentował się niezgorzej w sprawach bieżących. Dzięki temu należał do pożytecznych doradców Katarzyny i brał czynny udział w pracach reformatorskich z pierwszego okresu panowania. Zaledwie wypłynęła sprawa włościańska, O. staje na czele ruchu; zakłada wolne towarzystwo ekonomiczne, ponosi koszta utrzymania towarzystwa. Podczas prezesostwa w tym towarzystwie wyznacza premium na temat „czy korzystnem jest obdarzyć włościan własnością“. Występuje jako o-brońca włościan również w komisyi 1767 r. W r. 1771 został wysłany do Moskwy dla walki z dżumą. Za skuteczną w tej sprawie akcyę cesarzową kazała wybić na cześć jego medal i wystawić łuk tryumfalny w Carskiem Siole z odpowiednim napisem. Wkrótce po powrocie z Moskwy Katarzyna wysiała go jako pierwszego uwierzytelnionego posła na kongres do Fokszan. Znużony wyczekującą polityką tureckiego pełnomocnika Osmana-Efendi i zawiadomiony listownie z Petersburga, że może utracić łaski cesarzowej, gdyby czas dłuższy był nieobecnym na dworze, zerwał natychmiast układy i czemprędzej ruszył do stolicy. Kiedy w r. 1772 powrócił do Petersburga, zastał nowego faworyta, Wasilczykowa. Ud tej chwili O. zaczyna tracić swój wpływ. Zagniewana cesarzowa zabroniła mu pobytu w stolicy, nie pozbawiając go jednak ani rang, ani pensyi. O. wyjechał zagranicę, bawił jakiś czas w Paryżu, wzbudzając powszechny podziw swemi bogactwy i przepychem. Nareszcie cesarzowa pozwoliła mu powrócić do Petersburga. Kiedy kolej przyszła na Potemkina, którego Katarzy na obdarzyła specyałnemi względami, O. stracił wszelkie wpływy na dworze. Wtedy, poślubiwszy swą siostrzenicę, Katarzynę Zinowiew, w r. 1777 wyjechał zagranicę i powrócił dopiero do Moskwy, na kilka miesięcy przed śmiercią, w stanie zupełnego obłędu, w który popadł od śmierci żony (1781). O z zamiłowaniem oddawał się naukom fizycznym i przyrodniczym i uchodził za miłośnika poezyi; zaopiekował się poetami Łomonosowem i Fonwi-zinem. Według słów Katarzyny O. „był génie silny, odważny, zdecydowany, mais doux comme un mouton, il avait le coeur d’une poule“ („Dniewnik Chrapowickago“, Petersburg 1875). Szczerbato w, który go nie lubił, przyznaje mu jednak wielką dobroć. Potomstwa żadnego nie zostawił. Bibliografia: Barsukow „Razkazy iz russkoj istoryi XVIII w.“ (Petersb.,

1885).

Orłów Czesmeński Aleksy (* 1737—f 1808), hr. rosyjski, generał, brat poprzedniego. Odznaczał się atletyczną budową ciała. Podczas spisku z r. 1762 brał udział również czynny, jak i brat jego, odwiózł Piotra III do Rop-szy. W r. 1770 był głównodowodzącym floty, wysłanej przeciwko Turkom. Pod Czesmą 5 lipca t. r. zniszczył flotę turecką i w ten sposób umożliwił opanowanie Archipelagu. Wyspy Te-nedos, Lemuos, Mitilena, Paros i inne wkrótce zajęła Rosya. Okręty egipskie i tuniskie, które podążyły na pomoc Turcyi wpadły w moc rosyjską. W r. 1774 O. za te czyny otrzymał tytuł „Czesmeński“; tegoż roku podał się do dymisyi i zamieszkał w Moskwie. O. brał u-dział w porwaniu księżnej Tarakanowej (ob.). Księżna, podająca się za córkę cesarzowej Elżbiety z tajnego małżeństwa z feldmarszałkiem Razumowskim, była przez Katarzynę osadzona, przy jej wstąpieniu na tron, w twierdzy We-relskiej, skąd udało jej się ujść. W r. 1774 z ks. Radziwiłłem, wojewodą wileńskim, była w Dubrowniku, zamierzając przez Turcyę udać się do Polski, ażeby wystąpić w roli pretendentki do tronu. Gdy zamiar ten spełzł na ni-czem, udała się do Rzymu i zwróciła na siebie uwagę dyplomacyi. Wtedy O. z polecenia Katarzyny udał się do Rzymu, podstępem zwabił Tarakanową na statek rosyjski w Ankonie i zawiózł do Petersburga, gdzie osadzono ją w fortecy Petropawłowskiej. W r. 1806—7 O. dowodził milicyą ziemską piątego okręgu, którą wystawił własnym kosztem. Przepadał za walką na pięści, śpiewami cygańskiemi i zabawami ludowemi. Jako wielki amator koni wytworzył rasę orłowskich kłusaków przez połączenie rasy arabskiej i fryslandzkiej. dług Helbiga zostawił pięć milionów rb. i 30 tysięcy chłopów.—Bi b 1 i o gra fi a: „Spodwiżniki Ekateriny II“ („Russkaja Starina“, 1873, J\° 8); A. Petrow „Wojna Rossii s Turcjej“ (t. 8); Uszakow „Żizń gr. 0.“ (Petersburg 1811). x'y-

Z-J.

x-y.

x-y.

x-y.

x-y,

x-y.

Orłów Teodor, lir. rosyjski, brat poprzedniego (* 1741—f 1796). Brał udział w wojnie siedmioletniej; w r. 1762 wraz z braćmi był głównym uczestnikiem spisku przeciwko Piotrowi III. Po zamachu został ober-prokura-torem senatu. Podczas wojny tureckiej należał do składu eskadry admirała Spirydonowa i odznaczył się przy zdobyciu fortecy Korony; pod Czesmą był w liczbie pierwszych, którzy przerwali linię floty tureckiej; około wyspy Hydry zmusił do odwrotu ośmnaście statków tureckich. Czyny te upamiętniła Katarzyna II przez wzniesienie w Carskiem Siole kolumny na pięć sążni wysokiej. W r. 1775 podał się O. do dymisyi. Kie był żonaty, ale miał pięciu synów naturalnych, których Katarzyna w r. 1796 obdarzyła szlachectwem dziedzicznem i nadała im nazwisko Orłowych. Od nich pochodzą książęta Orłowy (ob.).

Orłów W ł o d zi m i e r z, hr., prezes petersburskiej Akad Nauk (*1743 — 1831), brat poprzednich. Uczęszczał do uniwersytetu lipskiego. Jako prezes Akademii utrzymywał stosunki z uczonymi i pisarzami, urządzał wyprawy naukowe, opiekował się młodzieżą rosyjską, która się kształciła zagranicą. Dbał o rozszerzenie w przekładach utworów literatury klasycznej; zajął się wraz innymi ułożeniem słownika języka rosyjskiego. O. towarzyszył Katarzynie II w jej podróży po Wołdze. Podczas tej podróży przetłómaczył jeden rozdział „Beiizaryusza“ Marmontela, a samą podróż opisał w pamiętniku. W r. 1785 usunął się od wszelkich zajęć urzędowych i zamieszkał w majątku swym pod Moskwą. W życiorysie jego, napisanym przez hr. Orłowa-Dawydowa (Petersburg 1878) znajduje się jego korespondencya i dzienniki podróży do Kijowa i zagranicę. Pozostawił syna, Grzegorza, i córkę.

Orłów Grzegorz, hr., senator i pisarz (* 1777—f 1826), syn poprzedniego. Prze ważnie mieszkał zagranicą i pisał po francusku. Prace jego są następujące: „Mémoires historiques, politiques et littéraires sur le royaume de Naples“ (1819—25), „Essai sur l’histoire de la musique en Italie“ (1822), „Essai sur l’histoire de la peinture en Italie“ (1823), „Voyage dans une partie de la France“ (1824), „Fables de Kryloff“ (1825) i wiele innych.

Orłów Aleksy, książę, mąż stanu i dyplomata rosyjski (* 1787 —f 1862). Był synem naturalnym hr. Teodora O-a (ob.). Rozpoczął zawód wojskowy podczas epoki Napoleońskiej. Brał udział we wszystkich wojnach przeciw Napoleonowi od r. 1805 aż do wzięcia Paryża. Jako dowódca konnego pułku lejb-gwardyi tłumił ruch powstańczy Dekabrystów (d. 26 grudnia 1825), za co otrzymał tytuł hrabiowski. Za udział w wojnie tureckiej r. 1828—29 otrzymał rangę generała-lejtenanta. Odtąd rozpoczyna się karyera dyplomatyczua O-a. Podczas zawierania pokoju w Adryanopolu O. był uwierzytelnionym

ministrem, w r. 1833 posłem nadzwyczajnym w Konstantynopolu i głównodowodzącym flotą czarnomorską, jako też wojskami przeznaczone-mi do wylądowania. Zawarłkonwencyę w Hunkjar Iskelessy (1833), następnie wykonał szereg misyj dyplomatycznych w Wiedniu, aby przeciągnąć Austryę na stronę Rosyi, co mu się jednak nie udało. W r. 1856, po wojnie krymskiej, był jednym z pełnomocników do zawarcia traktatu paryskiego. Jako członek rady państwa od r. 1836, towarzyszy Mikołajowi I w jego podróżach po Rosyi i zagranicą. Od r. 1844 był szefem żandarmów i naczelnikiem III wydziału własnej kancelaryi Cesarskiej. W r. 1856 otrzymał tytuł książęcy i nominacyę na prezesa rady stanu i komitetu ministrów. W r. 1857 prezydował podczas nieobecności cesarza w komitecie do spraw włościańskich. Stanowisko jego wobec uwłaszczenia włościan było wrogie.

Orłów Mikołaj, ks., dyplomata i pisarz rosyjski (* 1827—f 1885), syn poprzedniego. Początkowo służył w wojsku i był ciężko ranny podczas wojny krymskiej: następnie był ambasadorem w Brukselli (1860 —1870), w Paryżu (1870-1882) i Berlinie (1882 — 1885). Jego referat o zniesieniu kary cielesnej („Russkaja Starina“, 1881, t. III) przyczynił się do reformy sądowej w Rosyi z r. 1863; O. obstawał również za łagodniejszym traktowaniem rozkol-ników. Napisał: „Oczerk trechniedielnago po-choda Napoleona protiw Prussji w 1806 godu“ (Petersburg 1856).

Orłów Michał (* 1788 — 1842), generał rosyjski, brat ks. Aleksego O-a. Jako generał i adjutant Aleksandra I korzystnie się wyróżniał swemi zdolnościami w otoczeniu cesarza. Opiekował się poetą Puszkinem podczas jego wygnania. Za udział w tajnym „związku dobra publicznego“ był wydalony ze służby w r. 1826. Napisał opowiadanie „Kapitulacja Paryża w 1814 godu“, drukowane w „Ruskaja Starina“.—B i b 1 i o gr a fi a: „Russkaja Starina“ (r. 1872, tom V).

Orłów Aleksander pisarz rosyjski z pierwszej połowy XIX w., autor mnóstwa romansów, popularnych jak np. „Dmitrij Donskoj iii na-czato rossijskago wieliczja". (wyd. 1827 r.). Zaprzyjaźniony z Puszkinem, prowadził z nim szeroką korespondencyę. Stąd znaczenie O-wa w historyi literatury rossyjskiej Puszkin widział w O-ie większy talent niż w Bułharynie. Z innych utworów O-a zasługuje na uwagę „Smiert’ Iwana Wyżygina“, jako udatna pa-rodya na utwór Bułharyna p. t. „Wyżygin“. —Por. K. Polewoj „Zapiski“ (Petersburg 1883, str. 315-318).

Orłów Teodor, profesor mechaniki stoso-' wanej w uniwersytecie i w cesarskiej szkole technicznej w Moskwie (* 1843—f 1892). Po ukończeniu uniwersytetu w Moskwie objął tamże katedrę matematyki wyższej, następnie

w celu przygotowania się do wykładów mechaniki stosowanej udał się za granicę i odbywał studya w Zurychu, Berlinie i Paryżu. W r. 1872 powrócił do Moskwy, gdzie objął katedrę mechaniki w szkole technicznej. Założył towarzystwo politechniczne i gabinet mechaniki praktycznej, nadto napisał następujące rozprawy „Ekonomiczeskoje znaczenie maszin“ (1879); „O kwadraturje rulet“ (ros. Zbiór wiadomości matematycznych z r. 1883) i po francusku „Sur les équations réciproques“ (drukowane w buletynach belgijskiej Akademii nauk

M. H.

Ludowiec

E. Chw.

X-Y.

skoj gub.“

Orłowska Zuzanna, pierwsza ulubienica Zygmunta Augusta, nieznanego bliżej pochodzenia. Jeszcze nie porzucił król trzeciej żony Katarzyny Austryackiej, kiedy w czasie pobytu w Prusiech za pośrednictwem zaufanego dworzanina swojego, łożniczego Macieja Żaliń-skiego poznał ślicznej urody O-ą i przez lat sześć do siedmiu utrzymywał z nią stosunki. Miała O. pewien wpływ na króla Zygmunta Augusta wraz z ciotką swoją Korycką, jakie-miś bowiem tajemniczemi środkami obiecywała wyleczyć króla z choroby. Stąd też niektórzy ze współczesnych uważali O-ą za czarownicę, babę. Koło r. 1570 rozchodzić się poczęły plotki, jakoby O. umarła i w tajemniczy sposób została pochowana, a śmierć ta wielkie na króla miała zrobić wrażenie, że aż o abdy-kacyi zamyślał—tak pisał w liście swoim Jan Cyrus, opat klasztoru św. Wincentego we Wro-

w r. 1872).

Orłów Wasyl, statystyk rosyjski (* 8 kwietnia 1848 r. we wsi Jegorjewskoje, pow. łoch-wickim gub. Kałuskiej — f 5 paźdz. 1885 r. w Moskwie), syn parocha wiejskiego; po ukończeniu seminaryum duchownego w Kałudze, wstąpił do uniwersytetu moskiewskiego na wydział prawny; poczem objął posadę nauczyciela w Aleksandryjskiej szkole wojskowej w Moskwie, od r. 1875 wszakże poświęcił się zupełnie statystyce ziemskiej. Na tem polu zjednał sobie sławę, jako twórca naukowej statystyki ziemskiej. Sam obchodził wszystkie wioski powiatu moskiewskiego i osobiście zbierał wszystkie dane. Następnie O. przy współudziale Kabłukowa, K. Wernera i I. Bogole-powa opracował w ten sam sposób zebrane dane o całej gub. Moskiewskiej i wydał je w 17 tomach p. t. „Sbornik statisticzeskich swie-dienij po Moskowskoj gubernii“ (Moskwa 1876 — 1885). Metodę O-wa przejęły inne ziemstwa w Cesarstwie i wzorowały się na wydawnictwach ziemstwa moskiewskiego, z przekonań politycznych, O. bardzo opiekował się drobnym przemysłem włościańskim i głównie przyczynił się do utworzenia wydziału przemysłu włościańskiego na wystawie wszechro-syjskiej w Moskwie r. 1882 i do założenia internatu studentów w Moskwie. Por. Matth ae i „Die wirtschaftlichen Hülfsquelleu Russlands“ (Drezno 1885); Kabłukow „W. I. Orłów. Ziemskij Statistik“ („Russkaja Mysi“, 1885, X)* Czupro w „Statisticzeskije trudy O-a“ („Jurid. Wiestnik“, 1885, XI).

Orłów Mikołaj, pisarz wojskowy rosyjski, profesor akademii wojskowej (* 1853 r.). Kształcił się w szkole artyleryjskiej i akademii sztabu generalnego; zajmuje się gorliwie aeronau-tyką dla celów wojennych. Wiele rozpraw fachowych poświęcił Suworowowi („Szturm Iz-maiła Suworowym w 1790 godu“, Petersburg 1890; „Suworow na Trebii w 1799 g.“, Petersb. 1895; „Szturm Pragi Suworowym w 1794 godu“, Petersburg 1894 i kilka innych). Do aero-nautyki wojskowej wprowadził wiele ulepszeń i w r. 1886 dowodził na manewrach pod Brześciem oddziałem balonowym. Z tej dziedziny napisał też kilka prac. Prócz tego są jego pióra jeszcze inne prace specyalne i kilka podręczników dla wojskowych. O. był też współredaktorem i kierował wydawnictwem „Encji-kłopedija wojennych i morskich nauk“ (Petersburg 1887 — 97), w którem umieścił wiele artykułów z dziedziny taktyki, strategii i historyk

Orłów — miasto powiatowo gub. Wiackiej, pod 58°32/ szer. płn. i 64°34' dl. wsch od Gr., o 52 w. na płd.-zach. od Wiatki, nad rz. Wiatką. Władze powiatowe, poczta, telegraf, pro-gimuazyum żeńskie, biblioteka publiczna miejska, szpital ziemski, 7 cerkwi; około 3 000 m-ców, trudniących się handlem lnu, płótna i zboża a uprawiających głównie rymarstwo, szewctwo, kuśnierstwo i garbarstwo. Kroniki po raz pierwszy wspominają o mieście pod r. 1459. Miastem powiatowem O. został w r. 1780.

Orłowski powiat leży w płn.-zacho-dniej części gub. Wiackiej, zajmuje 12 455, w. kw. powierzchni i przedstawia pod względem jej ukształtowania równinę falistą, zraszaną przez rzekę Wiatkę i jej dopływy: Wielką, Ma-łoinę i Bystricę. Grunta przeważnie gliniaste, ilaste i torfiaste, bardzo nieurodzajne, zwłaszcza na północy, i tylko na południu podatne więcej pod rolę. Większa część powiatu pokryta lasem, składającym się przeważnie z jodły, sosny i pichty. Wskutek nieurodzajności ziemi i surowego klimatu rolnictwo i hodowla bydła słabo rozwinięte. Około roli pracują kobiety; mężczyźni zajmują się na północy powiatu przewozem, w środku flisactwem a na południu wyrobem rogoży, szewctwem i myśliw-stwem. Pokład geologiczny permski i jura, na nich osady dyluwialne. Mnóstwo źródeł słonych, doskonały torf, ruda błotna, gips i wapień. Ludności około ćwierć miliona; tubylców Permiaków jest zaledwie 5 000 osób. Do większych zakładów przemysłowych w powiecie należą 3 fabryki zapałek. Kurhany i horodyszcza nieliczne. — Por. Romanow „Statisticzeskoje opisanie O-skago ujezda Wiat-

E. Chw.

cławiu, rezydent dworu austryackiego w Polsce: widocznie więc w tym czasie król ją porzucił „przez pewuą zdradę“, — jak się wyraża jeden z dworzan Zygmunta Augusta—i O. musiała ustąpić miejsca Barbarze Giżance, córce rajcy miejskiego z Warszawy, w której teraz rozmiłował się Zygmunt August. Mimo to jednak nieraz potem król starał się przyzwać O-ą do siebie, jak to wyznają świadkowie różni w kronice Orzelskiego. On też opowiada, że O. oskarżała potem króla, iż niedobrze się

prawy „De quaestione Pathologica: suntne haemorrhoides morbus?" dyplom doktorski przyznano. W r. 1766 tamże został profesorem nauk lekarskich i stanowisko to zajmował do śmierci. Oprócz wyżej wymienionej rozprawy ogłosił jeszcze 11 innych, również po łacinie napisanych, mających obecnie tylko znaczenie bibliograficzne; wymienia ich napisy S. Koś-miński w „Słowniku lekarzów polskich“ (str. 269 i 617). — Por. L. G ąs i o r o w s k i e g o „Zbiór wiadomości do hist, sztuki lek. w PoI-

Br J P.

Orłowski Józef, komendant twierdzy kamienieckiej, ob. Dopełnienia.

Orłowski Aleksander, malarz i rysownik polski (* 9 marca 1777 r. w War jzawie,—f 13 marca 1832 r. w Petersburgu). Syn niezamożnych rodziców, utrzymujących dom zajezdny w Siedlcach, zwrócić miał na siebie uwagę księżny Izabelli Czartoryskiej, która w prze-jeździe przez Siedlce, zadziwiona rysunkami, w jakie obfitowały ściany owego zajezdnego domu, pragnęła poznać młodziutkiego wówczas ich autora, a widząc w nim talent niezwykły, zajęła się jego kształceniem artystycznem. Oddany do szkoły Norblina w Warszawie, młody O. przebył w niej z małemi przerwami lat 10. Nadzwyczaj zdolny, samorzutny, O. odrazu ujawnił swoje zdolności i namiętne zamiłowanie do rysunku. Krewkiego temperamentu, hulaszczego usposobienia, ale też i rycerskiego ducha, porzucił O. pracownię ulubionego swego mistrza, gdy nadarzała się sposobność porwania za oręż w obronie kraju, albo też gdy opanowała go chęć niepomierna użycia swobodnego, niczem nie krępowanego, wesołego życia. I tak w r. 1794, mając zaledwie 17 lat, wstąpił do wojska i, dzielnie walcząc, opuścił szeregi armii łomżyńskiej dopiero, gdy, raniony pod Zegrzem, zmuszony był udać się z powrotem do Warszawy dla leczenia. Nie dojechał jednak do Warszawy, ale wyzdrowiawszy prędko, wiódł życie hulaszcze w karczmie za rogatkami wolskiemi, skąd go z wielkim trudem sprowadził Norblin do swojej pracowni. Innym razem poróżniwszy się ze swym mistrzem, opuścił go na czas pewien i zabawiał się w słynnym wówczas w Warszawie cyrku Chiariniego, gdzie rzeczywiście pracował z przyjemnością jako a-mator i znawca koni rasowych. Wesoły, towarzyski, rzucający błyskawicznie na papier typy, karykatury, całe sceny wojenne lub z życia towarzyskiego, O. chętnie widywany w salonach Warszawy, był też ulubionym bywalcem „Pod Blachą“ i w Jabłonnie (w latach 1799 — 1802) u księcia Józefa Poniatowskiego, który mu dziennie wypłacał dukata i dawał do dys-pozycyi swego wierzchowca za wieczory spędzane z ołówkiem w jego towarzystwie. Bawił

z nią obszedł, bo nie doznała od niego żadnej see“ (T. III, str. 154). hojności, jak inne ulubienice. Po śmierci króla poślubić ją miał mazur jakiś, Bogatko. Nie odegrała jednak O. w dziejach króla, ostatniego Jagiellona, tej roli, jak Barbara Giżanka.—

Por. Orzelski Świętosław „Bezkrólewia ksiąg ośmioro“ („Dziejopis. kraj.“) i Prze-ździecki „Jagiellonki polskie“ t. III i y. m. G-y.

Orłowska gubernia, ob. Oreł.

Orłowski Karol Nepomucen,, archidya-kon kijowski, proboszcz sędziszowski i koniński, f 1769 r. Wydał: „Kazania, miane w kościele katedralnym żytomirskim od r. 1740 —

1754“ (Lwów 1754, in-4); „Defensa biskupstwa i dyecezyi kijowskiey z rzetelnem opisaniem a przydatkami niektóremi“ (Lwów 1748, in-4).

„Wiadomości o dawniejszem województwie Ki-jowskiem pod względem religijnym, historycznym i statystycznym“). Podobno napisał także „Kronikę województwa i biskupstwa kijowskiego, która zapewne w rękopisie zaginęła („Encyklop.

Orgelb.“ większa).

Orłowski Łukasz, malarz krakowski z XVIII w. W 1750 r. był obrany vice-seniorem cechu malarzy w Krakowie, w r. zaś 1762 był już seniorem tego cechu. Wezwany w r. 1762 do stwierdzenia wiarogodności wizerunku Wincentego Kadłubka, znajdującego się wówczas w Jędrzejowie, O. w akcie odpowiednim sam siebie mianuje „primus inter Pictores Craco-vienses“. W dziele wydanem w Rzymie 1764 r. (folio) poświęconem opisowi beatyfikacyi błogosławionego Wincentego Kadłubka, gdzie właśnie mowa o fakcie powyższym, O. nazwany jest „Primus, peritus, ipse est vir in arte pictoria peritissimus et magister atque Congregations Pictorum in urbe Cracoviensi senior pater“.

Obrazy religijne jego pędzla znajdują się w Krakowie w kościołach: Panny Maryi, ks.

Missyonarzy i ks. Kapucynów, oraz w Lanckoronie. Wzmiankę o nim podał najprzód „Kalendarz domowy na r. 1832, wydawany w Warszawie przez A. Gałęzowskiego (str. 26), a następnie wiadomość obszerniejszą Rastawiecki w II t. swego „Słownika malarzów polskich“

s. s.

(str. 84).

f* Orłowski Andrzej Jan, nazywający się z łacińska Orlovius (* w Wilnie w r. 1735 — f w Królewcu d. 28 lutego r. 1788), lekarz, też O. często na dłuższych wycieczkach z Nor-

l)o nauk zawodu swego przykładał się w Kró- blinem w Nieborowie i Arkadyi. Ślady tych lewcu, gdzie mu w r. 1761 po obronieniu roz- | odwiedzin salonowych i wycieczek do wspania-

łych rezydencyj magnackich zaznaczyły się bogato w nieocenionym materyale rysunkowym, jaki z owej daty (zwłaszcza z 1799 r). przechował się w archiwach Radziwiłłowskich, oraz w Jabłonnie. W r. 1802 O. opuścił Warszawę. Powodowany chęcią zwiedzenia świata, usposobieniem wciąż jeszcze awauturuiczem, a może i szukając szerszego pola dla swej działalności artystycznej, gdyż sam talent swój cenił i miał poczucie swej bogatej, płodnej, twórczej natury, O. wyruszył ze znanym handlarzem wędrownym rycin Fiettim do Gdańska a stamtąd do Petersburga. Tu rzeczywiście pozyskał sławę wszechświatową i znalazł szerokie pole zbytu dla swoich prac malarskich i rysunkowych. Poprzedzony już głośną sławą we własnym kraju, zalecony przez Stanisława Potockiego, wkrótce został O. „nadwornym rysownikiem“ W. ks. Konstantego z płacą 6000 rb. rocznej pensyi-, niedługo potem miał dane do swego rozporządzenia i wspaniałe apartamenty w „Pałacu Marmurowym“; nagradzany był przytem sowicie za każdy nadprogramowy rysunek. Ulubieniec dworu, rósł nasz artysta w znaczenie, opływał w dostatki i fortunę. W takich wygodnych warunkach zewnętrznych O. spędził resztę swego życia, nie wydalając się ze stolicy Rossyi nigdzie, z wyjątkiem krótkotrwałych wycieczek w towarzystwie ks. Naryszkina do Moskwy i Niżniego Nowgorodu. Nowe otoczenie, w którem O. znalazł się w dojrzałym, męskim wieku wpłynęło na rodzaj prac jego, nie zdołało jednakże skosmopolityzować w zupełności talentu jego. O. pozostał do końca życia nawskróś narodowym artystą polskim, i z charakteru prac swoich, i z nawykuień, i u-podobań swoich. Do końca też życia nie przestawał odtwarzać, o ile nadarzały się do tego sposobności, typów polskich zarówno wojskowych jak i cywilnych. Ulubione typy, sceny wojenne polskie, odczute głęboko, bo przeżyte przez artystę w obozie, pozostały na zawsze wiecznie żywemi modelami w pamięci jego, tylko że do typów swoiskich dołączył artysta i nowe z otoczenia późniejszego brane, jak np. chłopów rossyjskich, wojskowych, kozaków, których znakomicie odtwarzał, a zwłaszcza czerkiesów, których strój nawet sobie przyswoił. Zarzucano mu, że kraj porzucił, że zrósł się z nowem życiem w oficyalnej atmosferze dworu; swoi mieli żal do niego, że nie wracał do ojczyzny. Prawda, że gorączkowy, hulaszczy prąd życia, pojęcia liberalne, zagłuszyły jego uczucia narodowe, że porwany wirem codziennej pracy, rozmiłowany w sztuce, w swoich zbiorach bogatych artystycznych, które namiętnie gromadził, w koniach wierzchowych, na które nie żałował pieniędzy, w strojach wschodnich, w które chętnie się przebierał, O. przepędził całe 30 lat na obczyźnie, nie myśląc o powrocie do kraju; ale dodać należy, iż O. ani na chwilę nie zapomniał, że jest Polakiem, godnie

i dumnie nosił swoje godło narodowe, a ziomków swoich zawsze widywał z radością i witał serdecznie. Sumienie jego narodowe było u-śpione chwilami, ale nie zasnęło nigdy, i dlatego może do końca życia, wprawdzie sporadycznie, odtwarzał z taką lubością i z taką prawdą życiową owe typy i sceny, które wsiąkły w umysł jego w pierwszej fazie działalności artystycznej. — Dlatego też O. jest jednym z pierwszych nawskróś narodowych artystów polskich, pomimo, że pole pracy swojej skosmopolityzował, że odtwarzał prócz swój skich i obce pod względem narodowym typy i sceny, i to z równą prawdą, z równą siłą artystyczną jak ulubione typy polskie. Dla nas, naturalnie, z całej bogatej spuścizny jego artystycznej najmilszemi i najceuniejszemi są prace z pierwszej fazy jego rozwoju artystycznego, z czasów młodzieńczej działalności, to jest do wieku lat 25, w kraju spędzonego. Zasób jego prac rysunkowych z owej epoki, jakkolwiek młodzieńczej, jest już wysokiej wartości artystycznej, a przytem stanowi nieoceniony materyał ówczesnego świata naszego, świata dogorywającej szlachetczyzny i budzącego się życia nowego, obozowego, wysoce etycznego, bo opromienionego wspaniałą epopeją czasów Kościuszkowskich. Talent O-go potężniał ciągle do końca życia, i późniejsze prace jego są coraz doskonalsze; ale zdolność wrodzona chwytania w lot natury, ów realizm, kierowany wrodzonym instynktem akcentowania tego z otaczającej natury, co, lubo jest drobnym szczegółem, stanowi wszakże znamienny jej rys, od najmłodszych lat towarzyszyły pracy jego artystycznej. Ta łatwość niesłychana w tworzeniu nie zachęcała go jednakże do zupełnego zaniechania studyów; przeszedłszy pożyteczną szkołę w pracowni Nor-blina, czas jakiś i pod kierunkiem Bacciarellego, O. do końca życia pracował nad zbogaceniem zasobu obserwacyi, z natury nieraz odtwarzając dla siebie ołówkiem najdrobniejsze szczegóły potrzebnych mu często akcesoryów, np. ubrania wojskowego. Przed samym zgonem wręczył jako dar pamiątkowy przyjacielowi swemu, Dr. Morawskiemu, album podłużny z tego rodzaju stu-dyami drobiazgowemi. „Nie dlatego“, dodając, „żebyś tu co godnego mnie znalazł, bo tu nic niema, ale dla tego, żebyś kiedyś ziomkom moim powiedział, że O. nie był próżniakiem i że się uczył sam żmudną i nudną pracą oddawać z łatwością te rzeczy, które potem jakby od niechcenia wychodziły z pod jego ręki“. Temperament jego jednakże oraz rodzaj sztuki, jaki uprawiał, to jest dorywcze, błyskawiczne rzucanie na papier lub płótno typów, postaci lub całych scen, dyktowanych lub sugestyono-wanych przez przyjaciół, nie nadawały się do systematycznych studyów z natury, tak, że prace O-go są przeważnie reminiscencyą pamięciową. Prawda, że pamięć szczegółów, tych zwłaszcza, które uderzały oko artysty

przedewszystkiem, posiadał niezwykłą, ale też po za tą charakterystyką typów i postaci inne szczegóły lekceważył, studyowaniem ich się nie bawił. Stąd owa zdolność do charakteryzowania typu kilku pociągnięciami ołówka, ale zarazem i skłonność do karykaturyzowania każdego niemal przedmiotu. Niektórzy z krytyków nazywają go malarzem dyletantem (H. Piątkowski), i rzeczywiście studyów akademickich O. nie lubił, a obrazy i rysunki, w których chciał być poprawnym, jednem słowem, nad któremi „pracował“, nie udawały mu się, i są o wiele niższe od tych ulotnych, szkicowych produkcyj, które z rozkoszą od niechcenia tworzył. A miał taką pamięć przedmiotu i łatwość skich. Obrazy jego olejne, jakkolwiek mniejszej wartości, najdrożej były cenione i zakupywane najczęściej do Anglii, w czem pośredniczyli artyście handlarze i księgarze zagraniczni w Petersburgu zamieszkali, jak włoch Ros-pini i francuz Pluchart. Z bardziej znanych obrazów olejnych wymienić należy przedewszystkiem: Pochód Kozaków przez lesistą o-kolicę, reprodukowany w dziele Muthera, a znajdujący się w petersburskiej galeryi Akademii Sztuk, obraz, za który też akademia mianowała go swoim członkiem honorowym; kilka par małych obrazków tworzących zwykle pendant a przedstawiających najczęściej na jednym kozaka na koniu, a na drugim czerkiesa lub ta-

■mm

wÊÊÊËËMïM-

WÊÊÊM

■r1

111

mmsmmsm?

mmmmmm

Fig. 126. Aleksander Orłowski, według autoportretu z r. 1820, w 41-m r. ż.

kreślenia, że w rozmowie nieraz zamiast opo- i tara, jak np. 2 obrazki znajdujące się w Mu-wiadania czego, wolał rzecz słuchaczom swo- 1 zeum ks. Czartoryskich w Krakowie i kilka im przedstawić graficznie: szło mu to łatwiej, podobnych w zbiorach prywatnych w Warsza-jak sam twierdził. Stąd takie mnóstwo szki- wie (Kozacy i Tatarzy, 2 pendant u p. L. Gros-ców i rysunków jego ulotnych rozchodziło się mana). Tow. Przyj. Nauk w Poznaniu posia-po świecie, a amatorzy i spekulanci czyhali da także obraz O-go olejny, przedstawiający wprost na chwilę dobrego humoru artysty, aby scenę ludową. W obrazach tych, jak i innych z pod miażdżącej ołówek lub kredkę nerwowej olejnych, O. nie ujmuje nas tak silnie jak ręki jego wydzierać te świstki, które nietylko w swoich pracach rysunkowych, gwaszowych znane i cenione były na lądzie stałym Europy, lub akwarelowych. Farba olejna nie nadawa-ale szły jako cenny towar przez morze do ła się do jego utworów nerwowych, błyska-Anglii, a nawet i Ameryki. Dlatego-to znacz- wicznych. Te same tematy, oddawane kredką, na ilość obrazów jego i szkiców z epoki pe- gwaszem lub akwarelą, a często najrozmaitsze-tersburskiej znajduje się w Rossyi po dworach mi kombinacyami tych środków plastyki o Wie-magnatów, albo też u kolekcyonistów angiel- le są wyższe, żywsze i kolorystyczniejsze, niż

Wielka En cykl. Ilustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 42a.

olejne. Z gwaszowych lub akwarelowych prac O-go najwybitniejsze są: Wzięcie Pragi 1794 r., Obozowisko z czasów wojny Kościuszkowskiej, rysunek sepią, robiony w r. 1797, Widok Nieborowa, tuszem robiony, tegoż roku, Widok ulicy Warszawskiej, rysunek tuszem (w zbiorach Pawlikowskich we Lwowie), Obóz kozacki, a-kwarela z datą 1801 (przed laty własność ks. Adama Sapiehy) i Kozacy przy brodzie. Prawda, ruch, życie, znakomite ugrupowanie scen cechują prace powyższe, a przytein pełne prawdy, znakomite traktowanie koni. O. jest pod tym ostatnim względem pierwszym u nas artystą, który wystudyował konia dokładnie, który odróżnia rasy i odtwarza zwierzę znakomicie z całą znajomością i zamiłowaniem artysty sportsmana. Do piękniejszych akwarel O-go zaliczyć także należy: Przejście wojsk francuskich przez rzekę, akwarelę dużych rozmiarów, w Petersburgu robioną, znajdującą się w Muz. Czartoryskich. Zrysunków, przedstawiających większe kompozycye, najsłynniejsze są, a dla nas najcenniejszą pamiątkę stanowią dwa epizody więzienne Kościuszki, miauow. Odwiedziny cesarza Pawła i Obdarowanie wodza naszego i towarzyszy jego niewoli wolnością. Obie te kompozycye, wykonane w Warszawie przed wyjazdem do Petersburga, wydane zostały w r. 1801 w Londynie, w reprodukcyach sztychowanych przez Tomasza Gaugain m. in. pod .tytułami: pierwszy: „Paul I Empereur de toutes les Rus-sies honore Kościuszko d’une visite dans sa prison“, drugi: „Kościuszko et les Nobles Polonais obtiennent leur liberté par la générosité de l’Empereur Paul I“. Tu zaliczyć należy i dwa wielkiego formatu rysunki, litografowaue przez Hurlimana: „L’aigle ravisseur“, przedstawiający matkę, broniącą dziecka przeciwko orłowi alpejskiemu, oraz „Le loup affamé“, przedstawiający walkę weterana z wilkiem, rzucającym się na jego syna. Istnieją też wydawnictwa zbiorowe rysunków O-go reprodukowanych litografią, przedstawiające przeważnie typy rosyjskie i wydane w Petersburgu; są to 3 albumy: 1) Album Russe ou fantaisie d’après Alex. Orłowski par Lebsché (Karol August, rodem z Polski), sztuk 12;    2) Album ubiorów,

przez tegoż wydane w r. 1828; i wreszcie 3) „Album dédié à sou Altesse lmp. Mons. le Gr.-Duc Michel, contenant 16 lithographies, d’après les dessins originaux d’Orlowski, executes par F. St. Félix propriétaire-éditeur. St. Petersbourg, lithographiés chez M. M. de Helmerson et Pluchart 1823. Albumy te, w swoim czasie chętnie kupowane i produkowane, dziś są rzadkością dużej ceny. Z innych wydawnictw zawierających rysunki Orłowskiego wymienić należy: „Pociągi rossyjskie na wozach i saniach“ (4 arkusze sztychowane przez Korneliusza Suhr), oraz dzieło Drouville’a „Podróż do Persyi“, wydane w 1820 r., zawierające litografie przeważnie z rysunków O-go.

K. Bachmatowicz wydał także pod tyt. „Orło-siady“ początek zamierzonego zbioru rysunków O-go, kilka zaledwie litografij w formacie małego arkusza. Prócz tych zbiorowych repro-dukcyi istnieją i oddzielne litografie, noszące przeważnie datę 1819 lub 1820 roku, przedstawiające głównie jeźdźców na koniach, wojskowych lub też Czerkiesów i Tatarów; puszczał je w świat O. najczęściej parami. Ryciny te miały wielki pokup. G Beggrowa w Petersburgu wychodziły oddzielnemi arkuszami i inne większych rozmiarów litografie z rysunków O-go jak np. Oficer rossyjski, pędzący trójką w saniach przez wieś rossyjską (1819), albo Chłopi wiozący drzewo opałowe przez miasteczko rosyjskie. Z licznych portretów O-go przez niego samego robionych istnieją reprodukcye litografowane, jedna w r. 1820 w Petersburgu z podpisem „natus Varsaviae 1777 aetatis 43 se ipse fecit“. Litografia ta, odtworzona w stalo-rycie przez Piwarskiego w 1847, dołączoną została do życiorysu O-go przez Rastawieckiego w jego „Słowniku malarzów polskich“ (według niej podobizna w „Encyklop.“ fig. 126). Druga litografia, przez Muhl... wykonana, przedstawia O-go w stroju czerkieskim, w czapce futrzanej, siedzącego z ołówkiem w ręku. Trzecia, roboty Belnosa, wydana w Petersburgu w 1832, jest kopią z pięknego układu własnego portretu O-go, portretu, w którym artysta widocznie con amove przedstawił siebie w pięknym stroju czerkieskim, stojącego przy osiodłanym arabczyku. Inny własny portret O-go, akwarelą robiony, z podpisem: „O. à son ami Oborski le 12 sept. 1817 à St. Petersbourg“, sztychował później K. W. Kielisiński do znanego swego Albumu. Mówiąc o portretach własnych O-go, dodać musimy, że prócz wymienionych reprodukcyj istnieją jeszcze i inne poi trety artysty nierepro-dukowane; ale noszą one na sobie zwykle odcień komizmu i wkraczają w dziedzinę karykatury, owej ulubionej dziedziny twórczości naszego artysty. O ile bowiem w charakteryzowaniu typów O. wybornie uwydatniał cechy ich najwybitniejsze wogóle, to w przedstawianiu osób pojedynczych, w ich charakterystyce przeważa u niego skłonność do karykatury.

I nic dziwnego, O. bowiem jest także jednym z najznakomitszych, najbardziej samorodnych karykaturzystów polskich.—Pomiędzy litografiami z rysunków O-go niektóre są własnej jego roboty. Prócz litografowania O. zajmował się i rytownictwem. Znanych jest 8 prac jego z tego zakresu, pochodzą one z lat 1800 i 1812—1813; wymienia je Rastawiecki w „Słowniku rytowników pilskich“. Miedzioryty te, najczęście z podpisem „A. d’Orlowski“, dowodzą wybitnego uzdolnienia i w tym kierunku. Z uwagi na nadzwyczajną popularność O-go jako artysty, oraz wziętość prac jego niezwykłą, mimowoli nasuwa się pytanie: czy i jaki wpływ wywarł O. na innych współczesnych

„Przyjaciel ludu“ z r. 1842,

S. S.

A. Pol.

sobie artystów polskich? Otóż rzec można, że O. nie stworzył szkoły we właściwem słowa tego znaczeniu, ale pod wpływem jego bezpośrednim rozwinęło się trzech zdolnych rysowników i ma-Iarzy-dyletantów, którzy, ujęci urokiem jego talentu, naśladowali go wyraźnie, nieraz o tern może i nie wiedząc. Są nimi Aleksander 0-borski (obacz Dopełnienia litery O. w niniejszej Encyklopedyi), Jakób Sokołowski i Henryk Zabiełło. Pierwszy z nich używał nawet monogramu podobnego, z liter A. i O. złożonego, tak, że rysunki jego, a zwłaszcza karykatury, często brane są za utwory samego O-go.— Bibliografia. „Gazeta Warszawska“ z dn.

II    kwietnia 1832 r. (Krótkie wspomnienie o A. O. z powodu nabożeństwa żałobnego, odprawionego za duszę jego w kościele św. Katarzyny w Petersburgu 17 marca st. st. 1832); taż gazeta z dn. 21 listopada t. r. (Obszerniejsza wiadomość o pracach i życiu Orłowskiego); Atanazy hr. Raczyński „Histoire de Part moderne en Allemagne“ (Paryż 1841,

III    532 i 539);

JN® 46); „Niezapominajki“, wyd. w Warsz. przez K. Korwela, z r. 1847 (str. 97 — 128 Życiorys A. O., napisany przez Wincentego Smokow-skiego); Życiorys A. O-go przez tegoż w t. I dzieła „Życiorysy znakomitych ludzi wsławionych w różnych zawodach“ (Warszawa 1851); „Pamiętnik sztuk piękuych“, wydany pod kierunkiem B. Podczaszyńskiego z lat 1850 — 54 (Warszawa 1854) zawiera: życiorys A. O. pióra Edwarda barona Rastawieckiego, życiorys wyjęty z drukującego się wówczas t.

11- go „Słownika malarzów polskich“-opis obrazu A. O. „Kościółek“ przez Michała Gliszczyńskiego (str. 154—6), oraz niektóre dane do życiorysu A. O. nadesłane redaktorowi wspomnianego „Pamiętnika“ (str. 156—160); E. br. Rastawieckiego „Słownik malarzów polskich“ (T. II, 1851); J. Kołaczkowski „Słownik rytowników polskich“ (Lwów 1874); E. Rastawiecki „Słownik rytowników polskich“ (Poznań 1886); „Kraj“ z r. 1890, półrocze II, N® 29, 30, 31 („Przegląd literacki“. Ze wspomnień i pamiętników Stanisława Morawskiego: Orłowski (str.

12- 15, 11 — 14, 11—14); Dr. J. Mycielski „Sto lat dziejów malarstwa w Polsce“ (Kraków 1902); „Tygodnik Ilustrowany“ z r. 1902 („A. 0.“ przez Adama Mironowskiego J\® 48 i 49; „Pierwiastek humoru w malarstwie pol-skiem“, przez H. Piątkowskiego, J\® 50).—Re-produkcye z obrazów i rysunków O-go, które pomieszczone były na Wystawie Retrospektywnej w Warszawie w 1898 r. podał H. Piątkowski w I Seryi wydawanego przez siebie „Albumu Sztuki Polskiej“ (Warszawa, folio, bez daty, właściwie z 1900 r).

Orłowski Ignacy, bernardyn, żyjący w pierwszej połowie XVIII wieku, gwardyan w Sokalu około r. 1724. Czynny brał udział w staraniach o koronacyę obrazu Maryi Panny sokaiskiej i doprowadził ją do skutku (8 września 1724), pod protekcyą i kosztem Potockich. Z tego powodu im dedykował swoje wydawnictwa, z okazyi koronacyi wydawane. Orłowski ułożył historyę cudownego obrazu p. t. „Mocna Straż Korony Polskiej“ etc. (1724, in-4). Jest to chronologiczny spis cudów i łask. Nazwiska swego autor nie zamieścił na tytule; znajdujemy je w approbacie na początku książki. Później wydal O. drugą książkę, większą, poświeconą temu samemu przedmiotowi p. t. „Chwała Koronna, szczęśliwa koronacya itd. “ (Lwów 1726, str. 361 i 23 kk, niel. dodatku). Prócz dedykacyi O-go, opisu obrzędu koronacyjnego i kazania resztę tekstu zajmują kazania miane w ciągu oktawy koronacyjnej. W dwa lata później O., do tego wydania dał inną dedykacyę i puścił w świat pod tyt.: „Słuszna sprawa Koron Jezusa, y Maryi“ (Lwów 1727). Z wyjątkiem dedykacyi, jest tu wszystko bez żadnej zmiany, co zawiera „Chwała Koronna“. („Enc. Kość“.).

Orłowski Antoni (* r. 1811 w Warszawie— f d. 11 lutego r. 1861 w Rouen, we Francyi), skrzypek i kompozytor muzyczny. Po ukończeniu nauk w Konserwatoryuin warszawskiem, w którem kształcił się w grze na skrzypcach u Bielawskiego, a w teoryi muzycznej u Elsnera, napisał balet dla sceny warszawskiej „Maurowie w Hiszpanii“. W r. 1830 wyjechał za granicę; zwiedził Niemcy, Włochy, w końcu o-siadł w Paryżu, w celu uzupełnienia studyów muzycznych. W r. 1835 O., za protekcyą Ambrożego Thomasa, otrzymał miejsce kapelmistrza opery w Rouen. W rok jednak później porzucił to stanowisko, objął miejsce dyrektora tamtejszego Towarzystwa filharmonicznego, i poświęcił się kompozycyi oraz pracy pedagogicznej. Napisał operę: „Mari de circonstance“ (wystawioną w Rouen 1836), trio fortepianowe, kwartet fortepianowy, dwa duety i sonatę na skrzypce i fortepian, rondo, kilka polonezów i mazurów na sam fortepian, oraz parę pieśni na głos pojedynczy.

Orłowski Franciszek (* w Warszawie d. 1 kwietnia r. 1835—f tamże d. 17 marca r. 1879) lekarz. Początkowo zajmował się aptekarstwem i kształcił się w wydziale farmaceutycznym b. akademii medyko-chirurgicznej w Warszawie, począwszy od r. 1858. W r. 1860, po otrzymaniu stopnia prowizora farmacyi, zapisał się do wydziału lekarskiego tejże akademii, następnie zaś przeszedł do b. Szkoły Głównej. Przed ukończeniem nauk za niepra-womyślnośó polityczną w r. 1864 wywieziony na Syberyę, do r. 1868 musiał tam pełnić obowiązki felczera w szpitalu aleksandrowskim przy kopalniach skazańców w Nerczyńsku; następnie przeniesiono go na takież stanowisko do szpitala miejskiego w Irkucku. Ułaskawiony w r. 1875, otrzymał pozwolenie zapisania się do wydziału lekarskiego w Kazaniu,

gdzie go przypuszczono do kursu piątego, a po roku przyznano mu dyplom lekarski. W r.

chirurgicznej, których spis znaleźć można w S. Kośmińs kiego „Słown. lek. pols“ (str. 370 i 371); trzy prace drobniejsze ogłosił również po niemiecku w „Centralblatt für Chirurgie“ (r. 1878 i 1879); wszystko opisy operacyj dokonanych przez niego. — O. był chirurgiem bardzo zręcznym, a celował zwłaszcza w wykonywaniu t. zw. operacyj plastycznych (ob. Chirurgia plastyczna); należał też w Warszawie do pierwszych krzewicieli opatrunków przeciwgnilnych i już w r. 1869 napisał, opierając się na doświadczeniu własnem, „Opatrywaniejpowierzchni ropiejących kwasem karbolowym“ miętn. Tow, lek.

Wogóle .starał się zawsze dotrzymywać,-kroku postępowi nauki, i niewątpliwie był najlepiej oczytanym ze wszystkich spółczesnych mu chirurgów warszawskich, a chociaż ciekawie zwykł był zapoznawać się z wszelkiemi nowościami ~ w nauce, jednakże w stosowaniu ich bywał powściągliwy i ostrożny. Asystentom swym ’ wogóle kolegom młodszym, chętnie odwiedzającym jego oddział szpitalny, okazywał zawsze przychylność godną uznania, jako też gotowość służenia im doświadczeniem swem bogatem i u-

Dr J. P.

to nieomal

są

1876 powrócił do Warszawy i otrzymał posadę lekarza miejscowego w szpitalu Dzieciątka Jezus, ale zajmował ją niedługo, gdyż, nabawiwszy się choroby płucnej na Syberyi, gdzie pędził życie bardzo ciężkie, padł jej ofiarą już w trzecim roku po powrocie do ojczyzny. Był człowiekiem zacnym i lekarzem zdolnym, zajmującym się z zamiłowaniem chorobami weue-rycznemi; oprócz kilku prac drobniejszych o przymiocie, pomieszczonych bądź w „Gazecie lekarskiej“, bądź w „Pamiętniku. Tow. lek. warsz.“

(„Pa-

warsz.“ T. LVI str. 541).

(r. 1878), napisał rzecz zajmującą „O chorobach wenerycznych i syfilitycznych w północnej Azyi, a w szczególności w Syberyi wschodniej“, oraz pozostawił w rękopisie przekład dzieła Roli eta p. n. „Badania kliniczne i doświadczalne nad przymiotnicą“. Od r. 1876 do śmierci był członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego Warszawskiego.—Por. S. Kośni i ński ego „Siown. lek. pols.“ (str. 369

i 470).

Dr J. P.

Orłowski Władysław (* na Podlasiu d.

Orłowskie starostwo, w województwie łę-czyckiem Dzisiaj Orłów jest wioską w pow. kutnowskim nad Bzurą. Jest to starożytna osada, niegdyś gród, przy którym powstała osada a później miasto. Był to główny punkt powiatu O-go w wwdztwie łęczyckiem, który w XVI w. obejmował do 12 mil. kwadr, i dzielił się na 14 parafii, miał 8 miast i 160 wsi. Mimo to O. należał już w XVI w. do rzędu najuboższych miasteczek w ziemi łęczyckiej. Według regestr, pobor. z 1576 było tu 4 rzemieślników, płacących po 1 gr. poboru. Cały pobór z miasta wynosił 5 zł. 12 gr. Z powodu świeżo przebytej pogorzeli nie mogli mieszczanie dać podwójnego poboru. O stosunku O. do innych miast ziemi łęczyckiej mogą pouczyć nas dane liczebne co do wysokości poboru płaconego w 1576 r. Podczas gdy Brzeziny płacą 271 zł., Łęczyca 207, Piątek 146, Inowłódz 105, Dąbrowice 66 Zgierz 46, to O. daje 5 zł. Wprawdzie Łodzią (Łódź) daje tylko 4 zł., Dąbie 2 zł. 20 gr. a Budzinek 1 zł. 4 gr., ale . jest stolicą powiatu. Kościół i parafia musiały tu powstać co najpóźniej w XV w. Jeszcze Dykcyonarz Ech ar da zwie O miastem.

15 sierpnia r. 1835 — -f* w Warszawie d. 16 lutego r. 1889) lekarz uprawiający z powodzeniem chirurgię. Po wczesnem ukończeniu szkół miejętnością wytrawną, w Siedlcach, udał się do Charkowa, gdzie wstąpił do wydziału lekarskiego. Przed ukończeniem nauk, po wybuchu wojny wschodniej w r. 1854, musiał wstąpić do służby wojsko-wo-lekarskiej; w r. 1860 przeniesiono go do Warszawy, gdzie pierwotnie pełnił służbę ordynatora w szpitalu wojskowym Aleksandrowskim.

Po uwolnieniu się z wojska w r. 1862 stanął do konkursu na posadę pomocnika prosektora przy katedrze anatomii opisowej w Szkole Głównej warszawskiej i miejsce otrzymał.

W r, 1867 posunięto go na posadę prosektora.

Gdy Szkołę Główną zaczęto przerabiać na uniwersytet z językiem wykładowym rosyjskim,

O. został mianowany prosektorem przy katedrze anatomii patologicznej, a stanowisko to zajmował do r. 1872, w którym rozstał się z uniwersytetem, aby się odtąd zająć (wyłącznie pracą szpitalną i wykonawstwem chirurgii.

Już w r. 1864 był objął jako ordynator oddział chirurgiczny dla mężczyzn w szpitalu Dzieciątka Jezus; stanowisko to, nakońcu jako ordynator starszy, zajmował do śmierci. W r.

1869, po obronieniu rozprawy „O zwężeniach cewki moczowej u mężczyzn“ Szkoła Główna

przyznała mu dyplom doktora medycyny; w r. („Słown. Geogr.“).

Orłowskij Borys, rzeźbiarz rosyjski (* f w r. 1837 w Petersburgu), odbywał

1876 powołano -go nadto na chirurga konsultanta szpitala na Pradze. Będąc od r. 1865    1793 —

o-

członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego studya w akademii petersburskiej, później, warszawskiego, trzykrotnie od r. 1882 z wyboru trzymawszy stypendyum Aleksandra I, wyjechał kolegów piastował godność prezesa. Od. r. do Rzymu, gdzie pracował pod kierunkiem

1865 pomieszczał głównie w „Pamiętniku Tow. Thor waldsena.' lek. warsz.“, ale również i w „Tygodniku lekarskim“, „Klinice“, „Medycynie“ i „Gazecie lekarskiej“ prace i spostrzeżenia swe treści

P0 powrocie mianowany został profesorem akademii. Do wybitniejszych utworów jego należą: wielkie posągi feldmarszałka Kutuzowa i Barclay’a de Tolly, znajdu-

jąee się    przed    soborem    Kazańskim, oraz    tekt, zdaje się, że był współpracownikiem je-

wielki biust Aleksandra I w senacie w Peters- go —. nadto piastował urzęd królewskiego

K. B

burgu.

Orłowski] Włodzimierz, malarz rosyjski (* 1842), znany pejzażysta, w r. 1861 wstąpił do akademii sztuk pięknych w Petersburgu i tak szybkie robił postępy, że w dwa lata otrzymał medal srebrny. Przebywszy czas jakiś na studyach z natury w Krymie i w gubernii kijowskiej, nagrodzony złotym medalem, w r, 1868 udał się za granicę, pobytu w Paryżu i Włoszech powrócił, otrzymał za prace tytuł akademika, a w r. 1878 profesora. Z pośród licznych prac jego, wyobrażających już to widoki nadmorskie, już to zarośla, urwiska, lasy, błota i t. p. na wyszczególnienie zasługują: Myśliwi w lesie bukowym, Obłoki nad morzem i Dzień pochmurny.

Orma,

G alla.

Ormay Norbert właściwe nazwisko von Auffenberg, adjutant Kossutha (* 1813 r. w Dobrzanach w Czechach — f 1849 w Arkadzie). Służył w piechocie w Galicyi w r. 1846 podczas wybuchu powstania. Zaplątany do sprawy powstania skazany został na 14 lat ciężkiego więzienia. Więzienie odsiadywał na Węgrzech i w r. 1858 z rozkazu Kossutha był wypuszczony, wtedy przyjąwszy nazwisko O. wstąpił do szeregów powstania węgierskiego. Wkrótce uzyskał zaufanie Kossutha, który mianował go prezydującym wydziału obrony krajowej. O. wystawił oddział strzelców, który stanowił straż przyboczną Kossutha. Po zdławieniu powstania O. został aresztowany i za zdradę stanu skazany na śmierć przez powieszenie; wyrok ten wykonano 22 sierpnia 1849 r.

Orme F i 1 i b e r t, architekt i inżenier francuski, a nadto pisarz dzieł treści architektonicznej (* 1505 — I 1570). Będąc jeszcze bardzo młodym, miał wybudować pałac arcybiskupa w Lyonie i fortyfikacye tegoż miasta. W celu dalszych studyów nad architekturą udał się do Rzymu, a po powrocie stamtąd około r. 1542 osiadł w Lyonie, gdzie wybudował wiele gmachów; pomiędzy innemi zasługuje na wzmiankę jego portal kościoła Saint Nizier. Później powołano go do Paryża na stanowisko kontrolera budowli królewskich w Fontainebleau, a król Franciszek I polecił mu wybudowanie fortyfikacyj w Manche i Bretanii. Następnie został mianowany architektem królewskim i inspektorem budowli w Fontainebleau i Saint Germain. Budował on i upiększył wiele pałaców i kaplic. Jego to dziełem jest grób Franciszka I. Był także wynalazcą nowego wiązania dachowego, które często w swoich budowlach zastoso-wywał.

velles Inventions

M. H.

nadzorcy robót mularskich a później komisarza wszelkich budowli królewskich.

Ormea Karol Franciszek, margrabia, maż stanu piemoncki (* w Mondovi — f w r. 1745 w Turynie). Wiktor Amadeusz wyróżnił go i powierzył mu z początku finanse, potem administracyę spraw wewnętrznych, gdzie O. przeprowadził ważne reformy; d. 20 lutego 1728 Po trzech latach    roku zawarł konkordat z Rzymem, który po

K. B.

łożył koniec sporom między Turynem a papiestwem (konkordat ten był następnie uzupełniony d. 5 czerwca 1741 r.). Po abdykacyi Wiktora Amadeusza margrabia d’rmea był w dalszym ciągu ministrem za Karola Emanuela III i poradził mu uwięzićć ojca, który zamierzał znów objąć władzę (27 września roma,    plemię    murzyńskie, ob.    1730). Karol Emanuel miał najzupełniejsze

x-y.

zaufanie do swego ministra i mianował go ministrem spraw zewnętrznych, pozostawiwszy mu nadal jednocześnie tekę spraw wewnętrznych. Margrabia . w r. 1741 podpisał umowę z Maryą Teresą w sprawie obrony Medyolanu przed Hiszpanami; w r. 1744 bronił miasta Coni przeciwko Francuzom i dopiął tego, że oblężenie było zaniechane.

x-y.

Ormerod Jerzy, historyk angielski (* d. 20 października 1785 w Manchester—f d. 9 października 1873 w Sedbury, w hrabstwie Gloucester). Długi swój żywot poświęcił stu-dyom archeologicznym i lingwistycznym. Zgromadził ogromną bibliotekę, która była sprzedawana w r. 1875. O. napisał wiele prac; z nich najważniejsze jest „the History of the county Palatinate and city of Chester“ (Londyn, 1819, tomów 3), które stanowi wspaniały pomnik eru-dycyi. Z innych jeszcze godne uwagi są: „Miscellanea Palatina“ (Londyn 1851); „A memoir on british and roman Remains“ (1852).

E. Chw.

Ormesson Henryk Franciszek, markiz, francuski minister skarbu za czasów Ludwika XVI (* 8 maja 1751 r. —f w r. 1807 w Paryżu). O. w r. 1770 był referentem w wydziale skarbowym. Zjednawszy sobie zaufanie Ludwika XVI został 30 marca 1783 r. mianowany ministrem finansów zamiast J, Fleury’ego. Na stanowisku tern wykazał wszakże tak mało zdolności, że już d. 3 listopada złożył je w ręce C a-lonne’a (ob). Pozbawiony wszelkich przymiotów męża stanu, O. posiadał wielkie cnoty człowieka prywatnego. Za rewolucyi nie emigrował wcale. Na początku jej obrany był nawet prezesem jednego z sądów paryskich, ale nie przyjął tego obowiązku. Za Dyrekto-ryatui konsulatu pełnił obowiązki administracyjne. Por. Gomel „Les causes financières de la Napisał następujące dzieła: „Nou- Révolution“ (Paryż 1891); Mo n t y o n „Ministres pour bien bastir à petits des finances“; Jobez „La France sous Louis fraiz“ (Paiyż 1561); „Le premier tome de XVI“ (Paryż 1891). l’Architecture de Philibert de L’Orme“ (Paryż J Ormesson Olivier Gabryel, dyplomata 1567). Brat jego J a n, również inżenier i archi- i francuski (* 3 stycznia 1849 r.). O. był w r.

E. Chw.

1867 —1871 urzędnikiem (attaché) ministeryum spraw zagranicznych w Brukselli, następnie wszedł do służby administracyjnej; pełnił kolejno obowiązki podprefekta w Tonnerre, w Di-nan i w Montluęon i prefekta w Allier i w Pirenejach Dolnych. W r. 1886 ponownie wstąpił do ministeryum spraw zagranicznych i zajmował sta.iowisko radcy ambasady francuskiej w Petersburgu od chwili odwołania gen. Apper-ta aż do przyjazdu nowego ambasadora, Labou-laye’a. W r. 1888 został dyrektorem kance-laryi ministeryum spraw zagranicznych, w 1895 ministrem rezydentem w Lizbonie, w 1898 r. ministrem rezydentem w Atenach.

Ormianie, ob Armenia.

Ormianie w Polsce. 1) Dzieje osadnictwa. Czas przybycia O-n do Polski, a raczej na Ruś nie jest dotąd właściwie ustalony. jPrzyjmowano dawniej jako fakt niewątpliwy jeszcze w ostatnich czasach daje się to słyszeć (Antoniewicz), że O-nie zjawili się na Rusi w XI w. za czasów Izasława. Po zburzeniu bowiem przez Turków Seldżuków ich świetnej stolicy Ani w Armenii Wielkiej i zawojowaniu ojczyzny, znaczna część rycerstwa armeńskiego opuściła ojczyznę i do sąsiednich krain, a stąd i na Ruś, emigrować poczęła. Na Rusi przyjęto ich gościnnie, a za zbrojną i skuteczną, trzechletnią pomoc przeciwko Połowcom, kniaź Teodor Dymitrowicz na dał -m w roku 1062 wielki przywilej, zabezpieczający ich prawa i zwyczaje w przybranej ojczyźnie, a w r. 1641 potwierdzony przez króla Władysława IV. Ale całą tę opowieść ks. Gromnicki podał w wątpliwość, i stara się wykazać, że Nestor, latopisiec ruski, nie wie nic o przybyciu O-n w tym czasie, że los Armenii Wielkiej nie był jeszcze wówczas tak'zły, aby zmuszał koniecznie do emigraeyi, że pomiędzy synami Izasława —Dymitra, który w r. 1062 był w. ks. kijowskim, nie było żadnego Teodora, a wreszcie stawia zarzuty natury dyplomatycznej co do autentyczności samego dokumentu, który istniał już tylko w owym transsumpeie Władysława IV i rok 1062 przez metrykę (kancelaryę) koronną został dopisany. Bądźco-bądź jest faktem, że w w. XIII ilość O-n na Rusi jest już znaczna, a w szczególności na Rusi Halickiej, — we Lwowie. Ks. Gromnicki sądzi też, że O-nie w XIII w. poczęli gromadnie emigrować, a Armenia uległa już zupełnie obcej przemocy—Turcyi i Persyi. W roku 1270 otrzymali O-nie wielki przywilej od ks. halickiego Lwa (ob.), który wyznaczył im północną część Lwowa na zamieszkanie. Są więc we Lwowie w pierwszych latach istnienia tego miasta i odgrywają ważną rolę w historyi jego rozwoju. Jakkolwiek pierwsza gromada wychodźców z Armenii Wielkiej przybyła prawdopodobnie w XII w. (a nie w w. XIII, jak sądzi ks. Gromnicki), to jednak w XIII w. staje się liczniejszą i nie słabnie wcale w następnych stuleciach. Sam przywilej ks. Lwa świadczy o większej ich liczbie, pomijając już podanie (niepewne), że w roku 1183 posiadali drewniany kościółek we Lwowie. Wychodźcami była pierwótnie szlachta armeńska, która też chętnie ofiarowała swą pomoc książętom ruskim w walkach przeciw Połowcom i Tatarom. W r. 1340 Lwów i Ruś halicka przechodzą pod panowanie Polski, a Kazimierz Wielki otacza je wielką opieką. Nie szczędzi tej opieki i O-nom i w r. 1356, kiedy Lwowowi nadał prawo niemieckie, O-nom, tworzącym już wówczas osobną gminę i „uaoio“, zatwierdził ich odrębność co do religii, własnego zarządu i sądownictwa, ale pod zwierzchnictwem wójta miejskiego. W r. zaś 1367 zezwolił król biskupowi O-mu Grzegorzowi na osiedlenie się we Lwowie i objęcie katedry, a tern samem wykonywanie jurysdykcyi biskupiej, Odtąd ilość O-an wzrasta przez tłumny napływ, wzrasta ich bogactwo, wpływ i stanowisko. Zyskują nowe przywileje od Ludwika węg., król. Jadwigi, Jagiełły, Władysława Warneńczyka. Pojawiają się i w innych miastach/jak Kamieniec podolski, Łuck. Przywilej Kazimierza W. tworzy podstawę prawnopolityczną ich stosunku w Polsce. A równocześnie, w XIV w., rzucają się na szeroką skalę do handlu. Stają się narodem nawskroś kupieckim, śmiałyih i odważnym, ruchliwym i skrzętnym, zamiłowanym w zbytku i okazałości, skłonnym do awantur przez swą wschodnią, gwałtowną naturę. Lwów zyskał na nich dużo: wnieśli bowiem oprócz wybitnych zdolności kupieckich rzecz jedną jeszcze bardzo ważną: znajomość Wschodu. O-nie lwowscy w szczególności—to jakby Oryent polski, to kawałeczek Azyi rzucony na ziemię ruską, to karawana wielka handlowa odpoczywająca dłużej. Utrzymywanie stosunków ze Wschodem—to cel ich główny i prawie jedyny, dla nich bynajmniej nie trudny, bo naokół mieli swoich rodaków nad wybrzeżami morza Czarnego w o-sadach genueńskich czy weneckich. Handel z tym Wschodem, dla Europy w Średniowieczu tak ważny, był na długie lata ich monopolem; na zachód nie chodzili wcale, tak dalece, że gdy w r. 1402 zdarzyło się, iż z powodów politycznych dla ocalenia swej egzystencyi musieli na Zachód skierować karawany, to prosili wówczas Jagiełły o przywilej specyalny. O-nie łączyli ze Wschodem Lwów, a pośrednio całą Europę. Po upadku Kaffy w ich ręku spoczywał handel wschodniemi towarami; utrzymywali oni regularną komunikacyę karawanową, z której korzystały i miasta Zachodu. Oprócz tego ta dokładna znajomość Wschodu była przyczyną, że O-nie długo, bo w XVJI w. jeszcze, byli nieodzowni jako drogomani, furmani i tłómacze przy magistratach, a królowie polscy, wysyłając poselstwa do Turcyi czy Ordy, Ormian za towarzyszów posłom dodawali i żadna legacya bez drogomanów O-skich nie mogła się obejść. 2) Prawa i organizacya 0.— ich dzieje polityczne. Kazimierz W. przez swój przywilej stworzył dla O-ian warunki dobrobytu. Zatwierdzany był on przez jego następców, a już Jagiełło w r. 1415-go rozszerzył i wyjął O-an zamieszkałych w mieście (przedtem na przedmieściach) z pod ciężarów, którym ulegali mieszczanie innych narodowości. Wielu z nich po przeniesieniu się do samego miasta przyjmowało prawo niemieckie, a przez to usuwało się od obowiązków, jakie na całej gminie O-skiej ciążyły — Władysław Warneńczyk przeto w r. 1440 obłożył tych z O-an ciężarami prawa niemieckiego. Przywileje O-n, a mianowicie ich odrębność, już w XV w. budziły niechęć i zazdrość w innych narodowościach Lwowa, która z biegiem czasu wzrastała i do ostrych doprowadziła sporów. Królowie starali się temu zaradzić I tak w drugiej połowie XV w. O-nie tracili coraz bardziej odrębność sądową, bo na sądach icłi winien był według dekretu Kazimierza Jagiellończyka zasiadać wójt miasta; przestępca O-nin pozostawał pod władzą wójta; w niektórych sprawach starsi O-scy zostali wykluczeni. Jeszcze wyraźniej określił to Zygmunt Stary w r. 1510, nakazując w 4 wypadkach;

1) o majątek nieruchomy; 2) o kradzież; S) o gwałt publiczny; 4) o pobicie lub zranienie, stawać O-om w sądach miejskich czyli sti-sować się do prawa niemieckiego. W innych natomiast sprawach zasiadać ma w sądzie zamiast ławników sześciu starszych O-an i według prawa sądzić: pod względem politycznym i sądowym miało więc miasto nad O-mi władzę. Mimo to spory między miastem a O-ami nie ustały: dlatego też król poleca przedłożyć O-om kodeks swojego prawa. Kodeks ten w r. 1519 uzyskał aprobatę sejmu i króla, a w najbliższych latach został jeszcze uzupełniony i poprawiony w myśl ogólnego prawa polskiego. Kodeks ten był prawomocny aż do r. 1780 —1781, tj. do zniesienia oddzielnych sądów O-ich. Zawiera on wiele znamiennych rysów i zwyczajów, up. że za zabicie czy skaleczenie człowieka winny ma zapłacić 365 dukatów, bo tyle członków ma ciało ludzkie, z tylu dni składa się rok. Przez cały w. XVI tworzą O-nie gminę osobną i zachowują swą odrębność narodową w zwyczajach, religii. Zygmunt August w roku 1560 określił jasno kompetencye sądów O. i ich wszelkie prawa, wyjął ich z pod jurysdykcyi urzędników królewskich, pozwolił im odbywać wszelkie zgromadzenia w ratuszu za wiedzą rady miejskiej, wybierać z pośród siebie 12 starszych. Zasiadali także i w radzie miejskiej i tam nawet szli przed „nacyą“ ruską. Jednakowoż mylną jest opinia, jakoby byli szczególnie uprzywilejowani i mieli więcej praw niż Rusini. Aż do czasu przyjęcia unii z Rzymem wykluczeni byli od wyższych godności, jako nie katolicy; sądownictwo ich, niby odrębne, było jednak jakąś instytucyą patryarchalną raczej niż istotnym trybunałem, bo wszystkie sprawy kryminalne i najważniejsze cywilne należały do ławy miejskiej i wójta z udziałem tylko „Starszych“ O-an; nawet pod względem handlowym istniały pewne przykre ograniczenia: nie wolno im było sprzedawać sukna na łokcie, tylko w razie wojny do 2 takich sklepów mieli prawo; według ustawy r. 1600 posiadać mogli tylko 73 kamienice, wino szynko-waó w 2 domach, miód w trzech, piwo w czterech; rzemieślników mogli mieć tylko siedmiu: 2 krawców, 2 kuśuierzy, 2 szewców i 1 malarza, a ci musieli się poddawać rygorom cechów katolickich. Ten ostatni przepis wyda się całkiem naturalnym, jeżeli się zważy, że cechy były bądź co bądź bractwami religij nenii, a O-nie nie byli katolikami. Ale za to wszystko mieli handel hurtowny na szeroką skalę, mieli Wschód cały, jakby własne królestwo kupieckie, sympatyę i życzliwość królów i możnych panów—i to im dawało potęgę i bogactwo, świetność patrycyatu. O-om lwowskim—bo tu była najgłówniejsza ich kolonia— działo się tak dobrze, że rodacy ich w innych miastach osiedli zapisywali się do gmiuy lwowskiej, by z jej przywilejów korzystać. Spory i niesnaski z radą miejską trwają wszelakoż ciągle; O-nie starają się uwolnić od obowiązku pospolitego ruszenia i „okazo-wauia“ mieszczańskiego, broniąc się tern, że ich wyprawy handlowe, połąSZone z tysiącem niebezpieczeństw wobec zagonów tatarskich, wyrabiają w nich i ich młodzieży aż nadto dosyć męstwa i sprytu wojennego i są daleko le-pszem niż wszystko inne ćwiczeniem wojen-nem; że w razie niebezpieczeństwa nie odsuną się wcale od obowiązku bronienia miasta krwią i mieniem. Jakoż złożyli tego w XVIL w. nie mało dowodów, a zwłaszcza przy oblężeniu Chmielnickiego w r. 1648 ogromne u-sługi oddali miastu, między innemi jako szpiegowie przez swą rozległą znajomość języków wschodnich i stosunki ze Wschodem. Nie chciała rada lwowska dopuścić O-n do towarzystwa strzeleckiego, ale Jan III, O-om przychylny, przymusił do tego radę, tak, że nawet trzech O-ów wybierano do prezydyum towarzystwa. Domagali się O-nie, „by rada nie ściągała podatków z kamienic ich starszych“, zasiadających na posiedzeniach rady (rajcowie bowiem byli od podatków wolni), by wykazywała, na co użyte zostały daniny od nich ściągnięte, by miano wzgląd na ich święta i nie pozywano ich do sądów podówczas itd. Jan Itl w r. 1686 sprawę tę uregulował swoim dekretem, polecając między innemi, że 12 „starszych“ z ich nacyi ma nosić tytuł: indices, z tych sześciu ma być przez czas urzędowania (rok) wolnych od podatków, a przy kon-

troli budżetu miejskiego zawsze jeden zasiadać.-Wielką życzliwością otaczał ich Władysław IV, Jan Kazimierz, a w szczególności Sobieski; nieraz ratowali się oni u O-an pożyczkami. Wspomnieć tu trzeba o planie Jana III dotyczącym odbudowania niezawisłego królestwa armeńskiego. Plan ten dwukrotnie podejmował Jan III, ale za pierwszym razem przeszkodziła mu odsiecz wiedeńska z r. 1868, za drugim śmierć króla w r. 1696. Jeszcze w r. 1678 znosił się Sobieski z patryarchą eczmiadżyńskim, Jakóbem z Dżulfy. W roku 1696 wysłał kapłana O. Szymona Bedrosowi-cza do tegoż patryarchy i dał mu obszerną instrukcyę, której treść poucza bliżej o tej idei króla. Proponuje więc patryarsze, by połączył się z Rzymem pod względem religijnym; by w Maryampolu założył kolegium dla młodzieży O-kiej, który to zakład obowiązuje się król wspierać, by dostarczał dobrych sił duchownych; by prosił o poparcie monarchów chrześciańskich, a zwłaszcza francuskiego, o pomoc zbrojną do przyszłej wojny o oswobodzenie Armenii, w której i on, Sobieski, nie odmówi swojego udziału; by przysłał do Polski relikwie świętych, a za to otrzyma inne, jako zakład wzajemnej przyjaźni obu państw: Polski i Armenii; by grób Chrystusa Rana w Jerozolimie postarał się uwolnić od hańbiących opłat na rzecz Turcyi; by zabiegał o dobro kościoła i religii przez obsadzenie katedr biskupich godnymi ludźmi, przez zaprowadzenie poprawionych ksiąg liturgicznych, a zniszczenie błędnych, a król założy własnym kosztem drukarnię w tym celu przez dopuszczenie Misyonarzy i Jezuitów. Cały ten plan jednak wskrzeszenia Armenii nie przyszedł wcale do skutku. O-nie wielką miłość żywili dla Jana III i w wyprawie wiedeńskiej wzięli udział czynny w liczbie 5 000 zbrojnych, nie mało do zwycięstwa się przyczyniając. Ale były to już ostatnie lata ich świetuości i zamożności. Upadała coraz bardziej Rzplta, upadał i Lwów, dzięki zwłaszcza katastrofom XVII w., a wraz z nim i O-nie. Tracili coraz bardziej swoje bogactwa, bo nie szczędzili ich wcale dla dobra publicznego, a cały handel wschodni, który od XV w. był niejako ich monopolem i dawał im potęgę finansową, niknął i do przeszłości przechodził. Szedł ten upadek O-au równym krokiem z u-padkiem Lwowa—widoczny już jest w czasach Sobieskiego, a jakieś wesele czy większa uroczystość familijna to tylko odbłysk ostatni dawnej świetności. Znikają fortuny, liczba ich maleje. W przeciągu lat 50 ubywa w samym Lwowie przeszło 70 rodzin. W XVII w. oprócz dragomaństwa i furmaństwa, które upadać poczyna, bo karawany są mniejsze i wyprawy rzadsze, było w ręku O-an jeszcze tłómactwo. We Lwowie, jako w mieście handlowem, była insty-tucya tłómacza przy razie miejskiej koniecznoś-

cią; tłómaczami więc do języków wschodnich byli wyłącznie O-nie. Tłómacz taki był urzędnikiem publicznym, miał w swych, rękach władzę policyjną handlową, a nawet polityczną. Czuwać miał, by przywilej składu był szanowany, kontrolował przepisy jarmarkowe, a i samych kupców przyjezdnych, by przeszkodzić szpiegostwu. Tłómacz taki nie był płatny przez miasto, owszem, miastu się opłacał, a za to pobierał opłaty od kupców, t zw. barysz. Miał do pomocy kilku niższych tłómaczy, t. zw. b a-r y s z n i k ó w. O-nie dzierżawili także często pewne dochody miasta. Wraz z upadkiem O-n zaczyna się w ich dziejach także jeden ważny zwrot: z biegiem czasu tracą coraz bardziej swą odrębność narodową, już to dobrowolnie burząc ten wał oddzielający ich od innych narodowości, już to pod wpływem wypadków i okoliczności dziejowych, czy edyktów królewskich, które tę zmianę w dalszem następstwie wywołują. I względy religijne, tj. przyjęcie Unii z Rzymem w XVII w. działa tu także. O-nie poczynają się polonizować i zlewać zupełnie z „polską nacyą“. Przyjmują strój, język, zwyczaje polskie; polonizują swoje nazwiska, a już w drugiej połowie XVII w. nieliczni tylko z pośród nich znali język O-ski; założona zaś w tym celu szkoła przez Teatynów we Lwowie nie wiele zmieniła sytuacyę. Toteż dzisiaj są O-nie najzupełniejszymi Polakami, handel czy kupiectwo nie jest ich wyłącznem zajęciem, ale i na innych polach, jako ludzie nauki czy mężowie stanu, nie odmawiają swych zdolności i pracy. Obrządek religijny, pewne rysy wschodnie, które na ich twarzach są widoczne, nazwiska przeważnie od imion, na wzór wschodni, pochodzące, jak Antoniewicz, Teodo-rowicz, Issakowicz (Izaak)—oto co im pozostało. Zajęcie Galicyi w pierwszym rozbiorze przez Austryę, zniesienie odrębnych sądów O-skich w 1784 r. przyśpieszyły tę polonizacyę, która już wiek przedtem się zaczęła, a raczej dokończyły jej tylko. Oprócz Lwowa wybitniejsze siedziby O-skie były: Kamieniec Podolski, zkąd po zdobyciu go przez Turków zosta li wypędzeni i dopiero po pokoju karłowickim i odzyskaniu Kamieńca mogli powrócić; tu także miała być siedziba osobnego biskupa O-go; pierwsze ślady O-an w Kamieńcu spotykamy z końcem XIV w. Do starych osad O-skich należał także Łuck, w którym również przebywał biskup i wraz ze swymi współwyznawcami przyjmował monarchów na zjeździe w 1429 r. Dalej należy Bar, gdzie w XVI w. król. Bona nadaje O-oin pewne wolności. Od XVI w. poczynają się zaludniać O-ini i prywatne miasta polskie: Zamość, Jazłowiec, Tyśmienica, Brze-żany, Śniatyn, Stanisławów, Horodeńka, Mohy-lów, Bałta, Kutty i t. d. Mohilów był od r. 1810 przez czas krótki stolicą dyecezyi O-iej, mającej pod swoim zwierzchnictwem Kamieniec, Raszków, Bałtę i Łuck. Ale dyecezya ta po śmierci bisk. Krzysztofowicza (f 1816) upadła i O-nie rosyjscy należą odtąd pod juryzdykcyą łacińskiego biskupa w Kamie icu. Kutty są dziś najznaczniejszą osadą O-ską i tern ważne, że tu najwięcej jeszcze zachowali oni swoich odrębności i zwyczajów narodowych. Ogółem liczba O. w Galicyi i Bukowinie wynosi do 5000 głów. 3) Stosunki kościelne. Pierwsi O-nie, którzy na Ruś poczęli przybywać, w przeważnej ilości nie uznawali papieża za głowę kościoła i byli schizmatykami. Od VI w. bowiem zerwali swój związek z Rzymem i mieli własną naukę i liturgię. Nauka ta była monofizytyzmetn i różniła się w wielu obrzędach. Ale też od chwili, gdy patryarcha ówczesny, Nerses asedaracheński, dokonał tego rozłamu, Rzym nie ustawał w zabiegach, by dla kościoła znowu O-n odzyskać. Jakoż na Rusi w czasach Kazimierza W. i wogóle w XIV w. można było napotkać między O-tni garstkę tych, którzy widzieli w papieżu swą głowę. Są też ślady, że kolonia we Lwowie, jakkolwiek dyzunicka, liczyła wśród członków swoich także katolików, a nawet istniały dwa O skie zakony unickie: Bazylianów i Braci Unitów o regule dominikańskiej. Ale zakony te wkrótce upadły lub rozpłynęły się w innych, jak Bracia Unici w Dominikanach łacińskich, mimo starań papiestwa i królów polskich, by te zakony i Unię podtrzymać. Wielu też O-n porzucało wprost swoją wiarę i obrządek i przyjmowało rytuał łaciński, czyniąc zapisy na rzecz kościołów łacińskich czy klasztorów. Starania zaś Stolicy apostolskiej przez długie lata nie przynosiły trwałych rezultatów. Większość O-an polskich trwała przy swoim obrządku, uznając za głowę patryarchę w Eczmiadżynie (gdzie był starożytny klasztor, a po upadku państwa armeńskiego opat tego klasztoru przybrał tytuł patryarchy), miał swoich biskupów dyzunickich, jak we Lwowie, Kamieńcu, Łucku, swoic|h doktorów, zw. w artab i ed’ami, którzy mieli większą od biskupów powagę i mogli ich wyklinać, swoje obrzędy osobne: nie dolewali wody do kielicha w czasie Mszy św., bo Chrystus Pan ma jedną tylko naturę; nie udzielali Ostatniego Namaszczenia, nie uznawali obrazów rzeźbionych; sądzili, że olej, ryby, wino łamią post; obchodzili razem święto Bożego Narodzenia, i Trzech Króli w dn. 6 stycznia; w Wielkim Poście nie odprawiali Mszy św. oprócz soboty i niedzieli i t. d. W ich liturgii i wierze było dużo przesądów, których ojczyzną był zawsze Wschód, skąd pochodzili. Że wśród O-n polskich wielu z biegiem lat zostawało rzymskimi katolikami, przyczyny tego szukać należy także i w tern, że brali im było własuego duchowieństwa. Dopiero w drugiej połowie XVII w. myśl Unii zaczęła się urzeczywistniać. Było to dziełom trzech mężów: uczonego autora historyi O-n ks. Klemensa Galana, towarzysza jego, ks. Alojzego Pidona, i ks. Mikołaja Torosowicza,

Wielka Encykl. Iluitr. Ser. II. Tom VI. Zesi. 42a.

arcybiskupa lwowskiego. Torosowiez popadł właśnie w spór z wartabiedem Grzegorzem, legatem patryarchy, i innymi dostojnikami duchownymi i znaczniejszymi O-ami, tak, że nie był pewny swej świeżo uzyskanej godności arcybiskupiej. Zwrócił się przeto o pomoc do Rzymu, zwłaszcza, że spór przeszedł w bardzo gwałtowną walkę i wywołał rozruchy we Lwowie, do których musiało się wmieszać miasto i państwo. Po kilkoletnich tych zaciętych napaściach wzajemnych przeciwników, tj. wrogów i stronników Torosowicza, na prośbę Torosowi-cza przysłał papież w 1664 r. ks. Galana i Pidona i ci, a w szczególności ks. Pidon (bo Galan umarł wkrótce) doprowadzili w 1667 r. do zawarcia Unii z Kościołem rzymskim, który zabezpieczył O-om odrębność liturgiczną. Torosowicz nie był wcale wzorem arcybiskupa; powracał i porzucał Unię; ona sama walczyć musiała i z wielką niechęcią wśród O-an i z brakiem duchowieństwa odpowiedniego. Wszystkie jednak, a liczne trudności przezwyciężyli Teatyni, tj. ks. Pidon i jego towarzysze i następcy; założyli kolegium czyli rodzaj seminaryum duchownego, gdzie kształcili się alumni nie tylko O-scy. Unia poczęła się przyjmować i utrwalać. Zorganizowano podówczas także kapituły i zakony żeńskie O-skie, zwłaszcza Kamieniecki, w zupełnem rozbiciu zostający, i uregulowano dochody kościoła i duchowieństwa. Pod tym ostatnim względem ciężkie czasy przyszły na duchowieństwo O-skie wraz z cesarzem austryackim Józefem II. Skonfiskowano dobra, zamknięto kościoły. Klasztor z zakonem O-skim we Lwowie dziwnym trafem zyskał łaskę Józefa II: nie został zniesiony, owszem pozwolił cesarz otworzyć zakonnicom publiczną szkołę żeńską, która do dziś istnieje. Zakonnice uczące miały pobierać po 10 fl. rocznie ze skarbu au-stryackiego. Liche też pensye powyznaczał Józef II duchowieństwu O-mu, zrównanemu z ła-cińskiem: arcybiskup pobierał 1 000 fl. rocznie, proboszczowie (a miało ich być w Galicyi siedmiu; Lwów, Stanisławów, Tyśmienica, Kutty, Horodenka, Łysieć i Sniatyń) po 150 fl. Ówczesny arcybiskup Tumanowicz rozwinął także silną agitacyę w celu zakładania banków; jakoż z funduszów bractw rePgijnych O-skich powstał bank we Lwowie, który wszakże po dwudziestu latach (1792 --1812) w 1812 r. skutkiem bankructwa państwa stracił cały majątek. Dopiero później począł się podnosić dzięki legatom różnych osób i do równowagi powrócił. Również z biegiem czasu i dotacye rządowe dla kościoła O-go poczęły wzrastać. W początkach XIX w, rząd austryacki, wbrew istniejącemu zwyczajowi oglądania się na papiestwo, uzurpował sobie władzę naznaczania z pośród trzech wskazanych przez duchowieństwo O-skie kandydatów arcybiskupa lwowskiego. Ułatwiły to rządowi wypadki ówczesne we

Włoszech, a mianowicie niewola Piusa VII w rękach Napoleona. W pierwszych latach o-derwania Galicyi od Polski, arcyb. O-ski mógł jeszcze wizytować dyecezyę i znosić się z parafiami poza Galicyą; Tumanowicz jeszcze w 1791 dokonał takiej wizytacyi. Statecznie jednak, ale ciągle ograniczał te prawa rząd rosyjski, nie pozwolił przyjmować nowych księży O-skich z Galicyi, aż wreszcie w 1810 r. utworzył nową dyecezyę w Mohylowie — ale na lat sześć tylko, bo w 1816 umarł biskup Krzysztofowicz, a nowego następcy nie mógł rząd rosyjski znaleść. Arcybiskupstwo lwowskie O-skie należy dziś do liczby najuboższych w Austryi i najmniejszych co do liczby parafian. Podlegają mu parafie zarówno w Galicyi, jak i Bukowinie — bukowińskie od czasu pozyskania Bukowiny przez Austryę. Jest ich ogółem dziesięć: Lwów, Brzeżany, Łysieć, Stanisławów, Horodeńka, Tyśmienica, Kutty, Sniatyń, Czerniowce i Su-czawa. O-nie pod zaborem rosyjskim podlega-cą jurysdykcyi biskupa łacińskiego w Karnień-nu Podolskim—tu bowiem i w okolicy jest ich ^ajwięcej. 4) Sztuka ormiańska. Z zabytków sztuki O-skiej starożytności O-skich pochowało się wogóle niewiele; należą one o najrzadszych. Przyczyną tego jest do ^ewnego stopnia owa nagłość w ich zu-?ełnem zlaniu się ze społeczeństwem polskiem katolickiem od czasu przyjęcia Unii. „Dotąd stali oni jakby na brzegu społeczeństwa polskiego; obyczajem, wyznaniem, instytucyami spo-łecznemi obwarowani, zwarci w sobie, czuli na ihonor osobisty—teraz jakby wskoczyli do wody t utonęli w niej zupełnie“. Z zabytków archi-jektury Kościelnej najważniejszą jest katedra lwowska, interesujący pomnik stylu byzantyj-sko-armeńskiego. Ze świeckich budowli we Lwowie nic właściwie nie ma; za to nie brak ich w Jazłowcu z XVII w., jak domy drewniane o oryginalnych dachach lub interesująca studnia z tablicą z 1611 r. Najwięcej jednak oryginalność ich w sztuce ujawniła się w ornamentyce i przemyśle artystycznym. Handlując tym towarem wschodnim, który zwano ormiańskim, ci wyborni znawcy Wschodu, jego zwyczajów i języków, zdolni szczególnie do zawiązywania intryg, gwałtowni, ale dobroduszni przy-tem, poczęli u siebie w domu, w Polsce, wyrabiać to, co przedtem sprowadzali. Ci zasłużeni nieraz istotnie dlaRzpltej, dumni i butni O-nie, których ulice grzmiały od ciągłych burd, byli doskonałymi rzemieślnikami, a wyrobom swoim przyswoili pierwiastek wschodni. W XVII w. opanowali zupełnie złotnictwo we Lwowie, a w szczególności ten rodzaj rzemiosła, który dawał najwięcej pola do zużycia pierwiastków sztuki wschodniej i fantazyi, tj. wyroby służące do dekoracyi, kostyumu, uzbrojenia. Słynęli szeroko olsternicy, hafciarze, łucznicy. Oryginalnością wielką odznaczają się rękopisy O-skie, nawet listy. Pełno tam inicya-

łów, zakrętów liter, ornamentów, rysowanych piórem z wielkim pośpiechem, ale z przedziwną werwą i imaginacyą, zawsze z motywami wschodniemi: jakiemiś ptakami, bajecznemi zwierzętami. Rękopisy O-skie przez tę ornamentykę kaligraficzną przypominają żywo wschodnie i greckie ewangeliarze. Kilka takich rękopisów przechowuje archiwum grodzkie i miejskie we Lwowie, a jeden prześliczny ewangeliarz z miniaturami—skarbiec katedry O-ej we Lwowie. Ale nietylko pod względem graficznym wyróżniają się manuskrypta O-skie. Są one ciekawe i pod względem językowym, a raczej stylowym. Ich polszczyzna, czy nawet łacina, dziwnie zabarwiona jest Wschodem, swemi figurami, uroczystością, przesadą stylu, a kom-plimenty, adresy listów są echem arabskich i perskich. — Literatura. Do najważniejszych badaczy dziejów O-ch należał, sam O., ks. Sadok Barącz „Rys dziejów orm.“ (Tarnopol 1869); tu mieści się przekład polski zbioru praw O-ów czyli statutu, którym się w Polsce posługiwali; tegoż „Żywoty sławnych O-an w Polsce“ (Lwów 1856) i w tern dziele: „Dzieje zakonnic O-skich' (str. 415— 476); wreszcie „Sobieski a O-anie“ w „Dzienniku literackim“ (1854); ks. Gromnicki w „Encykl. kościelnej“ t. XVII, str. 392 — 449 i osobno, podaje dość dokładny przegląd literatury; Antoniewicz-Bołoz „Die Armenier“ (w „Oester.-ungar.-Monarchie in Wort und Bild“ toin. Galizien str. 440—463); „Dzieje zjednoczenia O-an polskich z kościołem rzymskim“ wydał A. P a w i ń s k i w „Źródłach dziejowych“ t. II; są to dwie rozprawy z XVII w. jedna przez ks. Alojzego Pi do na, twórcę Unii, sięgająca w opowieści swojej o dziejach Unii do r. 1669; druga, nieznanego autora, do r. 1776, a opierająca się w pierwszej części swej opowieści na powyższej relacyi ks. Pidon; Bi sc hoff Perd. „Das alte Recht der Armenier in Lemberg“ (Wiedeń 1862); tenże „Das alte Recht der Armenier in Polen“ (w Oesterr. Blätter für Litteratur und Kunst“ Wiedeń 1857); tenże „Urkunden zur Geschichte der Armenier in Lemberg“    (w    „Archiv f. Kunde österr.

Geschichtsquelle“, Wiedeń 1864); Łoziński W. „Patryacyat i mieszczaństwo lwowskie“ (Lwów 1892); Zacharjasiewicz F. K. „Wiadomość o O-ach w Polsce“ w „Bibliotece Ossolińskich“ t. I—II, Lwów 1842; Hanusz Jan „O języku Orm. polskich“ w „Rozprawie Akademii Umiej. Wydział filol.“ t. XI i „O nazwiskach Orm. polskich“ w „Muzeum“ 1886; Fabisz Wład. „Krótka wiadomość o kościele O-skim“ (Wrocław 1856); Abraham Wł. „Powstanie organizacyi kościoła łacińskiego na Rusi“ Lwów 1904 (rozdział ostatni); „Prawa i artykuły Orm. lwowskich z łacińskiego oryginału... na język polski przetłómaczone“ roku I 1601 wydał K. W. Wójcicki w „Bibliotece

M. G-y.

L. J.

x-y.

star. pis. polskich“ Iz. S zaranie wicz „O O-ach na Rusi i Podolu“ w „Szkole“ 1868; szczegóły tyczące się handlu; Kutrzeba r St. „Handel Polski ze Wschodem w Wiekach Średnich“ (Kraków 1903).—Por. także: „Akta grodzkie i ziemskie“ t. I—XX.

Ormiański kościół, oh. Kościół. Ormiańsko-unicki kościół, ob. Kościół.

Ormiński Tomasz Franciszek (f d. 20 maja r. 1735), profesor akademii Zamoyskiej, kształcił się w uniw. krakowskim, gdzie w r. 1684 uzyskał dyplom doktora filozofii, a na⁴-stępnie wyjechawszy do Włoch, był w Padwie do r. 1693 i zajmował się nauką lekarską. Powrócił do kraju jako doktor medycyny i otrzymał katedrę w Zamościu. Był profesorem nauk lekarskich z funduszu prof. Solskiego, od lat 50-ciu będącego w ukryciu z powodu intryg i zawiści profesorów zamojskich; O. który się był ożenił z córką rektora Krobskiego, szczęśliwie wydostał testament Solskiego i tym sposobem medycyna, przedtem prawie nie wykładana w Zamościu, uzyskała trwałą podwalinę materyalną. Niestety, O. nie okazał się godnym swego stanowiska; posiadał dobre przygotowanie i podług powszechnej opinii był doskonałym lekarzem, lecz nie miał najmniejszego zamiłowania do pracy. Pod tym względem O. jest typowym przedstawicielem mistrzów Zamoyskich. Akademia zamojska była wówczas w zupełnem rozprzężeniu, profesorowie kłócili się, prowadzili intrygi, nauka, nawet elementarna, była w zaniku. O., wszedłszy do tego grona, popłynął za ogólnym prądem i profesorem był niezmiernie niedbałym i leniwym: medycyny prawie nie wykładał, a miewał lekcye fizyki i chociaż pyszni się, że na tych wykładach bywał niekiedy sam ordynat Zamoyski i wiele dostojnych gości, ale rad był opuszczać godziny wykładowe i wyręczał się adjuuktami. Po śmierci żony przyjął święcenie kapłańskie w tym celu, aby jako profesor zyskać bogate prebendy. Prędko zaniechał nauczania fizyki i objął katedrę matematyki i filozofii, prosił akademię o doktorat obojga praw i pobłażliwi koledzy przyznali mu ten stopień. Wtedy O., z właściwą sobie lekkością, przeniósł się na katedrę prawa kanonicznego. Około r. 1721 został kanonikiem i proboszczem tarno-grodzkim. Wreszcie intrygami otrzymał stanowisko dziekana-i n f uł at a kapituły zamojskiej, gdzie odznaczał się równie warcholstwem i a-wanturami i szkodził akademii i kapitule. —Za czasu pobytu w uniwersytecie zamojskim był obrany 1704—1705 rektorem, a przedtem w latach 1697, 1701 i 1703 piastował godność dziekańską. Rektorat jego wypadł podczas wojny z Karolem XII i niektóre ciekawe zapiski O-go zachowały się w aktach rektorskich. Upadek akademii był tak wielki, że nawet ludzie niewątpliwie zdolni, jakO., nie byli zdatnymi profesorami. O. zmarnował swoją wiedzę na rzeczy nic wspólnego z działalnością pedagogiczną niemające. Jeszcze przed słynuym Duńczewskim O. wydawał naprzód w Krakowie u F. Cezarego, następnie w Zamościu kalendarze, o których mówiono, że gdyby nie one, niktby o wszechnicy Zamoyskiej nie słyszał. Kalendarze te, z niezbędnemi wróżbami i przypowiedniami („aspektyi i prognostyki“), wychodziły pod jego redakcyą bez przerwy od r. 1697 do r. 1707. O. wydał także kilka wierszy i panegiryków, drukowanych w Krakowie i Zamościu. — Por. Wadowski „Wiadomość o profesorach akad. zam.“ 1899 (str. 166— 168)* Kochanowski „Dzieje akad zam.“ 1900; Estręiche-r „Bibliografia“ (T. VIII i IX) i S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.“ str. 371).

Ormis Samuel, pisarz słowieński (* 1824 r. w Wielkiej Revuci—f 1875 r. tamże), liczył się w gimnazyum w Stawnicy, od r. 1846 — 1848 studyował teologię w Preszburgu. j Następnie był nauczycielem gimnazyaluym. Od r. 1855 — 1863 był proboszczem w Niższym Hanie, ostatecznie od r. 1863 do śmierci profesorem nauk przyrodniczych i matematycznych w węgierskiem gimnazyum wielkorevuckim. Początkowo napisał „Mały zemëpis pro żaky a żacky“ (Bystrzyca 1850) i „Strućny priro-dopis“. Próbował też szczęścia na polu drama-tycznem, wydal dramat 4-aktowy „Mataj“ (1862) i komedyę 4-aktową „Pravda“ (1868). PonPmo zajmującej treści utwory te szwankują pod względem artystycznym. Najbardziej zasłużył się pracą pedagogiczną p. t. „Vymho-voveda pre seminaristov rodicov“ (Wielkie Re-vüce, I wyd. 1871, II—1874).

Ormonde, angielski ród książęcy i hrabiowski. Jakób Buttler, hr. Ormonde (* 4 października 1331 r. w Kilkenny—f 18 października 1382 r.), syn pierwszego hrabiego O. i Eleonory Boliun, wnuczki Edwarda I, był wice-królem Irlaudyi w r. 1359 i 1360. Jakób, IV-ty hiabia O., wnuk poprzedniego (f d. 23 sierpnia 1452 r.), zostający w bardzo blizkich stosunkach z Tomaszem Lancastre i faworyzowany przez Henryka V, był w r. 1420 i 1448 lordem lejtenan-tem Irlandyi; żył w najostrzejszym zatargu z rodziną Talbot. Jakób, V hrabia O. i hr. Wiltshire (* 24 listopada 1420 r.—f w 1461 r.), był jednym z gorliwych stronników domu Lancastre. W r. 1453 był vice-krôlem Irlandyi, w r. 1455 lordem wielkim skarbnikiem Angli, brał udział w bitwie pod St Albans, ścigał hr. Warwick w Niderlandach, pobił go pod Wakefield (1460) i sam był pobity pod Mortimer’s Cross przez hr. March (2 lutego 1461 r.). Dn. 1 maja roku następnego, jak wieść niesie, był ścięty w Newcastle. Jan, VI-ty hrabia O., brat poprzedniego, umarł podczas pielgrzymki do Jerozolimy w 1478 r.—Pierce, VIII-y hr. O., I-szy hr. Ossory (f w sierpniu 1539) odznaczył się

tłumieniem wielu powstań w Irlandyi, szczególnie urządzanych przez Tomasza Fitzgeralda i lir. Desmond. Jeden z jego synów dał początek rodowi margrabiów Mountgarret.—Jakób, IX-ty lir. O., podejrzany o niechęć do rządu angielskiego, był otruty w Londynie d. 28 października 1546 r. Tomasz, X-ty hr. O., s;yn poprzedniego (* w r. 1532 — f d. 22 listopada 1614), zwany „czarnym hrabią“ żył w ciągłych zatargach z rodziną Desmond. Był ulubieńcem Elżbiety, pobił wielką armadę i został w r. 1597 generałem lejtenantem armii irlandzkiej. Jakób, XTI-ty lir. i I-szy książę O. (* dn. 19 października 1610 w Clerkenwell—f dn. 21 lipca 1688) znany byt naprzód jako lord Tliur-les; w r. 1629 poślubił swą kuzynkę Elżbietę Preston, córkę hr. Desmond, i w r. 1632 został hrabią O. i Ossory. Jako generał lejteuant armii na początku powstania r. 1651, odniósł zwycięstwa pod Killsalghen i Kilrush, za co o-trzymał tytuł margrabiego. Dn. 18 marca 1642 pobił Prestona, który miał przeważające siły. Ale kiedy wkrótce potem Szkocya przyjęła u-chwałę parlamentu przeciwko królowi, O. otrzymał rozkaz paktowania z powstańcami, aby mieć wolną armię na pogotowiu. To mu się udało dopiero 28 marca 1646, i jeszcze wtedy miał do pokonania tyle trudności, że prosił, aby go uwolnić od zarządu, na co król nie chciał się zgodzić w żaden sposób. Tymczasem powstańcy, podtrzymywani przez nuncyusza papieskiego, nie chcieli słyszeć o zawarciu pokoju i rozpoczęli oblężenie Dublina. Osaczony, O. zwrócił się do parlamentu, który nadesłał mu posiłki. Dublin został oswobodzony. O. podpisał umowę, gwarantującą pewne prawa protestantom i powrócił do Ąnglii; król pochwalił jego postępowanie. W lutym 1648 r. udał się O. do Francyi, a stąd w końcu sierpnia do Irlandyi. Tu zajął się wyprawą wojenną, która doprowadziła dn. 17 stycznia 1649 r. do zawarcia pokoju między rojalistami i powstańcami irlandzkimi. Po śmierci króla O. uznał Karola II i namówił go, aby przybył do Irlandyi. Opanował Droghedę i obiegł Dublin, ale nagłe olbrzymie powodzenie Cromwella, który go pobił, zmusiły O-a do opuszczenia ojczyzny. Połączył się z Karolem we Francyi i towarzyszył mu do Kolonii (1655) i Brukselli (1656), dowodził sześcioma pułkami anglo-irlandzkiemi, które zostawały na służbie Hiszpanii, a pod Mardyke miał zabitego pod sobą konia. Używany był do licznych misyj podczas kampanii, jak również i po powrocie do Paryża, gdzie baczną nań zwrócił uwagę Mazzarini. Nie bez trudu udało mu się wrócić do boku Karola; wtedy wziął czynny udział w rokowa niach z Monckiem, które doprowadziły do re-stauracyi. W nagrodę za swą wierną służbę otrzymał liczne odznaczenia i urzędy i został księciem O. (1661). Względy, jakich doznawał od króla, i surowość jego obyczajów wzbu

dziły zazdrość i nienawiść. Henryk Bennet, lady Castlemaine, Buckingham i królowa-matka połączyli się przeciwko niemu. Szlachetność jego charakteru długo paraliżowała zamysły jego wrogów. Jako wice-król Irlandyi rządził krajem z oddaniem się i energią. W r. 1669 Buckinghamowi udało się uzyskać u króla odwołanie O-a, a dn. 6 grudnia 1670 intrygant nasłał na O-a zabójcę. W przeciągu siedmiu lat O., pomimo to, że dwór traktował go ozięble, zachowywał się wzorowo, co uderzyło króla. Karol poznał swą niesprawiedliwość i przywrócił księciu zarząd Irlandyi (1677). O. potrafił zachować najzupełniejszy spokój i równowagę w najburzliwszym okresie historyi Anglii (zamach papistów). W r. 1685 został nagle odwołany dla nieznanych powodów, aby ustąpić miejsca hr. Rochesterowi. Jakób II pozostawił mu wszystkie stopnie i dostojeństwa, chociaż O. stanowczo odrzucił przyjęcie katolicyzmu W ostatnich latach życia zmęczony, chory, przygnębiony stratą dzieci, pomimo długoletniej karyery politycznej grał już tylko rolę podrzędną w polityce.—Jakób Il-gi książę O., wnuk poprzedniego (* dn. 29 kwietnia 1665 w Dublinie—f dn. 16 listopada 1745). Niezadowolony z postępowania Jakóba II względem swego dziada i ojca, hr. Ossory, z radością połączył się z Wilhelmem Orańskim. Walczył nad rz. Boyne przy boku króla, następnie zajął Dublin, gdzie podejmował Wilhelma dn. 19 lipca 1689 r. Towarzyszył uastępnie królowi do Hagi, brał u-dział w bitwie pod Steinkerque (1692) i Landen (1693), gdzie dostał się do niewoli. Zyskał potem wielką popularność, pokonawszy holenderskich faworytów króla, szczególnie ks. Albe-marle’a. W 1707 r. O-owi powierzył rząd dowództwo nad wyprawą do Kadyksu; brak jedności między generałami i admirałami przyczynił się do niepowodzenia tego przedsięwzięcia, ale wspaniałe zwycięstwo, jakie O. odniósł pod Vigo (15 paźdz.) uratowało jego popularność. W r. 1703 został mianowany wice-królem Irlandyi. Rządy jego odznaczały się prześladowaniem katolików i tłumieniem rozruchów, wywołanych chciwością jego świty. W r. 1706 zajął jego miejsce Pembroke, w r. 1710 znów O. był na dawnem stanowisku, ale w 1711 r. znów je opuścił, aby objąć dowództwo nad wyprawą do Flandryi. Rząd dał mu tajną in-strukcyę, aby nie uczestniczył z sojusznikami w żadnym oblężeniu i nie rozpoczynał żadnej akcyi bez następnych instrukcyj; tymczasem jawnie oświadczył, że Anglia zdecydowaną jest prowadzić uporczywie wojnę. Rezultatem tej dwulicowości były niepowodzenia O-a, jakich doznał; był bardzo ozięble przyjęty przez Ant. Hein-siusa (ob.), wzbudził niezadowolenie w arcyksięciu Eugeniuszu i oburzył na siebie przez niezrozumiałe zachowanie się własnych oficerów. Z drugiej jednak strony ścisłość, z jaką wypełnił instrukeye otrzymane, wpłynęła na powierzenie mu

zarządu i dowództwa nad Pięcioma Portami, kie miejscowości te zalecają się urządzeniem z pensyą 5 000 fun. sterl. Przytem O. zachował dogoduem i ceuami przystępuemi, dla tego też urząd wice-króla Irlaudyi i kapitana generalnego, corocznie nawiedzane bywają licznie. Pobyt

który objął był po ks. Marlborough. Po wstąpieniu na tron Jerzego był pozbawiony wszystkich urzędów. Odtąd wciągnięty przez Bo-lingbroke’a do intryg Jakobitów, prawie otwarcie urządzał w swoim domu schadzki stronników pretendenta. Stanhope wywołał pociągnięcie O-a do sądu. Wtedy O. uciekł do Francyi. Majątki jego zostały skonfiskowane. W r. 1715 starał się wylądować w okolicach Plymouth. Upewniano go, że Jakobici powstaną gromadnie za jego przybyciem: do powstania nie przyszło. W r. 1719 zgodził się O. przyjąć dowództwo nad flotą hiszpańską, która miała demonstrować na korzyść pretendenta. Flota ta została rozproszona przez burzę; zaledwie dwa statki zdołały dotrzeć do brzegów Szkocyi. O. powrócił do Madrytu i tam żył z pensyi, wyznaczonej mu przez dwór hiszpański. Ostatnie lata życia spędził w Awinionie. W końcu XIX wieku reprezentantem rodu O-ów był Jakób-Edward-Wilhelm-Theobald Butler, III margra bia O. (* w r. 1844), który był kapitanem gwardyi. —Źródła: Lodge „Peerage of Ireland“ (1789); Carte „Life of James Duke of Ormonde“ (Londyn 1851, 4 tomy); Tenże „Collection of original lettres and papers concerning the affairs of England 1641 — 1660, found amoug the duke of Ormond’s papers“ (Londyu 1739, 2 tomy);

Ormonde“ (Londyn 1732, przekład francuski— Haga, 1737, 2 tomy).

Ormont, właściwie les Ormonts; pod nazwą tą zbiorową znany jest szereg letnisk, do pewnego stopnia leczniczych, czyli stacyj klimatycznych, leżących w Alpacli kantonu szwajcarskiego Vaud, nieco na północ i na wschód od jeziora Genewskiego, w dolinie malowniczej rzeki La Grande-Eau i wpadającej do niej Le Dard, posiadających powietrze górskie, bardzo czyste i zdro.ve, pełne woni lasów, pokrywających stoki gór. Idąc od wschodu, t. j. doliną rzeki Le Dard, napotykamy naprzód gminę O.-dessus, będącą szeregiem domków, willi, dworków i hoteli wśród zieleni ogrodów zbudowanych. Zarówno od północy jak od południa wznoszą się góry wysokie, o stokach zadrzewionych, o szczytach skalistych, tu i owdzie śniegiem wiecznym i lodem pokrytych; między innemi od północy sterczą ku niebu: Pic de Cli aus sy (2 377 m.) i Tête de Moine (2 351 m), od południa: Tête-d’Enfer (2 769 m.), LeDiableret (3 246) i T o u r d e-Saint Martin (2 913 m.); stoki północne trzech gór na końcu wymienionych, są lodnika-mi. —Bezpośrednio z O-Dessus łączy się Le Plan (1163 m.), z kilku hotelami wieikiemi, urządzonemi wybornie i posiadająceini kąpiele; nieco dalej na zachód rozrzucone jest w dolinie O.-dessous, położone już niżej. Wszyst-

T)r J. P.

w O. dla ludzi potrzebujących wzmocnienia i wypoczynku po pracy jest bardzo odpowiedni, dla bardziej osłabionych i chorych nie tyle stosowny. — Niesłusznie do O. zaliczane bywają także miejscowości niektóre, leżące bliżej jeziora Genewskiego i doliny Rodanu, jak np. Les-A vant (972 m.), C h e s i è r e s-sur-OUon (1210 m.) i V i 1 le r s-s u r-011 o n (1215 m.), a jeszcze niesłuszniej podciąganą bywa także pod nazwę ogólną O. i południowa część doliny rzeki Sari ne (niem. Saane), leżąca dość daleko na północ, oddzielona górami. — Por. Meyer-Ahrens „Die Heilquellen und Kurorte der Schweiz“ (Zurych, wyd. 2-e).

x-y

Ormskirk — miasto w Anglii, w hrabstwie Lancashire, 18 kilometrów na północo-wschód od Liverpoolu, posiadało w r. 1891 — 6298 mieszkańców. W mieście jest ładny kościół gotycki z grobowcem Karola Derby, szkoła łacińska, fabryki jedwabiu, browar, a w okolicach kopalnie węgla.

OrmùSZ, ob. Amo mum.

Ormuz, wyspa, ob. Hormuz.

i-y-

Ormuzd, po grecku ’Qpop.daSï]ç, — ’iipojiaC^ę, Opojj.âYÔrj!;, — ’Op[Ata§aTY]ç, po łacinie Oromas d e s, O r o m a z e s, O r o m a g d e s, O r -misdates, po persku A h u r a-M a z d a, Orni uzd, jest w dualistycznym systemie wiary per-„Life of I. Butler, late duke of skiej najwyższem bóstwem, pierwiastkiem dobrego, w przeciwieństwie do A ngr a-M ai n y u, A-h r ym a n a, ducha złego, ciemności, a dzieje stworzenia całego polegają na ciągłej walce między temi dwiema potęgami wrogiemi; walka ta kończy się, według wiary staroperskiej, klęską Ah-rymana i przywróceniem światu pierwotnej jego czystości i doskonałości. Jest on, już według świadectw zamieszczonych na najstarszych klinowych inskrypcyach Achememdów, stworzycielem nieba, ziemi i całego rodu ludzkiego, wszystkich bóstw niższych i całego świata ma-teryalnego, który świętemi prawami swemi w ładzie utrzymuje, jest i opiekunem królów, którym łaskawie władzę i potęgę nadaje. Nieskończenie wyższy od innych bogów, istnienie swe jemu tylko zawdzięczających, mieszka on od czasów odwiecznych w sferach najczystszego światła. Z niego początek bierze wszelka prawda, doskonałość i czystość, moralna i fizyczna. Jak już samo miano jego ozuaeza w nim „pana wszystkowiądzącego“, tak jest on też zarazem najmędrszą i najpotężniejszą istotą w calem stworzeniu. Pominąwszy takie teologiczne i etyczne znaczenie bóstwa tego, czczonego przez Ache-menidów, z biegiem wieków z rozwojem pojęć religijnych powstałe, zuachodzimy już w Ave ś-cie wyraźne ślady pierwotnej jego istoty, stwierdzające jak najdowodniej, że najwyższe bóstwo Persów nie było, równie jak grecki Zeus i italski Juppiter, niczem innem jeno

S. Drz.

bóstwem pogodnego, jasnego nieba (por. Hero-dot 1, 131). Bóstwo to w oderwanem* pojęciu można było tylko symbolicznie, obrazowo zmysłom przedstawić. Na licznych pomnikach widzimy też osobliwy symbol jego, w głównych częściach od Babilończyków zapożyczony: pierścień, u którego spodu wiją się dwie wstęgi, unoszony w powietrzu przez dwa rozpostarte skrzydła, otacza brodatego, w królewską tyarę na głowie zdobnego mężczyznę, którego postać kończy się ogonem ptasim, w formie wachlarza rozłożonym; w lewej ręce dzierży on drugi pierścień, a prawicą robi gest błogosławiący światu. Rychłemi już czasy przedostał się kult Ahur a-Ma z d y, Ormuzda do Babylonu, gdzie zuachodzimy licznych kapłanów mazdej • skich; utożsamiano go tutaj prawdopodobnie z bóstwem Anu, chaldejskim bożkiem nieba. W Armenii, gdzie, równie jak na perskich in-skrypeyach klinowych, zowie się „wielkim i potężnym Aramazdem, twórcą nieba i ziem wszystkich“, skombinowano cześć jego z kultem staroarmeńskiego ojca bogów. W Kappadocyi, gdzie w najnowszych czasach odcyfrowano miano Ahura Mazdy na aramejskiej inskrypcyi, znalezionej w Arabissos, wyniesiono wiarę persko-irańską na wysokie stanowisko religii państwówej. Podobną godność zyskał O. i w krainie Pontyjskiej. I tak wiemy, że w r. 81 przed Chr. król Mitradates, na wzór starodawnych Achemenidów, na szczycie wysokiej góry perskiemu Zeusowi wspaniałą ofiarę z wonnych kadzideł złożył. W początkach cesarstwa rzymskiego rozszerzył się kult O-a przez pośrednictwo misteryów boga Mitry na całym Zachodzie, wszakże na żadnym pomniku Mitry, jakie dotychczas odkryto, nie nosi on rodzimego miana irańskiego. Stosownie do pierwotnego znaczenia swego wzywanym on bywa tylko jako Optimus maximus Caelus aeter-nus Jupiter albo, w skróceniu, jako Caelus i Jupiter. Skoro uwydatnić się ma charakter jego jako bóstwa nieba, przedstawiają go w kształcie wyżej wymienionego symbolu albo w postaci Atlasa, dźwigającego na barkach swych kulę ziemską; najczęściej jednakże nadają mu typowe rysy Jowisza rzymskiego jako i jego charakterystyczne oznaki, jak oto: grom berło i orła. — Kwestya etymologiczna wyrazu „Ahura-Mazda“, z którego daleko później dopiero powstał wyraz „Ormuzd“, przedstawia się według najnowszych badań, jak następuje: W staroperskim języku brzmi miano bóstwa Aura mazd a, w młodszej Aveście Ahura-M a z d a, w Gâthach (ob. Z e n d a v e s t a), gdzie o-ba wyrazy, obok siebie samodzielnie stoją, albo też innemi słowami są przedzielone,—Mazda-Ahura: składa się więc z dwóch' osobnych, później złączonych z sobą rzeczowników; Ahura zaś oznacza „pan, bóg“, po sanskryc-ku as u ra=duch, bóg, demon; mazda natomiast, w sanskrycie mêdhâ, oznacza „roztrop

ność, mądrość, mędrca“; Mazda Ahura znaczy zatem „mądry pan, mądry duch“.—Por. Lay ar d „Introduction à l’étude du culte de Mithra“ (Paryż 1847); Darmesteter „Ormuzd et Ahriman“ (Paryż 1877); Goblet d’Alvieilla „Recherches sur l’histoire du globe ailé hors de l’Égypte“ (BrukseUa 1888); C le rmo n t-G arm eau w „Recueil d’archéologie orientale“, tom III z r. 1899, str. 70 i nast.

Ornain, prawy dopływ Marny we wschodniej Francji, wypływa z departamentu Haute-Marne; płynie początkowo na północo-wschód, potem przez depart. Meuse na północo-zachód i, przebiegłszy 150 kim., wpada pod Vitry-le-Frau-ęois w depart. Marny do rz. Saulx, a przez tę do Marny.

Ornament, z łac. ornamentum, po polsku ozdoba, zdobina; tak nazywa się każdy szczegół przedmiotu, zastosowany doń wyłącznie w celu upiększenia go, nadania mu wdzięczniejszej, żywszej, bardziej urozmaiconej i wytworniejszej postaci. Zależnie od swojego charakteru O. bywa: linijny, czyli geometryczny, barwny lub plastyczny; o motywach roślinnych, postaciach zwierzęcych, ludzkich lub wszystkich razem w połączeniu, traktowanych naturalistycz-nie lub stylizowanych. Pod względem rodzaju wykonania O. może być malowany, rzeźbiony lub cyzelowany; może być wzorzystą emalią, mozaiką, inkrustacyą, haftem, deseniem na tkaninach i t. p. O. znajdujemy już na najpierwotniejszych przedmiotach użytku człowieka z e-poki przedhistorycznej, kiedy sztuka w znaczeniu, w jakiem ją pojmujemy w czasach historycznych, jeszcze nie istniała. Z tego powodu O. uważany jest za pierwszy objaw istniejącego w duszy człowieka poczucia piękna, za pierwszą próbę twórczości artystycznej. W miarę historycznego postępu kultury artystycznej O. odgrywa coraz poważniejszą rolę i znajduje coraz poważniejsze zastosowanie. Skutkiem tego hi-storyaO-u znajduje się w ścisłym związku z ogólną historyą sztuki, warunki zaś i cechy jego rozwoju zależne są od przedmiotów, do których go stosowano, od materyału, z którego przedmioty dane wykonywano, od gustu miejscowego narodu i upodobania epoki. Poddały go one ścisłym prawom, uzależniły zarówno jego cechy stylowe, jak technikę i pomysłowość. Ciała

t. zw. sztuka „mała“, inaczej przemysł artystyczny wszelkich gałęzi, jest dziedziną, w której O. stanowi główny przedmiot zabiegów i u-siłowań inwencyi artystycznej. Aczkolwiek O. stosowany był tak powszechnie, że niemal nie było przedmiotu użytku najpospolitszego, którego-by się nie starano ozdobić, głównie jednak historyczny rozwój swój, klasyfikacyę, metodę i logikę zastosowania zawdzięcza architekturze, której wielkie sylwety murów i rozlegle przestrzenie ścian z konieczności wymagają u-rozmaicenia. Odpowiednio więc do zmian, jakie

Dal

ie ii.

S. Dr/..

w rozwoju form jej zachodziły, architektura wpływała na zmiany w zakresie charakteru i rodzaju O-u. Znaczenie też i rola jego w zestawieniu z architekturą występuje szczególnie dobitnie i jest on przeciwstawieniem tych szczegółów budynku, które, aczkolwiek mogą wpływać na urozmaicenie i upiększenie ścian, czynią to niejako mimowolnie i pośrednio, będąc przedewszystkiem nieodzowną, konieczną częścią architektoniczną budynku, podziałem, związanym ściśle z jego skieletem, wyjaśniającym jego konstrukcyę, gdy O, natomiast jest bezpośrednim, umyślnym środkiem ożywienia ścian jego.—O. najprostszy, tj. geometryczny, złożony z linij (prostych, łamanych, falistych, śli-makowatych, z kółek i kropek) znajduje się o-prócz przedmiotów z czasów przedhistorycznych, na wyrobach najstarszych wschodnich i u dzisiejszych ludów mało kulturalnie rozwiniętych. Stopniowo zaczęto próbować rysowania zwierząt; stąd powstał charakterystyczny O. zwierzęcy, na najstarszych wazach greckich (ob.). W ornamentyce Assyryjczyków i Egipcyan zjawia się obok O-u linijnego roślinny (rozety, palmety, pączki kwiatów). U Egipcyan ulubionym motywem jest kwiat lotosu; obok niego zwierzęta, sęp, żmija, skarabeusz. O. na tkaninach tych ludów jest po większej części geometryczny. — Sztuka grecka przyjęła poszczególne motywy ze Wschodu i Egiptu, lecz na tle ich stworzyła własną ornamentykę, system zdobienia, w którym każdy O. jest podporządkowany zasadom stałym i odpowiednio dostosowany do przedmiotu. Charakterystyką greckiego O. jest stylizacya motywów roślinnych, tj. wytwarzanie z rysów ogólnych rośliny typu stałego. Meander, palmeta, wole oczy, liść akantu-su są głównemi motywami ornamentyki greckiej. Ornamentyka rzym ska rozwinęła się na podkładzie greckiej, posiada jednak cechy odrębne. Wzbogaciła się motywami figuralnemi, a motywy roślinne traktuje suciej, soczyściej, bardziej realistycznie, wprowadziła festony z kwiatów i owoców. Z niej zaś w następstwie w w. XV rozwinęła się O-ka renesansowa włoska (ob. Renesans). Wraz ze stylem budowlanym bizantyjskim powstała jego O-yka własna, oparta na motywach wschodnich. Przeważa w niej linijny urozmaicony O. barwny, który, przeszedłszy do sztuki maurytańskiej, doprowadzony został do najwyższego w tym kierunku bogactwa, fantazyi, żywości i błyskotliwości, unika jednak zestawienia z wyobrażeniami figuralnemi ludzkiemi. —Styl romański czerpie motywy do swych O-ów z natury, łącząc je z fantastycznemi, symbolicznemi postaciami potworôv/, smoków i t. p. O. gotycki figuralny posiada podobne cechy, z duchem pojęć średniowiecza złączone, roślinny zaś, czerpany również z natury (latorośle winne, bluszcze i in.), z początku stylizowany, przejmuje się jakby ostrością linii architektury, później

traktowany realistycznie, odgrywa rolę ważną i posługuje się żywą, nawet jaskrawą polichromią zarówno gdy jest płaski jak i plastyczny, szym ciągiem renesansowych form O-u jest barok i rococo (ob.). Pierwszy cechuje nadmierny przepych i przeładowanie materyalne samych kształtów O-n, drugie szuka lekkości, e-legancyi, posługuje się przytem motywami muszli, małż, latorośli. Zwrot ku antykom z końcem w. XVIII zrodził dla O-u styl empire (ob.) modny i przez pierwsze dziesiątki lat w. XTX. Wiek ten posługiwał się stylami różnych epok; dopiero z jego końcem zaczęto czynić usiłowania stworzenia stylu nowego, znanego pod nazwą sec esy i (ob.). Ludy dalekiego Wschodu jak Hindowie, Chińczycy i Japończycy, posiada-dają każdy swoją własną ornamentykę. Pośród nich pierwsze miejsce pod względem kultury O-u zajmują Japończycy. Ob. Style, Architektura.

Ornamenta triumphalia albo insignia trium-

2) hali a, dosłownie=ozdoby, odznaki tryumfalne, nadawane wodzom naczelnym za czasów cesarstwa rzymskiego; odkąd bowiem wodzowie z rozkazu i pod auspicyami (ob.) cesarza wojny toczyli, zrzec się musieli wysokiego za rzeczy-pospolitej służącego im zaszczytu odprawiania wjazdu tryumfalnego do stolicy, który teraz tylko cesarskiej osobie przynależał, natomiast wyszczególniał ich cesarz honorowem prawem pojawiania się podczas uroczystości publicznych w ornacie tryumfalnym; zdobić się więc mogli w toga pieta, tunica palmata (ob.) w ręku dzierżyć scipio eburneus, berło z kości słoniowej, a głowę wieńczyć złotą koroną wawrzy nową, corona laurea\ wolno im było także stawiać własne posągi, zdobne w owe odznaki, a w razie istotnego zwycięstwa nad nieprzyjacielem zewnętrznym mogli jeszcze na podziękowanie bogom zarządzić modły publiczne, supplication ob. Try u m f.

Ornano, ród korsykański. Niektórzy heraldycy wyprowadzają ten ród od legendowego Hugona Colonny, który wygnał Saracenów z Korsyki i Sardynii, za co otrzymał od Karola Wielkiego zwierzchnictwo nad temi występami i tytuł hrabiego w r. 816. Dokumenty mniej fantastyczne zaznacza ród O. wśród, magnatów tego kraju, stale zajętych walką przeciw Pizańczykom, Genueńczykom i Aragończykom. W XVI w. Sam-piero O. jest głównym przywódcą ze strony Francyi przeciwko Genui. Po jego śmierci (1567) wyspa uznaje panowanie dożów. Syn jego Alfons, pułkownik generalny piechoty korsykańskiej na służbie Francyi i wkrótce marszałek Francyi, został namiestnikiem Henryka IV w Guyenne i merem Bordeaux (1599 —1610); na pamiątkę zasług, które położył podczas zarazy 1604 r., wzniesiono mu pomnik nagrobkowy w Bordeaux, a w r. 1861 jego imieniem nazwano jedną z ulic. Jan Chrzciciel O., syn poprzedniego, również marszałek Francyi, był

dnych była ona krótsza, nieraz do kolan tylko, wązka i gruba, gdy u bogatszych długa, szeroka i bogato zdobna. Z użycia codziennego do kultu przeniesiona, stawała się coraz zdo-bniejszą i bogatszą. Wszakże w początkach nie była jedwabną. Ciepła wełna i płótno by y wtedy w powszechnem u Rzymian użyciu, aż do IV wieku, jedwab zaś sprzedawano na wagę złota; nie podobna więc było i chrześcianom tak drogich szat używać. Kiedy szaty tej zaprzestano nosić w życiu codzieu-nem —niewiadomo. Przy służbie Bożej nietyl-ko kapłan jej używał, ale i inni duchowni. Aby kapłan mógł wkładać O. rękoma przy sprawowaniu obrzędów, musiał go z obu boków' podnosić i narzucać na ręce, tak. iż tkanina spadała tylko z przodu i z tyłu. Dyakoni inaczej cokolwiek to czynili; cały bowiem przód zarzucali na ręce lub na ramiona, tak, iż tylko tył zwieszał się ku dołowi. Najużywańszą ozdobą O-u starożytnego były zwieszające się od ramion, na przodzie i na tyle, wstęgi purpurowe; znano i u Rzymian podobne taśmy, a płaszcz niemi ozdobiony nazywano penula clavata. Wstęgę przednią zwali ehrześcianie pectorale, tylną zaś: dorsale. Po grecku ozdoba ta nazywaną była bp.o<poalov, a gdy była pozłocista, to aureum darum czyli z grecka: chrysoclamm, a później: aurifrigium czyli aurifrisium. W Średnich Wiekach obie wstęgi te zastąpiły pasy przerzynające przód i tył ornatu, ozdoby z pereł, hafty złote i srebrne na jedwabnem tle, kwiaty i symbole, obrazy Pana Jezusa i Matki Bożej, przedstawienia nieraz całych wypadków z życia ŚŚ. Pańskich i gammadye (tak zwano rodzaj krzyżyków z czterech gamma T złożonych, a więc f; szaty niemi okryte zwano gammadiae vestes)\ jedwab wyrabiano w desenie wzorzyste; a i kształt' ornatu zmieniać się począł: dla większej swobody w ruchach rąk podcinano go z boków. Zwyczaj ten powstał w wieku X. W XIII wieku jeszcze O. całe ramiona okrywał; a ponieważ część tylna była dłuższą, zatem minister podczas podniesienia podnosił ,v tyle spadającą część ornatu, aby nie przeszkadzała w klękaniu, co i dzisiaj dla zachowania starożytnego obyczaju przepisy liturgiczne czynić nakazują. Od XV wieku zaczynają O-y być takiemi jak teraz: tak obcięte z boków, iż zaledwie ramiona okrywają, a długość ich nie zawsze do kolan dochodzi. Wpra-podczas nabożeństw nosić bogatą togę,    wdzie w ostatnich czasach chciano powrócić

namiestnikiem królewskim w Normandyi i ochmistrzem Gastona d’Orléans. Na tych urzędach wzbudził nieufność względem siebie Richelieugo i był osadzony dwukrotnie w więzieniu: naprzód w Bastylii (1624), a później w wieży na zamku Vincennes, gdzie umarł w 1626 r. Zwłoki jego zostały złożono w kościele w Aubenas, gdzie jeszcze dziś można oglądać szczątki wspaniałego grobowca, który wystawiła wdowa po O., Marya Montlaur. W wieku XVIII po ucieczce awanturnika Teodora, który był przez czas krótki królem Korsyki (1736), niejaki -Łukasz O. razem z Paolim i Giafferim tworzyli radę zarządzającą, która broniła Korsyki przeciwko Genueńczykom, a później przeciwko Francuzom. Był jeszcze III-ci marszałek Francyi z tego rodu w osobie Filipa O., który, zaciągnąwszy się do wojska w 15-tym roku życia, odbył wszystkie wyprawy wojenne Cesarstwa od 1800 do 1815. Ród O. posiadał prawa feodalne na Korsyce, we Włoszech, w Prowancyi, Delfina-cie, w Vivarais i Touraine. Jedna ze staro-

żytnych prowincyi Korsyki nosi ich miano. x‘y‘ Ornat (casula, planeta), szata kapłańska. Powstał ze zwykłego rzymskiego płaszcza, który się nazywał penula (paenula), tj. opończa. Płaszcza tego używano w podróży, w niepogodę, a szczególniej na widowiskach cyrkowych, gdzie lud był wystawiony na deszcz i wilgoć; taki płaszcz nie miał rękawów; długi, okrywał także wszystkich stron człowieka, iż głowę jego tylko pozwalał widzieć; w górze bowiem był otwór, głowę przepuszczający, przód zaś cały był zamknięty. — Tertulian twierdzi, że kształt ten przyjęto od Lacedemończyków, nazwę grecką <jmvóXa zamieniając na penula lub penola. Grecy zwali ją także 7cXavY]TY]ę planeta, a sideri-bus errantibus, bo się obraca około ciała, jest ruchomą. Łacińską nazwą tej szaty najzwyklejszą jest casula tj. parva casa, prawdziwy mały domek, w którym był człowiek jakby zamknięty; nazwa ta jest chrześciańską i liturgiczną, choć i wyraz planeta często się spotyka w dawnych i nowszych księgach liturgicznych. O takim to płaszczu mówi św. Paweł; noszono go na tunice, przy szyi wisiał kaptur dla nakrycia głowy; z przodu, od dołu aż do pasa, czasem bywał rozwarty. Niektórzy archeologowie nie chcą wierzyć, aby ta szata miała być używaną przy ceremoniach kultu liturgicznego; codzienny to bowiem był ubiór i ubogi; raczej, powiadają, przystało chrześcianom

w wyższem towarzystwie rzymskiem używaną,    w Anglii, Niemczech, Francyi i Belgii do for-

Na to odpowiedzieć można, że większość    my średniowiecznej O-u (ramiona okrywające-

pierwszych chrześcian, a szczególniej ducho-    go), ale zapytany Rzym o to, za pośrednictwem

wni, byli ubogimi, że zgromadzenia odprawiały    św. Kongr. Obr z. odpowiedział, że styl szat

się w nocy i w katakumbach, zatem w czasie j gotycki zaniedbany został za wiedzą Stolicy na zimno wystawionym i w miejscach wilgot- I św. niereklamującej, że zatem bez wiedzy nych. Zresztą, nie można powiedzieć, aby ; tejże Stolicy św. nie należy powracać do kształ-szatę tę nosili tylko ludzie nizkiego stanu; j tów dawnych; toby sprawiło wielkie zamiesza-wszyscy bowiem nią się okrywali, tylko u bie- ' nie i zdziwienie wiernych. Wszakże, gdyby biskupi mieli jakie racye do wprowadzenia tej zmiany, proszeni są o przesłanie ich do Kongr.

Ornatskij Sergiusz (* 1806—f 1884), profesor prawa, pochodził ze stanu duchownego, wykształcenie pobierał w akademii duchownej i uniwersytecie w Petersburgu, a następnie w uniwersytecie berlińskim; w 1835 r. mianowany profesorem prawa cywilnego rosyjskiego w utworzonym wówczas z liceum Krzemienieckiego — uniwersytecie kijowskim. Tamtejszy wydział prawny miał trzech wielce u-zdolnionycli profesorów: polaków Daniłowicza i Aleksandra Mickiewicza oraz rosyanina Niewoli -na. O. był jednym z najsłabszych profesorów: wykłady jego ograniczały się czytaniem „Swoda zakonow“ i od słuchaczów wymagał jedynie dosłownego uczenia się na pamięć te-

now“) przeszła do O., który nie miał pojęcia o przedmiocie i był zastępcą niezmiernie lichym; zresztą wkrótce katedra ta uznana została za niepotrzebną i zwinięta. O. był sekretarzem komitetu do badań archeologicznych Kijowa i sprawozdania z jego działalności podawał w „Żurnalje Minister. Naród. Proswie-szczenija“. W 1846 r. O. został profesorem w charkowskim, a w 1848 w moskiewskim uniwersytecie. W zakresie swej specyalności O. nic nie pisał i wydrukował jedynie mowę: „Ob otnoszeniji mieżdu obszczjim i czastnym w zakonodatielstwje i zakonowiedienji“ (Kijów 1840). O. o O-im Szu lg in „Istoria Kijew, uniw.“ 149 — 150, oraz „Biograficzeskij słowar profesorów moskowskago uniwiersiteta“ 1855

L. J.

Obrzędów. — Greckie O-y zachowały więcej swą starożytność i jak dawniej tak i teraz wyrabiane są z wełny. Przeciwnie, łacińskie nie mogą być ani lniane, ani bawełniane, ale powinny być jedwabne, lub przynajmniej przetykane nitkami złotemi lub srebrne ni i. Kształt O-u teraz jest bardzo prosty; składa się z dwóch części: przodu i tyłu. Każda z tych części długa około 2'|₄ łokcia poi., szeroka zaś na l¹/₂ łokcia. Cały O. jest po brzegach na zewnątrz obszyty galonem. Zwykle tak przednia jako też i tylna część podzielona jest za pomocą galonów na 3 kolumny; w takim razie środkowa kolumna ma być szeroka naj- go prawa. Gdy po sprawie Konarskiego usu-mniej na 8 cali poi. Nierzadko na tyle wy- nięto Daniłowicza, katedra prawa litewsko-szyty jest krzyż wielki; tak bywa we Francyi; polskiego (oficyalnie zwana „Miestnych zako-we Włoszech zaś ten krzyż jest na przodzie i ma kształt greckiej litery tau, T; rozpoczyna się pod samem wykrojeniem; ramiona jego rozciągają się prawie od jednego do drugiego brzegu; w Niemczech krzyż ten jest na przodzie i na tyle. W Hiszpanii żadnych niema krzyżów; u nas zaś bywa rozmaicie. Wykrojenie na tyle ornatu tak jest obszyte galonami, iż sprawia podobieństwo humerału (ob.) używanego przed XVI-ym wiekiem, który, spadając na O., otaczał szyję swein bramowaniem. Herby, gdyby było potrzeba, haftuje się na tyle, u samego dołu. Do wieku IX wszystkie O-y były białe. — O. przed użyciem, koniecznie, pod grzechem ciężkim, winien być poświęcony przez biskupa lub mającego na to władzę kapłana. Nosić go może biskup i kapłan przy H 174 — 183. ofierze świętej; poza nią prawie nigdy. Bez Orne, rzeka we Francyi płn.-zachodn., w da-niego niewolno jest kapłanowi przystępować wnej Normandyi, wpadająca do kanału La do ołtarza; gwałcący to prawo grzeszyłby Manche. Źródła ma we wzgórzach pod Au-śmiertelnie. Noszą także ornaty kardynałowie non o jakie 7 kim. na wschód od miasteczka kapłani przy kaplicy papieskiej (ob.), oraz Sées w dep. Orne. Do Argentan płynie ku kanonicy z rzędu kapłanów, podczas nabożeństw płn.-zachodowi; stamtąd do Sérans ku płd.-pontyfikalnych; wszakże ci ostatni kładą O. i zachód.; poczem łożyskiem skalistem, wyżłobio-nie na albę, tylko na rokietę (ob.) przykrytą ! nem mozolnie w 5 gwałtownych skrętach, na humerałem. Noszą też O. dyakon i subdyakon przemian północnych i południowych, a dłu-w dni smutku i postu, ale zawinięty na przo- giem na 15 kim., dociera do Putanges, zkąd dzie, lub po prostu ucięty przed wykrojeniem, już spokojnym równym biegiem stale w kie-0. taki zowie się plicata casula, lub poprostu runku płn.-zachodn. toczy się przez St.-Phili-plicata\ zwyczaj ten zachowuje się już od XIII ! bert do Ménil-Villement. Od tego punktu na wieku, a pochodzi z tych czasów, gdy dyakon j rozciągłości 13 klin. odgranicza dep. 0-e od i subdyakon nosili na sobie ornaty przy ołta- dep. Calvados, w który wkracza pod St.-Marc rzu i w celu przyśpieszenia posługi podwija- d’Ouilly, przebiegłszy w swem macierzystem li go do góry. Dyakon plikatę tę zdejmuje dep-e 93, kim. z ogólnym obszarem odwodnienia wszakże przed Ewangelią, a wkłada dopiero 165 000 hkt. Poza St. Rémy skręca na pół-po Komunii, subdyakon zaś, zdjąwszy przed noc i z lekkiem tylko zboczeniem wschodniem Epistołą, znowu po jej prześpiewaniu wkłada, j płynie pod Caen. Od tego miasta, zdwojona Ma to miejsce w kościołach katedralnych i ko- j kanałem 11 kim. długim, od Vey do Clécy legiackich tylko, a tak obowiązuje, iż św. j przerzyna się przez skały do 200 mtr. wy-kongr. obrz. dnia 11 września 1845 r. pisze, j sokie, tworzy wdzięczny krajobraz i przepły-że w braku tych, lepiejby było Mszę św. bez j nąwszy 16 kim. ku płn.-płn. wschód., wpada ministrów odprawiać niż okrywać ich dalma- j pomiędzy Salnelles i Oistreham do sztucznej tyką. („Enc. kościelna“).    i zatoki morskiej Rade de Caen, przez własne

77

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. II. Tom VI. Zes*. 42b.

paryzkiej. Na obu odcinkach bocznych rosną Do O. wpadają zna- lasy, niegdyś wielkie puszcze leśne, jak słynna, za Merowingów jeszcze, sylva üticensis, do szczętu już wycięta; mało ich w środku; dziś największy bór, Les Ecouves (7 543 hktar.), pokrywa ową największą wyżynę w poludn. części Kampanii. W lasach najwięcej dębów i buków; spotyka się i naszą sosnę. Cały pas Orne, departament we Francyi płn.-zacho- północny departamentu, w środku najwynio-

stawisko, na 2 kim. w szerz rozlane. Ogólna długość biegu 170 kim. czniejsze rzeczki (od źródeł do uścia): z prawego brzegu: a) w dep. Orne: Don, 29 kim., i Cance, 26 kim.; b) w dep. Calvados: Baize, 26 kim., i Laize, 34 klm.; z lewego: a) Rouvre, 38 klm. i Noireau, 42 klm.; b) Odon, 45 klm.

dniej, w dawnej prow. Normandy]', wytworzony przez konstytuantę w styczniu 1790 r. z ziem normandzkich właściwych, z terry-toryów Maine’u, z ks. Alençon i Perche; pomiędzy równoleżnikami płn. 48°10' a 48°59' i południkami 1°21' a 3°12' zach. Green. Graniczy od płn. z dep. Calvados, od wsch. z Eure et Loir i z Eure, od płd. z Mayenne i Sarthe, od zach. z Manche. Powierzchni 614 300 hktar. (6 143 kim. Q po 54.8695746; 365 545 włók n. polsk., po 326.493748088118 na 1 milę Q] geogr.=ok. 112 mil Q geogr.). Do katastru podatkowego wniesionych jest tylko 609 700 hektar.

ślejszy, należy do trzeciorzędu, w nim glina krzemienista, piasek grubo-ziarnisty i kredowy. Tektonika miała właściwie dla swej działalności wd-ciedwapola: zachodnie i wschodnie. Wody. Jedne spadają do Oceanu Atlantyckiego za pośrednictwem rz. Mayenne i Sarthe, zasilających Loarę, inne do Kanału, jak Orne, Touques i Dives, wreszcie niektóre dopływy lewo-brzeżne Sekwany w dep. O. biorą początek. Mayenne ma zaledwie tylko swe źródło w departamencie; po dwu kilometrowym biegu płynie przez 25 kim. granicą z dep^na-zwy własnej, aby z tego, w którym się po-Obszar powyższy zbliża się częła, unieść dwa dopływy: Gourbe i Vée. do przeciętnego wszystkich 86 dep. właśc. Sarthe ma 82 kim. biegu w dep. O. i płynie Francyi oraz obwodu Bellortu. Rozciąg prze- na niewielkiej rozciągłości w dwu miejscach ważający zach.-wschodni wynosi 140 kim.; pograniczem od strony de-tu, któremu daje najmniejsza odległość na linii przecinającej nazwę; zabiera: Hoëne, Tanche, Vande, Brian-środek 65 kim.; największa krzywizna na gra- te, Sarthon, L’Huisne i Orne saosnoise. O r-nicy południowej, której część wschodnia wy- ne (ob.). Touques po przebieżeniu 28 kim., dana jest silnie ku południu. Zachodni a Dives o 40 kim. od źródeł dostają się do i wschodni skraw dep-tu mają powierzchnię depart. Calvados. Z obu dopływów Sekwany: wyniesioną ponad środek i ukształtowaną Eure i Risle, pierwszy, wysączywszy się, wzgórkowato; część środkowa również nie jest wraz z trzema dopływami własnemi: Livier, płaską, lecz, przeciwnie, mocno pomarszczoną, Avre i Iton, ze wschodniej połaci dep-tu (le z głębszemi wyrwami, a na południu wznosi Perche), razem z niemi biegnie przez jego się nagle do największej wyżyny w dep-cie, terrytoryum zaledwie 70 kim.; 37-o kilometro-417 mtr. Takiemu obliczu powierzchni odpo- wy jest bieg drugiego dopływu: Risle (Rille, wiadają trzy historycznie wyodrębnione terry- Rile), zabierającego jeszcze z dep. O. rzeczki torya: Le Bocage normand, La Campagne i Le Somaire i Charentonne. Pierwszy z nich wcho-Perche. Na pierwszem budowa powstała dzi w dep. Eure et Loir, drugi w Eure.—K 1 i-z archaicznych warstw przed-kambryjskich, mat łagodniejszy od bretońskiego, ale dość z kambryjskich, z syluru i w części z dewo- ostry, wilgotny, nadsekwański. Zimą wiatry nu; na drugiem i trzeciem przeważa formacya ciepłe, deszczowe od morza. Wiosną wieje t. kredowa, pomieszana ze starszą od siebie ju- zw. „ventaine“ od wschodu i sprowadza nie-rą. Na mocno sfałdowanem terr. zachodniem, raz zimna majowe, szkodzące ogrodom; stąd z wyniosłościami sięgającemi ponad 390 me- brak zupełny winnic. Owo Normandzkie Za-trów, występują granit i piaskowiec szary, gaje na zachodzie jest jedną z ziem fräncuz-wraz z twardemi, uskalonemi wtłoczynami sta- kich mających najwięcej opadów (1400 mim. rej gliny (schisty), zbliżając budowę tej czę- na rok, dwa râzy więcej niż Perche). Prze-ści do składu t. zw. massywu armory- ciętna roczna dla całego departamentu wynosi kańskiego, charakterystycznego dla Bre- 900 mim.—Pod względem a d m i ni str^a ć yj-tanii. W Kampanii, wielu nazwami rozczłonko- nym dzieli się departament na 4 obwody: wywanej na drobniejsze, a dającej najlepsze Alençon, Argentan, Domfront, Mortagne. Z 512 pola, z rozsianym w glinie marglem, ciągną gmin złożouo 36 kantonów. Stolicą jest m. się liczne pasma pagórków, zbudowanych z wa- Alençon nad Sartą (ob.), Prócz prefekta pieni; głębsze doliny powytwarzały się tu pod i w każdym obwodzie podprefekta w r. 1891 działaniem rzek jak Orne, Sarthe i bardzo wie- było do administrowania dep-em: 267 żandarmów lu drobniejszych. Około Alençon pojawia się w 52 brygadach, 11 komisarzy, 16 niższych gneis. Część wschodnia dosięga 321 mtr. Pro- oficyalistów polie., 82 stróżów polnych. 694 pry-ces geologiczny spełnił się w niej głównie na ; watnych stróżów przysięgłych i i 70 strażni-piętrze cenomańskiem formacyi kredowej; się- | ków leśnych. Sprawiedliwość wymierzały gnęły się w nią i zachodnie odnogi formacyi N 4 trybunały w miastach obwodowych i 36 sę-

dziów pokoju, po kantonach. Kupiectwo mia- stowarz. religijne i ważniejsze prawo o oddzie-ło pięć trybunałów: w Alençon, Argentan,

Fiers, Laigle, Vimoutiers, W r. sprawozd, wszystkich skarg, doniesień i protokółów policyjnych spisano 3 927. Poboru podatków dokonywa 3 dyrektorów, 1 poddyrektor, 3 inspektorów, 5 podinspektorów, 3 poborców miejskich, 7 specyalnych (2 z nich mają nazwę „receveurs entreposeurs“, 2 „receveurs principaux entreposeurs“), wreszcie 4 konserwatorów hypoteki. — Oś w i at a szkolna zostaje pod kierunkiem Akademii w Caeu, która trzyma swego inspektora w Alençon. Oprócz tego w każdym obwodzie jest inspektor nauczania początkowego. Najwyższą szkołę średnią stanowi liceum w Alençon; gminy Argentan,

Domfront, Fiers i Sees utrzymują kollegia.

W Alençon są seminarya nauczycielskie męskie i żeńskie. W La Ferté-Macé istnieje szkoła ludowa wzorowa. W r. 1894 na 2 769 popisowych tylko 85 nie umiało czytać (31°/₀₀); dzięki temu umieszczono departament na liście o-światy jako 30-sty z rzędu (przeciętnie jest we Francyi 58 na tysiąc analfabetów). Więcej kobiet umiało się podpisać przy ślubie niż mężczyzn 974 i 967 na 1000). Szkól ludowych początkowych (Ec. primaires élémentaires) było (1894):

a)    świeckich

b)    prowadź, przez stow,

religijne    _

publiez, prywat. Razem 618

613

145

84

229

758

89

847

Uczniów: 1) Chłopcy: w szkołach a)

18298

b)

415

—I 05

o 05

18 459 1 315

a) Chłopców

2) Dziewczęta: w szkołach a)

18713

1061    19774

b)

10 159 6 307

179    10 338

5 228    11535

ß) Dziewcząt

16 466    5 407    21873

a-fß

35179

6 468    41 647

Oprócz tego w szkołach macierzyńskich (maternelles: a) 8 świeckich, b) 5 prowadź, przez Stow, rei., razem 53 nauczycielki) uczyło się w szk. a) 532 clił. i 487 dz.=1019; w szk. b) 967 clił. i 956 dz.=l 923) w ogóle 2 942 dzieci. We wszystkich zatem trzech rodzajach szkół było: w świeckich

18 459+10 338-1-1 019=29 816; w prowadź, przez stow. rei. kat.:

1 315+11 535+1 923=14 773 dzieci obu płci. Z summy ogólnej 44 589 uczących się przypada na chłopców 21 273, na dziew-Pod sterem duchowieństwa

leniu kościoła od państwa, promulgowane w lipcu 1906 r., położyły kres temu niebezpiecznemu dla kulturalnego, społecznego i politycznego rozwoju narodu ukształtowaniu się szkolnictwa, nie w jednym tylko dep. O., ale w całej płdn.-zachodniej i w połudn. Francyi. Biskupstwo katolickie rezyduje w Sees; biskup jest sufraganem arc-bpa w Rouen. Dn. 1 listop. 1894 naliczono: 2 wikaryuszów generalnych, 8 kanoników, 45 proboszczów, 467 spełniających posługi duchowne, 135 wikarych. Protestanci mają 2 pastorów i 1500 wyznawców. Pod względem wojskowości depart, należy do okręgu (région) IV, zogniskowanego w Le Mans, i obejmuje dwie jego pod-dywizye: Alençon i Argentan. W Alençon ma stałą siedzibę 4-ta brygada jazdy. — Ludność. W r. 1896 było jej wogóle 339 162, Na początku XIX w. w r. 1806 miał departament 424 669 mieszk. W 20 lat potem okazał się przyrost prawie 12 000 i powtarzał się stale do r. 1836; odtąd, przy lekkiem wahaniu się liczb, do r. 1846 summa ogólna zamykała się pomiędzy 444 i 442 tysiącami. Od r. 1846 każde nowe pięciolecie wykazuje stałe obniżanie się zaludnienia: w r. 1856 już tylko 430 127, w 1886 —367 248, w ciągu następnych lat 10—ogromny ubytek 28 026 czyli 1.9%, na jeden rok 0.76$. W ciągu 90 lat z 424 669 ubyło 85 507 = 20.1$, a z najwyższej liczby (r. 1836) 443 688 w ciągu lat 60 — 104 526 = 24.5$. Wyludnianie się się dep-u postępuje wciąż bez przerwy z silą jakby żywiołową. Spis jednodniowy z d. 24 marca 1901 r. wykazał już tylko 326 952 mieszk. (po 53 na na klm. □, 2 908 na milę +| geogr. ): ubyło zatem przez 5 lat: 339 162—316 951=12 210, t'. 3.6$, po 0.72$ na rok. Jedną trzecią do dwu piątych ubytku statystyka francuska kładzie na karb emigracyi, resztę przypisuje przewadze śmierci nad płodnością. W r. 1851 na 10 kim. kw. przypadło 721, w r. 1886 już tylko 556, w r. 1901—530 m-ców (przeciętna całej Francyi 730). Obwody pod względem straty idą w kolei: Argentan, Mortagne, Alençon, Domfront: gdzie rzadsze zaludnienie, tam większy stosunkowo ubytek. Złe jest większe po wsiach niż po miastach. D. 30 maja 1886 r. a) w pierwszych 278 426, b) w drugich 75 961; d. 29 marca 1896 r.—a) 264 453, b) 74 709. Departament ciąży jeszcze przeważnie do wsi. Liczby z krańców ostatniego 40-lecia statystycznego dają odsetki:

Rok

1856

1896

84.28

15.72

77.97

22.03

częta 23 316. zostawało:

1 315+11 535+1 923=14773, czyli prawie okrągła jedna trzecia część ogółu uczących się w r. 1894. Prawo rozwiązujące

wsie miasta

W całej Francyi ludność wiejska stanowi tylko 60$ ogólnej. Ruch ludności. Wr. 1896 było urodzeń 5 771 i 284 martworodków; śmierci 7 744    (—5 762 = 1 982). Przewaga

śmierci była najwyższą w całej Francyi i równa-

ła się 0.6 %. Małżeństw zawarto 2 398,    345; przeszło połowa koni par. pracowała

rodowych było w r. 1896—439 kl., traktów publicznych —2 025, dróg uznanych za publicznie użyteczne -1 494 i 2966 kim. dróg bocznych. Dróg z koleją żelazną przechodziło 16; długość 589 kim., (573 w sieci Towarzystwa Dróg Zachód.). Poczta i telegraf miały biur oddzielnych 9 i 62, wspólnych 82. Dochód wyniósł (w r. 1894) 1 060 861 fr. za przesyłki pocztowe i 119 883 fr. za depesze, których było do Francyi 154 584, poza Francyę 1 129. Budżetowi francuskiemu przyniósł dep. w r. 1896 — 18 104674 fr. Dochodów własnych miał 2 705102, wydatków 2 825 311, długów 6 077 684 fr. Gminy z dochodu własnego 2 765 000 fr. (r. 1898) wydały 2 636 092 fr., dług ich wynosił 7 919 418 fr.; 12 gmin pobierało akcyzę, która im dała 697 768 fr. < Ornellas A g o s ti n h o, poeta i tłómacz portu- -

a wzięto rozwodów 103. Na każdy tysiąc w przędzalniach i tkalniach. Komunikacye. ludności przypadało: 7 małżeństw, 16 urodzeń, W całym dep-cie niema ani jednej rzeki że-22 skony; gdy dla całej Francy i liczby od po- głównej, ani jednego kanału. Dróg bitych, na-wiednie są: 8, 23 i 20 z niewielkim ułamkiem.

Na każde 100 rodzin wogóle przypada w dep.

194 dzieci, a na 100 dzietnych 237; gdy dla całego kraju liczby odpowiednie są 210 i 259.

Przeciętny wiek życia wynosił 35 lat. Za gorszą jeszcze od niepłodności uważają statystycy śmiertelność, przypisując ją alkoholizmowi, zwłaszcza upajaniu się ludu wódką pędzoną z jabłecznika {cidre). Co do gęstości zaludnienia, to na 512 gmin w trzech nie było nawet 100 m-ców, w 293 od 101—500, w 134 od 501-1000, w 60 od 1001—2000, w 10 od 2001—3 000, w 3 od 3 001—4 000, w 4 od 4001—5 000, w 3 od 5 001—10 000, a tylko w 2 ponad 10 000.

Pod względem płci w r. 1891 naliczono 171826 męż. i 182 048 kobiet=l 060 kobiet na 1 000 męż. w całej Francyi 1014); bez-żennych męż. 85 724, niezam. kobiet 81491. galski (*14 marca 1836 r. w Funchalu na Ma-Wiek przeciętny kobiety 35 lat 7 m. i 20 dni; derze), członek izby panów, z bardzo staro-mężczyzny—34 lata i 4 mieś. Pod względem żytnego rodu pochodzący. Po ukończeniu stu-zajęć zarobkowych żyło wraz z rodzina- dyów został członkiem poselstwa portugalskiego, mi i osobami zależnemi: z rolnictwa 185 603 początkowo w Stanach Zjednoczonych, od 1859

(525 na 1000), z przemysłu 82183    (232),

z handlu 29 788    (84), ze służby wojskowej

3713 (10), z urzędowania 4 331 (12), z zawodów rolnych 7 445 (21), z majątku 25 117 (71). Poza obliczeniem pozostały 11 694 osoby. We własności ziemskiej przeważa średnia, a w gospodarstwie najbardziej kwitnącą jest hodowla koni i bydła. Owczarstwo (merynosy) z roku na rok coraz bardziej upada. Dziesiąta część obszaru całego dep-tu obsiewana jest pszenicą; czwarta idzie na łąki i pastwiska naturalne lub ulepszane przez człowieka, a nawet więcej niż trzecia (225 000 hkt.), jeśli się wliczy urządzenia istotnie już sztuczne. Wiele dochodu dają chów drobiu i mleczarstwo, pro-dukcya na wywóz, wniki Bocage’u normandzkiego zachęcają lud do wytrwałej pracy około chowu inwentarza. W Pin istnieje największa stadnina Francyi. Uprawa roślin przemysłowych coraz bardziej upada. Gospodarstwo leśne (85 507 hkt. lasów) wzorowe. W ogrodnictwie najważniejsza jest hodowla jabłek i gruszek na cidre; stanowi ona przemysł ludowy i daje sowite zyski jako przedmiot zbytu nazewnątrz. Zajmuje też dużo rąk kopalnictwo, zwłaszcza wydobywanie piaskowców i wapieni na zachodzie. Przemysł metalurgiczny bardzo słaby; przetapianie własnych rud żelaznych nie opłaca się. W całym dep-cie jest tylko jeden wielki piec.

Z właściwego przemysłu najważniejszy przędzalniczy produkuje na zbyt do innych departamentów.

r. w Berlinie, potem, od r. 1862, w Rio de Janeiro i od r. 1864 w Petersburgu. W Berlinie rozpoczął przekład „Fausta“ Goethego, który wszakże dopiero w sześć lat po wystąpieniu (w r. 1867) ze służby dyplomatycznej ukończył. Przekład pierwszej części tragedyi (Lizbona 1861) uchodzi za najlepszy, a drugiej części (t.-że 1873)—jest jedynym w języku portugalskim.

Omithochirus Seeley, rodzaj płazów kopalnych z rzędu Ptakojaszczurów — (Pte-rosauria), rodziny Pterodactylidae; niektórzy paleontologowie tworzą z rodzaju tego odrębną rodzinę — Ornithochiridae,—(w ostatnim wypadku Pterodactylidae byłyby podrzędem), aczkol-Wyborne błonia i paste- wiek wiadomości o gatunkach do tego rodzaju zaliczanych oparte są na podstawie nielicznych tylko szczątków kopalnych, i to nie całych zwierząt, lecz poszczególnych jeno części ich skieletu, jak oto: kości kończyn, części czaszki, szczęk i in.; dawniejsi systematycy zaliczali O. nawet do ptaków, skąd nazwy: Pa-laeornis, Cimoliornis i t. p.; do podrzędu Pterodactylidae zaliczył je Bowerbank, a dopiero Seeley w roku 1870 utworzył z nich, po odkryciu nieznanych gatunków, rodzaj samodzielny. Według zdania nawet tak wybitnego paleontologa jak Zittel niepodobna- niekiedy odróżnić, czy znaleziona kość tego rodzaju formy kopalnej należy do ptaka, czy też do gada.—Gatun-Węgla kamiennnego niema wcale, ki rodzaju O., jak wogóle wszystkie Pterodac-

tyli (ob.) były gadami o kształtach zadziwiających, gdyż, dzięki powstaniu na 5-ym palcu kończyn W r. 1896 fabryk z machinami przednich fałdu błoniastego, mogły unosić się parowemi o zbiorowej sile 6165 koni było j w górę i fruwać, nie tracąc jednak przez to

możności łażenia po ziemi na wszystkich 4-ch przedrukowywane w latach od 1517—1540, kończynach. Dzięki właśnie tej okoliczności a 1609 przełożone na angielski przez Dow-0., zachowując istotne cechy organizacyi ga- londa. dów, wykazują analogię z ptakami, jednak nie pozostając w pokrewieństwie z niemi; zapewne, nabyte, dzięki tej zdolności do lotu, cechy ptasie utrudniają obecnie wyznaczenie stanowiska systematycznego O. na podstawie nielicznych tylko szczątków kopalnych. (Szczegółowy opis organizacyi tego rzędu gadów, jak również ich znaczenie systematyczne i filogenetyczne ob. Ptakojaszczury, Pterodactyl i).—Wszystkie gatunki O., których Seeley naliczył 25, posiadają czaszkę przeważnie wydłużoną, wskutek wydłużenia kości pyska, i dość dużą w stosunku do wymiarów ciała; szczęki uzębione aż do przodu; zęby osadzone w odległych od siebie zębodołach; kości pasa barkowego: łopatka i kość krucza ze sobą zro-słe; ogon dość długi. Inne cechy ob. Pterodactyl i.—Z gatunków warto wymienić: O-nithochirus C u v i e r i, O. giganteus, który przy rozpostartych przednich kończynach lotnych mierzy 15 — 18 stóp ang. szerokości.

A. Pol.

Ornowski Jan, wierszopis, rodem z Czerni-liowa, żyjący w końcu XVII i pierwszej połowie XVIII stulecia. Pisał wiele wierszy polskich, drukowanych w Czernihowie i Kijowie na cześć znakomitości wojska zaporoskiego, opiewając ich życie i czyny; ztąd zawierają one wiele szczegółów dotyczących historyi Ko-zaczyzny. Takiemi są wydane: „Niebieski Mer-kuryjusz“ (Czeruihów 1686 r., folio); na pochwałę Stanisława Golińskiego; „Muza Roxo-lańska o tryumfalnej sławie i fortunie hetmana Mazepy“ (tamże 1688 r.); „'Bogata drogich kamieni speza“ (tamże 1693, folio), na pochwałę Jana Obredowskiego; „Bogaty Wi-rydarz“ (Kijów 1705 r., folio), na cześć Teodora Zacharewskiego, stolnika i charkowskiego pułkownika, i wiele innych.

Oro, Monte d’, góra na wyspie Korsyce. Stanówi środek wyspy, na wysokości 2 391 metrów; na północy oddziela ją pasmo Oreccia (1 453 m.) od Monte Rotondo (2 675 m.), na południu zaś pasmo Vizzavona (1 162 m.), od Monte-Renoso (2 357) przez pasmo Vizzavona przeprowadzono tunel kolei Ajaccio-Bastia.x'y

Orobanchaceae—Zarazowate. Rodzina kwiatowych z rzędu rurkokwietnych (lubiflorae), oddziału zrosłopłatkowych (Sympetulae). Zawiera same pasorzytuicze gatunki bez nadziemnych części wegetacyjnych oraz chlorofilu, w skutek czego zamiast zielonego, rośliny te posiadają żółtawe, brunatnawe lub czerwonawe zabarwienie. Jak wszystkie pasorzyty O. pozbawione są liści właściwych, zamiast których spotykamy łuski. Kwiaty mają O. średniej wielkości, zebrane na grubych, mięsistych pędach kwiatowych w grona lub kłosy. Kielich

St. Min.

Szczątki kopalne O. znaleziono przeważnie w pokładach okresu kredowego Anglii; po za tern w Czechach gat. O. II1 a v a c i (P r i c), utworzony na podstawie znalezionych tam: kości ramieniowej, kilku kostek śródręcza i członków palców.

Ornithodelphes (Monotremata), ob. Stekowce.

Ornithogalum, ob. Gugea.

Ornitholithes, wyraz dziś już zupełnie nie używany. Dawniej oznaczał resztki ptaków kopalnych.

Ornithopoda, ob. Orthopoda.

Ornithopus, roślina, ob. Ptaszyniec.

Ornithorhynehus, ob. Dziobak.

korona dwuwargowa, pręciki dwusilne (dwa dłuższe i dwa krótsze). Słupek jednokrotny z łożyskiem ściennem, owoc: torebka, w duże łupinki pękająca. Nasiona bardzo drobne z zaczątkowym zarodkiem. Wszystkie O. pasorzy-tują na korzeniach rozmaitych roślin, do których przytwierdzają się za pomocą ssawek. Skutkiem całkowitego braku organów odżywczych nadziemnych O. stają się widocznemi dopiero w okresie rozmnażania. Wówczas to z korzeni rośliny-żywicielki wyrastają w powietrze ich pędy kwiatonośne. Pod względem systematycznym O. są bardzo blizko spokrewnione z trędownikowemi (Scrofulariaceae). Różnice, jakie wykazują w porównaniu z ostatniemi, dają się prawie całkiem objaśnić ich pasorzy-tniczym sposobem życia. To też dawniejsi systematycy zaliczali je do trędownikowatych jako osobną podrodzinę Orobancheae. Cała rodzina O. obejmuje 3 rodzaje: Orobanche L.

Ornitologia, część zoologii, obejmująca nau- o wolnych lub zrosłych działkach (2 — 5) kę o ptakach, ob. Ptaki.

Ornitoparchus Andrzej. Tak zgreczył sobie nazwisko słynny teoretyk muzyczny z XVI wieku, Andrzej Vogelsang z Memmingen. Przezwisko O. odpowiada polskiemu: ptak wędrowny. Doskonale ono znamionuje mistrza mem-mingeńskiego, który cały swój żywot strawił istotnie na włóczędze, nigdzie dłużej nie zagrzawszy miejsca. Włóczył się od miasta do miasta po całej prawie Europie; nie zapomniał i o Polsce. Tu znalazł gorliwego ucznia, czy zwolennika, który jego dzieło: „Rudimenta mu-sicae mensuralis“, stanowiące drugą księgę słynnego „Musicae activae micrologus etc.“, przepisał. Był nim Maciej Warszawiak, z przedmieścia Warszawy—jak to wskazuje własnoręczna jego notatka—nauczyciel szkoły w Żukowie w 1533 r., następnie akademik krakowski. Istnieją ślady, że w XVI i XVII wieku uczono muzyki w Krakowie (uczono też w całej prawie Europie) podług O-sa. Dzieło, o któ-    (zaraza) Phelipaea C. A. Meyer i Lathraea L.

rem mowa, wyszło w 1517 i było wielokrotnie    (Łuskiewnik). Do rodzajów tych należy około

Dr. J Trz.

rzyta.

kilka gatunków egzotycznych.

Orobus. W terminologii polskiej rodzaj ten posiada kilka nazw, zapewne odmiennych w rozmaitych miejscowościach naszego kraju, jak oto: Drzewigroszek, Groch zajęczy, Lędźwian, I Orobek, Ptasza wyka, Wołowik i t. d.

100 gatunków, z których większość rośnie w Europie południowej, nieliczne tylko w Europie środkowej.

Orobanche L., zaraza — rodzaj kwiatowych pasorzytniczych roślin z rodziny Orobancha-ceae (ob.) z rzędu Tubiflorae (rurkokwietne). Należące tu gatunki pasorzytują na korzeniach rozmaitych roślin, wskutek czego nie posiadają wcale nadziemnych pędów wegetacyjnych. To też stają się one widocznemi dopiero w okresie wydawania kwiatów, kiedy wychodzą z pod ziemi ich mięsiste, czerwonawe lub żółto-bru-natne pędy kwiatonośne, okryte łuskami zamiast typowych liści. Kwiaty białawe, żółtawe, czerwonawe, często z fioletowym odcieniem. Kielich 4—5 wrębny lub 2-działkowy; korona dwuwargowa o wardze górnej całkowitej lub dwuwrębnej, dolnej 3-wrębnej. Po okwitnie-niu odrywa się ona przy nasadzie i odpada, pozostawiając po sobie dokoła słupka mięsisty wałeczek. Pręciki 4, dwusilne, do korony przyrosłe. Słupek jeden; owocem—torebka, dwiema łupinkami, u nasady i wierzchołka trzymające-mi się, pękająca. Nasiona czarne, bardzo drobne, z zarodkiem niedoksztaiconym (bez liście-ni) tworzą się w wielkiej ilości (w jednej torebce mieści się ich kilka tysięcy). Nasienie zarazy kiełkuje w postaci bardzo cienkiej niteczki, która, jeżeli natrafi na korzeń odpowiedniego żywiciela, przyrasta do jego powierzchni i wytwarza w tem miejscu kulistą ssawkę główną. Z ssawki tej wrastają do wnętrza korzenia szeregi komórek, wywierające na miękisz jego specyficzne podrażnienie. Podrażnienie to powoduje silny rozrost tkanki miękiszowej, która dokoła ssawki pasorzyta wytwarza rodzaj mięsistego wałka. Jednocześnie powstają w miękiszu korzenia wiązki ły-kodrzewne, przez które materye pokarmowe z korzenia żywiciela przechodzą do ssawki pasorzyta. Ssawka główna wskutek tego rośnie bardzo szybko i wytwarza dokoła siebie coraz to nowe ssawki wtórne, które również dają początek nowym szeregom komórek, przenikającym do wnętrza korzenia. Później na powierzchni ssawki głównej powstaje bulwkowate ciało, będące zaczątkiem nadziemnego pędu kwiatowego. Z ciał i tego wyrastają ku dołowi liczne włókna, przypominające korzenie. Nie pobierają one jednak z ziemi pokarmów mitie-laluych, lecz tylko, rozrastając się coraz szerzej, poszukują korzeni odpowiedniego żywiciela. Gdy to nastąpiło, zrastają się z niemi, wytwarzając na ich powierzchni nowe ssawki. W ten sposób rozrasta się pasorzyt przez kilka miesięcy wiosennych, zagarniając stopniowo cały układ korzeniowy gospodarza. Dopiero latem z wyżej wspomnianego zaczątka pędu wyrasta w górę pęd kwlatonośny, zakwitający zazwyczaj w środku lata. Przy końcu lata pasorzyt całkiem zamiera, pozostawiając po sobie ogromną ilość nasion, które z powodu ich lekkości wiatr roznosi na wszystkie strony. Zarażone przez O. rośliny rosną bardzą słabo, zakwitają późno i wydają raniej niż normalnie kwiatów i nasion. Niekiedy nie kwitną wcale, a nawet giną przedwcześnie. To też wiele gatunków O. zalicza się w rolnictwie i ogrodnictwie do bardzo dotkliwych szkodników, choć przyznać trzeba, że trafiają się one dość rzadko i przytem daleko częściej w cieplejszych okolicach aniżeli w zimnych. Do bardzo rozpowszechnionych pasorzytów należą: 1) Oroban-che minor Satt.—o fioletowych pędach z różo-wemi kwiatami. Pasorzytuje na koniczynie, seradeli, zrządzając znaczne szkody w Niemczech południowych. 2) O. ramosa L. (Pheli-paea ramosa C. A. Mey.) o białych pędach z uiebieskawemi kwiatkami. Występuje na konopiach, tytoniu i słoneczniku w Europie Środkowej. 3) 0. Cumana Wallr. Pędy brunatna-we z odcieniem fioletowym, krótkim włoskiem okryte, kwiaty żółtawo-brunatne, przyczem warga dolna i górna lekko fioletowo zabarwione. Występuje obficie w całej Eosyi południowej i na Krymie, a teraz w Rosyi Wschodniej (Oren-burska gub.) na słoneczniku. —Koło jednego egzemplarza słonecznika można napotkać latem kilka dziesiątków pędów kwiatowych tego pa-sorzyta. W Królestwie Polskiem spotykano rozmaite gatunki zarazy na dzikich roślinach (O. caryophyllea Sm. na Galium, O. elatior Sutt. na motylkowych, O. caerulea Vil). — na krwawnika i t. d.), a także O. ramosa L. na konopiach, lecz rzadko kiedy obficie. Walka z O. polega na wyrywaniu i paleniu pędów kwiatowych, skoro tylko wyjdą już z ziemi, a także na uprawie w ciągu lat kilku roślin nienapastowanych przez dany gatunek paso-

Dr. 3. Trz.

Orobus, rodzaj roślin z rodziny motylkowych (Papilionaceue), spokrewniony z rodzajem Lathyrus —Groszek. Jednym ze znanych gatunków jest gatunek O. tuber osas — W o ł o w i k bulwowy, albo Zajęczy groch główkowy. Jest to roślina trwała, pospolitą w lasach liściastych; wysokość dochodzi do 20—30 cm.; kwiaty motylkowe ułożone w kwiatostany gronowate; w początku kwitnienia koloru różowego, później z odcieniem niebieskawym. Korzenie tego gatunku na swych rozgałęzieniach posiadają 7—8 bulw, wielkości orzecha laskowego. Bulwy te są jadane na surowo lub po usmażeniu. Orobusu używa się jako rośliny pastewnej; udaje się na gruntach gliniastych. Z kilku gatunków wymienimy jeszcze:

U. ervum, cieciorka; O. sine ervum, ptasza wyka; O. uernus, leśny groch, groch wiosenny zajęczy; O. lathyroides, drzewigroszek, pozatem

St. Min.

B. K.

05 CL

Oroćzonowie (w tunguskim języku o r o, orok = oswojony renifer, a więc hodowcy reniferów), lud należący do rodziny buryacko-tunguskiej, mieszkający w okolicy źródeł Amu-ru i jego górnych dopływów (Amazar, Grka, Oldoj) oraz prawych dopływów rz. Ussury (Chor, Bikin, Iman z Wakiem), na wybrzeżu cieśniny tatarskiej i morza północno-japońskie-go, a nadto w północnych dzielnicach okręgu Zabajkalskiego (w porzeczu Witymu, Górnej Angary i Szylki znani są pod nazwą tunguzów koczujących), wreszcie w nielicznej grupie w Mandżuryi w dolinie rz. Hujulu (dopływ Hani). Typ mongolski; pomiary na 16 czaszkach dały dla wskaźnika głównego wartość przeciętną 83.4. Odzież wierzchnia ze skóry lub futer reniferów, u mężczyzn sięga kolan, u kobiet jeszcze niżej; obie płcie chodzą w krótkich spodniach, związanych za pomocą rzemyków ze skórzanemi pończochami- latem noszą sandały ze skóry, zimą buty futrzane, obrócone sierścią na zewuątrz. Namioty składają się z żerdzi, pokrytych w porze letniej korą brzozową, podczas zimy—skórami. O. rozpadają się na parę grup, gwara nadamur-skich O-ów jest bardzo zbliżona do języka tunguskiego, ^nadmorskich — do języka Goldów. Tamci, tj. nadamurscy, należą, przynajmniej formalnie, do kościoła prawosławnego, nadmorscy są szamanistami, ale w ich obrzędowości dają się spostrzegać wpływy kultury chińskiej. Żyją z trzód reniferów, a nadto z myśliwstwa i rybołówstwa. 1) Nadamurscy rozpadają się na 3 rody; liczono ich 946 głów w r. 1880. 2) Nadmorscy przebywają pojedyńczemi rodzinami, wszystkiego 1 170 głów w r. 1882.    3) zabajkalscy ob.

Tung u zowie koczujący.

Orodes, po grecku ’Op(óSr]ę, ’Oppiódrję, 1. Syn partyjskiego króla Fraatesa III, brat Mitry-datesa III. Po śmierci ojca wstąpił na tron Mitrydates, wszakże znienawidzony dla okrut nych rządów i skutkiem intryg O-a chronić się musiał ucieczką do Babylonu, gdzie po długiem oblężeniu poddał się wreszcie, aby w r. 54 przed Chr. śmierć ponieść w straszliwych męczarniach. Jak Dio Cassius (34, 56) świadczy, zamordowali Fraatesa podstępnym sposobem właśnie synowie, a O. objął jako czternasty król z dynastyi Arsacydów (Arsacidae) rzą-państwa, które sprawował od r 57 do r. przed Chr. Naonczas przybył Marcus Crassus, któremu senat rzymski zdał na lat pięć namiestnictwo prowincyi Syryi, do Azyi i, chciwością bogatych łupów jako i nadzieją łatwego zwycięstwa wiedziony, podjął w r. 55 przed Chr. wyprawę wojenną przeciwko Partom, chociaż ci żadnego powodu do zaczepki nie dali. Zrazu wojsko rzymskie odniosło kilka sukcesów w Ziemi Partyjskiej, lecz, za-brnąwszy niebacznie w bezbrzeżną pustynię, która razem z straszliwemi skwarami, zwłaszcza dla ciężkozbrojnych legionów, istnem piekłem się wydawała, musiało się cofnąć Podczas odwrotu niepokojony bez wytchnienia przez dzielną konnicę, pod komendą Gurenasa, znakomitego wodza O-a, a wreszcie i niecnym podstępem zwiedziony, padł w r. 53 przed Chr. w pobliżu Carrhae sam Crassus ofiarą swej lekkomyślnej łatwowierności, straciwszy 30 000 żołnierza, z których 10 000 dostało się w ręce okrutnego wroga. Por. Plutarchus, Crass. 18-26. Natenczas wyruszył O. w pole przeciw Arta-vasdesowi, królowi Armenii, który z Krassusem zawarł był przymierze i zaraz mu w pomoc 6000 konnicy nadesłał; jednakże niebawem pogodził się z Armeńczykiem, a nawet ukochanego syna swego Pakorusa, przyszłego następcę tronu, z siostrą Artavasdesa ożenił. Kiedy w następnych Jatach Partowie aż do Antyo-chii zagony swe zapuszczali, pobił ich w r. 51 przed Chr. wódz rzymski Cassius i zmusił do ustąpienia z grauic Syryi. Po wybuchu wojny domowej w Rzymie stanął O. po stronie Pompejusza, wszakże sojusz ten był tylko formalnym, bez ważniejszych skutków politycznych, ponieważ zuchwały O. żądał, aby mu Syryę do dzierżaw jego przydzielono. Natomiast Cezar, pragnąc pomścić śmierć swego przyjaciela Krassusa, wygotowywał nawet krótko przed swą śmiercią plan operacyj wojennych przeciwko Partom i wysłał już w tym celu część legionów do Azyi. Po śmierci Cezara popierał O. republikańskie stronnictwo Kassy-usza. Nieszczęśliwa bitwa pod Philippi, w. r. 41 przed Chr., skłoniła Labien u sa, legata Kassyusza, do ucieczki do ziemi Partyjskiej i tutaj pobudził on O-a do podjęcia kroków wojennych przeciwko Antoniuszowi, który w ros-kosznych objęciach pięknej Kleopatry w Egipcie o żadne sprawy polityczne nie dbał. Razem z Pakorusem zdobył Labienus w r. 40 przed Chr. bez wielkiego oporu Syryę, Feni-cyę, Palestynę i Azyę Mniejszą. Natenczis dopiero wysłał Antonius dzielnego wodza Pu-bliusza Wentydyusza Bassusa przeciw Labie-nusowi, który, nie będąc do energicznej walki przygotowanym, wnet ze zdobytych prowincyj w r. 39 ażJ za Eufrat wypartym został i sam życie postradał. W następnym roku zadał Ven-tidius Partom, kiedy znowu Eufrat przekroczyli, ponownie ciężką klęskę dnia 9 czerwca 38 r. pod miastem Gindaros, na północo-wschód od Antyochii. Pakorus sam, broniąc się dzielnie, poległ z większą częścią wojsk swych na placu boju. Ciężką stratą znakomitego i przed innymi ukochanego syna przygnębiony O., kiedy mu nadto bezustannie liczne żony haremowe dokuczały, z których każda swego syna z królewską tyarą na głowie widzieć chciała, mianował następcą swym niegodziwego, okrutnego syna swego, Fraatesa, i śmierć wkrótce potem, w r. 36 przed Chr., poniósł z ręki tego bezec-nego potwora, który także braci swych, w li-

lius, Aen. 10,732.

Orofernes, po grecku Opocpspvrjç, po łacinie Orophernes, rzekomy syn kappadocyjskiego króla Aryarathesa V, zamierzał z pomocą De-metryusza Sotera (ob.) prawowitego królewicza Aryarathesa VI, którego tylko jako młodszego brata, a zatem i jako uzurpatora, uważał, z Kappadocyi wypędzić; chociaż senat rzymski zawyrokował, że obaj pretendenci mają wspólnie rządy państwa sprawować, przywrócił Attalos, ówczesny król pergameński, przemocą oręża władzę królewską Aryarathesowi, a O-a z kraju wypędził. — Por. Athenaeus, 10, 440b.

Orogeneza, Ob. Orografia.

Orografia (greckie opoę=rgóra, fcpacp«wypiszę)— dział geografii fizycznej, mający początkowo, jak nazwa wskazuje, za zadanie wyłącznie opisanie form gór i ich ugrupowań. Ciasny ten zakres O-i stopniowo się rozszerzał. Z jednej strony zaczęto w coraz wyższym stopniu uwzględniać w szystkie inne typy ukształtowania powierzchni ziemi (np. równiny, doliny i t. d.); z drugiej włączono metody i wyniki coraz dokładniejszego wymierzania tych typów. Wreszcie i do tej dziedziny zaczęła przenikać idea rozwoju „w postaci genetycznego traktowania zjawisk geograficznych, polegającego na tern, że obecne formy powierzchni ziemi uważamy, nie jako coś stałego, danego, lecz jako coś, co się staje... Dzięki tej idei martwe przedtem formy nabrały życia.“ „Dawniej nieraz zjawiska zupełnie różne, co do istoty, zaliczano, dla względów formalnych, do jednej grupy, tak jakby wieloryba zaliczać do jednej grupy z rybami, a nietoperze z ptakami. Dawne, często zewnętrzne, porównania i grupowania zostały zastąpione głębszetni, opartemi na istocie, na pochodzeniu; powstały wT geografii kla-syfikacye genetyczne“ (Nałkowski).—Już praca C. v. Sonklara „Allgemeine Orographie“ (Wiedeń 1873) odróżnia trzy części w tej gałęzi geografii fizycznej: or o plastykę—część czysto opisową, orometryę —mierniczo-rachun-kową, or o gene z ę—zajmującą się pochodzeniem kształtów powierzchni ziemi. Uczony ten jednak główny nacisk w klasyfikacyi i o-pisie kładzie jeszcze na formę zewnętrzną, nie Neuber „Terminologie der Bodengestaltung der

czbie 29, pomordować kazał. — Por. Justinus, 48,4,5; Vellejus Paterculus, 2.78; Plutarchus, Antonius 24.-2. O. II, siedemnasty książę z dynastyi Arsacydów, powołany przez możnych stronnictwa na tron, panował tak okrutnie, że wkrótce, w r. 4 przed Chr., go zamordowano. —3- O. III, syn Artabanusa III, dziewiętnasty Arsaryda, żył w ostatnich latach panowania rzymskiego cesarza Tyberyusza. Ojciec jego oddał mu dowództwo nad wojskiem, aby bronił Armenii przeciwko Rzymianom pod wodzą Lu-cyusza Witelliusza. Por. Tacitus, Ann. 6,33. —4. Nazwisko jednego z towarzyszów Eneasza, którego Mezentius w walce zabił. Por. Vergi-

S. Orz.

S. Drz.

zwracając uwagi na to, z jakich substancyj typy ukształtowania powierzchni ziemi się składają i jaką posiadają budowę wewnętrzną.— Od tego czasu orometrya wyosobniła się w oddzielną gałąź, której treść stanowią metody rachunkowe, umożliwiające porównanie stosunków przestrzennych rozmaitych kształtów typowych powierzchni ziemi. Oprócz wyżej wymienionego dzieła Sonklara, zawierającego między innerni całkowity system orome-tryczny, zasługują tu na uwzględnienie prace następujące: L. Neumanna „Orometrie des Schwarzwaldes“ („Geogr. Abhandl. I, 2, Wiedeń, 1886) oraz tegoż autora „Orometrie des Kaiserstuhls“ („Zeitschrift f. Wiss. Geogr.“ Vît,

1888) Obie te prace zawierają wyniki bardzo starannych pomiarów dla całych wyniosłości. Dużą wartość posiadają rozważania, metodologiczne Peuckera w „Beiträge zur orometr. Methodenlehre. Diss.“ (Wrocław 1890) oraz praca M. Kandlera „Kritik orometrischer Werte“ („Ratzel’s Beitr. z. Geogr. d. mittl. Deutschland“, Lipsk 1899).—A. Penck w „Morfologii“ swojej (ob.) zestawia oraz wyprowadza wzory orometryczne (ogólniej: morfometryczne), oraz kreśli krótką historyę orometryi. Dla czytelnika polskiego wreszcie nieobojętną będzie wiadomość, że w jednym z ostatnich roczników węgierskiego Towarzystwa Karpackiego znajduje się praca, której treść stanowi orometrya Tatr; pomiary zostały dokonane na nowej, najdokładniejszej z dotychczasowych, mapie Tatr [1:25.000]). —O rop lastyka natomiast wraz z orogenezą coraz bardziej u geografów współczesnych łączy się w jedną wspólną część geografii fizycznej: morfologię powierzchni ziemi (geomorfologię, geomorfogenię). Treść zatem geomorfogenii stanowi opis oraz klasyfikacya wszystkich form typowych powierzchni ziemi w ścisłym związku z ich pochodzeniem, jak również stopniowe przekształcania i zmiany w tych formach. (Art. „Encyklopedyi“ Góry może służyć za wzór morfologicznego i poczęści morfometrycznego traktowania jednego z typów ukształtowania powierzchni ziemi). W nowszych czasach silnym bodźcem do żywszego zajęcia się kwestyami morfologicznemi były Nowe Zagadnienia Geografii Porównawczej, O. PeschePa (Lipsk 1868, wiele wydań późniejszych).—Nowszą, bez porównania rozleglejszą próbę wykładu klasyfikacyj morfologicznych zawiera epokowe dzieło F. v. Richthofena (f 1905) „Führer für Forschungsreisende“ (Berlin 1885, niezmieniony przedruk 1901). — Podstawową pracą, obejmującą po raz pierwszy całość nowej umiejętności, stanowi A. Penck „Morphologie der Erdoberfläche“ (Stuttgart 1894, 2 tomy). Z innych prac wymienimy: de la Noë et E. de Margerie „Les formes du terrain“ (Raryż 1886, z wielu tablicami), oraz

Erdoberfläche“ (Wiedeń 1901).—Amerykańscy W r. 362 przed Chr. satrapa krainy Myzyi; geografowie starają się typy morfologiczne po- : razem z innymi namiestnikami Azyi Mniej-wierzchni zobrazować za pomocą diagramów, szej naprzód króla Artakserksesa II Mne-a nawet i wycinków z map. Tak np. W. M.    mona zdradził, a potem 'przez podłą zdradę to-

szych czasów przechowała się inskrypeya, zawierająca urzędową uchwałę Ateńczyków, którzy z nim sojusz zawarli. —Por. Frantz w „Bullet. dellTnst. di covr. archeoh“ z grudnia r. 1835, str. 213.

Chabr., Timoth.“, Berlin 1845.—4 Satrapa Armenii, dowodził Armeńczykami w bitwie pod Gaugamelą w r. 331 przed Chr.—5. Ostatni perski książę w Armenii. — 6. Ojciec P e r d y k-

Rehdantz, „Vitae Iphicr.,

Davis ilustruje swoją niewielką „Physical geo- warzyszów łaskę królewską zjednać sobie pra-graphy“ (Boston 1901) aż 200 widokami i figu- gnął i w r. 355 zbuntował się znowu przeciw rami. Szczególniej pouczającym jest wybór królowi Artakserksesowi III Ochusowi. Do na-z mapy topograficznej Stanów Zjedn., dokonany przez H. Gannetta, p. n. „Physiographic Types (Washington 1898, 10 ark. folio). Z podręczników geografii, które uwzględniają geomorfologię w szerokim zakresie, wymienimy:

Wagner H. „Lehrbuch der Geographie“ (T. I,

S. luz.

Orontes, po grecku 'Opôvvqç, 1. Pasmo górskie, na południe od morza Kaspijskiego, w Me-dyi; ciągnie się pomiędzy Hyrkanią i Partyą od południowego wschodu ku północnemu zachodowi, tworząc część głównego pasma Anti-tauros: dzisiaj część pasma górskiego Demavend.— 2. Główna rzeka w Syryi; wypływa z gór Antilibanon w Celesyryi, w pobliżu miasta Heliopolis, kryje się początkowo pod ziemią, później pojawiwszy się znowu na powierzchni, przepływa obok Emesy i Apamei, gdzie od wschodu Marsyas do niej wpada i obszerne jezioro tworzy; płynie dalej w północnym kierunku, aż w pobliżu Antyochii nagle ku południowemu zachodowi się zwraca i jako spławna rzeka pomiędzy miastem por-towem Seleukeia Pieria od północnej, a górą Kasios od południowej strony, do Fenickiego morza uchodzi, tworząc przy ujściu wysepkę, zwaną Meliboja; pierwotnie, jak Strabon (Ib. 750) twierdzi, zwał się O. Typhon, a późniejszą nazwę od niejakiego O-a odebrał, który most na niej zbudował; dzisiaj Aasi, Abssy albo Nahr el-Asi.—3. Nazwa ludu, w Assyryi, na wschód od Gaugameli, zamieszkałego.

Orontium Pers. - Smoczeń, rodzaj roślin kwiatowych z rodziny trędownikowatych (Scrofulariaceae), rzędu rurkokwietnych (Tu-biflorae), oddziału zrosłopłatkowych (Sympeta-lae). Obejmuje jeden gatunek O. arvense, Pers. Jest to niewielka, zielna, roczna roślina, o kwiatach bladoczerwonych, rzadziej białych w gronka jednostronne zebranych. Kielichem od korony dłuższym, oraz działkami lancetowa-temi różni się od lwiej paszczęki (Antirrhinum majus L.), do której wogóle jest bardzo podobna. Linneusz zaliczył ją nawet do jednego z lwią paszczęką rodzaju jako A. 0. L. Trafia się, choć zrzadka, na polach uprawnych w całej Europie środkowej i południowej (w południowej c*ęści Królestwa Polskiego i koło Wilna), w północnej Afryce, w Indyaoh i w Ameryce Południowej, dokąd została zawleczona. Roślinie tej przypisywano dawniej cudowne własności. Tak np. dym jej miał chronić od

Hor

1903); Supan „Grundzüge der physischen Erdkunde“ (1903). -- Z podręczników poLkich możemy wymienić tylko jeden: „Geografię fizyczną“ W. Nałkowskiego (1904), w której kasa (ob.), geomorfologia zajmuje miejsce wybitne, zgodne z nowemi kierunkami. A. de Lapparenfa „Leçons de geéographie physique“ (Paryż

1899) są właściwie wyłącznie wykładem morfologii powierzchni ziemi.

Orokowie v. Orocze (od pierwiastku or o —renifer domowy), lud należący do tunguskiej rodziny lingwistycznej i przebywający na wschodnim brzegu Sachalinu od przylądka WUrtha do zatoki Cierpliwości- jurty O-ów można także spotkać w porzeczu rzeki Poronaj.

S.ln-z.

Dzisiaj liczą O-ów wszystkiego około 300 głów. Sami O-wie nazywają siebie O 1 c z a m i i zdaje się są gałęzią tego ludu, która osiadła na Sacha-linie iSchrenck). O-wie są ludem na pół koczowniczym, zwykle ku zimie ze swemi reniferami opuszczają wschodnie wybrzeże Sachalinu i udają się do dzielnicy, gdzie znajdują się źródła rz. Tymi; stamtąd przenoszą się na zachodnie wybrzeża wyspy i zwolna posuwają się wzdłuż cieśniny Tatarskiej na północ, przechodzą na ląd i dosięgają doliny Arnuru, gdzie wymieniają z Olczami produkty swoje, i znowu powracają na wyspę. Szałasy ich mają postać ostrokręgów, a są pokryte skórami jeleni.

I., K

Jeżeli w szałasie przebywa parę rodzin, każda ma własne ognisko. O. utrzymu.ą się z polowania i hodowli reniferów.

Orolaium viens, ob. Arion.

Orometrya, ob. O ro gra fi a.

Orcnsay, wysepka, ob. Colonsay.

Grontas albo O r o n t e s, po grecku ’Opóv-taç, ’Opôvtvp 1. Pers, szlachetnego, z królewskim domem spokrewnionego rodu, którego Cyrus młodszy za kilkakrotną niewierność podczas wyprawy przeciw królowi Artakserksesowi Mnemonowi na śmierć skazał; — 2. perski namiestnik w Armenii, ożeniony z Rhodogeiną, córką Artakserksesa Mnemoua; w wojnie z Eua-gorasem, królem Cypru, w r. 386 przed Chr. i nast. dowodził armią lądową; skutkiem intryg, knowanych przeciwko Tyrybasosowi, który miał naczelne caiej armii dowództwo i zarazem główną nad perską flotą komendę, popadł u króla w niełaskę i musiał złożyć dowództwo. — 3.

Wielka Encykl. Ilustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 42b.

Orz. •

czarów i odstraszać czarownice. Choć nie na- dochowany. —Por. Finlay „Remarks on the To-leży do trujących, jednakże bydło omija ją na pography of Oropia and Diacria“, Ateny 1838 pastwiskach.    Dr J -Trz. i w „Transact, ot the R. Soc. of Lit.“ z r.

Orontobates, po grecku ’OpovtoßdccYjc, zięć 1839, str 396 i nast.; Stacke „De Oropo Boeo-

tiae urbc“, Marburg 1842; Drabbe „De Oropo“ Lejda 1846; doskonała rozprawa Prellera „Ueber Oropos und das Amphiareion“, w „Berichte der Sächsischen Gesellschaft der Wissenschaften“ z r. 1852, str 140 i nast.

Oroś, po grecku ’îipoç, po łacinie Orus, 1. Syn Ozyrysa, zwyczajnie H or o s (ob.) zwany.— 2. Starożytny pisarz egipski, rodem z miasta Mendes, w Dolnym Egipcie, autor kilku dzieł medycznych.—3. Grek. zabity przez Hektora podczas wyprawy trojańskiej. — 4- Gramatyk grecki, rodem z Miletu, ’£2poç MtXVjotoç, żył prawdopodobnie w połowie IV albo V wieku po Chr.; najgłówniejszemi dziełami jego są: 1) Ortografia, ’Opd-oypacpta, i 2) ’Ed-vtxà { — nazwy narodów), w którem objaśniał także nazwy miejscowości; natomiast trudno dzisiaj stanowczo rozstrzygnąć, czy napisał on, również jak później od niego żyjący Orion (ob.), także dzieło, specyaluie etymologii wyrazów dotyczące.— Por. Ritschl F. „De Oro et Orione commenta-tio“ Wrocław 1834.

Oroshaza, miasteczko w komitacie węgierskim Békés; punkt węzłowy dróg żelaznych Szarvas - Mezöhegyes i Csaba - Szegedin. Sąd okręgowy, hodowla bydła, handel zbożowy, uprawa wina; do 20 tysięcy m-ców, przeważnie ewangelików. W pobliżu biota Gyo-p à r.

i od r. 335 przed Chr. następca karyjskiego dynasty Hidrieusa, dzielnie w roku następnym bronił razem zMemnonem (ob.) miasta Halikar-nassos przeciw Aleksandrowi Wielkiemu, a po zdobyciu jego utrzymać się zdołał w cytadeli Halikarnaskiej i w innych waruukach aż do r. 333, w którym poddać się musiał wodzom Aleksandra, Ptolemeuszowi i Kasandrowi. s-Oropesa, Ciudad de, ob. Cochabamba. Croplastyka, ob. Orografia.

Oropos, po grecku 6, rzadziej yj ’Qpcotcôç, po łacinie Oropus, słynne w dziejach, warowne miasto, położone na pograniczu Beocyi i Attyki, nad Chalcydyjską cieśniną morską, zwaną Eu-ripus, w pobliżu miasta Delion. Ponieważ zajmowało ono dominujące stanowisko, z którego i miastem Eretryą na wyspie Eubei i samą wyspą władało, a zarazem ziemi Attyckiej żywności z łatwością na drodze morskiej dostarczać mogło, toczyli o posiadanie jego przez długie wieki boje zażarte Ateńczycy i Beotczy-cy. Zrazu, należąc do dzierżaw beockich, był O. już za czasów bitwy pod Maratonem w ręku Ateńczyków. W r. 411 przed Chr., podczas Wojny Peloponeskiej, wydarto je Ateńczykotn przez zdradę kilku wpływowych Oropijczyków i Eretryjczyków. Później, prawdopodobnie pomiędzy r. 376 a 373 przed Chr., odbili je Ateńczycy, aby wkrótce, bo już w r. 366, znowu je utracić przez podstęp Tebańczyków. Po bitwie pod Cheroneą, w r. 338 przed Chr., oddał O. Filip II, król Macedoński, Ateńczy-koin, lecz ponownie dostało się ono, jak się zdaje, po bitwie pod Lamią, w r. 322 przed Chr., pod panowanie Beotczyków. Późnemi dopiero czasy, po r. 155 przed Chr., należał O. znowu do Ateńczyków, wszakże po pewnym czasie go opuścili, splądrowawszy do szczętu nieszczęśliwą osadę. Za czasów Cesarstwa Rzymskiego tworzyło O. część dzierżaw ateńskich.—Obszerne włości, przyległe do miasta, zwały się Oropia, ’Qpoma, a mieszkańcy ich Oropii, ’Qpcimoi.— Port miasta, zwany Delphinion albo Port Święty, dzisiaj Mandraki, z którego zwyczajnie się na Eubeę przeprawiano, leżał przy ujściu rzeki Asopos, w odległości pół mili od O. — Dzisiaj leży na miejscu sławnego miasta nędzna wioska Oropo, z nie-znacznemi ruinami. —O milę drogi od starożytnego O., w kierunku południowo-wschodnim, leżała słynna w ziemiach greckich świątynia Ainfiaraosa (ob.), dzisiaj Mavrotilisi pod Kalamo, i stadion, w którem na cześć Herosa igrzyska gimnastyczne i muzykalne święcono; w najnowszych czasach odkopano gruzy owej świątyni i stadion, z obszernym portykiem o dwóch murach, jako też teatr, najlepiej z tych starożytnych budynków

S. Drz.

S. Drz.

Orosz, nazwa węgierska Rosyi i Rosyan.

Orosz Władysław, jezuita missyonarz (* 1697 na Węgrzech — f 1773 w Tymowie w komitacie Krasso-Szöreny). Wyświęcony na kapłana w i. 1726, wysłany z missyą na Autylle, przeniesiony do Paragwaju, został rektorem kollegium jezuickiego w Buenos Ayres, a z czasem prowincyałem. Już w drugiej połowie w. XVIII powrócił z Ameryki do kraju. Mieszkał w Tymowie. Odznaczał się zamiłowaniem nauki; pozostawił ważne świadectwa o rządzie paragwajskim w „Briefe und Reisebeschreibungen“ wydaw. od r. 1728 przez Stóckłeina, mian. w T. XL XIV, XXIV, XXV, XXXII i XL. Znamienitszych towarzyszów swej pracy za Atlantykiem opisał w „Decades virorum illu-strium Paraguaiae S. J.“ (Tyrnowa 1759). W oku tych pracach wzmianki o sobie pomieścił. W rękopisie pozostał po nim słownik chińsko-łaciński. — „Enc. Orgelbr. mn.“

Orcszvâr (Karłburg), wieś w komitacie węgierskim Moson (Wieselburg), nad Dunajem i na linii kolejowej Pressburg-Steinamanger (Subotyca), z pałacem i parkiem hrab. Henckel; do 2 0U0 m-ców. Do niedawna w O-rze utrzymywano słynną stajnię wyścigową.

Or-ot, pseudonim poety Artura Oppma-n a (ob.).

ty krańcowe Radiów (660 metr.) i Werwiszczyk (688); w środku najwyższy w całem paśmie Jaworniska (ponad Wiciowem, 797); po nim Orowy I (768), Orowy II (726), Dział (755). Rozciąg panujący płd.-wschodni; długość trzonu 18 kim. O. posyłają wody swe do Dniestru: Leninę, Tysowiczkę i Zołotnowiec bezpośrednio; Stebnik za pośrednictwem Strwiąża; Mszaniec zabiera inne potoki. — „Sł. Geogr.“ Oroya —miejscowość w Peru, depart. Junin, nad rzeką Jauja, 3 775 metrów n. poziomem morza; łączy się z Limą za pomocą koleji, przepro wadzonej przez Kordyliery na wysokości 4 769 metrów.

Orotava La, inaczej Aurotopala, miasto na północno-zachodniem wybrzeżu wyspy Kanaryjskiej Teneriffa, u stóp Pico de Teyde, o 5 kim. od portu bardzo ożywionego w okresie, gdy wyspa wydawała słynne wina i jedwabie; ma piękny ogród botaniczny, do 10 tysięcy m-ców. O. jest latem miejscem pobytu bogatych Kanaryjczyków. Pod miastem willa La Paz, gdzie Humboldt w 1799 r. opisał olbrzymie drzewo smocze („Drachenbaum von O.“) o pniu 15-metrowym w obwodzie, zniszczone przez burzę w 1868 r.

O’Rourke, herb polski. Na tarczy w polu złotem—dwa lwy czarne, jeden nad drugim. Nad hełmem w koronie ręka z mieczem, nad którą godło: VICTORIOUS. Pod tarczą godło: SERVIENDO GUBERNO. Labry złote, podszyte czarno. Używany przez starożytną rodzinę irlandzką, z której Jan, szambelan króla Stanisława Leszczyńskiego, wraz z bratem Korneliuszem uzyskali tytuł hrabiowski francuski

x-y.

ćmo,

Fig.*127. O’Rourke (herb).*

w r. 1771.

Korneliusz z czasem7wyemigrował do Polski, gdzie syn jego Józef, nabył majątek Wsielub w b. województwie nowogródzkiem. Potomstwo^rzeczonego Józefa wylegitymowane zostało w 1848 w gubernii mińskiej, i w tym że roku uzyskało potwierdzenie tytułu hrabiowskiego. — Źródła: Kosiński I, 186, 468; Ostrowski.

Orozyusz, po łacinie Orosius, imieniem Paulus, urodził się prawdopodobnie w r. 390 po Chr. w Tarraco (dzisiaj Tarragona), w Hiszpanii. Spory zacięte, wichrzące naonczas pomiędzy chrześciańskiemi sektami, zawiodły go, kiedy poświęcił się stanowi duchownemu, w r. 413 do Afryki, i to do św. Augustyna, którego zwolennikiem stał się odtąd gorliwym. Z jego też polecenia udał się do Palestyny do św. Hieronima, a stąd przez Afrykę wrócił do ojczyzny, gdzie za radą Augustyna, który właśnie pracował nad wielkiem swem dziełem „De civitate Dei“, napisał zarys historyi powszechnej, który do naszych czasów dochował się pod rozmaitemi tytułami, jak up. zagadkowemi Ormesta, Hormesta, albo, zwyczajnie, Historia-rum libri VII ad ver sus paganos. Umarł w młodym wieku, jeszcze przed r. 420 po Chr. Cel, w jakim O. skreślił ów zarys historyczny, w którym główniejsze zdarzenia dziejowe od stworzenia świata aż po własne czasy, i to do r. 417 po Chr., opowiada, był ściśle apologe-tycznym. Zamierzał w nim autor wykazać, że wszelkiej niedoli i fatalnego położenia państwa rzymskiego, niepokojonego zewsząd przez wewnętrznych i zewnętrzuych nieprzyjaciół, nie należy przypisywać odstępstwu od starej wiary, jak to zaciekli jej zwolennicy i obrońcy twierdzili, ani też zaprowadzeniu religii nowej chrze-ściańskiej, lecz raczej na to pilnie zważać wypada, że padół ziemski był od samego początku miejscem złości i stekiem zepsucia, a zatem także nędzy i nieszczęścia, i to w większych daleko rozmiarach właśnie przed zaprowadzeniem chrześciaństwa. Jako główne dzieło historyczne służyło O-wi, który bez głębszych studyów i gruntownego rozumienia rze-Oroust, wyspa szwedzka, ob. Or ust.    czy, z jednostronną dowolnością i wyraźnem

Orowy, pasmo górskie w północnych odno-    uprzedzeniem do pracy się zabrał, dzieło J u-

gach Karpat środkowych, w znacznej już od-    styna(ob.). Korzystał O. wszakże miejscami

ległości od głównego łańcucha, między Dobro-    także z Liwiusza, Tacyta, Swetoniusza, Eutro-

milem, Chyrowem, Starem Miastem i Sambo-    piusza i Augustyna, a oprócz tego z Florusa,

rem, na lewym brzegu Dniestru, najdalsze roz-    chociaż tego historyka na żadnein nie wymie-

gałęzienie gór dukielsko-skolskich (Skole). Po-    nia miejscu. Co do chronologii ściśle się kie-

czyna się na zachodzie w po w. Dobromilskim    rował wzorem Euzebiusza (ob.), względem for-

pod Nanowem, sięga na wschód pomiędzy    my zaś, dykcyi i całego sposobu przedstawie-

uście Tysowiczki i Zołotnowca, lewych dopły-    nia szedł, jak się zdaje, śladami afrykańskich

wów Dniestru, w pow. Staromiejskim. Szczy- » autorów, jak Tertulliana i Cypryana. Język

S. I)rz.

w tern dziele jest w ogóle płynny, chociaż niekiedy w przydługich peryodach powikłany, niekiedy wymowny, porywający, często na ton kaznodziejskiego namaszczenia nastrojony, i daleko lepszy aniżeli w innych płodach ówczesnego piśmiennictwa. Nawet treść sama, pominąwszy takie ustępy, w których tendeucya zbyt wyraźna sprowadziła autora na manowce lub do przesadnych twierdzeń zniewoliła, zasługuje na wszelkie uznanie, mianowicie, że znachodzi-my tutaj, zwłaszcza dla dziejów spółczesnych, niejeden ciekawy, skądinąd nieznany nam szczegół. Jednakże właśnie owa tendeucya, przedstawiająca dzieje powszechne z chrze-ściańskiego stanowiska, przyczyniła się głównie do wielkiej wziętości i niezwykłej powagi dzieła tego prawowiernego w Wiekach Średnich, które, w niezliczonych manuskryptach je przepisując, O-a uważały jako najprzedniejsze źródło i pierwszorzędny autorytet w historyi Wieków Śtarożytnych. Rychłemi też już czasy słyszymy o tłumaczeniu dziejów O-a, jak o przekładzie na język anglo-saski, którego miał podobno Alfred Wielki dokonać; znachodzą się także ślady tłumaczenia ich na język arabski. Wydali dzieło O-a: Schüssler F. (Augsburg 1471), editio princeps; Bolsuinge G. (Kolonia 1526); Fabricius Fr. (Kolonia 1561: 1574; 1582); Havercamp Sam. (Lejda 1738; 1767); Gallan-di w tomie IX „Bibliotheca patr.“, Wenecya 1788; Zangemeister w „Corpus script, eccles. lat.“, tom V (Wiedeń 1882), znakomite wydanie krytyczne. — Auglo-saskie tłumaczenie O-a wydali: Barrington D. (Londyn 1773); Bors-worth I. (Londyn 1855).- W wydaniach powyższych publikowane są też zwyczajnie teologiczne traktaty O-a, i to Commonitorium ad An-gustinum de Pr iścili ianistis et de Origenis er-rore i Apologeticus de arbitrii libertate, wy-mieizony przeciw Pelagianom. —Por. Molier D.

G., Dissertatio de P. Orosio (Altorf 1689); Beik

G. F. H., De Orosii fontibus et auctoritate (Cotha 1834); Grubitz, Emendationes Orosianae, (Naumburg 1835); Moerner T., De Orosii vita ejusque historiarum libris VII (Wrocław 1844); Koehler H. w „Philologus“, tom 17 str. 552 i nasi; Méjean E., Orose et ron apologétique, (Sztrasburg 1862); Paucker K. „Die Latinität des Orosius“ (Berlin 1883).

Orpiszewski Ludwik, literat, publicysta, który niekiedy pisywał pod pseudonimem LucL wika z Krzewią -(* 24 sierp. 1810 r. w Rosz-kowej Woli nad Pilicą—f 22 lut. 1875 w Lozannie). Dzieciństwo i młodociane lata upływają mu pod rodzicielskim dachem, na Kuja-wach-Borowych w Kłobce: szkolne zaś wykształcenie otrzymał w szkołach pijarskich, w Płocku. Jeżeli w późniejszych latach życia, na obczyźnie, wśród Szwajcarów,, zdobył dla siebie nazwę ostatniego przedstawiciela prawdziwego rycerstwa i najwyższy wzór istot-

tnego chrześcianina, to podwaliny tych przymiotów położyła dłoń troskliwie wychowującej go matki. Wrażenia lat dziecięcych, spędzonych w otoczeniu podniosłem, religijnem i swojsko-ścią przesiąkłem, przyświecały mu jako drogowskaz przez życie całe. W kraju maluczka tylko cząstka tego życia upływa. Później wciąż O. mieszka z agranicą. W r. 1828 wstąpił na uniwersytet warszawski, gdzie przebywał w Kole płockich kolegów, jak Gustaw Zieliński. Dąbski, Kowalewski i inni; zaznajamia się z Zygmuntem Krasińskim, Konst. Gaszyńskim, a wreszcie bliższe nici stosunku z Michałem Szwejcerem i Ludwikiem Nabielakiem przyczy-niają się, iż go widzimy, podczas ruchu rewolucyjnego 1830 r. d. 29 listop. w gronie Bel-wederczyków. O tym epizodzie krótkim życia O. nigdy dzieciom swym nie mówił w późniejszych latach. Opuściwszy wkrótce kraj uaza-wsze, przebywał czas pewien w Niemczech; do Prancyi nie śpieszył, idąc za radą matki, która, odwiedzając gó na tułactwie, piluie zalecała, aby opóźniał swój wyjazd do Francyi i szanował „najznakomitszego obywateta_ w Polsce i Europie“, Ks. Ad. Czartoryskiego. Były to lata najburzliwsze wśród emigracyi. — O. uniknął tego wrzenia umysłów i później twierdził, iż gdyby nie dłuższy pobyt w Badeńskiem i nie przestrogi matki, „niewątpliwie innym torem poszłyby jego przekonania polityczne, a może i religijne i moralne“. Osiadłszy w Paryżu, w r. 1835, miał możność wejść do kół ludzi wyższego umysłu, z którymi obcowanie przyczyniło się znacznie do rozszerzenia horyzontu myśli i ostatecznie wyrobiło jego przekonania moralne, religijne i polityczne. Stopniowo -zbliżył się najbardziej do tych grup umiarkowanych, które uważały Ks. Ad. Czartoryskiego za swego przewódcę. Należał wreszcie do liczby tych dwunastu, którzy pod przewodnictwem Narcyza Olizara założyli w Paryżu Stowarzyszenie . 3-go Maja, mające na celu szerzenie idei rno-narćhicziiych, co uważano za jeden ze skuteczniejszych środków podźwignięcia się. Stowarzyszenie postanowiło wydawać dziennik i od końca 1839 r. redaktorem tego pisma p. n. „Trzeci Maj“ stał się O.--Od owej cHwili zaczyna się jego życie publiczne: nietylko piórem, ale i słowem, i zabiegami, pełnemi umiejętności, taktu, służył idei karności, porządku, konieczności władzy monarchicznej, a niemożeb-ności rzeczypospolitej w Europie i w Polsce. Prowadzenie dziennika trwało niedługo. O. zajął stanowisko agenta dyplomatycznego w Rzymie, przy Kuryi papieskiej, powierzone inu przez Księcia"Adama w r. 1844. Wybór był trafny: O. nietylko posiadał, przy głębokiej wierze, zasady polityczne, odpowiadające zasa-sadom swych mocodawców, lecz, jak sam się wyrażał w swym pamiętniczku,^, rozpoczętym na niewiele lat przed zgonem i niedokończonym, posiadał „to coś estetycznego w zewnętrznych

formach, co mu drzwi obcych otwierało, a by- Rzymu. Zawarte wtedy zażyłe stosunki z lirab. ło potrzebnem do pełnienia takich właśnie obowiązków“. Już na parę lat przedtem swe poglądy polityczne zaznaczył w broszurze, którą wydał p. n. „Les cinq grandes puissances de l’Europe“, gdzie z bystrością spostrzegawczą wskazał, iż Prusy będą przewodziły w Niemczech, że Austrya, zajęta waśnieniem składają-; cych ją narodowości, wiodąca politykę mizerną, straci swe posiadłości we Włoszech, a Prusy wyprą ją z Niemiec. Ocena tak trafna ówczesnych stosunków europejskich świadczy, że O. właściwą obrał drogę działalności. Prawie pięć lat spędził w Rzymie na swem stanowisku dyplomaty-informafóra dla kuryi. Początki były niezmiernie trudne za rządów Grzegorza XVI, który do polityki się nie mieszał, a jego ^główny minister, sekretarz stanu Kardynał

y.

Fig. 128. Orpiszewski Ludwik.

Lambruschini, prowadzi! ją, opierając się głównie na Austryi i na kierownictwie Metternicha. Stosunki jedynie osobiste, towarzyskie, dawały mu niejaką możność wywiązywania się ze swych trudnych obowiązków: wywiązywał się z nich wszakże z taką korzyścią, jaką w okolicznościach ówczesnych zdobyć można było. Kardynałowie nader wstrzemięźliwi byli wobec niego: Mezzofanti witał go' polszczyzną świetną, językiem XVI w., ale o polityce wspominać sobie nie pozwolił. Stosunek zawarty z mon-sign. Corboli-Bussi, posiadającym zupełne zaufanie ministra sekretarza stanu, wprowadził go do towarzystwa rzymskiego i niezmiernie mu ułatwił późniejsze czynności. Stosunek z Cor-bolim zamienił się później na przyjaźń, która trwała do zgonu, utrwalając i po śmierci O-go jego piękną pamięć w kołach watykańskich

Gabryelem Mastai, bratankiem późniejszego papieża Piusa IX, pozwoliły O-u zająć grunt twardszy dla dalszych z Watykanem stosunków, gdy niespodzianie kardynał Jan Marya Mas -tai objął stolicę Apostoł, pod imieniem Piusa IX. Ścisłość towarzyskich stosunków z rodziną hrab. Mastai niezmiernie pomocną mu się stała do dalszej działalności. Podczas dwuletniego w Rzymie pobytu, za pontyfikatu Grzegorza XVI zaledwie raz był przyjęty na au-dyenćyi, i nawet przedstawiono go jako Francuza, lecz za Piusa IX stan rzeczy stanowczo się zmienił: papież przyjął go dobrotliwie nie w charakterze przygodnego pątnika*, owszem rzekł przy końcu audyencyi do swego otoczenia:— Voici un agent tacitement reconnu. Kiedy ku końcowi 1848 r. burza rewolucyjna wstrząsnęła Wiecznem Miastem i Pius IX schronił się do Gaëty, O. wkrótce potem Rzym opuścił i już w charakterze agenta dyplomatycznego kół emigracyi, zgrupowanej około hotelu Lambert, nigdy doń nie wrócił acz jeszcze i później czas pewien w Rzymie przebywał. Niezłomnością przekonań, powagą wykształconego umysłu, a przytem pewną miarą w postępowaniu, zdobył sobie w różnorodnych kołach, równie rzymskich jak i współrodaków, uznanie bardzo trwałe. Memoryały, które o stanie kościoła w ziemiach polskich przedstawiał Kuryi, świadczą o znajomości spraw reprezentowanych. Do najdrażliwszych chwil za dni swej missyi zaliczyć on mógł przybycie Mickiewicza do Rzymu, w zamiarze przedstawienia papieżowi „sprawy Bożej“—jak nazywano naukę Towiańskiego. O., wierny syn kościoła, mniemał, że nauka Chrustusowa dopełnień nie potrzebuje, ale przytem posiadał dużo czci dla wielkiego poety, starał się więc i ufności Stolicy Apostoł.,’fniczem nie zachwiać i Mickiewicza oszczędzać. Wyrobił dlań audyencyę i był świadkiem długiej a gwałtownej przemowy poety do Piusa IX. W owych dniach Mickiewicz, urażony, że O , nie podzielając nauki Towiańskiego, oświadczył mu wyraźnie, iż podnoszona wtedy sprawa legionu ma na celo tę naukę i, jeśli będzie zapytany przez rząd papieski, powie mu to wyraźnie, zerwał bliższe stosunki z O-m, który zawsze potem ze smutkiem wielkim o tern ; wspominał. Umysły nieolśnione nauką mistrza oddawały słuszność ówczesnemu postępowaniu O-go. Zygm. Krasiński, obecny wtedy w Rzymie, tak się o nim wyraża: „jeden O. we^ wszystkich tu zdarzeniach z wielką godnością i tęgością postępował. Nigdymw życiu poczciwszego i zacniejszego człowieka nie spotkał; takie charaktery w naszych czasach rzadkie“.- O. od r. 1851, założywszy rodzinę, osiada nastałe w Szwajcaryi, w Lozannie, na Villamont, i już nie wraca wcale do życia politycznego, chociaż go ks Ad. Czartoryski i hr. Władysław Zamoyski do tego namawiają. Chęć

M. D

Orraeus Gustaw (* w Taipaleaari pod Willmanstrandem [Finlandya] dn. 20 sierpnia r. 1738 — )* w Petersburgu dn. 1 Września r. 1811), lekarz i agronom. Do nauk przyrodni-

437).

Orrente Piotr, malarz hiszpański, (* w Monte-alerge około 1570—f w Toledo 1644 r.); kształcił się pod kierunkiem Dominika The oto-co pu li. Jedną z pierwszych prac jego jest obraz ś. Ildefonsa, wykonany około 1611 r. w Toledo. Opuściwszy Toledo, O przebywał jakiś czas w różnych okolicach Hiszpanii, malując obrazy dla kościołów, między innemi w Walencyi, Sewilli, Cuency, i osiadł wreszcie w Madrycie, gdzie wkrótce zdobył sobie wzięcie i otrzymał zamówienia ze strony króla do pałacu w Buen Retiro. Muzeum Prado posiada osiem obrazów O-ta, które wskazują pod jak dalece silnym wpływem mistrzów weneckich znajdował się ten artysta. Śród prac jego na szczególniejszą uwagę zasługuje Męczeństwo św. Sebastyana w katedrze sewilskiej.

wychowania dzieci nie na cudzoziemców, co jest rzeczą dla mieszkających zagranicą bardzo trudną, zniewoliła go do stałego przebywania w ognisku rodzinnem. Zrywa przeto z polityką, chociaż ma zawsze wzrok zwróco-f ny na to, co się na świecie dzieje, a oddaje się przeważnie literaturze. Pisze powieść p, n. „Pułkownik, czyli różny los dwóch kolegów szkolnych“. Powieść tę drukował w Paryżu, w r. 1858, pod imieniem Ludwika z Krzewią. Pseudonim przybrał od nazwy jednej z wioseczek rodzicowych posiadłości na Kujawach. Powieść odzwierciedla wspomnienia za rannych lat autora i jest jakby epopeją życia na Kujawach, w epoce sięgającej początku XIX w.— Prac polskich pozostało po nim mniej; jest za-to cały szereg francuskich opracowań, z zakresu współczesnych spraw lub spostrzeżeń politycznych. Wśród prac polskich są: „Wędrówka po Wielkopolscc i Mazowszu“ (powieść drukowana w odcinku „Trzeciego Maja“, później w r. 1840, wyd, osobuo, w Paryżu); „Mikołaj Zebrzydowski“, dramat, w którym starał się wystawić wygórowaną pychę jako główny nasz grzech społeczny; „Kilka wspomnień z 1830 i 1831 r.“ — Studyując w swem zaciszu Lozańskiem na Villamont dzieje ojczyste, które synom wykładał, powziął myśl skreślenia podręcznika tych dziejów. Myśl tę w pewnej części urzeczywistnił; doprowadził dzieje Polski do Jana III. Praca ta, dość obszerna jako niewykończona w rękopisie pozostała; również nie wydano jego osobistych wspomnień, których śmierć nie pozwoliła dokończyć. Frań cuskie broszury polityczne, wyszłe z pod jego pióra, oprócz wyżej wskazanej, są następujące: „Coup d’oeil sur l’histoire de la maison d’Autriche (w 1860); La Pologne, le germanisme, et le czarat de Moscou (1861); Les comtes de Cavour, de Bismarok, de Gołuchowski et Napoleon III“ (wyd. w r. 1866) Umieszczał przy-tem w dzienniku wydawanym w Lozannie dużo swych artykułów o rzeczach polskich, tyczących się historyi i literatury, chcąc w ten sposób przypomnieć cudzoziemcom swą ziemię ojczystą, jej przeszłość i teraźniejszość. Były tam tłumaczenia z celniejszych pisarzy XIX i XVIII wieku, a również niemało rzeczy oryginalnych. Artykuły te wytworzyły później oddzielne książeczki francuskie, zaznajamiające Zachód europejski z nami. Oto tytuły niektórych z tych książeczek: „Le cardinal Stanislas Hozius, évêque de Varmie, legat du S. Siège au concile de Trente; Le cardinal Oleśnicki; Les grands capitaines de l’ancienne Pologne; Notice historique“. Najobszerniej o O-m pisał Bron. Zaleski (w Przegl. Pol., 1875 roku).

czych przykładał się w Abo, gdzie w r. 1754 wydał rozprawę p. n. „Adumbratio florae“, w roku następnym udał się do Petersburga i tam rozpoczął naukę lekarską; w latach 1757 — 1762 jako chirurg-służył w wojsku rosyjskiem, wysłanem przeciwko Prusom. Po powrocie otrzymał w Petersburgu posadę lekarską, a w r. 1768 przyznano mu dyplom doktorski. Podczas wojny tureckiej w r. 1769 zajmował stanowisko generalnego lekarza sztabowego wojsk rosyjskich. Gdy w r. 1770 w Mołdawii i Wołoszczyźnie szerzyć się zaczęła zaraza morowa, O-owi powierzono walkę z nią, a gdy się z zadania tego dobrze wywiązał, przeniesiono go w roku następnym do Moskwy, gdzie tymczasem mór także wybuclinąt. Doświadczenia wtedy zebrane opisał następnie w książce „Descriptio pestis, quae anno 1770 in Jassia et 1771 in Moscua grassata est“ (Petersburg 1884), a dzieło to, o ile dotyczy dziejów moru w Europie, do dziś znaczenia nie utraciło. W r. 1772 został O. lekarzem miasta Moskwy, ale stanowisko to zajmował tylko do r. 1776, poczem osiadł na wsi w majątku swym pod Petersburgiem i zajął się gorliwie rolnictwem, o którem też niejednokrotnie pisywał w wydawnictwie Towarzystwa wolno ekonomicznego. W r. 1802 powołano go do rady lekarskiej, a w r. 1808 na członka Akademii medyko-chirurgicznej w. Petersburgu.—Por. „Finlands Minnesvärde Man“ (T. II, str. 391) i „Biograph. Lexikon d. hervorag. Aerzte“ (T. IV, str.

Dr J. p.

Orrhoë, ob. Bdessa.

Or San Michele, skrócone z Orto San Mich i e le, jest to jeden z uwagi godniejszych zabytków architektonicznych Florencyi. Zbudowany w latach 1336- 1367 służył do r. 1558 za magazyn zboża. Przez Orcagnę (ob.) został przerobiony na kościół. Składa się on z halli o dwóch piętrach; w niszach, zdobiących jego ściauy, znajduje się 14 posągów, śród których pierwsze miejsce zajmują prace dłuta Ghibertiego Donatella i V e-

roccliia. Posągi te fundowane były przez

K. B.

x-y.

i tlenku węgla.

Orschviller, m-czko w Alzacyi, niem. O r-s c h w e i le r; ok. 800 m-ców, znane ze swoich win. W pobliżu, na wierzchołku góry są wspaniałe ruiny zamku Hohkoenigsburg (castrum Kune-gesborc r. 1207). Pochodzenie tego zamku, najwspanialszego w całej Alzacyi, jest niewiadome. Był on lennem książąt lotaryńskich, następnie oddany tytułem lennym w r. 1250 landgrafom Werde, w r. 1267 panom Rathsam-hausen; w r. 1350 książętom Oettingen, którzy w r. 1380 sprzedali go samowolnie stolicy

x-y.

S. Dr .

K. li.

różne cechy.

Orsara Da u no Ir pi na, miasto we Włoszech, w prowincyi Avellino, okręgu Ariano, w Apeninach ^neapolitańskich, przy linii drogi żelaznej Neapol-Foggia; ma kościół w stylu bizantyjskim, fabryki drożdży i olejarnie; mieszkańców (r. 1900) ok. 6 000.

Orsat’a przyrząd do analizy spalin (gazów powstałych ze spalenia). Zapomocą tego przyrządu oznacza się zawartość gazów, które powstają przy spalaniu się materyałów opałowych, a więc zawartość kwasu węglowego, tlenku węgla, tlenu i azotu. Daje nam to możność przekonania się, czy spalanie odbywa się prawidłowo, a więc czy powietrze potrzebne do spalania znajduje się w dostatecznej ilości, tj. czy doprowadza się go za dużo, czy też za mało. Przyrząd ten składa się z rurki pomiarowej, odpowiednio podzielonej —dolny jej koniec połączony jest zapomocą węża gumowego z flaszką napełnioną wodą; górny zaś jej koniec łączy się z rurką włoskowatą poziomą. Od tej rurki wychodzą prostopadle 3 rurki również włoskowate, połączone zapomocą kawałków wężów gumowych z trzema naczyniami absorpcyjnemi, z których pierwsze napełnione jest ługiem potasowym, drugie alkalicznym kwasem pyrogalusowym, a trzecie chloranem miedzi, rozpuszczonym w skoncentrowanym kwasie solnym. Płyny te służą do absorbowania kwasu węgłowego, tlenu i tlenku węgla. Absorbowanie tlenu daje się uskutecznić także zapomocą zwilżonego fosforu. Chcąc dokonać analizy gazów, śtawiamy wyżej wspomnianą flaszkę z wodą na pewnej wysokości, by rurę pomiarową napełnić wodą. Poczem górny koniec rury pomiarowej łączymy z gazem, który mamy analizować, co uskuteczniamy przez wessanie tegoż gazu, opuszczając na dół flaszkę z wodą. Teraz przystępujemy do absorpcyi; najprzód oznaczamy zawartość kwasu węglowego. W tym celu flaszkę z wodą stawiamy na takiej wysokości, aby poziom wody w tejże flaszce był na równi z poziomem wody w rurze pomiarowej. Występujące tu zmniejszenie objętości odczytujemy i daje nam ono zawartość kwasu węglowego bezpośrednio w procentach objętości. W podobny sposób oznaczamy zawartość tlenu

M. H.

biskupiej w Sztrasburgu. Po długiej walce między domem Lotaryûskim i biskupami sztrasburskimi, stara ta rezydencya i należąca do niej posiadłość stały się własnością biskupów. W r. 1454 zamek wpadł w ręce bandy zbójeckiej, ;t następnie był zdobyty i zniszczony przez wojska biskupa, pana feudalnego Ribeaupierie i arcyksięcia Zygmunta; później zaś przeszedł do domu austryackiego. Odbudowany w r. 1480, był oddany w lenno naprzód hrabiom Thierstein, a od roku 1517 bezp jśrednio zarządzany przez regencyę au-stryacką. W r. 1533 oddano go w zastaw panom Sichingen; po nich nastąpili jako feuda-łowie w r. 1606 Rudolf Bollwiller, a w r. 1617 Ernest hr. Fugger. W r. 1633, Szwedzi obiegli zamek i zdobyli go pomimo bohaterskiej obrony Filipa Lichtenau i zburzyli. Odtąd już pozostały z niego tylko ruiny, które obecnie należą do miasta Schlestadt. — Bibliografia: Grandi di er „Oeuvres hist, inéd.“ (V, str. 487    498); L. Spach „Le Chateau de Holi-

koenigsbourg“ (Strasburg 1856); Kirchhoff „Die Hohkönigsburg (Strasburg 1878); „Jahrbuch des Vogesen Clubs“ (1886).

Orsedike, po grecku ’Opasôb«], po łacinie Orsedice, córka króla cypryjskiego Kinyrasa i Metarmy, wnuczka Pygmaliona, a siostra Adonisa.

Orseis, po grecku ’Opoï]tç, nimfa, z którą Hellen, protoplasta greckiego plemienia, spłodził synów Aiolosa, Dorosa i Ksuthosa.

Orsel Andrzej Jakób Wiktor, malarz francuski (* w 1795 —f1850), początkowo u-czeń Ré voila w Lyonie, udał się następnie do Guerina w Paryżu, za którym podążył do Rzymu, gdy ten mianowany został dyrektorem Akademii francuskiej Tam O. zetknął się z Overbeckiem i Corneliusemi pod ich wpływem zaczął studyować prerafaelistów. L‘o celniejszych obrazów O-la zaliczane bywają: Dobroczynność, malowany dla szpitala w Lyonie, Znalezienie Mojżesza, Adam i Ewa po zamordowaniu Abla, Mojżesz przed Faraonem znajdujący się w Lyonie, Św. Magdalena, Dobro i zło. W 1836 O. rozpoczął swoje największe dzieło — dekoracye kaplicy w kościele Panny Maryi Loretańskiej, składające się z sześćdziesięciu obrazów. Dekoracyj tych jednak nie doprowadził do końca; zostały one wykończone po jego śmierci przez P e r i n a.

Orselia, Or sei Ile, barwnik pochodzenia roślinnego, bardzo zbliżony do lakmusu. W wielu odmianach porostów znajdują się ciała bezbarwne, które jednak, w pewnych warunkach, z łatwością tworzą ciała o barwie czerwonej, niebieskiej lub fioletowej, posiadające własności barwienia jedwabiu i wełny. W celu przygotowania tego barwnika, sproszkowane porosty (Rocelia, Lecanora i t. d.) zarabiają amononiakiem i powstałą w ten sposób masę poddają działaniu pewnego rodzaju fermentacyi,

rc. Sł.

Kr. Zn.

K. Sł.

x-y.

w obecności tlenu powietrza. Po niejakim czasie masa zaczyna przybierać barwę czerwoną, która następnie ulega zmianie na kolor fioletowy lub niebieski; przez dodanie ałunu lub soli cynowych można wpłynąć na zmianę koloru otrzymywanego barwnika. Zależnie od rodzaju porostów, miejscowości i t. d. dalsza przeróbka otrzymanego w ten sposób barwnika odbywa się różnie; zasadnicza różnica polega na tem, że albo otrzymany barwnik oddzielają od części stałych nieposiadnjących własności barwienia, lub tez nie oddzielają; w tym ostatnim wypadku otrzymany produkt posiada własności barwienia w stopniu daleko słabszym. O-nę spotykamy w handlu jako proszek błyszczący o barwie zielonej. Jakkolwiek O n barwi wełnę i jedwab na bardzo piękne kolory, są one jednak niestale i pod działaniem światła słonechnego ulegają rychłej zmianie.

Orselinowy kwas C₈H₈0₄ jest kwasem 1-m et y 1 o— 3.5 — d wuoksybenzoesowym (2); występuje w przyrodzie w licznych porostach (Ixocella, Lecanora, Variolaria) bądź w postaci dwóch izomerycznych bezwodników C₁₆Hu0₇, zwanych kwasami: 1 ek ano r owym i g i rotorowym, bądź w postaci estru ery-trytu, zwanego erytryną i posiadającego skład:

C₄H₆.(OH)₃.O.C,H₂(OH)(CH₃).

CO.O.C₆H₂(OH )(CH₃).CO.OH.

Przez zmydlanie tego estru zapomocą wody barytowej można otrzymać po zadaniu mieszaniny kwasem solnym wolny kwas orselinowy, Kwas ten krystalizuje się w postaci igiełek skupionych, rozpuszcza się w gorącej wodzie w kwasie octowym i alkoholu. Punkt topnienia kw. O-go leży w 176°; topnieniu towarzyszy rozkład na dwutlenek węgla i orcynę (dwuoksytolool). Z chlorkiem żelazowym kw. O. daje zabarwienie purpurowo-fiołkowe.

Grseliowy kwss, C₆H₂(OH)₂ CH₃.COOH. Kwas O-wy należy do związków bardzo rozpowszechnionych w państwie roślinnem, a mianowicie w porostach; tak zwana erytryną jest estrem erytrytowym k-su O-go i przez jej zmydlenie otrzymywany bywa k-s O-y. Jest to ciało krystaliczne o 1° top. 176° łatwo rozpuszczalne w alkoholu lub eterzo etylowym. Z chlornikiem ulane, tworzy zabarwienie pur-purowo-fioletowe. Przez ogrzewanie z wodą, również i przez stapianie k-s O-wy ulega rozkładowi na orcynę i bezwodnik węglowy według wzoru:

C₆H₂(OH)₂CH,COOH=C₀₂+C₆H₃(OH)₂CH₃.

Orseolo I Piotr, doża wenecki (* około r. 928—-f w r. 997). Został obrany dożą dn. 12 sierpnia 976 r. po zabójstwie Piotra Candiano IV i po głośnym pożarze kościoła św. Marka, pałacu dożów i znacznej części miasta. Utrzymywano, że pożar powstał z poduszczenia samego Piotra O. — Z tego zarzutu O. musiał się oczyścić publicznie i krytyka nowożytna skłonna jest uwierzyć w jego niewinność. O. zostawał w ciągłej walce z opozycyą i spiskami stronnictwa Candiano. Bardzo pobożny i pełen miłości dla ojczyzny, dokładał wszelkich starań, aby zaprowadzić spokój w kraju. W tym celu paktował w Gualdradą wdową po swoim poprzedniku i siostrą margrabiego Hugona toskańskiego. Po zawartej zgodzie mogła już rzecz pospolita pobrać dla siebie nowe podatki, które wraz ze staremi pozwoliły doży na położenie fundamentów pod nową bazylikę św. Marka (ukończoną w r. 1071). O. również prowadził układy w Konstantynopolu o kupno sławnego Pa-1 a d’O r o; przytem dbał bardzo o ulżenie cierpieniom ludzkim: zakładał szpitale dla pątników, odziewał biedaków i chorych. Zmęczony urzędem swoim w 50-ym roku życia (dn. 1 września 978), opuścił Wenecyę i zamknął się w klasztorze, gdzie przeżył jeszcze 19 lat. Po śmierci był kanonizowany.

0r33olo II Piotr, doża wenecki (f w r. 1008), syn poprzedniego. Został obrany w r. 991, po śmierci Tribuna Memmo. O. potrafił zaraz na początku swych rządów pozyskać sobie cesarza konstantynopolskiego oraz zachodniego a nawet Saracenów, z któremi Wenecya ciągle walczyła. Paktował z potężnymi biskupami krain później weneckich i uzyskał ustępstwa dla handlu swych ziomków. Tymczasem Narentyńczycy, mały ludek Dal macy i, zwrócili jego uwagę na siebie przez ciągłe korsarstwo; przeciwko nim wysłał O. flotę pod komendą Badoaria, przezwanego Bragadino, który zburzył gniazdo korsarzy z Lissy. Pozostali przy życiu Narentyńczycy połączyli się z Kroataini, ażeby wywrzeć swą wściekłość na Dalmacyi. Zawezwany na pomoc, O. wyruszył z okrętami w dzień Wniebowstąpienia 998 r. Wylądował na wyspach Cherso i Ossaro i stąd skierował się przeciw starożytnej Żarze, którą opanował, jak również Spalato, Curzolę i Lagostę. Te zwycięstwa spowodowały zupełne rozbicie Naren-tyńczyków, a O., raz jeszcze odwiedziwszy zajęte porty, powrócił w tryumfie na Rialto. Wyprawa ta wielce się przyczyniła do rozwoju Rzeczypospolitej. Wenecyanie zrozumieli doniosłość dokonanego czynu odrazu i dlatego pragnęli, aby doża do swego zwykłego tytułu dodał jeszcze tytuł „księcia Dalmacyi“ i aby rok rocznie w dzień Wniebowstąpienia składał wizytę morzu u wyspy Lido; ceremoniał ten z czasem stawał się coraz uroczystszym, a za czasów Aleksandra III i doży Zianiego przybrał nazwę Sposalizio (ślub z morzem). Cesarz Otto III przybył incognito na wyspę San Servolo, aby zawrzeć osobiście znajomość z dożą; stąd zaś udał się do Wenecyi dla tajnego załatwienia swych interesów z tą rzeczpospolitą, która stała się tak potężną. Po jego wy-jeździe O. pozostawał w doskonałych stosunkach z Cesarstwem, które mu przyrzekło w r. 1002, w dzień św. Wawrzyńca, przyjść z po

'i

mocą dla Bari i innych miast greckich Włoch południowych, oddawna obleganych i niszczonych przez Saracenów. O. zmusił Arabów do zdjęcia oblężenia z Bari. Po powrocie do We-necyi cesarze bizantyjscy złożyli O-wi podziękowanie i prośbę, aby przysłał im swego syna Jana, któremu dali za żonę księżniczkę ze swego rodu.

Wschodem sprowadziły wtedy po raz pierwszy zarazę do Wenecyi, która dziesiątkowała ludność i dotknęła rodzinę samego doży. O., uwielbiany i lubiony przez wszystkich, umarł, mając zaledwie 48 lat.

Orseolo Ot tone if 1032) doża wenecki, syn poprzedniego. Został dożą Wenecyi wr. 1008, po śmierci ojca, w którego ślady poszedł, lizięki szczęśliwym wyprawom przeciwko Adryi (ob.) i przeciwko Kroatom, którzy napadli znowu na Dalmacyę, powiększył wpływy Wenecyi. Cudzoziemcy nie śmieli niepokoić republiki podczas burzliwego okresu wojny między Henrykiem II i Arduenem z Iwrei; tymczasem wewnątrz właśnie wielka potęga rodziny O., szczególnie zaś doży, który poślubił córkę Geizy, króla węgierskiego, i posadził na stolicy pa-tryarszej w Grado brata swego Orsa, była przyczyną zaburzeń. Z poduszczenia Niemca Poppona, patryarchy Aquilei, przeciwnicy O-a zmusili go do ucieczki do Istryi wraz z bratem.

Najwybitniejszemi jego utworami są: Salvator Rosa na pomniku w Neapolu; Parazyci, dwie postaci ludowe staro-rzymskie: Małe rybacząt-ko, z fauną morską; Siewca (Przy siewie); Bliźni (temat miłości bliźniego, w Galeryi Narodowej w Rzymie).

x-y.

Orsini, obok Colonnów najpotężniejsza i naj-Częste stosunki Wenecyi ze sławniejsza rodzina rzymska. Tworzyli w Rzymie stronnictwo Welfów włoskich, w przeciwieństwie do gibelińskich Colonnów; mimo to jednak nieraz papiestwu stawali na przeszkodzie i byli dla niego niewygodnymi. Trudno coś pewnego powiedzieć o początku tej rodzi-ny i jej gnieździe rodowem, jak zresztą przy wszystkich ważniejszych rodzinach rzymskich. Wywodzić się mieli od Orsus’a, pana na Piti-gliano i senatora rzymskiego w XII w. I papież Celestyn HI (1191—1198) pochodził z tej rod ,iny, i wtedy po raz pierwszy występują O-wie wyraźnie w historyi. Celestyn III, tj. Hyacynt Bobo, obrany papieżem w 85-m roku życia jako kardynał-dyakon, dopiero po swojej elekcyi przyjmował święcenia kapłańskie. Właściwą jednak potęgę zyskali O-wie dopiero z pap. Mikołajem III (1277 — 80), który był czwartą generacyą po Celestynie. 0-prócz tych dwóch było jeszcze dwóch papieży z tego rodu: Benedykt XIII (Piotr Franciszek O. 1724 — 30) i następca jego Klemens XII Poppon skorzystał- z zamieszek, (Wawrzyniec O. 1730 —1740). Kardynałów wy-opanował i złupił Grado. Wystraszeni Wene-    dał ten    ród kilkudziesięciu. Od czasu Miko-

cyanie przywołali dożę z powrotem i pod jego    łaja III    rośli O-wie w potęgę, bo Mikołaj był

wodzą odparli nieprzyjaciół i odebrali im wszyst-    wielkim    swej rodziny protektorem. Ojciec je-

ko, co byli złupili. Te czyny waleczne nie go, Matteo Basso, senator rzymski z czasów rozzbroiły jednak przeciwników O-a, który, z po- Fryderyka II, powszechnie lubiony, wielki wodu odmowy zatwierdzenia nominacyi na { wielbiciel św. Franciszka z Assyżu, gdy ten biskupstwo w Olivulo 18-c.o młodzieńca z rodziny bawił w Rzymie w r. 1209. Jako senator miał Gradenigo, powstali, porwali Ottona, strącili wielką nad miastem władzę, która okazała się go z urzędu i wygnali do Konstantynopola,    w 1241    r., tj. po śmierci Grzegorza IX: wtedy

Następcą jego był Dominik Centranico (1026). x    bowiem    zamknął kardynałów w jednym z klasz-

Orsi Lei i o, malarz włoski (* w Reggio d’Em. torów, aby elekcya papieska mogła się odbyć 1511—f w 1587) w pracach swoich starał się swobodnie, bez żadnych wpływów postronnych, naśladować wdzięk Corregia i łączyć go Pozostawił 6-ciu synów, z tych Gian Gaeta-z energią rysunkową Michała Anioła, któ- no, ur. w 1227, był właśnie papieżem Miko-rych był czcicielem. W mieście rodzinnem O. łajem HI. W tych tedy czasach zaczyna się rze-wykonał wiele fresków, większa ich część jed- czywista historya tego rodu, zaś zupełnie pe-nak przepadła. Obrazy jego znajdują się: we wny początek tworzy bratanek Celestyna III, Florencyi — Św. Rodzina, Madonna w Bolonii, Orso. Wszystko, co wcześniejsze, nie jest Chrystus na krzyżu w Berlinie, Magdalena po- naprawdę pewnem, jak również i to, by Śpo-kutująca w Monachium.    K 11 leto miało być gniazdem rodowem O-ch. Potęga

Orsi Achilles, rzeźbiarz współczesny, ich, wytworzona przez Mik( łaja III, budziła, oczy-Włoch (* 1845 w Neapolu). Kształcił się wiście, wiele niechęci i zawiści, narobiła im w miejscowym Instytucie Sztuk pięknych, a w Rzymie i okolicy wielu nieprzyjaciół; po śmierci przez dalszą pracę rozwinął szczególniej dar papieża niechęć wybuchła z całą siłą, niewiele charakterystyki, łączącej wyrazistość z nadzwy- jednak O-m zaszkodziła: rośli dalej, a w XV czajnem wykończeniem szczegółów postaci łudź- w. dosięgli szczytu swej siły i bogactwa. Pra-kiej, przeniesionem i na draperye i akcesorya. wie ciągle, tj. od XIII w., stali wiernie po Z darem tym łączył wyższy: pomysłowości stronie papieskiej, wspierali Stolicę Apostolską i artystycznego odczuwania prawdy i piękna, w jej walkach z cesarzami rzymskimi i z oporne-Z czasem oddał się wyłącznie rzeźbie w bron- mi jej rodami Rzymu—sami zaś pozostawali zie i sam kierując odlewami, doszedł do nie- ! w wiecznym antagonizmie i walce z Colonnami; pospolitej wprawy w tej sztuce odtwórczej, j walkę przerywały, oczywiście, pokoje, ale lada

Wlelk* Encykl. Uliutr. Ser. II. Tom VI. Zet*. 42b.

powód rozdmuchy wał tlejącą zawsze nienawiść tych dwóch wszechwładnych rodów rzymskich. Najzaciętszą jest walka w końcu XV w. i początku XVI. Powód główny dały hrabstwa Tagliacozzo i Alby, do których O-wie rościli sobie pretensye, a które Ferrante, ówczesny król neapolitański, nadał jednemu z Colonnów. Było to w r. 1484 za Sykstusa IV, a wybitną rolę odgrywał wtedy Virginio O. Wojna roz-srożyła się tak, że nikt w Rzymie nie był pewny życia, ni mienia. Drugim zawodem wybuchła walka za Juliusza II. Papieżowi udało się w 1511 r. nakłonić strony do zgody, na pamiątkę której wybić kazał medal. Obok przejściowych, bezpośrednich powodów, antagonizm obu rodów tkwił we wzajemnem współ-• zawodnictwie o wpływ w Państwie Kościelnem i we Włoszech z jednej strony, a w zasadni-czem przeciwieństwie stanowiska politycznego z drugiej. Colonnowie byli Gibelinami, ciążyli więc ku cesarstwu, popierali jego interesa i politykę; O-wie, jako welfickie stronnictwo, stali przy Rzymie i Stolicy Apostolskiej i ciążyli ku naturalnym wrogom cesarstwa, tj. w danej chwili ku Neapolowi, gdy tam rządziła dy-nastya andegaweńska i później także aragońska, póki się z nią nie poróżnili, a przede-wszystkiem ku Francyi. To stanowisko polityczne O-ich uwydatniło się głównie w tych groźnych dla całych Włoch, pełnych zamętu i burz wojennych początkach XVI w., a raczej od najazdu Karola VIII w 1494 począwszy. To stanowisko także sprowadziło na ród wielką klęskę i zachwiało, a nawet złamało ich dotychczasową potęgę. Tą klęską była wielka wojna O-ch z domem Borgiów, tj. z Aleksandrem VI i jego synem Cezarem. Dzięki bliskim i serdecznym stosunkom O-ch z pap. Sykstusem IV (1471 — 1484) oraz Innocentym VIII (1484—1492) i ulubieńcem jego, kardyn. Girolamo Riario, potęga O-ch była wielka i wpływ w Rzymie ogromny, zwłaszcza Virginia O., neapolitańskiego generalnego kapitana, i kardyn. Battis ty, legata Ankony. Ówczesny też wicekanclerz Rodrigo Borgia po śmierci Innocentego VIII u O-ch robił usilne starania, by poparli jego elekcyę. Istotnie został Rodrigo jako Aleksander VI papieżem, z jednym też Battist* zachował dobre stosunki, przyjaźń bowiem trwała niedługo. W r 1492 Virginio kupił za 40 tysięcy dukatów hrabstwa Cerve-tri i Anguillara, a to dało początek nienawiści O-ch i Borgiów. Aleksander VI bowiem zaprotestował przeciw sprzedaży i założył nawet ligę z Wenecyi i Medyolanu przeciw O-tn. Spór załatwiono jednak tym razem jeszcze ugodowo: Virginio wypłacił 35 000 dukatów papieżowi i hrabstwa jako lenna papieskie zatrzymał. Zgoda wszakże nie trwała długo. Wojska francuskie pod wodzą Karola VIII wkraczały już do Wioch (1494), a Virginio począł okazywać swą przyjaźń Karolowi, aż wreszcie zbliżył się całkowicie do niego i uroczyście ugaszczał go na swoim najwspanialszym i najobronuiejszym zamku Bracciauo. Borgiowie postanowili się więc zemścić i z rozległych posiadłości O-ch zbudować dla siebie udzielne księstwo, a nawet dziedziczne w swym rodzie papiestwo: takie miał snuć marzenia Cezar Borgia. Gdy więc w r. 1496 Karol VIII opuścił Italię, nadeszła sposobna chwila, by złamać potęgę O-ch. Aleksander VI zawezwał z Hiszpanii drugiego swojego syna Juana. ks. Gandii, i jemu oddał dowództwo w wojnie z O-m. Książę zajął cały szereg posiadłości O. i obiegi Bracciano. Twierdzy broniła córka Virginia, Nap ole na O. wraz z mężem, Bartłomiejem d’Alviano. Ks. Gandii, oblegający równocześnie Treviguano, mimo że miał już w swych rękach zamki O-ch: Scrofa-no, Galera, Fornello, Campagnano i Anguillara, tej właściwej rezydencyi rodu, na szczycie której powiewał sztandar francuski, zdobić nie potrafił, nawet sromotna spotkała go obelga, gdy załodze zaproponował przekupstwo. A tymczasem O-wie Giulio i Carlo, syn Gentila Virginia, najwpływowszej osobistości za Sykstusa IV, konetabla neapolitańskiego, zmarłego w więzieniu w Castell dell’ Uovo, zebrał za francuskie pieniądze wojska i 25 stycznia 1497 r. zadał pod Soriano zupełną i stanowczą klęskę wojskom papieskim. Wobec tego walka musiała się przerwać, zwłaszcza, że niedługo potem ks. Gandii, ku najwyższej rozpaczy Aleksandra VI, zginął otruty, do dziś dnia niewiadomo przez kogo. Ale była to tylko chwilowa przerwa. O-wie dopomogli nawet Cezarowi Borgii w pokouaniu Colonnów, z którymi sami na nowo walkę rozooczęli w 1499 r. Ale z końcem 1502 r. Cezar podstępnie uwięził w Singaglia — Giovanniego Paol’a O., hr. Gravina i Franciotta, zabrał ze sobą do Um-bryi, i tu wtrącił do więzienia, sam zaś ruszył, by dalej niszczyć potęgę pozostałych z tego rodu. Tymczasem papież, wezwawszy do siebie kardyn. Battistę, tego samego, który głosował za nim podczas elekcyi, również uwięzić go kazał wraz z jego protonotaryuszem i w zamku Tona di Thor w styczniu 1503 r. do więzienia wtrącić. Wszystkie pałace O-ch w Rzymie i okolicy zostały skonfiskowane lub zniszczone, Cezar zaś zajął wszystkie posiadłości Giovanniego Giordana, obiegł Cerę i zdobył następnie Bracciano, ale nie potrafił utrzymać. Wymknęło mu się również Pitigliano, należące do słynnego kondotiera weneckiego, Niccola O-go, dzięki poparciu Wenecyi. Kardynał Battista rozchorował się tymczasem w więzieniu i 25 000 dukatów ofiarował papieżowi jako okup za siebie; nie przyjął ich jednak Aleksander VI, a kardynał po 12 dniach choroby w lutym L503 r. umarł w więzieniu, otruty z rozkazu papieża. Był to cios dla ca'e^o rodu— pozostały mu tylko szczupłe posiadłości i Cezar Borgia był bądź co bądź tym, który zła-

mai ich potęgę. Spisek przeciw Cezarowi u- j ją potęgę majątkową i terytoryalną. O ich knuty w październiku 1502 r. nad jeziorem j bogactwie może świadczyć np. fakt, że gdy Trazymeńskiem, do którego należeli kardynał Battista Paolo i Franciotto, był powodem tej strasznej zemsty. Śmierć Aleksandra VI przeszkodziła dalszej wojnie i zupełnemu zniweczeniu O-ch (f 1503). Ale O-wie rozpoczęli teraz w przymierzu z Colonnami walkę z Cezarem Borgią, również śmiercią tegoż przerwaną. O-wie odzyskali też znaczniejszą część swych rozległych posiadłości. Wogóle w chaosie wojen XVI w , jakiemi dotkniętą była podówczas ziemia włoska spotyka się ciągle O-ch i zawsze po stronie papieży. — Walka z Aleksandrem VI to prawie jedyny wypadek, gdzie O-wie stoją przeciw papieżowi; oczywiście, i przedtem i potem były spory z papieżami i nieraz ostre zatargi, ale do walki dopiero teraz przyszło naprawdę. O-im np. zawdzięczał Bonifacy VIII swoją obronę i wydostanie się z nie-woliuNo gar e ta (ob.); oni, zebrawszy swe wojska, odbili go w Anagni i z tryumfem wprowadzili do stolicy: ale też potem niejednokrotnie dali mu uczuć swą potęgę i przewagę. W czasie „niewoli awiniońskiej“ papiestwa (1309 —

Aleksander VI nałożył podatek na wojnę przeciw Turkom, wspomniany już kardyn. Battista zapłacił wtedy jako dziesięcinny podatek od swego majątku tysiąc dukatów. Co do małżeństw—to np. Anastazya de Monfort, córka owego znanego Szymona (ob.), wniosła mężowi swojemu, Romanowi O-mu, namiestnikowi nea-politańskiemu, rozległe dziedzictwa swoje po ojcu i matce Małgorzacie de Aldobrandeschi jak Nolę, Pitigliano; Luiza z domu Bourbon d’Enghien, żona Raimondella, hrabstwa Lecce i Otranto; hrabianka de Chieti—markizat Valle Siciliana i t. d. Należały do O. w samej okolicy Rzymu i wogóle w Państwie Kościelnem majątki Isola, Santa Severa, Anguillara, Tre-yiguano, Fiano, Campagnano, Cesano, Licenza, Vicovaro, Arsoli, Castel Madama, Ardea, Astu-ra, a oprócz tego rozległe dobra w Neapolitańskiem i innych częściach Włoch (Bracciano), np w Toskanii. Byli O-wie książętami Tarentu, Salerna i Venosy, hrabiami de Tagliacozzo, Alby, Noli, Pitigliano, Lecce, Pacentro, Oppi-do, Gravina (później książętami na tein ostat-niem). Synowiec Benedykta XIII, Ber o a ld O., w 1724 r. mianowany został przez msarza Karola VI księciem Rzeszy, a przez Klemensa XII księciem tronu papieskiego. Również żaden inny ród rzymski nie rozdzielił się na tyle linij i tak się nie rozrodziła jak O-wie; z biegiem lat wytworzył się cały szereg linij, a mianowicie: Bracciano, Campo di flore, Gallese, Gravina, Manupello, Marino, Mentana, Monte Giordano, Oppido, Pacentro, Pitigliano, Tagliacozzo, Santogemini i wreszcie linia Ta-rentyńska; wszystkie one, różnemi czasy występowały, dochodziły do znaczenia i potęgi i wymierały. Ród rozrósł się w siedem głównych gałęzi: 1) hrabiowie na Pitigliano; 2) hr. na San Sa vino; 3) na Tagliacozzo; 4) Anguillara; 5) na Oppido; 6) książąt Bracciano i 71 margrab. z Me lita ny. Oprócz tego była linia rzymska Strozzich i neapolitańska książąt de Gravina, zarazem hrabiów na Trani i Conversano. Od

1378) kardynałowie z tego rodu ubolewali nad opuszczeniem Rzymu przez głowy Kościoła; charakterystycznym i nader ciekawym jest w tej mierze list kardyn. Napoleona O. z 1314 r. do króla francuskiego Filipa Pięknego o Klemensie V, w którym ubolewa nad upadkiem i ruiną Rzymu i kościoła. Podobnież i w czasie schizmy papieskiej. Podczas owego głośnego „Sac-co di Roma“ w 1527, gdy Klemens VII poróżnił się z cesarzem Karolem V i sprowadził na siebie i Rzym straszne spustoszenie miasta przez wojska cesarskie pod wodzą Karola de Bourbon, O-wie stali wiernie przy papieżu, a jeden z nich, Renzo da Cer i, kierował obroną miasta. Ale już wtedy potęga O. upadać zaczyna, złamana przez Cezara Borgię. Oczywiście, występują jeszcze później i spotyka się ich dość często, i to na wysokich stanowiskach, np. jako kardynałów, ale nie mają już tego wpływu i znaczenia co w XV w. Za surowego i energicznego Pawła IV (Caraffa) odgrywają pewną rolę, ale już raczej uległą i pod- w. XVII zaczynają poszczególne gałęzie wygadującą się kierunkowi i woli papieża: musieli sać. W r. 1632 wygasła linia Strozzich na mu np. wydać do czasu jako rodzaj rękojmi Leonie, generale wojsk papieskich; jej majątek Bracciano, oddać mu na usługi, podobnie jak przeszedł na linię florencką, właścicielkę księ-i inne rody rzymskie (np. Colonuowie), swoje stwa w Neapolitańskiem, posiadłości w Kam-majątki, służyć wojskowo przeciw Hiszpanii panii i pałacu w Rzymie koło term Dyokle-(wiek XVI). Nawet w czasach napoleońskich cyana. W 1685 wygaśli Cesariniowie; w 1698 spotyka się jeszcze kardynałów tego rodu, r. linia Bracciano. Do dziś żyje tylko gałąź a z początkiem XVIII v. dwóch z nich jest książąt de Gravina, która pozysk;.:a także gran-nawet papieżami (Benedykt XIII 1724 — 1730 dostwo hiszpańskie. Głową jej był w XVIII i Klemens XII 1730 —1740); ale na ogólny bieg w. Dominik, senator rzymski (* 1790) i pa-wypadków w Europie nie mają już najmniej- pieski minister wojny. Jego synem i spadko-szego wpływu—prawda, że nie ma go wogóle biercą jest żyjący Filip ks. O., ur. w 1842. papiestwo i całe Włochy. Żaden inny ród Z tej linii pochodził Benedykt XHI. Od O-ch rzymski nie zawiera tak świetnych małżeństw; wywodzi także swój początek austryacka ro-przez to stwarzał podstawy lub zwiększał swo- dżina książęca Rosenbergów. W XVI w. spo-

krewnieni byli O-wie także z Medyeeuszami.

czał się wielką moralnością; umarł w 1477; jego brat Napoleon w 3 lata później. Gentil Virgiiiio, syn Napoleona z Bracciano, wielki konetabl neapolitański i doradca króla Alfonsa li. Zginął otruty w więzieniu przez Aragończyków w Castell del Uovo. Miał dwóch synów, Gian Giordana i Carla, który był niejako głową rodu w owej wojnie z Borgiami i protoplastą linii Anguillara. Niccolo z P i t i g liano, obrońca Padwy w 1509 r. przeciw Maksymilianowi, najznakomitszy wojownik z rodu O-ch i słynny, a wierny do końca Rzpltej, kondotier wenecki, zwłaszcza w czasie ligi w Cam-bray. To też „Królowa Adryatyku“ (Wenecya) uczciła go grobowcem, gdy zmarł (r.    1510).

Brał udział w owej wojnie z Borgiami, podobnie jak i wspomniany Virgiuio. Lorenzo O., zwany od swego zamku w Kampanii R e n z o da Cer i. Za Adryana VI stał na czele rodu w wojnie z Colonnami. W 1524 r. wraz z Federigiem Gonzagą bronił skutecznie Marsylii przeciw Karolowi de Bourbon, a w 1527 kierował obroną Rzymu i zamku św. Anioła przeciw wojskom cesarskim (Sacco di Roma). Umarł w Berlet-ti w 1536. Francesco O., mianowany w 1417 hrabią de Gravina, i syn jego Jacobo, w 1463 r. pierwszy książę de Gravina. Roberto O., młodszy syn Carlosa, złączony ściśle z domem aragońskim, później wstąpił do służby florentyńskiej. Jego córką z Katarzyny Sanseverino była słynna Alfonsina, która w r. 1487 poślubiła najstarszego syna Lorenza Wspaniałego z domu Medyceuszów, Piera, brata Leona X. Ślub odbył się z okazałością w Neapolu. Była te kobieta dumna i ambitna, we Florencyi nielubiona i jej przypisywano, że nakłoniła męża do niepolitycznych kroków w czasie najazdu Karola VIII na Włochy w r. 1494, co spowodowało wypędzenie Medyceuszów z Florencyi. W czasie tego wegnania mieszkała w Rzy mie i wtedy straciła męża. Zażądała więc od stryja, Gian Giordana, zamku St. Angelo pod Tivoli i otrzymała go jako dożywocie za niewypłacony posag, ale zamek nigdy do O-ch nie wrócił. W parę miesięcy po śmierci męża powiła syna, Lorenza, którego wychowywała sama, a później opiekował się nim stryj Leon X. Córkę Clarice wydała w 1508 za Filipa Strozzi. Paolo Giordano z Bracciano, Virginio z Vicovaro i Orazio z Bomarzo brali udział w słynnej bitwie pod Lepanto (1571). Virginio O., syn Paola Giordana i Izabeli de Medicis, wielki protek-

Zaznaczyć wreszcie wypada, że do dziś dnia istnieje w Rzymie prywatne archiwum O-ch.—

Z wybitniejszych osobistości tego rodu należy wymienić: Matteo Rosso, brat Mikołaja III, senator rzymski i podesta w Todi. Kardynałowie Matteo i Giacomo na czele własnych 400 żołnierzy wyprowadzili z Anagui i wyzwolili z rąk francuskich Bonifacego VIII. Napoleon, który pisał ów list do Filipa Pięknego; umarł w 1342 r.,    54 lat był kardynałem, 7

papieży przeżył, 4 koronował, zwolennik Francyi, zamiłowany w sztuce, ale z jego budowli, np. kaplicy w bazylice watykańskiej lub pałacu w Villeneuve, nic się nie zachowało. Był synowcem Mikołaja III; pochowany w kościele Franciszkanów w Awiuionie. Niccolo z Noli i jego brat Napoleon hr. Manupello, funda-torowie wielkiego klasztoru Kartuzów w Ghe-rusalemme. Giordano O. z Bracciano, mianowany w 1405 kardynałem przez Innocentego VII, za Grzegorza XII należy do oppo-zyeyi przeciw niemu i apeluje do soboru; na Soborze Konstancyjskim odgrywa też poważną rolę, jest deleg item soboru do Jana XXIII, by mu odczytać znany wyrok, pozbawiający go godności papieża (ob. Konstanc, sobór); przy • czynią się wielce do wyboru Marcina V. Jest później legatem papieskim do Niemiec, We-necyi, Francyi, Anglii, a potem na Sobór Ba-zylejski. Był wielbicielem i protektorem humanizmu, sztuk i literatury; w sali recepcyjnej swego pałacu kazał wymalować postaci alle-goryczne z greckiej mitologii. Posiadał piękną i wielką bibliotekę, którą zbierał z zapałem, nie żałując pieniędzy i podróży. Przechowywał w niej kosmografię Ptolemeusza, 12 nieznanych do owego czasu komedyj Plauta (kodeks ten, to prawdziwe dzieło sztuki). Bibliotekę tę, liczącą 254 cennych kodeksów (rękopisów), umierając w 1438 r., podarował kościołowi św.

Nie był

Piotra, by w ten sposób wzbogacić bibliotekę watykańską. Latino O., kardynałem mianowany przez Mikołaja V, legat i pełnomocnik Piusa II, wielki wpływ wywierał na Sykstusa IV, tak, że ten w czasie jego choroby w jego pałacu odbył konsystoryum. Młodość tego syna Carlosa była bardzo burzliwa. W r. 1449, tj. niedługo gdy został kardynałem, zbudował kościół i klasztor św. Salvatora dla jednej z kougrega-cyj weneckich, gdzie mu w XVII w. wystawiono piękny pomnik i gdzie założył wcale ładną bibliotekę, która w późniejszych wojuach uległa zniszczeniu. Był arcybiskupem Cousy, tor literatury, opiekuu Torquata Tassa (ob.), potem Bari, wreszcie Tarentu, opatem w Farfa oddawał się początkowo rzemiosłu rycerskie-kardynałem-kamerlengem Sykstusa IV. Wy- mu, walczył na Węgrzech z Turkami, w 1601 syłauy był często w poselstwach, dwukrotnie r. towarzyszył Andrzejowi Dorii, ale z powodu poskromił rozruchy w Rzymie. Należał do naj- J choroby musiał rzemiosło porzucić, bogatszych i najwpływowszych dostojników du- ! również rycerzem syn jego Fulvio, pozosta-chownych, a dowodzi tego fakt, że przeszko* j jący w ścisłych stosunkach z Farnezami; brał dził wprowadzeniu członka z domu Colonnów żywy udział w ruchu literackim, a jego bido św. kolegium (na kardynała). Nie odzna- ! blioteka weszła za Klemensa VIII (1592—1605)

str. 82 — 98).

Orsini Wirginiusz, kardynał z XVII w. i protektor Polski (* 17 maja 1615 — f 21 sierpnia 1676 r.). Pochodził z rodu Orsinich, z gałęzi książąt Bracciano. Był najstarszym z pośród trzech synów Ferdynanda, ks. Bracciano i San Gemini. Pobożny i wykształcony, z obejściem się wielkopańskiem, był przytem dumny i mściwy. Zrazu kawaler maltański, walczy szczęśliwie i zdobywa sobie sławę w bojach z Turkami. Miał nawet zamiar wstąpić w związki małżeńskie z księżną z domu Lu-dovisi, ale przeszkodził temu papież Urban VIII, który tę księżnę chciał wyswatać swemu krewnemu, i dlatego mianował Wirginiusza między j Mazziniego, O. postanowił uwolnić się od nie-10 a 16 grudnia 1641 r. kardynałem dyako j go. Rozległe plany zaprowadził do Austryi i aż nem tytułu św. Maryi in Portico; protektorem kościoła w Indyach, Armenii, Polsce i Portugalii, a współprotektorem we Francyi. Oddawszy się więc służbie kościoła, zrzeka się O. rozległej primogenitury swego rodu i uzupełnia wykształcenie; ale, dowiedziawszy się o motywach swej kardynalskiej nominacyi, oburzony na papieża, chciał nawet zrzec się swej godności; nie uczynił tego wprawdzie, na prośby krewnych i przyjaciół, do końca jednak zachował nienawiść ku Urbanowi VIII. Aleksander

VII

ż., unosząc do grobu opinię bożnego kapłaua. Ciało prze-

go XI.

i Moroni: „Diziouariö storico-ecclesiastico“ (We-

M G-y.

również w skład watykańskiej. Umarł w 1600 r. Virginio O. z Bracciano, ka waler maltański, głośny wojown. odznaczył się w wojnach z Turkami. Urban VIII mianował go w 1641 r. kardynałem i protektorem katolicyzmu w Portugalii i Polsce, współprotektorem we Francyi. Liczne listy biskupów polskich do niego zawierają „Relacye nuneyuszów apostolskich o Polsce“. Za Klemensa X zostaje biskupem we Frascati, umiera w 1676 r. F ab i o, ostatni z tej gałęzi (Bracciano), mąż słynnej w dziejach za Ludwika XIV i we Francyi przeważnie żyjącej księżny des Ursins, Maryi Anny de la Tremouille, poślubionej w 1675; pożycie jednak było nader nieszczęśliwe, poniekąd i z politycznych powodów. Na parę lat przed śmiercią Fabio sprzedał Bracciano i Campagnano za 700 tysięcy dukatów. Umarł w r. 1698.—Bliższe szczegóły o rodzie O-ch ob. między innemi: Reumont „Geschichte der Stadt Rom“ t. II i III, gdzie autor podaję także tablicę genealogiczną tego rodu; Gregorovius „Geschichte der Stadt Rom im Mittelalter“; Pastor „Gesch. der. Päpste“ t. I —III; Hergenröther „Handbuch der Kirchengeschichte“ t. II i III; Burckhardt „Kultur der Renaissance in Italien“ 2 t.; także Morawski Zdzisław ,Sacco di Roma“; v. Stramberg „Orsini “ („Allgem. Encyklopedie der Wissenschaften von Ersch-Gruber“, III Section VI Theil,

M. G-y

mianował go kardynałem-kapłanein, a w r. 1675 za Klemensa XI został O. kardy-nałem-biskupem i biskupem we Frascati (Tusculum). W czasie czwartego ze swego kardynalatu conclave, które dokonało wyboru Innocentego XI, O. nagle rozchorował się i umarł w 61-in czcigodnego i niesiono do Bracciano i pochowano w kościele klasztornym Sta Maria Novella, gdzie O. ma marmurowy nagrobek. Był ou miłośnikiem sztuki i w ogrodzie swoim posiadał wielki zbiór starożytności. Jako protektor Polski znosił się przez korespondencyę z episkopatem polskim, a listy te w sprawach kościelnych wydane zostały (j. w.) w „Relacyach nuneyuszów apostolskich w Polsce“ Rykaczewskiego (t. II). Należał O. do wyboru pięciu papieży: Innocentego X, Aleksandra VII, Klemensa IX i X i Innocente

Por. literaturę przy artykule: „Orsiui“

necya 1840).

Orsini Feliks, rewolucyonista włoski (* w Maldoli w Romanii w grudniu 1819—f na rusztowaniu w Paryżu dn. 13 marca 1858) Był synem oficera Królestwa Sardyńskiego, kształcił się w Imoli pod kierunkiem stryja i ukończył studya na uniwersytecie w Bolonii. Tutaj brał udział w spiskach przeciwko rządowi papieskiemu. Aresztowany jednocześnie z ojcem swoim dn. 1 maja 1844 r. został skazany na dożywotnie galery. Otrzymał amnestyę przy objęciu pontyfikatu przez Piusa IX i u-dał się wtedy do Toskanii. W r. 1848 był kapitanem legionu ochotników rzymskich, którzy walczyli w Wenecyańskiem i wyróżnił się swą walecznością pod Mestre (dn. 27 paźdz.). Będąc deputowanym z Forli do konstytuanty rzymskiej (luty 1849), był wysłany do Auko-ny dla zaprowadzenia bezpieczeństwa publicznego; zajął się tą sprawą z wielką energią. Po upadku republiki O. wrócił do życia konspiracyjnego. Mazzini powierzył mu wykonanie wielu planów powstańczych, z których wszystkie były niepomyślne, jak zamachy w Sarzana (2 września 1853), Magra (10 maja 1854), w Waltelinie (czerwiec-lipiec 1854). Niebezpieczna misya w Medyolanie (paźd. 1854) również nie miała powodzenia. Zniechęcony kierownictwem do Transsylwanii. Zaaresztowany w Herman-stadzie (17 grudn. 1854), po śledztwie pierwiast-kowem był przeniesiony do zamku San Giorgio w Mantui (27 marca). W końcu roku przed ogłoszeniem wyroku udało mu się w sposób zuchwały zbiedz (30 marca 1856). Wtedy u-dał się do Londynu (26 maja). Mazzini uczynił mu natychmiast nowe propozycye, ale O. nie miał już zaufania do niego. Prorok „Boga i Ludu“ wydawał mu się wtedy obłąkańcem, którego despotyzm na punkcie sprawy włoskiej był zgubny. O. wygłasza! w różnych miastach angielskich odczyty o papiestwie i potrzebie przerwania interwencyi obcej w państwie rzymskiem. Odmówił oddania dochodu z tych odczytów komitetowi Mazziniego. Otoczenie kierownika nie oszczędziło O-mu kalumnii.

sądem 25 i 26 lutego. O. wziął na siebie całą odpowiedzialność za uplanowanie zamachu. Juliusz Favre go bronił i odczytał list, który O. wysłał z więzienia Mazas dn. 11 lutego do cesarza francuskiego i w którym polecał mu sprawę niepodległości Włoch. List ten, bardzo wzruszający i pełen godności, być może nie pozostał bez wpływu na wypadki z r. 1859. O., Pieri i Rudio byli skazani na śmierć, Gomez na dożywotnie ciężkie roboty. Rudiowi zmniejszono karę. Dn. 11 marca O. wystosował list do młodzieży włoskiej, w którym otwarcie potępia zabójstwa polityczne i zaleca szerzenie cnót obywatelskich jako jedyny środek odrodzenia Włoch. O. i Pieri byli straceni dn. 13 marca na placu la Roquette. Idąc na rusztowanie, Pieri, bardzo wzburzony, nucił pieśń Żyrondystów; O. zaś, zupełnie spokojny, szedł w milczeniu i dopiero w ostatniej chwili wykrzyknął: „Niech żyją Włochy, niech żyje Francya!“ O. pozostawił dwie małoletnie córki, które zamieszkały z matką w Nicei.—Biblio-Zawiązała się między grafia: „Memorie politiche di Felice Orsini,

Rozłam między O-im a Mazzinim stał się zupełnym (list. 1856). Dii. 31 marca 1857 O. napisał list do Cavoura, że ofiaruje swoje u-sługi rządowi sardyńskiemu, jeżeli ten zdecy-duje się na walkę o niepodległość. Cavour zachwycony był listem O-a, ale nań nie odpowiedział. O. przetłómaczył na angielski swoje pamiętniki i wydał je w dwóch częściach p. t. „Austrian Dungeons in Italy“ i „Memoirs and Adventures“ (maj 1857). „Italia del Popolo“, organ urzędowy Mazziniego, wydawany w Genui, napadł gwałtownie na te publi-kacye i obszedł się z autorem jak z niewdzięcznikiem i apostatą. Jednocześnie Ausonio Franchi w piśmie „Regione“, wydawanem w Turynie, wystąpił z tego powodu z ostrą polemiką przeciwko Mazziniemu. O,, chociaż nie znał Ausonia, wyraził mu uwielbienie dla jego zasad prawdziwej wolności i zaproponował mu, aby uczynił z „Regioue“ orgau centralny szczerej partyi republikańskiej. Ausonio, przekonawszy się, że idzie tu tylko o propagandę pokojową, przyjął propozycyę. nimi korespondencya i bliższe stosunki. O. przysłał mu włoski rękopis swych pamiętników dla ogłoszenia drukiem. Upewnił go, że znajdą się środki dla przekształcenia „Regione“, która dotychczas była dwutygodnikiem. Ale od dn. 16 listopada listy Ausonia zostawały bez odpowiedzi. Tymczasem „Regione“ zaczęła się ukazywać jako pismo codzienne (15 grudnia). Ausonio nie wiedział co sądzić o milczeniu O-go, gdy niespodziana depesza doniosła o zamachu dn. 14 stycznia 1858 r. w Paryżu. O. całkowicie oddany organizowaniu propagandy pokojowej, osobiście nie wyrzekł się akcyi terorystycznej. Narzucał Mazziniemu, że swoją bezcelową agitacyą kompromituje najgorętszych patryotów, nie narażając swojej osoby, dlatego też sam osobiście chciał wykonać zamach, który uważał za decydujący. Przekonanym będąc, że śmierć Napoleona III wywoła rewolucyę we Francyi i pociągnie za sobą re-wolucyę we Włoszech, postanowił usunąć tego, który przywrócił Rzym papieżowi i, według niego, wstrzymał bieg rewolucyi włoskiej. Z początku chciał działać sam, ale był zmuszony przybrać sobie trzech pomocników: Pierego, Rudia i Gomeza. W tym celu przybył do Paryża dn. 12 grudnia za fałszywym paszportem Anglika, Tomasza Allsop. Towarzysze jego pośpieszyli za nim. Dn. 14 stycznia O. z towarzyszami czatował na jadącego do opery cesarza koło ulicy Lepelletier. Pieri, poznany przez agentęw policyi, był zaaresztowany przed wykonaniem zamachu. Gomez rzucił pierwszą bombę, Rudio drugą, O. trzecią. Bomby te pociągnęły za sobą wiele ofiar, nie przyczyniwszy przytem żadnej szkody temu, przeciwko któremu były skierowane. Sąm O. został raniony, Gomez z laresztowany prawie natych-tychmiast, Rudio i O. w nocy.

x-y-

scritte da lui medesimo e dedicate alla gio-ventù italiana, 2-a ediz. aumenta di un’ Appendice per Ausonio Franchi“ (Turyn 1858).

ürsk, miasto powiatowe w gub, Orenbur-skiej nad Uralem; pierwotnie Orenburg, nazwany O-em po założeniu dziś. Orenburga. Ok. 14 000 mieszk., 2 ceikwie, 2 meczety, szkoła powiatowa; 90 rękodzielni z prod, roczną 226 000 rs., głównie skóry, dostarczane jako surowe i nabywane w przerobie przez Kirgizów.— Powiat O-s k i ma 46 450 klin. kw. powierzch, 207 436 (1897) mieszk.: Baszkirów, Kirgizów i Rosyan kolonis. lub urzędujących. Na wschodzie wyżyna rzeki Ural z dopływami. Grunt urodzajny, zwłaszcza pastwiska; 1¹/₃ mil. hktr. lasów, l'\ pastwisk, ³/₄ pól uprawnych, na których żyto, pszenica, owies, jęczmień, orkisz, groch, tatarka, proso, ziemniaki. Ludność żyje głównie z obróbki drzewa i rybołówstwa. Wyrobili przemysłowych 118 z prod. 1 mil. rb-71815 koni, 50 136 bydła rog., 92 350 o. wiec i 14 680. kóz. Kopanie i wytapianie rud miedziauych, oraz wypłukiwanie złota nieznaczne.

Orsova, Orszova, właściwie Rushava (rumuńsk.), dwie osady nad Dunajem przy Żelaznych Wrotach, tj. przy ostatniem zagięciu rzeki: 1) Stara O, miasto w komitacie węgierskim Krasso-Szórćny, przy uściu rz. Czerna do Dunaju, na linii kolejowej Budapeszt-Temes-vâr-Verciorova, stacya parowców na Dunaju i ożywiony punkt handlowy. Uprawa wina, sąd okręgowy, główny urząd celny, do 4 000 m-ców, Niemców, Węgrów i Rumunów. Pod O-ą u stóp góry Allion kaplica z insygniami korony węgierskiej, w 1853 r. wzniesiona. O 2 kim. od Starej O-y na środku Dunaju położona jest wyspa Ada-Kaleh, a na niej mia-Stanęli przed ( sto i forteca. 2) Nowa O.; przechodziła ko-

Vergilius, Aen. 11,636; 690.

lejno z rąk Turcyi do Austryi, aż wreszcie na rao cy traktatu berlińskiego 1878 oddana ostatecznie w posiadanie Austro-Węgrom; do 3 00 * rn-ców. Ob. również A d a-K a 1 e.

Örsted, Ob. Oersted.

Ofsylochos, po grecku ’OpaćXo)(oę, po łacinie Orsylochus: 1) syn bożka rzecznego Alfeiosa i Telegony, ojciec Dyoklesa, władca miasta Pherai, w Messenii, przyjaciel Odysseusza.

2) syn Dyoklesa, wnuk poprzedzającego; wyruszył razem ze swoim bratem Krethouem na wyprawę Trojańską, gdzie obaj. odznaczywszy się jako bitni i doświadczeni wojacy, polegli z ręki Eueasza. — 3) Syn Idomeneusa z Krety, znakomity biegacz, wspomniany przez Odysseusza (Homer Odyss. 13,    259 i nast.)

w fikcyjnej opowieści, że wszystkich ziomków swych w wyścigach zwyciężył.—4) Trojańczyk, który w otoczeniu Eneasza do Italii przybył i tutaj Romulusa zabił, lecz później w walce z Rutul czy kami z ręki Kamilli zginął. Por.

L. I)rz

wrsynome, po grecku ’Opaivô[vrç, po łacinie Orsinome, córka Eurynomosa, którą Lapithes (ob.h wziął za żonę i spłodził z nią Porbasa (Phorbas) i Peryfasa (Periphas).

Orsza, miasto pow. gub. Mohylewskiej, położone po obu brzegach rz. Dniepru, oraz rz. Orszycy na 27₃ wiorst od st. Orszy dr. żel. Moskiewsko-Brzeskiej. W r. 1870 miało mi .'sz-kańców 8 338: prawosławnych 4 175, żydów 3 231, katolików 664, protestantów 125, staro-wferców 62, innych 71; w r. 1897 — 13 161, Cerkwi 6, monasterów 3, kościół katol. 1. synagoga 1. Szkoła duchowna prawosł., szkoła miejska 3-klasowa, szkoła parafialna prawosł., szkoła żydowska 2-klasowa z klasą przygotowawczą, szkoła żeńska prywatna, talmud-tora i kilka ehederów, pensya prywatna Bibliotek 3, księgarnie 2, drukarnia 1. Fabryk i zakładów przemysłowych 15: fabryka tytoniu, młyn parowy, . browar i t. d. O. wspominana jest w latopisach ruskich pod nazwą Rsza, począwszy od r. 1066. Od połowy XIII w. przeszła w posiadanie książąt litewskich. Od końca XV w. nabiera znaczenia jako miasto pograniczne ze strony Moskwy. Za panowania Zygmunta I stoczone były pod O-ą dwie wielkie bitwy: jedna r. 1508, gdy sam król na czele wojsk koronnych i litewskich poraził ks. Michała Glińskiego i wspierające go wojska moskiewskie; druga, świetniejsza, r. 1514, w któ-fej ks. Konstanty Ostrogski, hetman w. lit., pobił na głowę bojara Czeladina i kn. Bułhako-wa-Golieę, oraz wziął ich wraz ze wszystkiemi działami, sztandarami i całem wojskiem do niewoli. Mąko miasto graniczne była O. mocno ufortyfikowana i posiadała wielki zamek murowany, który przetrwał do w. XVII. (Opis zamku patrz „Tyg. Illustr.“ 1878, .JNs 272). W r. 1620 nadał Zygmunt III U-y prawo magdeburskie. Za Zygmunta III i Władysława IV O.

należała do województwa smoleńskiego; po utracie Smoleńska powiat Orszański zaliczony został do województwa Witebskiego. W r.

1 772 O-a przyłączona została do Rosyi i była odtąd miastem prowincyonalnem gub. Mohylewskiej. W r. 1796 została miastem po-wiatowem gub. Białoruskiej, a w r. 1802 miastem powiatowem gub. Mohylewskiej. Najwięcej ucierpiało miasto podczas najazdu moskiewskiego w r. 1654 — 1661, oraz w czasie Wojny Północnej. Z licznych klasztorów katolickich, które tu niegdyś istniały, najznakomitszy był Jezuitów, fundowany w r. 1612. Jezuici utrzymywali tu szkołę, która istniała do r. 1822. W roku tym oddano ją Dominikanom, a w r. 1825 zamieuiono na świecką.

Orszański powiat zajmuje północną część gubernii Mohylewskiej, na rozległości 4 831 wiorst kw. czyli 5 498 kim. kw. Powierzchnia powiatu przerżnięta jest od wschodu ku płd.-zach. szeregiem wzgórzy, będących przedłużeniemPłaskowzgórza Wałdajskiego i stanowiących dział wodny pomiędzy dopływami Dniepru i Dźwiny Zachodniej. Najwyżej wzniesione punkta w pow. O-im i w ogóle w całej gub. Mohylewskiej, znajdują się około Were-tejskiego błota, gdzie bezwzględna wysokość dochodzi 800 do 900 stóp. Północne stoki działu wodnego pokryte są jeziorami i błotami. Grunta w powiecie gliniaste lub glinia-sto-piaszczyste, chociaż znajdują się i znaczne przestrzenie piaszczyste. Pod względem geologicznym występują w powiecie obnażenia for-macyi dewońskiej, zwłaszcza w folw. Choło-wnie, w pobliżu O-y, we wsi Kobylakach i w mieście O-y na brzegu Dniepru i Orszycy. Wyborne wapno znajduje się w okolicy O-y nad brzegiem Dniepru. Pokłady wapienia tworzą tutaj warstwy do 2 sążni grube, znajdujące się w głębokości 3—5 sążni na pokładzie piasku i również piaskiem przykryte. Z wydobywanego kamienia wypala się rocznie od 150—200 tys. pudów wapna, wartości 25— 30 000 rb. Torf znajduje się prawie we wszystkich bagniskaeh. Ruda żelazna błotna dobywana w dobrach Horbowo. W powiecie jest także wiele źródeł żelezistych. Główną rzeką powiatu jest Dniepr, który płynie tutaj wązką doliną, mając urwiste brzegi, ze wschodu na południe. Dno rzeki kamieniste, około wsi Kobylaki tworzy się niewielka katarakta. Żegluga powyżej O-y jest nieznaczna. Od O-y zaczynają chodzić statki parowe w stronę Mohylewa. Do Dniepru z południowego stoku wyniosłości wpada kilka rzeczek, z których ważniejsze: Berezyna, Olsza i Orszyca. Z dopływów Dźwiny Zach. bierze w powiecie początek Luczesa ze sweini dopływami Moszą, Czernicą i Suchodolem. Jezior w powiecie 39, zajmujących wogóle 2 522 des. czyli 24.21 wiorst kw. Lasy przeważają iglaste, świerk i sosna; po brzegach rzek i rzeczek dużo ol-

szyny, pozatem brzoza, osina, klon, dąb, lipa. Mieszkańców było w powiecie (bez miasta) r. 1897 —131 297; prawosławnych 113278, żydów 10 348, katolików 4 876, starowierców 2120, protestantów 551, innych wyznań 124. Właścicieli ziemskich było: Białorusinów 18 557 (85 433 des.). Polaków 469 (123 369 des.), Rosyan 152 (53 584 des.), Litwinów 98 (1 876 des.), Niemców ,96 (30 235 des.), Łotyszów 70    (2 830

298 977

j. j.

Zasławscy, Tołoczyńscy,

w.:

Obszar, nieustalony

VIII, Str.

Fig. 129. Orszul-ekl (herb).

Orszymowo, prawdopodobnie niegdyś O j-rzymowo, wieś w pow. Płockim; 33 wiorsty od Płocka; parafia O. w dek. Płockim. Rozległość wsi 417, folw. 382 mrg. m-ców w dwudziestu kilku zabudowaniach. Pod

D.

ml

des.). Ziemi prywatnej    było

des., włościańskiej 165 254    des.,

rządowej 11157 dzies., monasterów i cerkwi 3 366 des., miejskiej 2 664 dzies. Gruntów ornych było 115 469 des., lasów 185 319 des.,    łąk    i sianokosów 51091 des.,    past

wisk i nieużytków 127 316 dzies. Fabryk i zakładów przemysłowych 37: olejarnia, fabryka drutu i gwoździ, 8 gorzelni i t. d. Cerkwi prawosł. w powiecie 61 (bez O-y i Babino-wicz), kościołów kat. 5, kaplic 2, żydowsk. domów modlitwy 29.    2 miasta (Orsza i Babino-

wicze) i 11 miasteczek. Koleje przerzynające powiat: moskiewsko - brzeska, rysko - orłowska i nowa petersbursko-kijowska.

Orszańskie starostwo z grodem w Orszy, w    ziemi,    następnie w pow. orszańskim po

traktacie Grzymułtowskiego w wojew. Witebskiem, ponad Dnieprem; ustanów, po r. 1569 na części dóbr stołu królewskiego. Orsza z zamkiem warownym, wsi: Hodnie, Pluszczów, Babino, Zazierze, Suchary, Dewino; dzierżawa Ko-bylaki. Dobra a później S-two O. posiadali od pocz. XVI Kmitowie, Sapiehowie, Horsey, Ogińscy, Kry-szpinowie, Hlebiccy-Józefowiczowie. W r. 1766 kwarty złt. p. 1 926 gr. 8. Jeszcze przed traktatami rozbiorowemi 1773 r. zajęte przez wojska ros., traktatem z Rosyą z d. 19 września 1773 r. oderwane od Rzpltej. Sejm 1773 — 1775 r. jurysdykcyę grodową w pozostałej przy Polsce części powiatu Orszańskie-go oraz stolicę powiatową na zjazdy sejmiki, sądy ziemskie i fundacyę kancelaryi przeniósł do Chołopienicz, własności Joachima Chrepto-wicza, podkancl. litewskiego („Vol. Leg..“ VIII 619).

Orszada, ob. Migdał.

Orszagh Paweł, poeta słowacki, ob. Hwie-z d osła w.

Orszanskij Ilja (Eliasz), prawnik rosyjski, pochodź, żydowskiego (* 1846 w Ekateryno-sławiu—f 1875). Z uniwersytetu w Charkowie przeszedł do Odeskiego, który ukończył z odznaczeniem. Niezwykle zdolny, opracował kilka rozpraw i większych monografij o prawie obyczajowem i o prawie kodeksowem rosyj-skiem. Wartość ich jest tak wielka, że je po przedwczesnym skonie młodego uczonego wydali prawnicy naukowo pracujący, przy pomocy zamożnej rodziny zmarłego. Prace te są: „Ijzsledowania po ruskomu prawu, semejnomu i nasljedstwennomu“ (prawo familijne i spadkowe; Petersb. 1877); „Ijzsledowanija po rus-komu prawu obycznomu i bracznomu“ (prawo zwyczajowe i małżeńskie; t-że 1879); „Iz-sledowanija po russkomu prawu“ (t-że 1892; obszerny życiorys O-go). Również dopiero po śmierci autora wyszła praca: „Russkoje zakono-datelstwo o Ewrejach“ (o żydach; Petersburg

1877).

Orszelina, ob. Clethra.

Orszulewo, jezioro w pow. Rypińskim, w stronie wschodniej, dla braku ścisłych pomiarów; jezioro jest wszakże jednem z większych. Głębokość 73 stopy. Po-brzeża zarosłe trzciną, dalszy otok wzgórko-waty. Na krańcu wschodnim kapliczka św. Wawrzyńca. Naturalne połączenie z jeziorem Szczutowo (ob.)— „Sł. üeogr.“

Orszulski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem lew wspięty w prawo, oparty na kopii. Nad tarczą korona szlachecka. Nadany wraz z nobilitacyą Józefowi Orszulskiemu z pizy-domkiem Olbrych przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w dn. 27 czerwca roku 1775-go.    — Źródła: Ks.-

w    ^ kanclerska 41, str. 324; „Vo

lumina Legum“

303.

Ok. 300

wsią w śród błot kopiec z zaklęstym czubem, pozostałość dawnego grodu, zamku, o którym wspominają roczniki pod r. 1277, chociaż inne źródła mówią o zniszczeniu już przez Mendoga. W r. 1474 należało O. do kasztelanii Wyszogrodzkiej. Czas wzniesienia kościoła i urządzenia parafii niewiadomy. W r. 1779 spalił się kościół dawniejszy; w r. 1825 postawiono nowy, na wzgórzu. O. O-e Gawarecki W. „Pamiętnik płocki“. —„Sł. Geogr.“

Ort w szwedzkim i duńskim języku oznacza setną część funta. Na schyłku XVI wieku w Danii zaczęto wybijać nowy gatunek monety, zastosowując ją do funta handlowego duńskiego tak, aby stanowiła setną część funta czystego srebra, i monetę tę nazwano O.; wartość jej względem do obiegowej monety odpowiadała w zupełności czwartej części tala-

firn

Fig. 130.

Ort (moneta).

ra. Nowy ten rodzaj monety w handlu zna- doszedł do maximum w deprecyacyi. Depre-lazł wielkie uznanie, tak, że w początkach XY⁷II wieku północne Niemcy i miasta hanzeatyckie wprowadziły u siebie wybijanie takich samych ortów. Miasto Gdańsk, należące również do związku Hanzy, pierwsze w Polsce zaczęło w r. 1608 wybijać ortową monetę i do r. 1621 wybijano 29 sztuk z grzywny krakowskiej o 14 łutach czystego srebra; szły one po 10 groszy, dla czego jeszcze zwano je u nas dziesiątakami; następnie O-y tracą na swej dobroci srebra. Od r. 1623 — 1626 kuto już 30 sztuk

cyonuje je na potęgę mincarz Tympf i od tego nazwiska O-y zyskuję nową nazwę tynfów; która to nazwa tak zyskuje uznanie, że już nawet w urzędowych tranzakcyach nazywają je tynfami. Na Litwie wybijają je w Wilnie tyl-

-Mą,

'O

\X

*âv-

&

sś

/ą mm

WT

ś\ VQ <rlH*

§|§lb*s>-

-im

Ml

Ä

Fig. 134.

ko w r. 1664. Gdańskie J O-y J zawsze i co do dobroci srebra i nawet co do artystycznego odrobienia stempla prym trzymają; toruńska mennica również wybija O-y o dobrym ’ ziar-

Fig. 131.

i to z grzywny 13¹/₂ łutowej; O-y te idą po 16 groszy, jak to wskazuje liczba umieszczona po obu stronach popiersia. Nowa ta moneta dla swych zalet podziału i dobroci srebra w bardzo krótkim czasie zyskała w Polsce ogólne uznanie: to też w r. 1620 podskarbi koronny rozkazał w mennicy bydgoskiej wybijać je tak, aby z grzywny krakowskiej 11-łutowej wybijano 28 sztuk i aby równały się 16 groszom koronnym; rozpoczęto wybijanie w r. 1621, a

@111»

lÜH

źmsw

mm.

Fig. 135.

nie srebra, a także i mennica elbląska. Za Jana III utrzymują swą wartość 18 groszy,

■ .',3;

ula

W-

.    W

ilfrSlgl⁵''“

wg

■Sit

m

'a

•1

pFi.g>132.

już w następnych latach do r. 1624 ^0. równa się 17 groszom. Za Jana Kazimierza od r. 165Q prawie że wszystkie mennice rozpoczęły wybijanie ortowej monety, lecz z gorszego srebra: 5 takich O-ów idzie na talar, a wartość w stosunku do grosza stanowi już 18-tą część. W tych czasach gatunek tej monety

Xs

L4

■A    ÄP®

@1--Mit

W    X

- i. i

tik

■Ai

mg

mm

VA

SSL

Fig. 133.

Wielka Baoykl, Ilustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 42b.

Fig. 136

zgodnie z ordynacyą menniczą z r. 1676, lecz feinem srebra są gorsze. August II wybija je w Saksonii w r. 1698 z 9-ej próby, a w r. 1704 z 8-ej próby srebra, wartość zaś ich na monetę bieżącą równała się 1 złotemu i 8 groszom. August III w r. 1753 rozkazał wybijać O-y albo tynfy dla Polski w Lipsku, chociaż naznaczono im wartość 18 groszy, w rzeczywistości zaś miały wartość 35 groszy miedzianych. W pierwszym roku kucia zamieszczano pod herbami Rzeczypospolitej literę T. (miała ona oznaczać ty n t), dla tej przyczyny, że w tym czasie w Polsce nazwa Orta wyszła już zupełnie w handlowych stosunkach z użycia; spostrzeżono błąd i zaraz też zmieniono literę na liczbę , 18, aby nie stwarzać nowego gatunku monety.

Za tego panowania miasta Gdańsk i Elbląg wybijają O-y, lecz w bardzo ograniczonej ilości. Fryderyk II wielki, król pruski, w czasie wojny siedmioletniej zająwszy Saksonię, poruczył

i§?ł

Ą/ł

Site

58

UJ

pi. V

iiHi

jano je po 1760 roku, datę jednak kładziono r. 1755, tak, że tylko przy ścisłeni i uważnem ich obejrzeniu można było odróżnić je od polskich; zwano je u nas tynfami wrocławskie mi, albo ber lin kami (O-y bite dla Prus zawsze przedstawiają cienkie wysmukłe popiersie Fryderyka II, a na stronie odwrotnej samego orła). Wielki fałszerz pruski uprawiał swe zyskowne przedsiębiorstwo aż do śmierci; protesty słabej Rzeczypospolitej, nie poparte bagnetami, nie odnosiły skutku, Polska zaś poniosła tak wielkie straty, że po zgonie Augusta III, kiedy w r. 1766 przedstawiono komisyi menniczej próbny

[JO

«

W

isl|»

■g    %-

Ifri/K

MI* if»

Fig. 139.

Fig. 137.

żydowi berlińskiemu Efraimowi przedsiębiorstwo bicia (w mennicy lipskiej, na zamku Pleissen-burg) potrzebnych mu do prowadzenia wojny pieniędzy. Żyd Efraim, mając wyraźne wskazówki godnego siebie pana, rozpoczął wybijanie O-ów czyli tynfów bitych dla Polski, a mając zabrane w mennicy stemple Crolla (patrz figurę 131) wybijał je o minimalnej zawartości srebra. Fałszowane tym sposobem tynfy Fryderyka II wprowadzał do Polski; na razie, nowe, trudne były do rozpoznania, lecz będąc cokolwiek w kursie, traciły swą błyszczącą powłokę, a wnętrze monety przedstawiało prawie że czystą miedź; nazwauo je też w Polsce Bąkami albo Efraimkami. bezkarne fałszowanie polskiej monety dawało Prusom kolosalne zyski, skoro Fryderyk II po ustąpieniu z Baksonii upoważnia tego samego Efraima do wybijania ze złego srebra w mennicach państwowych, początkowo w Królewieckiej, następnie w Berlińskiej, a później we Wrocławskiej O-ów, które, chociaż mają napisy i tytuły pruskie, są jednak identycznem Da-

Widocznie

o.

W?

tS

V.

te»!

Ml«

SM

-53.

.♦•4L

Fig. 133.

śladowaniem tynfów Augusta fill, —^popiersie otyłe, w cztero-polowej .tarczy ’zamiast Pogoni zamieszcza gryfa pomorskiego, ^chociaż wybi-

okaz tynfa, komisya odrzuciła ten gatunek monety i nazwę tynfa raz na zawsze zgładzoną mieć chciała. I to był ostatni tynf wyszły z mennicy polskiej. Kraje lenne, Prusy książęce i Kurlandya wybijały O-y. stosując się w zupełności do ordynacyi menniczych, wydanych przed podskarbich koronnych, tak, że .te w zupełności odpowiadają koronnym i co do wagi i co do dobroci srebra, w Polsce zaś miały kurs na równi z monetą krajową.

Orta, jezioro, ob. Orta Novarese.

Orta Garcia, de, nazywał się właściwie H u er t a, zwany też bywa da Hort a, Dort a, a po łacinie ab Horto (* na końcu wieku XV, lub na samym początku XVI-go—data śmierci nie znana), lekarz wielce zasłużony jako farmakolog i botanik. Do nauk lekarskich przykładał się w Salamance i w Alcali de Henarez, poczem został profesorem medycyny w Lizbonie (podług innych w Koiinbrze). W r. 1534, zaszczycony tytułem lekarza królewskiego, odpłynął do Indyj portugalskich, gdzie spędził przeszło trzydzieści lat, zajmując stanowisko lekarza przybocznego wice-króla w Goa. Przebywając tak długo w Indyach, zajmował się gorliwie poznaniem i zbadaniem roślin tamtejszych, zwłaszcza lekarskich, owoc zaś poszukiwań swych zawarł w dziele p. n. „Colloquios dos simples e drogas e cousas medicinaes da India“ (Goa 1563 w 4-e; przedruk F. A. v. Varnhagena, Lizbona 1872), które, gdy je Karol Clusius (de 1’Escluse) wydał w przekładzie łacińskim p. n. „Aroma-tum et simplicium aliquot medicamèntorum apud Indos nascentium historia“ (Antwerpia 1567 i tamże do r. 1605 kilka wydań dalszych , wywarło wpływLogromny na farmakologię ówczesną, zapoznając ją z mnóstwem leków ro-

w. w w.

1887.

K. ».

S. lJrz.

Ortanes albo Ortages i Ortakes, po grecku ’OpMv/jç, ’OpMyrjç, ’Op9G>a]ę, po łacinie Orthanes, Orthages, Orthaces, bóstwo, do Pryapusowego (oh.) kultu należące, w późniejszych czasach przez Ateńczyków czczone w postaci wyprężonego (opfi-óę = prosty) członka męzkiego; cześć mu oddawano razem z bóstwami Konisalosem (oh.; xóv:ę=piasek) i Tychontem (ob. ro)(£iv=trafić); attycki komedyopisarz Eu-bulos nadał jednemu utworowi swemu tytuł Orthanes. Por. Strabon 13,588; Athenaeus 3, 108 D.    s* Drz-

Orte (w starożytności Hortanum), miasto włoskie w prowincyi rzymskiej w okręgu Vi-

Apollodorus, 3, 15, 8.

Ortega Franciszek, rzeźbiarz hiszpański; zamieszkiwał w początkach w. XVI w Sewilli, syn i uczeń snycerza Bernarda O-gi, był ze swej strony mistrzem dwóch swoich synów: Bernardin a i Onufrego. Cała ta rodzina pracowała głównie przy dekoracyach gotyckich katedy sewilskiej od strony ołtarza wielkiego.

polecone wyrestaurowanie stal chóru wielkiego.

K. B.

x-y.

x-y.

ślinnych, przedtem mało, albo wcale nieznanych. Istnieje też w bardzo dobrym przekładzie francuskim p. n. „Histoire des drogues“ (Lyon 1619). — Por. T. A. Flückiger „Ueber G. da Orta“ w Buchnera „Neues Repertorium für Pharmaceuten“ (r. 1876, T. XXV, str. 65) i A Vogl „Ueber Garcia dc Orta und seine Bedeutung für die Pharmacognosie“ Wiedeii

Dr. j. r.

Orta Bernard, miniaturzysta hiszpański, osiadły w Sewilli w XVI w.; illuminował księgi chórów katedralnych. Prace jego, zwracające na siebie szczególniejszą uwagę, pochodzą z r. 1540. O. wytworzył tam całą grupę mini aturzy stów,    w    której    pierwsze    miejsce

zajmuje jego syn, Diego.

Orta    Uovarese,    miasto    w prow.    Novara,

w dawnym Piemoncie, przy drodze żelaznej Novara-Domo d’Ossola. Na wschód góra Sa-cro-Moiite z kościołem ze stacyami, do którego tłumy ciągną na odpusty; na górze hotele, a ze szczytu widok wspaniały. Piękne wille; w gminie przeszło 1 000 m-ców. — Jezioro, w starożytności    Lacus    Cusius,    stąd dziś    Lago

Cu si o,    a także    L.    O., 290    mtr. n. p.    m., 12

kim. długie, 2 szer., 17.6 kim. kw. rozległe, znajduje dla wód swoich odpływ na północ przez Stronę, wpadają do Lago Magg. Naprzeciwko O. leży wysepka S. Giulio, z kościołem według podania założonym przez św. Juliusza (ob.) w r. 379 i wieżą, ostatnim szczątkiem zamku, w którym Otto I oblegał w r. 961 Berengeryusza II, króla włoskiego (ob.). <

Ortagoras, po grecku ’Opftayópaę, po łacinie Orthagoras 1) znakomity fletnista, rodem z Teb, nauczyciel Epaminondasa w grze na flecie.—2) tyran ziemi Sycyońskiej, panujący około r. 676 przed Chr.; z podrzędnego stanowiska kucharza, jak Libanios (3,251) poświadcza, dobił się najwyższej godności w państwie; dzięki umiarkowaniu i sprawiedliwości, z jaką rządy sprawował, utrzymali się synowie i wnukowie jego, przeszło przez sto lat przy władzy królewskiej. — 3) autor dzieła geograficznego, traktującego o Indy ach podtytułem ’'Iv$ot Xoyoi. spółczesny niezawodnie Onezykrytosa i Nearcho-sa (ob.). — 4) Sławny wieszcz w mieście Koryncie.

terbo, na prawym brzegu Tybru, niedaleko uścia Nery; stolica biskupia, węzeł kolejowy linii Rzym-Orte-Florencya i Rzym-Orte-Ancona (Spoleto); posiada ruiny starożytnych łaźni rzymskich i liczy około 3 009 m-ców.

Ortea, po grecku Opflaća, po łacinie Orthaea, jedna z córek Hyakinthosa, które, stosownie do rozkazu wyroczni, życie swe na grobie cyklopa Geraistosa (ob.) w ofierze złożyły, kiedy podczas wojny z Minosem, królem Krety, głód i morowe powietrze nawiedziły Ateny. Por.

S, I)rz.

Franciszek O. miał również

K. B

Ortego y Vereda Franciszek, malarz hiszpański współczesny, ur. w Madrycie, uczeń akademii San Fernando, na wystawie 1864 r. posiadał swój najlepszy obraz p. n. „Śmierć Krzysztofa Kolumba, nabyty przez rząd dla muzeum sztuki współczesnej. Największy jednak rozgłos zdobył O. rysunkami i ilustra-cyami, które wykonywał w znacznej ilości dla różnych wydawnictw i czasopism peryodycznych. Jego karykatury w „Gil Blas“, w „Momusie“, w „Grelot“ i in zrobiły nazwisko O-go popu-larnem.

Ortei, ob. O e r t e 1.

Ortelius Abraham ob. O e r t e 1 A.

Orteil A. ob. O er tel A.

Ortelsblirg, miasto w Prusiech, ob Szczytno.

Orteles lub Ortelskie Alpy, ob. Tyrol.

Ortenberg, miasto w ks. Heskiem, okręgu Bündingen; położenie malownicze na stoku góry; posiada stary gotycki kościół ewangelicki z grobowcami hrabiów Eppenstein, stary ratusz, zamek hr. Stolberg-Rossla, urząd sądowy i leśny. Miasto otoczone jest murem z blankami; mieszkańców (1875) było 918, z tego 7 katolików i 91 żydów. W okolicy są kopalnie bazaltu i piaskowca.

Ortenbur?, miasteczko w Bawaryi Niższej w okręgu Viïshofen, znane z jarmarków. Liczy ok. 1200 mieszkańców, z tego katolików 250; telegraf, kościół z sarkofagiem lir. Joachima O., który wprowadził reformacyę do swego hrabstwa. W O-gu odbywają się jarmarki i handel owocami. Rozwinięte tu jest ogrodnictwo i wytlaczalnia moszczu. Ö. powstał w pierwszej połowie XII w,, a od XIII do XIX był rezydencyą hrabstwa; do Bawaryi przeszedł w r. 1805.

Ortenburg, starożytny ród hrabiowski, pochodzący od hr. Sponheim. Syn Zygfryda

x-y.

x-y.

muzeum.

wania miasta Strassburga. W budowie kościołów trzymał się stylu romańskiego i gotyckiego. Ogłosił drukiem następujące dzieła; Berliner Zentralbahn“ (1871);

Bebaungsplan für Strassburg“; „Die Akustik

M. H.

Brzeg zamkowy albo takisam,

Sponheim (f 1065), Engelbert, był podobno margrafem Istryi, jego zaś syn Engelbert (1124—-1134) hercogiem Karyntyi. Hrabiowie O. pochodzą od młodszego syna herćoga, Radboda I, od synów zaś jego poszły dwie linie hrabiów O.: od Henryka (f 1214)—linia karyntyjska główna, która wygasła w r. 1420 i której prawa przeszły na hr. Cilly; od Radboda (f 1231) zaś druga linia, która dotychczas ma reprezentantów śród nj wyższej arystokracyi bawar-' skiej. Hr. Józef Karol O. (f 1831) zamienił swój (Neu-) O., leżący w hrabstwie Sulzbach, w r. 1805 na Tambach w Górnej Frankonii, który dotychczas jest vv posiadaniu rodu. Wnuk jego Fryderyk (* 13 grudnia 1841—f 25 lutego 1874) od r. 1876 był dziedzicznym członkiem wyższej Izby bawarskiej, gdzie należał do przywódców stronnictwa liberalnego. Syn tegoż, Franciszek Karol (* 16 sierpnia 1875 r.), jest obecnie głową rodziny. Późniejsi posiadacze (Alt-) O-a, należącego do starszej linii, mianowicie hrabiowie Cilly (1420—1456), Salamanca (1524 —1640), Widmannowie (1640 — 1662) i Portia (od r. 1662), przybierali również tytuł „hrabiów 0.“ od miejscowości, będącej w ich posiadaniu, ale do tego rodu właściwie nie należą.

Orterer Jerzy, polityk bawarski (* dn. 30 października 1849 r. w Wörth, w Górnej Ba-waryi). Studyował (1868 — 1873) filologię w Monachium i Lipsku, był nauczycielem w Schweinfurcie, później w Monachium, od r. 1886 nauczycielem gimnazyalnym we Freising, a od r. 1892 rektorem gimnazyum. Wybrany do parlamentu bawarskiego, wszedł do stronnictwa „Patryotów“ i w r. 1889/1890 występował gwałtownie przeciwko ministeryuin Lutza. Jako członek parlamentu Rzeszy (1884- 1892) należał do skrzydła lewego stronnictwa centrum.

Orth August, architekt zamieszkały w Befinde (* 1828 r.). Po ukończeniu nauk technicznych w Brunświku, otrzymał w r. 1358 tytuł budowniczego. Odznaczył się szczególniej w zakresie budownictwa kolejowego i kościelnego. W Berlinie wzniósł następujące godne zaznaczenia budowle: dworzec zgorzelecki, pierwszy wykonany w rodzaju hal; pałac, w którym się mieści obecnie poselstwo angielskie, starą rzeźnię berlińską; kościół dziękczynny i kościół zwany Emaus; prócz tego kościół w Pirmont i wiele innych budowli. Był on twórcą projektu pierwszej kolei miejskiej w Berlinie; dalej Tumu i kościoła w porcie Humboldta, a również przedstawił projekt pobudowania w tymże porcie wyspy, która miała stanowić Sporządził także plan przebudo-

„Entwurf zu einem

grosser Räume“ (1872); „Die Zukunft Chariot' tenburgs“ (1881). Jest on członkiem berlińskiej Akademii sztuk.

Orth Jan, arcyks. austr., ob. Jan Nepomucen Salwator.

Orthagoras, tyran grecki, ob. Orta go ras. Orthagoriscus, ryba, ob. Samo głów.

Orthez, miasto okręgowe w departamencie franc. Pirenejów Niższych, na prawym brzegu rz. Gave de Pau i na linii kolejowej Tuluza-Bajonna; przez rzekę przeprowadzony most z wieżą obronną; konsystorz protestancki, wyrób papieru, czekolady, produktów chemicznych, handel t. zw. szynkami bajońskiemi, skórami, drzewem, 4 500 a wraz z gminą 6 500 m-ców. O. był niegdyś siedzibą książąt Bearnu; z ruin zbudowanego przez Gastona de Foix w 1240 r. zamku pozostała jeszcze wieża pięciokątna (tour de Moncade). W XVI i XVII w. był tu kwitnący uniwersytet kalwiński, lecz zniesienie Edyktu Nantejskiego zrujnowało miasto. D. 27 lutego 1814 r. Wellington odniósł zwycięstwe nad wojskami francuskiemi pod dowództwem Soulta.

Ortłlia lub O r t h o s i a, przydomek Artemidy (ob.).

Orthis Dalman (paleont.) należy do ramie-niopławów (brachiopoda). Skorupa ma budowę włóknistą, nie jest punktowana, a ma w zarysie najczęściej kształt kwadratu. Skorupki są w zasadzie nierówno sklepione, a mniejsza z nich (=ramieniowa = brachialna = brzuszna) jest bardzo zmienną: od mocno wypukłej do mocno wklęsłej.

albo cokolwiek krótszy niż największa szerokość skorupy. U obu skorupek jest area dobrze rozwiniętą i w środku przerwana przez szparkę deltidialuą ( = delthyrium). Dziób mniej lub więcej zakrzywiony. Powierzchnia pokryta pojedyńezemi, rozwidlonemi albo krótszemi, międzyległemi żeberkami. W środku skorupki grzbietowej są zęby, wsparte prostopadłemi płytkami, które ograniczają miejsce przyczepu mięśni. Słaba listewka środkowa oddziela wgłębienia mięśniowe, które ku dołowi mają kształt półkola, a nazewnątrz ograniczone są przedłużoną podstawą płytek zębowych. Do listewki środkowej były przyczepione mm. adductor es, resztę miejsca między przedłużonemi płytami zębowemi zajmowały mm. diductores. W środku skorupki ramieniowej jest malutkie, proste przedłużenie zamku, które jednak nigdy nie wystaje ponad areę. Dołki zębów są głębokie, a ich wewnętrzne ściany wsparte krótkiemi, przecinającemi się ramionami. Listewka środkowa dzieli poczwórne miejsca przyczepu adductor a, które po każdej stronie tworzą 2 owalne wgłębienia, a które znowu między sobą rozdzielone są listewkami bocznemi, odgałęziającemi się od środkowej. Często zna-chodzą się wewnątrz skorupek zgrubienia pal-lealne („odciski naczyń“), bardzo rozgałęzione;

gałązki zewnętrzne wyginają się silnie naze-wnątrz i może ograniczają przestrzenie dla organów rozrodczych. Rodzaj ten utworzył w r. 1828 szwed Dalman, najwięcej zaś zajmowali się nim Davidson Hall & Clarke i polak Jan Wysogórski (1900 r.). Do roku 1902 znano 74 gatunki. U nas dość cząste w górach kielecko-sandomierskicli, skąd Giirich oznaczył 9 gatunków, i na Podolu, skąd Siemiradzki (r.

kiem uwsteczniającego wpływu pasożytnictwa: teoretyczne więc kalkulacye, upatrujące w organizmach tych istoty przejściowe od pierwotniaków do tkankowców, nie są uważane za ostatecznie zdecydowane. Bliższe szczegóły ob. A. Giard „Lcs Orthonectides (Journ. de 1’Anat. et de la Physiol.“ (T. XV 1879); E. Mieczni-koff „Untersuchungen über Orthonectiden (Zeit-schr. f. Wiss) Zool. 1881“; J. Nusbaum „Pogląd na stosunki genetyczne pomiędzy pierwotniakami a tkankowcami“ (Kosmas 1892). K- K‘e-Qrthopoda Cope (paleont.) są to roślinożerne Binosauria, najczęściej potężnej wielkości, z których część mogła poruszać się w postawie stojącej, dzięki bardzo silnie rozwiniętym odno-żom tylnym. Kręgi tęgie. W szczęce dolnej było bezzębne praedentale* Nozdrza z przodu

Wk. K-r.

1906) wylicza 10 gatunków. Największy rozwój przypada na sylur.

Ortho-. Artykułów niepodanych tą pisownią, grecko-łacińską, szukać należy pod Or to-.

Orthoceras Breyn (paleont ) należy do głowo-uogów (Cephalopoda). Skorupa prosta, mniej lnb więcej stożkowata, w przecięciu kolista lub jajowata. Jest gładką albo ma na powierzchni różnorodną rzeźbę w postaci pierścieni poprzecz-    pyska. Odnóża przednie 5-cio-palczaste, krot

nych, podłużnych żeberek i t. d. Syfon jest | sze niż tylne. Ileum miało długi wyrostek dość wązki i leży zazwyczaj w pośrodku, rząd-    z przodu. Cubis było bez symphysy, swobo-

ko ku brzegowi. Tulejki syfonalne są krótkie,    dnie zwrócone ku przodowi, a miało długie

rzadko tylko dochodzą do następnej przegrody    postpubis, które biegło—jak u ptaków —równo-

komorowej. Przegrody wklęsłe. Komora mie-    legie do ischium. Rozróżnia się między niemi

szkalna duża, jej ujście proste. Długość całe-    3 rodziny: Ceratopsidae, Stegosauridae Iguano okazu może być bardzo wielką, bo 1—2 mtr.    nodontidae albo Ornithopodidae. Wszystkie ży-

Do odróżniania gatunków od siebie służą na-    ły w jurze i dolnej kredzie. Ceratopsidae mia-

stępujące cechy: długość, szerokość, położenie    ły w przeciwieństwie do innych Dinosauriów

syfonu, odległość komór od siebie i inne po-    obie pary odńoży równomiernie wykształcone,

mniejsze. Na ich podstawie stworzył już Dar-    na palcach szerokie kopyta, średnio-długi ogon

rande 1146 gatunków, z których 850 należało    i ogromną czaszkę ( — do 2 m. długości), któ-

według niego do syluru. Dziś są z jego    rej ossa palatina tworzyły wielki kostny koł-

dzaju O. aż trzy rodzaje, ale zawsze i ten no-    nierz nad karkiem. Stegosauridae były średnio-

wy rodzaj O. ma bardzo dużo gatunków. Głó-    wielkiemi albo wielkiemi zwierzętami z wiel-

wny rozrost ich przypada na sylur, jakkolwiek    kiemi płytami kostnemi i kokami na grzbiecie,

pojawiają się już w Kambryum. Jest prawdo-    Czaszkę miały malutką tak, że mózg był kil-

podobnem, że w tryasie przechodzą przez ro-    kakrotnie mniejszy od zgrubienia miotełki w

rodzaj Bactrites w belemnity. U nas znane z    okolicy sakralnej (np. u Stegosaurus ungulatus

gór kielecko-sandomierskich w 10-ciu, i z Po-    March 10 razy mniejszy). Ornithopoda, Or-

dola w 15-tu gatunkach a bardzo wielkiej licz-    nithopodidoe albo Iguanodontidae były wielkie-

by egzemplarzy. Ponadto znajdują się tu i ow-    mi, nagiemi zwierzętami, chodziły prosto na

dzie jako materyał narzutowy, przyniesiony    tylnych, bardzo długich, silnych, trójpalczastych

przez skandynawskie lodowce.    Wk K'r odnóżach. Przednie odnoża były 2 razy krót-

Ortholog Teofil, pseud. M. Smotryckiego.    sze od tylnych, a miały pięć palców. Głowa

Orthonectidae prostnice, rodzina robaków    średnio-wielka. Zębów albo jeden szereg, al-

płaskich (Plathelmintha), zaliczonych do rzędu    bo—zwłaszcza u amerykańskich gatunków —

przywr (Trematodes)\ ciało ich składa się z    ogromna ilość (do 2000). Ślady stóp są wy-

licznych pierścieni; pod względem histologicz-    raźnie zachowane w piaskowcu (Ornithoidich-

ńym składają się one wszystkiego z 2 warstw    nity). Sławnem jest jedno miejsce pod Ber-

komórek: pierścieniowatej, orzęsionej—ektoder-    nissart w Belgii, gdzie w roku 1873 znalezio-

my i miękiszowej — entodermy. Ze względu na    m, odrazu 23 prawie zupełne skielety, u-

tę właśnie dwuwarstwowość ciała niektórzy    stawione obecnie w muzeum w Brukselli

badacze zaliczają O. do form przejściowych od    (Iguanodon Bernissartensis Boulenger).

typu pierwiotniaków — jednokomórkowych do Orthoptera, ob. Prostoskrzydłe o-organizmów wielokomórkowych—tkankowców    wady.

Orthosiphon Be nth., rodzaj roślin z rodziny wargowych (Labiatae): są to krzewy, niewielkie krzaki, rzadziej rośliny krzaczaste o okręgowym układzie liści i właściwych roślinom wargowym kwiatach. — Istnieje zaledwie 30 gatunków tego rodzaju, rozpowszechnionych w Indyach, na Archipelagu Malajskim i w krajach sąsiednich, nieco zaś więcej w Afryce

właściwych. Łącznie z dwustnicami (Di-cyemidae), oraz kilku innemi rzadkiemi, przeważnie pasożytniczemi organizmami, stanowią one utworzony niedawno nowy typ przejściowy —

Dwuwarstwowców (Mesozoa). Pasożytniczy jednak sposób życia tych osobliwych organizmów pozwala przypuszczać, że prostota ich budowy hiatologieznej jest zjawiskiem wtórnem, wyni

S. Miu.

Dr. J. Trz.

Ortlieb, benedyktyn w Zwifulten, mieście wirteinberskiem, później opat w Neresheim (w w. XII). Pisał kroniki swego klasztoru, zachęcony ku temu przez opata Udalryka i kapłana Bertolla. Było to wtedy, kiedy przez Orthotylus (.Lygus), rodzaj owadów póltę-    ożenienie się Bolesława Krzywoustego z Salo-

gopokrywych (Hemiptera) lądowych (Geocares),    meą, córką Henryka hrabiego Bergu, zawią-

zaliczonych do rodziny Capsidae; zielone jego    zane były bliższe stosunki dworu polskiego

ciało okryte blado-żółtawemi włoskami. - O. vas-    z klasztorem zwifulteńskim. To też w kronice

satus Latr.—nasada tarczki i krawędzie tarczy    O-a znalazł się opis podróży, którą Otto ze

żółte; dł. ciała 6 mm. Pospolity w całej Euro-    Stuzzelingen w towarzystwie Gernoda, i dru-

pie; wyrządza szkody wśród hodowanych róż,    giego jeszcze mnicha Zwifalteńskiego odbył do

szczególniej w szkółkach; spotkać go łatwo na    Polski, wezwany przez Saloineę w pierwotnych

jej latach po owdowieniu. H. Fr. Otto Abel Ortigue Hannibal, poeta francuski (*    wątpi, czy ten opis jest dziełem samego O-a

1570—f 1630) ze starożytnej rodziny prowan-    i przypuszcza, że pochodzi on od jednego z mni-

salskiej. Pozostawił utwory: „La trompette    chów, którzy wtedy jeździli do Polski. Opis

ten jest dla dziejów Polski ważny i ciekawy, zawiera szczegóły skądinąd nieznane albo uzupełnia to, co gdzieindziej mimochodem opowie-Syn jego O. Piotr    dziano. Ale widać, że rzecz była spisana nie

natychmiast: imiona osób główniejszych zatarły się we wspomnieniach piszącego. Ustępy te przedrukował B i e 1 o w s k i w „Monumenta Polo-

I)r. .1. Trz.

K. K-ć.

K. B

K. B.

podzwrotnikowej. Jednym z najwięcej znanych jest gatunek O. stamineum Benth. o łodydze mało rozgałęzionej, liściach gładkich lub delikatnie uwłosionych, ogonkowych, z kształtu jajowatych i w duże ząbki wyciętych; kwiaty białe lub jasno błękitnawe; gatunek ten rozpowszechniony jest w Indyach wschodnich, na w-ch Filipińskich, Nikobarskich, Jawie i sięga aż do Australii. Liście roślin tego gatunku suszy się, jak liście krzewu herbacianego, i używa się ich niekiedy jako środek leczniczy w chorobach nerek, pęcherza moczowego; liście zawierają w sobie t. zw. Ortosiphonin—związek nierozpuszczalny w alkoholu.

Ortłiothecum S chimp, rodzaj mchów z pod-klassy Bryales, rzędu bokorodnych (pleuro-carpi), z rodziny Hypnaceae, o prosto stojących puszkach (sporogonium) z matemi czapeczkami (calyptra), oraz liśćmi z jednakowych wązko-linijnych komórek utworzonemi. Obejmuje duże, prostorosnąee lub pełzające mchy o liściach delikatnych, lancetowatych, odstających, właściwe górom wysokim. Za przykład może służyć O. intricatum Hersm., trafiający się w górach na skałach pomiędzy inueini mchami. Owocuje w sierpniu.

Orthotomus, ptak, ob. Krawczyk.

Orthothrichum, rodzaj mchów z podklassy Bryales, z rzędu Acrocarpi (szczytorodne), z rodziny Grimmiaceae, o czapeczkach {calyptra) pomarszczonych, puszkach (sporoyonia) ukrytych w listkach otulni (perichaetium) i liściach w stanie suchym niezwijających się. Obejmuje kilkadziesiąt drobnych gatunków, właściwych środkowej i północnej Europie. Rosną one na pniach drzewnych i skałach, tworząc na nich ciemno-zielone powłoki. Pospolitsze gatunki: Orthothrichum obtusifolium Schrad., 0. patens Bruch, O. affine Schrad.— wszystkie z ozębnią (peristomum) podwójną. Pojedynczą ozębnią wyróżnia się tylko O. anomalum Hedw., trafiający się na skalach i murach starych, liściach wierzb i olszyn.

spirituelle“ (Lion 1605); „Poésies diverses“ (Paryż 1617); „Le désert du sieur de Lortigues sur le mépris de la court“ (tamże 1637), poemat w 12 pieśniach.

(* 1610—j- 1693), był zwolennikiem i naśladowcą romansów panny de Scudéry. Napisał: „Le grand Scipion“ (Paryż 1658), „Diane de Frań-ce“ (1674), „Agiatis, la reine de Sparte (1685), „Histoire de la galanterie chez les Anciens “ (1571), „L’art de plaire dans la conversation“ (1688, wiele wydań). Prócz tego napisał 5 ostatnich tomów „Pharamonda“ Calprenède’a. („La grande Encyclopédie“ Lamirault).

Ortigueira (Santa Marta de), miasto okręgowe w prowincyi hisz. Coruńa, przy uściu rz. Nera, tworzącej w tern miejscu szeroką zatokę (Ria de Santa Marta); ma port, kąpiele morskie, do 20 tysięcy m-ców wraz z gminą.

Ortiz Paweł, rzeźbiarz hiszpański, głośny w Toledo w drugiej połowie w. XV, autor dwóch wspaniałych grobowców: konetabla Al-vara de Luna i Juany Pimentel, drugiej żony jego, ustawionych w kaplicy Sant-Ja-go w katedrze toledańskiej.

Ortiz Ludwik, rzeźbiarz hiszpański, pochodzący z Malagi; kształcił się w pracowni Diaza de Palacios. Około 1628 r. O. wraz ze swym współpracownikiem Józefem Micael otrzymał zamówienia na stalle do pres-byteryum katedry w Maladze, które ukończyli w 1631. Następnie O. wezwany do Sewilli przez kanonika Vasque z de Luc a, zamieszkał tam i wykonał ołtarz dla kaplicy królewskiej, w którym główną ozdobą są trzy figury: św. Anny, św. Józefa i św. Joachima.

Ortiz Ferdynand, rzeźbiarz hiszpański (* w pierwszych latach XVIII w. w Maladze,— f w Madrycie 1770). Kościół Augustyanów w Maladze posiada jego obraz, przedstawiający Chrystusa w grobie. Za płoskorzeźbę w marmurze, wykonaną dla pałacu madryckiego, akademia św. Fernanda przyjęła O-a w poczet swoich członków.

i sadę adwokata nadwornego w Koburgu, a w rok potem zaczął wykładać historyę w gimnazyum Casimirianum. W r. 1818 został doktorem praw, a w następnym zaraz otrzymał katedrę w Jenie; przytem został członkiem sądu ławniczego, w r. 1844 zamianowany prezydentem sądu apelacyjnego. Pod jego przewodnictwem w latach rewolucyjnych 1848 — 9 obradowała komissya do ułożenia nowej procedury i poprawienia kodeksu karnego państw Turyngii. W latach 1856—63, uczestniczył w Dreźnie w obradach podobnej komissyi opracowującej kodek ' cywilny i kodeks postępowania sądów, cywilnego. Prace: „Von d. Handschriften u. Ausgaben d. Salischen Gesetzes“ (Koburg. Lipsk 1819); „Grundzüge eines Systems d. deutsch. Privatrechts und Einschluss d. Lehnrechts“ (Jena 1828). Znakomitem jest opracowanie „Geschichte d. Grumbachischen Händel“ (Jena 1868—70, 4 cz.; ob. Grainbach Wilhelm). O. nadto wydał „Sammlung deutscher Rechtsquellen“ (Jena 1836—60, 2 t.), a z Heimbachem wydawał „Juristische Abhandlungen u. Rechtsfälle“ (t-że 1847—57, 2 t.).

niae historica“ II 1—5; t-że wskazówka o wydaniach całkowitych kroniki O-a.

Ortlieb ze Strasburga, twórca sekty panteistycznej w początkach XIII w. O życiu jego niema żadnych wskazówek, wiadomo tylko że w dolinie środkowego Renu miał licznych zwolenników, których, według współczesnych dokumentów, zwano Ortlibenses lub Ort-libarii. Sektę O-a można uważać za odłam Amalrytów (ob. Am aur y de Chartres). Stwierdzał on, że Sakramenty i wszystkie obrzędy kościelne nie mają wartości, jedynie pokuta prowadzi do zbawienia; należy przytem wyzwolić się jaknajbardziej od wpływów życia zewnętrznego, iść natomiast za głosem ducha. Wyznawcy Ortlieba pędzili bardzo surowy tryb życia.

Red.

Ortler, wierzchołek Alp Ortleskich na granicy Austryi i Włoch, 3902 metr. wysokości. Tworzy stromą piramidę dolomitową, pokrytą wiecznym śniegiem, z której stacza się 5 lodowców, z nich największy Suldenferner, Po raz pierwszy dotarł do szczytu O-u 27 sierp. 1804 r. pasterz górski Pichler, a w następnym roku botanik Gebhard. Obecnie O jest bardzo uczęszczany przez turystów; dostęp najwygodniejszy od strony wioski Sulden lub Trafoi.

Ortlob Jan Fryderyk (* w Oleśnicy 1661 — t w Lipsku

na Slązku 2 sierpnia 12 grudnia r. 1700, nie zaś w Warszawie, jak Gąsioro wskim mylnie podano w „Encyklopedyi Powszechnej“ 8. Orgelbranda T. XX, str. 73), lekarz. Po ukończeniu szkół we Wrocławiu do nauk lekarskich

L.

za

przykładał się we Frankfurcie nad Odrą i w Lipsku, gdzie mu w r. 1684 po obronieniu rozprawy „De dentitione puerorum difficili“ dyplom doktorski przyznano. Następnie odbył podróż naukową do Hollandyi, Anglii i Francyi, a po powrocie zajął katedrę anatomii oraz fizyologii w Lipsku, nadto otrzymał tytuł lekarza nadwornego króla Augusta II. Pomimo że zmarł już w czterdziestym roku życia ogłosił liczbę niemałą rozprawek w języku łacińskim napisanych, treści anatomicznej i fizyolo-gicznej; 37 wyszło razem p. n. „Historia partium et oeconomiae hominis secundum na-turam“ (Lipsk 1696); oprócz bibliograficznej, wartości innej dziś nie posiadają. Jedenaście z rozpraw tych wyszczególnia L. Gąsiorow-ski w „Zbiorze wiadom. do hist, sztuki lek. w Polsce“ (T. II str. 366 i 467). Słowa Gą-siorowskiego, że O. został „profesorem anatomii i fizyologii, oraz assesorem wydziału lekarskiego i seniorem w Polsce“ są bałamutne i pozbawione podstawy wszelkiej. — Por. „Biographie médicale“ (T. VI, str. 341) i „Biogr.

(T. IV str.

D-r J. P.

Ortloff H er m a n , syn poprzedniego (*1829), również uczony prawoznawca, w r. 1855 docent w Jenie, od 1862—6 tamże profesior nadzwyczajny prawa kryminalnego, następnie sądownik, w r. 1895 radca sądu krajowego w Weimarze; napisał: „Lüge, Fälschung, Betrug“ (Jena 1861—2. 2 cz.); „ D. Beschäftigung d. Gefängnissträflinge“ (t-że 1862); „Methädologie d. Studiums d. Rechts- u. Staatsswissenschaft“ (Brunswik 1863); „D Adhäsionsprocess“ (Lipsk 1864); „Lehrbuch de Kriminalpolizei“ (t-że 1881); „D. strafbaren Handlungen“ (Monachium

1883); „D. Wechselverkehr nach deutschem u. oesterreichischem Recht“ (wyd. 2-e Berlin 1887); „D. gerichtliche Redekunst (Neuwied 1887, 2 cz.); .Reform d. Studiums d. Rechts- u. Staats swissenschaften“ (t-że 1887); „Physiologische Kennzeichen für Beginn u. Ende d. Rechtsfähigkeit“ (t-że 1890); „D. UeberSchreibungen u. Züchtigungsrecht“ (t-że 1891); „Strafbarkeits-erkenntniss als Schuldvorauszäzung“ (Marburg

1891); „Staats—u. Gesellschaftsvertretung im Strafverfahren (Tibinga 1892) i inne.

Lexicon d. hervorrag. Aerzte“ 439).

Ortnit, miano bohatera i nazwa poematu niemieckiego o nim, pochodź, z Wieków Średnich, a związanego przedmiotowo z innym, p. t. „Wolfdietrich“. Król pogańskiego Monta-bauru ma córkę piękną, ale każdego starającego się o nią zabija. Nie przestrasza to Ortnita, syna karła Alberyka: uprowadza piękność, skłania ją do chrztu i żyje z nią szczęśliwy. Ojciec porwanej, która na chrzcie otrzymała imię Sydrat, przysyła rycerza Veile z dwoma młodemi smokami, aby wzięli pomstę z O-a. Smoczki dorastają i pustoszą kraj. Bohater Ortloff Fryderyk, uczony prawoznawca poematu wyrusza przeciw nim, walczy, prze-(* 1797 w Erlangen — f 1868 w Jena). Po grywa i traci życie. Śmierć jego pomścić po-doktoryzacyi w Erlangen otrzymał 1816 r. po- stanawia Wolfdietrich. Wypadki rozgrywające

K. Sł.

1884.

Ogłosił z zakrętu prawa rzymskiego: „Explication historique des Institutes de Justinien“ (Paryż 1827, 3 tomy, wyd. 5-e 1851); „Histoire de la législation romaine“ (P.    1828, 3 wyd.

1845). Z zakresu prawa politycznego (prócz dzielą wyżej powołanego): „Histoire du droit constitutionnel en Europe pendant le moyeu âge (P.    1831). Najpoważniejsze atoli

zasługi położył na polu prawa karnego. „Introduction philosophique au cours de législation penale comparé“ (P. 1841), „Eléments du droit pénal“ (1856; 3-e wyd. 1863). Prace z zakresu prawa karnego uchodziły we Francyi przez długie dziesięciolecia za klasyczne. Był

O. autorem zbioru poezyj: „Les Enfantines“

s. P.

I)r .7. p.

M. H.

Orton (Tahuamanu), dopływ Beni w Ameryce południowej, wypływa z depart, peruwiańskiego Cuzco jako rz. Que-traras i wpada w depart, boliwijskim El Benin ponad uściem Mądre de Dios.

się na Wschodzie Europy uzasadniają mniemanie, że poemat miał pierwotne opracowanie ok. środka XIII w., ale to zaginęło; późniejsze wydali: Monę (Berlin 1821); Ettmüller (Zürich 1838); Ameluug („Deutsches Heldenbuch“ T. III, Berlin 1871). O O-cie: Mülleuhoff „D. Alter d. 0.“ („Zeitschrift für deutsches Alterthum,, T. XIII); Meyer „Zum 0.“ (t-że T. XXXVIII). <

Ortodcksya (z grec, orthe doxa — czysta nauka, prawo wierność) w przeciwstawieniu do h e t e ro d o k s y i czyli herezyi (ob ), jest przekonaniem religijnem, ściśle zgodnem z formułami symboliczemi, oraz nauką kościoła. Kościół grecki rości sobie prawo do tego, żeby być jedynym kościołem prawowiernym, zwie się też ortodoksyjnym, ponieważ opiera się na nienaruszonej tradycyi kościoła pierwotnego, odrzucając już to wszystko, co kościół łaciński dodał do postanowień siedmiu pierwszych synodów oiku-menicznych. W kościele protestanckim ortodoksami nazywają tych, którzy za istotną prawdę boską przyjmują wyznanie wiary refor-macyi, odrzucając krytykę czasów późuiejszych.

Ortoform p — Amido — m —aksybenzoesan metylu, posiada zastosowanie w lecznictwie, jako środek uspakajający bóle miejscowe.

Ortogonalny, ob. Prostokątny.

Ortograf, a właściwie Ortometr, jest to instrument używany przy sporządzaniu kart pomiarowych, w celu kreślenia linij prostopadłych z obranego punktu pomiaru, tj. wyznaczania rzędnych i odciętych. Składa się on z linii, zaopatrzonej w podziałkę (linia odciętych), i z suwaka, po tejże linii się przesuwającego (suwak rzędnych), a wyznaczającego prostopadłe. Por. „Zeitschrift für Vermessungswesen“ 1874,

M. H.

Ortografia, ob. Pisownia’.

Ortograficzne rzuty, ob. Mapy.

vrtolan (J ó z e f—L u d w i k) zasłużony prawnik francuski (* w Tulonie 21 sierpnia 1802 r.—f w Paryżu 27 marcu 1873 r.). Bibiote-karz izby kasacyjnej, później sekretarz generalny prokuratury paryskiej, po rewolucyi lipcowej mianowany z tytułu poglądów wysoce liberalnych profosorem prawa konstytucyjnego w Sorbonnie, później profesorem prawa handlowego w „Ateneum przemy słowem“ (Athénié industriel), wreszcie w r. 1836 powołany na katedrę prawa karnego porównawczego w uniwersytecie paryskim. Katedrę tę z wielką chwałą dla nauki francuskiej zajmował do śmierci. W r. 1848 w dobie rewolucyi wykładał z olbrzymiem powodzeniem zasady zwierzchności ludu i rządów republikańskich nowoczesnych („La souveraineté du peuple et les principes du gouvernement républicain moderne“) ogłoszone w oddzielnej książce (Paryż 1848 r.j; 1848—1851 był członkiem najwyższej rady oświecenia publicznego. Za drugiego cesarstwa doznawał wiele przykrości z tytułu przekonań politycznych, republikańskich.

(P. 1845, wyd 2-e. 1860).

Ortolan, ptak, ob. Poświerka.

Ortolff von B ay e ri an d t, lekarz niemiecki, żyjący na początku wieku XV w Wurzbur-gu, jest autorem bardzo niegdyś popularnej księgi lekarskiej p. n. „Arzneibuch“ (Norymberga 1477; Augsburg 1479 i 1491), z której przeróbki i wyciągi dostawały się później do różnych poradników i zielników niemieckich, a z tych przeszły znów do naszych, w wieku XVI wydanych. Dział o ziołach u 0-a jest nieomal dosłownie przepisany z księgi przyrody Konrada z Meyenberga (ob.), a stąd powstało mniemanie mylne o autorze noszącym jakoby nazwisko 0-a z Megenb erga (Meg-tenberger albo Megdenberger). O-wi przypisywane też bywa inne dziełko popularne, treści położniczej p. u. „Dies Büchlein sagt, wie sich die schwängern Frawen halten sulle vor der gepurt, in der gepurt und nach der gepurt“ (b. w. m. dr. i r.), które tak samo częstokroć przepisywano w zielnikach i poradnikach późniejszych. —„Biogr. Lexikon d. hervorrag. Aerzte“ (T IV, str. 440).

Ortometyczna wysokość. Tak nazywamy rzeczywiste wzniesienie pewnego punktu, oznaczonego zapomocą planu, ponad przyjęty poziom normalny (poziom morza). Tego rodzaju oznaczenia zastosowuje się przy niwelacyi precyzyjnej (ob. N i w e 1 a c y a). Aby otrzymać ortome-tryczną wysokość uależy, z powodu nierówno-ległości powierzchni poziomu, dodać do wysokości, oznaczonej sposobem zwykłym, pewną poprawkę, tj. tak zwaną ortometryczną redukcyę, powstałą wskutek zmian ciężkości wzdłuż drogi niwelowanej. Zwykle jednak do rachunku bierze się tylko tak zwaną redukcyę sferyczną, uwzględniającą kształt kulisty ziemi. Przy niwelacyi technicznej uważa się wysokość zwyczajną jako prawdziwą. Por. Helmert, „D e mathematischen u. physikalischen Theorien der höheren Geodesie“.

Ortona, po grecku vOpuov: 1) Miasto por- konóg, kopytonóg, koślawość i szpotawe Frentanów, przy trakcie z Aternura do tawość (ob. te wyr.).--Skrzywienia kości dłu-ITistonium wiołącym, w pobliżu uścia rzeki gicii, o ile uie są następstwem źle zestawionych Sagrus, w Italii Środkowej, prawdopodobnie złamań, powstają zwykle w następstwie krzy-przez Rzymian skolonizowane; dzisiaj jeszcze , wicy i mięknienia kości (ob. te wyr.), zowie się Ortona a Mare.—2) O. al Mar e, jest czasami, ale znacznie rzadziej, mogą też być wro-obecnie miastem w prowincyi włoskiej Chieti, dzone.—Nadto do dziedziny O-i należą stęże-okręgu Lanciano, na przylądku morza Adrya- nia stawów, przykurczenia mięśni, tyckiego i na linii kolejowej Ancona-Brindisi, kręcz szyi (ob. te wyr.) i różne zboczenia jest siedzibą biskupią, posiada piękną katedrę; drobniejsze, jak np. skrzywienie nosa, odsta-port z latarnią morską, (w 1894 r. wpłynęło wanie uszu i t. p. — Leczenie ortopedyczne ma do portu 145 statków o 12 409 ton pojemno- do spełnienia dwa zadania: naprzód starać się ści), zamek w ruinach; uprawa wiua, ożywiony musi, o ile to wogóle uczynić można, o usu-handel, 7000 m-ców (z gminą 12 000 z górą), nięcie przyczyn wywołujących zboczenie, po-0. było splądrowane i zrujnowane w 1566 r. wtóre zaś powinno dążyć do usunięcia zupeł-przez Turków, a w latach 1782 i 1818 ucier- nego kalectwa, lub przynajmniej do złagodze-piało wskutek trzęsienia ziemi. — 3) Miasto ludu nia, albo zmniejszenia go. Zadośćuczynienie Ekwów (Aequi), w ziemi Latyńskiej, pomiędzy obu wskazaniom tym leczniczym, zwłaszcza starożytnemi miastami Corbio i Carseoli leżą- pierwszemu, nie zawsze jest łatwe, ale i dru-ce; dzisiaj Oritolo.    s- l)rz- gie nasuwa nieraz także trudności dość po-

Ortopedya (tac. Orthopaedia z grec. op3-óę= ważne. Wskazanie pierwsze wymaga, oprócz prosty i ó Tratę — rcaiSóę = dziecko, chłopiec), zabiegów czysto lekarskich, zastosowania przez leczenie prostujące, niekiedy także na- czas dłuższy żywienia się właściwego, pobytu zywane prosto w nictwem, jest gałęzią w miejscowościach zdrowych, ruchu cielesnego sztuki lekarskiej, a właściwiej mówiąc, chirurgii, na powietrzu świeżem i ćwiczeń ciała, odpo-zajmującą się naprawianiem lub usuwaniem wiadających siłom chorego. Osobliwie poży-skrzywień i zboczeń innych ciała ludzkiego, teczna jest w wielu razach gimnastyka, zwła-w celu przywrócenia im, o ile to osiągnąć szcza odbywająca się na dworze. Wielokrotnie można, postaci prawidłowej. Siedliskiem skrzy- usługi znakomite oddaje też t. zw. szwedzka wień wszelkiego rodzaju, czy to członków, czy gimnastyka lecznicza (ob.). Obok środ-tułowia, są kości lub stawy, więc kalectwa ków tycli działanie zbawienne wywierać też mogą tego rodzaju powstawać mogą bądź ze skrzy- ' kąpiele, nacierania lecznicze, mieś i e-wienia się kości pojedyńczych, zwłaszcza dłu- ni e (ob.), jako też stosowanie rozmaitychprzyrzą-gich, bądź też są następstwem spojenia wadli- dów prostujących, wchodzących w zakres t. zw. wego dwu lub więcej kości. Często bardzo m e c h a n o t e r a p i i (ob.), a działających pomału obie zmiany te chadzają w parze. Przyczyną i stopniowo, ale nie zawsze zdolnych usunąć skrzywień takich mogą być wady rozwojowe, zboczenie, któregoby chory pragnął się pozbyć; wrodzone, albo też, częściej daleko, rozmaite w każdym razie jednak oddających częstokroć sprawy chorobne, napadające bezpośrednio, bądź usługi bardzo znaczne. Przyrządy te wszyst-kości same, bądź stawy, albo też pośrednio kie działają za pomocą wyciągu, podpierania powstawać mogą wskutek nieprawidłowości, lub ucisku właściwie zastosowanego. Atoli naj-wytwarzających się w wiązadłach stawowych, potężniej i najskuteczniej w bardzo wielu ra-mięśniach i ścięgnach; nakoniec wywoływać je zach działa leczenie operacyjne. Na czele tu też mogą porażenia nerwów ruchowych. Ro- wymienić trzeba przecinanie podskórne mięśni zumie się samo przez się, że nieraz kojarzyć i ścięgien (ob. My ot orni a i Tenotomia), nasię mogą razem wszystkie te przyczyny.—Na stępnie wyprostowywanie doraźne siłą, po uśpie-skrzywienia tego rodzaju, mniejsze lub większe, niu chorego chloroformem lub eterem, dalej wyci-najczęściej narażony bywa kręgosłup (ob.), pod- nanie blizn, będących powodem przykurczeń, legający zboczeniom ku tyłowi, czyli garbom wypiłowywanie kawałków kości skrzywionych, (kyphosis), wygięciom na prawo lub na lewo, lub też łamanie kości krzywych i wypiłowy-(scoliosis), albo nakoniec ku przodowi (lordosis)\ wanie końców stawowych. Po wykonaniu któ-trzy te zboczenia główne, do których jeszcze rejkołwiek z operacyi tych nakłada się następ-dodać można skręcenie w kierunku osi kręgo- nie opatrunek stały, niedozwalający wrócić słupa, wikłają się z sobą zwykle tak, iż wy- zboczeniu do poprzedniego stanu wadliwego, jątkowo tylko widuje się ich postaci zupełnie a gdy po kilku tygodniach opatrunek usunięty czyste, co wynika stąd, że ustrój sam stara zostanie, chory zwykle jeszcze dość długo uży-się zrównoważyć zmiany powstałe w jednym wać musi przyrządów prostujących, o których miejscu przez zmiany przeciwne w drugim; na- już wyżej była mowa.'—Leczenie ortopedyczne, zywamy to wyrównaniem (compensatio). jeżeli ma być rzeczywiście skutecznem, wymaga Również nadzwyczaj częste bywają zmiany ta- zazwyczaj i czasu wiele i cierpliwości niema-kie, dotykające nogi, a zwłaszcza stopy; jako łej, tak od chorego jak od lekarza, nadto urzą-zboczenia tego rodzaju rozróżniać należy: ha- dzeń najrozmaitszych, których stosowanie wy-

W lelka Encykl. I)lu«tr. Ser. II. Tom VI. Zew. 43a.

Literatur“ (Stuttgart 1905).

S. Drz.

ciąga znów nadzór ciągły lekarza samego i pomocników jego, w zawodzie swym należycie wyćwiczonych: więc też zawsze najlepiej udaje się w zakładach ortopedycznych, zaopatrzonych we wszystko, co potrzebne do leczenia. Rodzajem urządzeń takich są też t. zw. zakłady gimnastyczno-lecznicze, chociaż w nich leczenie czysto chirurgiczne nie odbywa się nigdy, mogą jednakże stać się bardzo pożytecz-nemi, bądź w razach tych, w których się bez operacyi obyć można, bądź też, jeżeli chodzi o dokończenie leczeuia rozpoczętego operacyą.— W znaczeniu obszerniejszem do O-i zaliczyć też można cały szereg t. zw. operacyj kosmetycznych (por. Kosmetyka), aczkolwiek właściwie do niej nie należą.—Pomimo że już lekarze dawno starali się niejednokrotnie o usuwanie lub naprawianie zboczeń i kalectw rozmaitych, to jednak O. właściwa, taka jak ją dziś pojmujemy, istnieje stosunkowo od niedawna, ojcem jej zaś jest besprzecznie lekarz irancuski An dry, który w dziele swem dwu-tomowem „l’Orthopédie“ (Paryż 1741) położył pierwsze podwaliny O-i; po nim dopiero lekarze inni, jak S h el d r ak e, J o er g, Delpech, Dupuytren, Scarpa, Dieffenbach, Guérin, Strom eye r, Schreber, Schildbad, Klop sch, i wielu innych doprowadzili O-ę do stanu kwitnącego, w jakim się dziś znajduje. Wielkie zasługi na polu O-i położył Gustaw Zander (ob.) w Stockholmie, wynalazca wielu przyrządów i maszyn bardzo dowcipnie wymyślonych, a w razie niejednym zdolnych usuuąć zupełnie zboczenia różne, albo też bardzo pomocne do leczenia po już dokonanej operacyi. —Literatura O-i jest nadzwyczaj bogata, gdyż oprócz bardzo licznych monografij i dzieł wyłącznie jej poświęconych nieomal wszystkie podręczniki chirurgii nowsze nią się również zajmują, zwłaszcza zaś poświęcone chorobom chirurgicznym wieku dziecięcego, w których O. najwięcej miejsca zawsze zajmuje. Opuszczając wszelkie prace monograficzne, z dzieł nowszych i najnowszych wymieniamy tu: de Saint-Germain „Chirurgie orthopédique“ (Paryż 1873); Busch „Allgemeine Orthopaedie, etc.“ (Lipsk 1882); Ram ■ do hr „Die Heilgymnastik“ (tamże 1893); Phocas „Leçons cliniques de Chirurgie orthopédique“ (Paryż 1895); J. B. Moore „Orthopedic surgery“ (Londyn 1898); J. J. Clarke „Orthopaedic surgery“ (Londyn 1899); A. B 1 en-cke „Ueber orthopaedische Apparate“ (Monachium 1900); Ch. B. Keetley „Orthopaedic surgery“Londyn 1900); Liming und Schul t-hess „Atlas u. Grundriss der orthopädischen Chirurgie“ (Monachium 1901;    16 tabl. i 366

rycin); H. Schramm „Choroby chirurgiczne wieku dziecięcego“ (Lwów 1901, z rycinami);

H. Gocht „Orthopaedische Technik“ (Stuttgart 1901 z 162 ryc.); E. Kirmisson „Les diffor-mitées acquises de l’appareil locomoteur pendant l'enfance et l’adolescence“ (Paryż 1902);

G.    M fill er „Cursus der Orthopaedie für prakt. Aerzte“ (Berlin 1902); P. Re dard „Traité pratique de chirurgie orthopédique“ (Paryż 1903, z 776 ryc.); A. Wide „Handbook of medical and orthopaedic gymnastics“ (wyd. 2-e Londyn

1903) ; Hessing und Hasslauer „Orthopädische Therapie“ (Wiedeń 1903, z 275 ryc.); A. Chipault „Manuel d’orthopédie“ (Paryż

1904) ; Mikulicz und Tomasczewski „Or

thopädische Gymnastik etc“ (wyd. 2-e, Jena 1904, z 100 ryc,); R. Whitman „A treatise on orthopedic surgery“ (wyd. 2-e Londyn 1904); Berger et Banzet „Chirurgie orthopédique', (Paryż 1904, z 489 ryc.); Joachimsthal „Handbuch der ortopädischen Chirurgie'⁴ (Jena 1904—1906); G. Nové-Jusserand „Précis d’orthopédie“ (Paryż 1905, z 266 ryc. i 8 tab.); C. Temming „Die Fortschritte der Orthopädie in Deutschland seit der Mitte des vorigen Jahrhunderts“ (Konstanz 1905); A. Hoff a „Lehrbuch der orthopädischen Chirurgie“ (wyd.

5-e, Stuttgart 1905); A. Hoff a und L. Rauenbusch „Atlas der orthopaedischen Chirurgie“ (tamże 1905 i 1906,    80 tab.); E.

H.    Bradford and R. W. Lovett „Treatise on orthopedic surgery" (wyd. 3-e, Londyn

1906); L. Jankau „Taschenbuch für Chirurgen u. Orthopäden“ (wyd. 2-e, Lipsk 1906); M. David „Grundriss der orthopädischen Chirurgie“ (wyd. 2-e, Berlin 1906); M. Ha udek „Grundriss der orthopädischen Chirurgie“ (Stuttgart 1906). — Sprawami bieżącemi O-i zajmują się wydawnictwa; „Archiv für Orthopädie“ (Wiesbaden, wychodzi od r. 1904); „Monatschrift für orthop. Chir.“ (od r. 1901); „Revue d’Orthopédie“ (Paryż); „Travaux de neurologie chirurgicale et d’orthopédie“ (tamże, od r. 1896); „Zeitschrift für orthop. Chir.“ ^Stuttgart 1906, rocznik 15-y). „Verhandlungen der deutschen Gesellschaft für orthopädische Chirurgie“ Stuttgart; wyszło dotąd (r. 1907) pięć sprawozdań z kongresów towarzystwa tego, odbywających się corocznie. Spis literatury O-i wydali: A. HoffaiBlencke p. n. „Die orthopädische

Ur. J. r.

Ortoplan, ortopter, toż co aeroplan, ob. Aëronautyka (aeronautyka dynamie zna).

Ortos, po grecku ’Opfiôç (Orthos; dosłownie: prosty, prosto stojący), po łacinie Or thus, przydomek bożka Dyonizosa, który Ainfikty-o n a (ob.) nauczył stosowną część wody z winem mieszać, tak, że ci, którzy dotychczas, napiwszy się wina czystego, łatwo się upijali i taczali, teraz tylko podochoceni prosto stali; z wdzięczności za to pouczenie postawił Amfiktyon bożkowi ołtarz w świątyni-Horo w.—Por. Eustathius „Comment, ad Homer.“ str. 816.

Ortospana, zwane także Ortospanum, Orospana, po grecku ’Optoarocva, ’Opoarcavat, znaczne miasto w prowincyi Parapanisadów, leżące nad źródłami zachodniego dopływu rze-

CH02

2 CH

CH 6

CH 5

CH

CH

CH

ki Koas (dzisiaj Kabul), na stycznym punkcie trzech wielkich traktów, i to północnego z Baktryi, wschodniego i południowego z Indyj wiodącego, odznaczone też z tego względu przydomkiem :q èx Baxrpwv rpioôoç- według Ptolemeusza (6, 18, 5; 8, 25, 7) zwało się ono tak- j

że Ca rura albo Cabura, po grecku Kàpoopa, | tyonem Herakles.—Por. Hesiodus, Theog. 309; Kdßoopa; na miejscu jego stoi dzisiaj miasto Apollodorus, 2, 5, 10.

Kabul.

S. Drz.

OrtOZ to samo co Ortoklaz. Spolszczenie nazwy francuzkiej Orthose.

Orto-związki. Dwuzastąpione pochodne benzolu, zgodnie z teoryą budowy benzolu (ob.), posiadają trzy mod}fikacye izomeryczne: orto, meta i para. —O. z. nazywamy te dwuzastąpione pochodne benzolu, którym odpowiada budowa następująca:

CH 02

CN02 CH 02 6

CH

CH

Obydwa te wzory odpowiadają temu samemu izomeronowi, a mianowicie orto-dwunitro-benzolowi. — Związki posiadające grupy nitro (N0₂) przy węglach [(1.8) (1.5)] noszą nazwę zwią-zków-meta, posiadające je przy (1.4) — p ar a. Izomerony orto, meta i para różnią się między sobą pod względem i chemicznym i fizycznym. Odpowiednia budowa poszczególnych izomero-nów została ustalona na drodze chemicznej, udowodniono albowiem, że orto-związki twó-rzą dwa pochodne trójzastąpione, meta—trzy-pochodne trójzastąpione i para—jeden pochodny związek trójzastąpiony. Wyniki te są zupełnie zgodne z wzorami, które przypisujemy tym izomeronom. Z orto-związków możemy otrzymać trójzastąpione pochodne (1,2,3) i (1,2,4). z meta (1,2,3), (1,3,4) i (1,3,5) z para tylko (1,3,4).—Związki O., para i meta oznaczamy w skróceniu—o, p, m. np. o-dwunitrobenzol, m-dwunitrobenzol, p-dwunitrobenzol.

Ortozya, po grecku OpJcoaóa po łacinie Orthosia: i) miasto w Karyi, nad rzeką Meandrem, u stóp góry, to samo noszącej miauo; pod murami jego odnieśli Rodyjczycy zwycięstwo nad Karyjczykami; dzisiaj Dżaniczar albo Karpusli.—2) miasto w Fenicyi, na południu od uścia rzeki Eleutheros, w pobliżu miasta Tripolis; w niem szukał schronienia Try-fon (ob.) przed Antyochem Euergetesem; niektóre źródła podają nazwę jego w nieco odmiennej formie, i to O r t h os i a s albo Orthosis, ’Optłwaióę, ’OpJwatę; dzisiaj jeszcze zowie się ono Ortosa.—3) Przydomek bogini Artemidy, nadany jej od góry Orthosos, w Arkadyi, którego, jak się to często dzieje, mieniać nie należy z jej przydomkiem Ortya (ob.). s- 1,rz-

Ortros albo Ort:s, po grecku ’'OpS-poç, ’'OpJ-oę, po łacinie Orthrus. Orthus, dwugłowy pies straszliwy olbrzyma Geryonesa (ob.), spłodzony, według mitycznej tradycyi, przez Tyfo-na z Echidną, brat Kerberosa i Chimery; zabił go razem z Geryonesem i pasterzem jego Eury-

S. Dra.

OrtS August, mąż stanu belgijski (* w Bru-kselli 1814 r.—f tamże 1880). Działalność publicystyczno-polityczną rozpoczął w «Observateur belge", dzienniku opozycyjno-liberalnym, i wszedł do Izby deputowanych, gdzie wyróżnił się piękną wymową i wyjątkowym taktem. Wkrótce, wysunięty na czoło lewicy umiarkowanej, brał żywy udział w dyskusyi nad prawami sądoweini, organizacyą militarną, wychowaniem publicznem i sprawami cudzoziemskimi; bronił gorąco neutralności belgijskiej, zagrożonej polityką Napoleona III. W 1859 r. został O. prezesem Izby. Zdolny prawnik, był również i prezesem związku adwokatury i profesorem ekonomii w wolnym uniwersytecie w Brukselli. Pozostawił z zakresu prawa prace następujące: „De 1’incapacitć civile des corporations religieuses non autorisées“ (Bruks. 1867); „La pratique criminelle de Wielant* (Gandawa 1872) Jest również autorem poważnej pracy historycznej „Histoire de la guerre des paysans“ (Bruksella 1863).

Ortvay Teodor, historyk węgierski (* 1843 w Csiklovabânya w komitacie Krassowskim), profesor historyi w Akademii prawnej w Pres-burgu. Z prac O-a, pisanych po węgiersku, ważniejsze: „Daciens inschriftliche Monumente und Karte in der Mommsenschen Ausgabe“ (1874); „Auf dem Gebiet Daciens und Mösiens“ (1875); „Uber die Ortslage Tibiscums“ (1876); „Die alte Hydrographie Ungarns bis Ende des 13 Jahrhunderts“ (2 tomy 1882); „100 Jahre aus dem Leben einer vaterländischen Hochschu-leu (Akademia presburska—1884); „Ungarns kirchliche Geographie am Anfang des 14 Jahrhunderts“ (2 tom. i torn map 1891)) „Geschichte der Stadt Pressbarg“ (dotychczas w druku ukazały się 4 tomy). Prócz tego prowadził O. studya nad prahistoryą i archeolog;ą Węgier.

Ortwin Gratius, przeciwnik humanizmu, ob. Epistolae obscurorum virorum.

Ortya, po grecku ’OpiKa, ’Op&to], po łacinie Orthia (dosłownie = prosta, wyprostowana), przydomek bogini Artemidy Tauryjskiej, zwanej także Bra uronią, Iphigenia, Orthosia. Czczono ją pod tym przydomkiem w Arkadyi, Elidzie, Argolidzie, Megarze, w A-tenach, a mianowicie w Spareie. Lacedemoń-czycy bowiem, którzy twierdzili, że sami posiadają prawdziwy posąg bogini Tauryjskiej (ob.), cześć jemu szczególną, jako przedstawiającemu właściwą Artemidę Ortyę, oddawali, a przed ołtarzem bogini lała się, aż do czasów Likurga, krew z ofiar ludzkich; on dopiero za-

rzami.

S. I)rz.

kazał składania takich ofiar okrutnych, przepi- j sposób, iż przewodniczący sądu (sołtys, wójt, sując natomiast, aby przez cały czas, kiedy , burgrabia) zwraca się do jednego z ławników kapłanka bogini, posąg jej w święto uroczyste I i wzywa go, aby podał odpowiednią propozycyę. w ręku dzierżąc, na ołtarzu stała, młodzieńców ; Jeżeli zapytany odpowiedzieć nie umie. może biczami aż do krwi smagano; niekiedy wszakże i chłosta taka krwawa, zastąpić mająca o-fiary ludzkie, o śmierć przyprawiała młodzień- indziej, u jakiegoś obcego sądu. Jego odpo-ców, którzy zarazem według surowego trybu życia spartańskiego zawczasu do znoszenia bólów przyzwyczaić się mieli; który z nich najdłużej i najmężniej, bez wydania krzyku bolesnego, katowanie znieść potrafił, tego zwycięzcą obwoływano.—Por. Pausanias, 3, 16, 10;

Plutarchus, Thes. 31; Xenophon, De republ.

Laced. 2, 9 i nast., z odnośnemi komenta-

S Drz.

Ortygia, po grecku 'Opzoyia, w epickiej formie Opto-jv/] (dosłownie: miejsce ulubione przepiórek, od rzeczownika opTo£ = przepiórka). 1) Starodawne miano wyspy Delos, miejsce u-rodzenia Apollina i Artemidy; ztąd też bogini Artemis ów przydomek nosiła. Nazwę ową wywodzą albo od przepiórek, które na owej wyspie w licznych się gnieździły stadach, albo od Leto, Latony, matki obojga bóstw, która, aby uchronić się od natarczywych zapałów Zeusa, przemieniła się w przepiórkę; również i niańka Latony zwała się Ort.—2) Najstarsza, mocnó obwarowana dzielnica miasta Syrakuz, z dwoma portami, tworząca zrazu wyspę, stąd także Nâaoç (=wyspa), po łacinie Insula zwana, już w czasach bardzo dawnych groblą, później mostem ze stałym lądem połączona; tutaj tryskało sławne źródło Arethusa i wznosiły się wspaniałe świątynie Apollina, Artemidy i Ateny, nadto warowny zamek króla Hie-rona, późniejsza rezydeneya rzymskich pretorów.—Por. Goeller „De situ et origine Syracu-sarum“, str. 39 i nast.—3) Starodawna nazwa miasta Efezu, albo też gaju świętego Artemidy, w pobliżu tego miasta.—1) Przydomek bogini Artemidy; ob. wyżej nr. 1.

Ortyle. Nazwa pochodzi z niemieckiego „urteil“, „ortel“, „ordel“ i oznacza rozstrzygnięcie sądowe. O-ami nazywano u nas rozstrzygnięcie sądów prawa niemieckiego, rozpowszechnionego po miastach i wsiach polskich wskutek kolonizacyi niemieckiej, odbywającej się na większą skalę od początku w. XIII. Koloniści przynosili ze sobą nietylko własną organizacyę sądową, ale zarazem własne prawo saskie (czyli jak je u nas często nazywano „magdeburskie“), ponieważ w ogromnej większości wypadków pochodzili z Saksonii. Według procesu saskiego istnieją dwojakie rodzaje rozstrzygnięć w procesie: sententiae inter-locutonae i diffinitivae. Najpierw bowiem w toku procesu w każdej kwestyi spornej może każda ze stron zażądać, aby ławnicy „wynaleźli“ prawo; powtóre na końcu procesu sąd ławniczy jest obowiązany wydać wyrok końcowy. „Wynalezienie“ wyroku odbywa się w ten naradzić się z innymi ławnikami, a gdyby i ci prawa nie „wynaleźli“, mogą go poszukać gdzie-wiedź czyli pouczenie o prawie, nazywano „orty-lem“. Ale nietylko ławnicy dobrowolnie, lecz i inne osoby mogły spowodować zapytanie obcego sądu. Jeśli bowiem ławnicy swój wyrok, czy to w toku procesu czy to na jego końcu, ogłosili, mogła każda ze stron (a nawet gdzieniegdzie każdy obecny) wyrok ten „naganie“ i zażądać rozstrzygnięcia z zewnątrz. Kwestya do jakich sądów należy się w obu tych razach zwracać jest w życiu prawnem średniowiecznem bardzo doniosłą, ale i bardzo nieuregulowaną. Początkowo było to rzeczą dość dowolną: zwracano się o prawo tam, gdzie—jak przypuszczano — znajomość tego prawa jest niewątpliwą i doskonałą, a więc prze-dewszystkiem tam, skąd pochodzili osadnicy i skąd swoje prawo przynieśli. Tak np. Kraków uważał za swe macierzyste miasto Magdeburg, na którego wzór był założony, i dlatego przez całe Wieki Średnie tam po prawo posyłał. Podobnie Poznań słał tam po rozstrzygnięcie nawet jeszcze w w. XVI i później. Warszawa, którą założono na wzór miasta Chełmna w Prusiech, „pytała się o prawo“ w Chełmnie. Często się jednakże zdarzało, że panujący lub możnowładca, zakładając nową osadę, wieś lub miasto, z góry nakazywał udawać się z zapytaniem w wątpliwych kwestyach do sądu jakiejś już istniejącej osady,—są nawet przypadki, że nadawał takie prawo wydawania ortyli, nie ławom sądowym starszych osad miejskich, ale ich radom miejskim. Sądy, które, bądź to w drodze praktyki, bądź też na mocy przywileju wydawały dla innych sądów rozstrzygnięcia, nazywano wyższemi (jus su-perius). Szczególnym rodzajem sądów wyższych były wreszcie w Małopolsce XIV i XV t. zw. sądy 1 e ń s k i e, których znaczenie dostatecznie w nauce naszej nie jest jeszcze wyjaśnione. Były to sądy nadworne wielkich właścicieli gruntowych, przeznaczone dla warstwy sołtysiej, ale wydające również O. dla ław sądowych miasteczek i wsi, położonych w ich okręgu. Kazimierz Wielki postanowił przetworzyć tego rodzaju sąd leński, istniejący w Krakowie, a przeznaczony dla sołtysów z dóbr królewskich, na sąd najwyższy, wydający O. dla wszystkich sądów prawa niem. w Małopolsce. W tym celu wydał w latach 1356, 1361 i 1365 (data nieustalona) przywilej organizujący jus supremum teutomcum in castro Craco-viensi. Rozwój stosuuków prawnych w w. XV ograniczył jednak znacznie doniosłość tego sądu, obok niego utrzymały bowiem niektóre rady miejskie i sądy miast znaczniejszych (Sando-

ostatecznie

Największem rozpowszechnieniem

koszta O-a krakowskiego oznaczył przywilej Kaz. W. na siedem skojców. Początkowo po 0-1 jeździł naganiający wyrok, potem wysyłano dwóch ławników, wreszcie wyrobił się zwyczaj wysyłania do sądu wyższego zamkniętego pisma z opisem sprawy, a sąd wyższy na od-wrociu tego pisma lub w osobnym liście udzielał O-u. Oryginalne O-e (z Wieków Średnich zwłaszcza) są u nas bardzo rzadkie. Jedyny dochowany oryginalny 0-1 magdeburski dla Krakowa pochodzi z r. 1412 i dotyczy słynnej sprawy Andrzeja Wierzynka. Natomiast dochowała się w oryginale pewna ilość ortyli Sądu najw. prawa magd. w Krakowie. Sąd ten posiadał także własne księgi sądowe, w których zapisywano nader sumarycznie treść udzielonego O-u, i takie księgi mamy od połowy w. XV. O. innych sądów znamy tylko na razie ze zbiorów, a i to nie ze wszystkich. Tak np. O-i wydawanych przez Chełmno dla Warszawy nie odnaleziono dotąd wcale, prócz jednego z w. XV, ogłoszonego w r. 1849 w „Bibi. Warsz“. Toteż nic dziwnego, że ani O-i średniowiecznych, wydawanych w Polsce lub dla Polski, ani późniejszych nie opracowano u nas dostatecznie pod względem ich treści. A przecież stanowią one jedno z najważniejszych źródeł dla poznania stosunków prawnych i społecznych po miastach i wsiach polskich. Śtosunkowo najwięcej poświęcono dotychczas pracy zbiorowi krakowskiemu O-i magdeburskich. Pisali o nim: Behren d „Magdeb. Pragm.“ (1865); Bisch off w „Sitzungab. der Wiener Akad.“ (1867); Wisłocki w „Rozpr. Akad.“ 1874; Bobrzyński „Ortyle“ 1876; Brückner w „Archiv für slav. Philologie“ VI i VII; Kałużniacki w „Sitzungsberichte der Wien. Akad.“ CXI (r. 1886). Tekst polski tego zbioru ogłosili: Wiszniewski w „Hist. lit. polskiej“ t. V, str. 190 i d., oraz Maciejowski w „Hist. praw', słów.“ tom VI. Oprócz tekstów opisanych przez tych autorów istnieją jednakowoż jeszcze inne, im nieznane, np. tekst poznański w Archiwum miasta Poznania (Bernarda z Pyzdr), tekst sanocki w Arch. Bernard, we Lwowie, tekst polskiego przekładu w Akad. Urn. Krak., etc. — Zbiorek najdawniejszy O-i sądu krakowskiego ogłosił Kałużniacki 1. c., inne zbiory O-i polskich są dotąd niedrukowa-ne. Szukać ich należy w „Bibl. Jag.“, w „Bibl. Ossol.“, w Archiwum m. Krakowa, w archiwum przemyskiem, etc. Zbiór O-i magdeburskich dla Poznania jest również dotąd nieogło-szony, a przechowuje się w arch. m. Poznania (obecnie złączone z arch, państw.), t Ortyt, minerał o barwie czarnej lub brunatnej, z wejrzenia niekiedy prawie półme-taliczny, równopostaciowy z epidetem. Pod względem chemicznym również dość analogiczny, ale zawierający wiele pierwiastków rzadkich: cer, lantan, dydym, erb, iterb.

mierz, Lublin, Lwów etc.) swoją powagę i u-dzielały nadal O-i; utrzymał się też przez cały wiek XV zwyczaj odnoszenia się z Polski do Magdeburga—a poza Małopolską i Rusią Czerwoną sąd krak. nie nabrał nigdy wpływu, pomimo że Kaz. W. niewątpliwie dążył do stworzenia zeń organu ogólno-państwowego.—Obok tego sądu wytworzył Kazimierz równocześuie t. zw. sąd sześciu mi a st,do którego wolno się było odwołać od rozstrzygnięć Juris supremi Crac.L\ O. tego sądu nie mogły w zasadzie ulegać już dalszej naganie; ale są przykłady, że odwoływano się od nich do monarchy bezpośrednio, a nawet do Magdeburga (w. XV). Charakter prawny O-u jest początkowo odmienny od późniejszego. Pierwotnie jest O. tylko pouczeniem prawnem ze strony sądu lepiej prawo znającego. Sąd wyższy „wynajduje“ prawo i podaje je do wiadomości niższego. Podaje jednak daną zasadę prawną, nie w formie abstrakcyjnej, ale w formie konkretnej, w zastosowaniu do danego przypadku. O. nie ma początkowo znaczenia wiążącego: można się zwrócić nawet po O. do kilku sądów wyższych naraz i wybrać z pomiędzy tych O-i najtrafniejszy. Dopiero od czasu reform, zaprowadzonych w w. XIV przez wytworzenie państwowych instancyj apellacyjnych, toruje sobie w prawie niemieckiem inne zapatrywanie, tj., I że O., raz wydany, wiąże pytającego, który to pogląd przyjmuje się u nas dopiero w w. XVI. Niemniej w praktyce powaga O-ów była i przedtem ogromna. Uznawano je chętuie za prejudykaty i jako takie zbierano.

cieszył się u nas w Wiekach Średnich zbiór O-i magdeburskich. Zbiór ten powstał w Krakowie w końcu w. XIV i objął O-e wydawane przez Magdeburg dla Krakowa i Wrocławia. Rozpowszechnił się ten zbiór w kilku odmiennych redakcyach w Polsce, na Rusi, w Pru-siech, Śląsku, Brandenburgii i Saksonii; był wielokrotnie przerabiany (najważniejszą przeróbką są t. zw. Magd. Pragm.) i był tlómaczony na łacinę i na język polski. Tłómaczenie polskie, dokonane w połowie w. XV, należy do najznakomitszych zabytków języka polskiego. Również w Poznaniu powstał w w. XV zbiór O-i magdeburskich dla Poznania, ale ten miał już mniejszą doniosłość. W w. XV i XVI zaczęto zbierać w Małopolsce O-e sądu najw. krak. oraz sądu sześciu miast. Najznakomitsze są zbiory Stan. Ryksa, wójta z Dębicy, oraz zbiór

St. Est.

Z. W.

M. Wargockiego, obejmujący O-e dla Przemyśla. Również posiadamy współczesne zbiory O-i, wysyłanych ze Lwowa, Lublina, Sandomierza etc. dla ław niższych.—Zażądanie i wydanie O-u było połączone z pewnemi formalnościami, oraz sprowadzało dla żądającego pewne koszta, a dla wydających tworzyło źródło znacznych zysków. O. w Magdeburgu kosztował w w. XIV i XV dziewięć wiardunków,

Ortyx. —Pr z epiór(Przepiórczyk). Rodzaj ptaków z rodziny leBaonidae (Głu-Bzcowate), rzędu Gallinacei (Ras ores) — kurów a tych albo Grzebiących. — Nieliczny ten rodzaj, bo z 8 zaledwie złożony gatunków, zamieszkuje w stanie dzikim Amerykę środkową i północną. Cechami rodzajo- wem, a wemi są: krótki i gruby dziób z wysokim lach. wierzchołkiem-, zagłębienie nosowe gołe, 4-te lotki skrzydeł najdłuższe, ogon krótki z 12 Oertzen. piór, zaokrąglony; sródnoże krótkie. Jednym z najwięcej rozpowszechnionych gatunków jest dząca w skład wysp „Pod wiatrem“, położo-0. ergmianus, zwany przez Niemców prze- nych u brzegów Wenezueli; najbardziej na pi orką w i rginijską (przepiórka drze- | zachód wysunięta z Antyl niderlandzkich, wprost w na); jest to niewielki ptak, długości 25 cm.; ; zatoki Marakaibo, o 80 kilometrów na zachód zwierzchnią część ciała pokrywa upierzenie od wyspy Curaçao (Kirasao). 164 km. kw. koloru szaro-czerwonego z ciemnemi plamami, i 8 056 m-ców. Powstała z dawnych skał wul-punkcikami i wstęgami; poszczególne piórka na kanicznych, otoczonych przez rafy koralowe; brzegach koloru jasno-żółtego; upierzenie części jest ubogą w wodę i roślinność, lecz obfituje spodniej ciała jasno-żółte z rdzawemi podłużne- w pokłady fosfatu i soli.—Miasto Oranje zogni-mi wstęgami, poprzerywanemi wpoprzek cie- skowało w sobie większą część mieszkańców mnemi falistemi liniami; na głowie biegnie wyspy, biała wstęga od czoła nad okiem i przechodzi na tylną okolicę szyi; cała głowa ubarwiona w kilka odcieni barw, układających się w rozmaitego kierunku i kształtu wstęgi i punkciki. — Granicę rozpowszechnienia gatunku tworzą na płn. Kanada, na zach. — Góry Skaliste, na płd.—Zatoka Meksykańska. Przepiórki Wir-ginijskie żyją, podobnie jak i nasze kuropatwy, wśród pól, w leśnych zaroślach, miejscach zasłoniętych, spotyka się je nawet w lasach.

głos ptaka (dźwięki podobne do wyrazu „bob-white“; to też lud w Ameryce nazywa je Bob White) i łapać w zastawione zawczasu sidła; udaje się złowić po 16—20 jednorazowo. 0-x jest ptakiem łagodnym i łatwo daje się oswoić; w Anglii hodowane bywają z ptactwem domo-nawet jako zdziczałe żyją w post. Min.

Ortzen Jerzy, baron, poeta niem., ob.

Oruba v. Aruba. Jedna z Antyl, wcho-

Orunia, właściwie Orania, O r u ń, niem. O lir a, dok. Dy O r e, w narzeczu ludowem Die Aur, pewnie największa wieś w Prusach Zachodnich, pow. gdański, między Oranią, Motławą i Radunią, o 4 kim. na płd. od Gdańska. Ciągnie się od Szotlandu aż do ś. Wojciecha. Należą do tej wsi różne kolonie, mianowicie: Hoppenkrug, Nobiskrug, Krams, Nonnenhof, Niederfeld, Orunia nad Motławą, Orunia nad Starą Radunią, Orunia nad szosą, Oruuia-Nowy-Swiat i Orunia nad Łosto-wicką drogą. Z jednej strony przecina wieś szosa, z drugiej kolej tczewsko-gdańska. Oprócz tego dochodzi do Gdańska od 1878 r. kolej konna. Tutejsza agentura pocz. należy do 3-ej klasy. W 1868 r. było tu 16 gburskich posiadłości i 246 zagród, razem 4214 mr. obszaru. Dm. 450. W 1885 r. było 5713 mk. Trudnią się głównie uprawą warzyw, które spieniężają w Gdańsku. Par. kat. Szotland. Tutejszy kościół ewang., po spaleniu starego przez Ros-syan w 1813 r., został odbudowany w 1823 r. według planu Schinkla. W ołtarzu mieści się obraz farbami woskowemi na gipsie malowany. Przed reformacyą należał kościół ten do katolików, obsługiwali go podobno Franciszkanie z Gdańska. Gdy klasztor przestał istnieć, przyłączono około r. 1552 tutejszy kościół jako filię do ś. Wojciecha. Trudno jednak było katolikom utrzymać kościół, bo patronat posiadał luterski magistrat gdański, który narzucał swego predykanta. W 1520 i 1577 r. zniszczyli Gdańszczanie całą wieś; w 1734 r. mieściła się tu główna kwatera Rossyan, którymi dowodził Miinnich. W 1803 r. wyrządziła powódź wielkie szkody, zaś w 1813 zrobił ztąd generał Rapp pomyślną wycieczkę, ale krótko po tem zniszczyli O-ń Prusacy. Piękny widok na gdańskie Żuławy, nawet na Tczew i Malborg, roztacza się z pobliskiego

W zimie trzymają się stadami i dopiero w początku wiosny rozbijają się w pary; samce dopiero po zawziętej walce zdobywają sobie samice; w maju samica buduje gniazdo, zazwyczaj na ziemi; jednak wykonywa je staranniej niż to czyni nasza kuropatwa; wygrzebany w ziemi dołek wyścieła trawą, liśćmi i pierzem; w maju też niesie 20—24 jaj wydłużonych, o cienkiej białej lub gliniasto nakrapia-nej skorupce; wysiadują je samiec i samica naprzemian; podczas gdy siedzi samica, samiec strzeże gniazda. Za pokarm przepiórce tej służą w lecie owady (Brehm) i pewne gatunki roślin, na jesieni zaś ziarna rozmaitych zbóż; zima daje się przeważnie ptakom we znaki i zmusza je do wędrówek w okolice na południe od zamieszkiwanych położone; podczas wędrówek tych ginie wiele osobników od rozmaitych a licznych prześladowców. Amerykanie polują na nie dla ich smacznego mięsa; polowanie z bronią palną utrudnione jest jednak dlatego, że ptaki nie pozwalają psu „wystawiać“ i nie zrywają się do lotu, gdy myśliwy jest przygotowany do strzału, lecz uciekają dopóty, dopóki ich nie naścignie myśliwy i nie zmusi do zerwania się wprost z pod nogi, przytem, gdy w pobliżu znajduje się las, ptaki siadają na drzewach i tak się na nich ukrywają (przypłaszczając się do gałęzi), że trudno je wyszukać.

Natomiast łatwo bardzo zwabić je, naśladując

pagórka, zwanego po niem. .,Hoenefsche |

Orville (Jan Cabaret), Kronikarz francuski pierwszej połowy XV w., znany ze swej pracy: „Cronique du bon duc Loys de Bourbon, (* w Orville, dz. dep. Pas-de-Calais). O. opisał, z rozkazu Karola I, ks. Clermont, którego jakoby był sekretarzem, życie Ludwika TI Burbońskiego (1337 —1410); pomagał mu w pracy Jan Châteaumorand, towarzysz broni księcia Ludwika, i O. właściwie zebrał tylko i przepisał na czysto pamiętniki starego rycerza. Temu przypisać należy rozmaite usterki jego kroniki, zwłaszcza omyłki w datach. Pomimo to jest ona ważnym dokumentem historycznym i ma wartość literacką. Wyszła w kilku wydaniach; ostatnie dokonane było przez M. Cha-zaud w „Collection de la Société de 1’Kistoire de France“ (Paryż 1876).

Orvilliers Ludwik Guillonet, hrabia, admirał francuski (* 1708 r.—f około 1791 r.). Syn gubernatora Gujany francuskiej, młodo wstąpił do marynarki: w 1754 r. został kapitanem okrętu, a 1764 r. — dowódcą eskadry. 22 lipca 1778 r. był powołany na komendanta floty, wypływającej z Brestu, składającej się z 32 okrętów liniowych i 15 fregat. W d. 27 lipca i następnych toczył niezdecydowaną bitwę z flotą augielską, dowodzoną przez admirała Keppel’a, w pobliżu wyspy Ouëssant. W roku następnym odzyskał morze, lecz okazał wielką nieudolność. Podał się do dymisyi i 1783 r. wstąpił do semiuarym Saint-Magloire w Paryżu; 1790 r. emigrował i przepadł bez wieści.

Orwat, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem—między dwiema trąbami czarnemi, o-prawnemi w złoto, a zwróconemi wylotami na dół, barkami zaś na boki, krzyż kawalerski złoty, nad którym takaż gwiazda sześciopro-mienna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej

Hoehe'⁴.

Omrk herb, ob. O’Rourke.

Oruro (San Felipe de Asturia de O.).

nego;

Miasto w Boliwii, główne ognisKo departamentu tej samej nazwy, położone na wysokości 3 743 metrów nad p. m., w sąsiedztwie jeziora sło-13 100 mieszkańców (1893 r.). Założone w r. 1590, liczyło w w. XVII 70 000 głów.—

Departament O., w zachodniej części Boliwii,

55.950 km. kwadr, i 189,840 mieszkańców (1893 r.). Jest to wyżyna, położona pomiędzy łańcuchem And, usiana jeziorami, z pomiędzy których największe Pampa Aullagas. Pokłady miedzi, srebra, ołowiu, cynku, żelaza i złota.

Orvieto, miasto okręgowe w piowincyi włoskiej Perugia, malowniczo położone 355 m. n. p. m., na odosobnionej stromej skale, na prawym brzegu rz. Paglia i na linii kolejowej Flo-rencya—Rzym. O. słynie z pięknej katedry, której budowę rozpoczęto w 1290 r., a ukończono zaledwie w r. 1580. Fronton z białego marmuru, ozdobiony wypukłorzeźbami i mozaj-ką, jest jednym z najwspanialszych utworów wczesnego gotyku. Wewnątrz katedra przedstawia wspartą na kolumnach bazylikę z ozdob-nem sklepieniem, z freskami Fiesolego i Łukasza Signorelli w kaplicy San Briccio, ma kunsztowną kropielnicę i srebrne cyboryura. Oprócz katedry posiada, O. 5 kościołów, z nich św.

Dominika z XIII w. zawiera grobowiec kardynała di Braga dłuta Arnolfa di Cambio (1282);

KP

Opera del Duomo z muzeum miejskiem (starożytności etruskie i średniowieczne), pałac biskupi dawny papieski, piękny teatr, słynną studnię (Pozzo di San Patrizio z 15 W r.), 61 metr. głęboką, do której prowadzą kręte schody o 248 stopniach; liceum, gimnazyum, szko- , łę techniczną; 8000 m-ców, trudniących się uprawą wina, oliwek i handlem temi produktami. W 1864 r. odkopano pod O. groby etruskie, z napisami i rysunkami, oraz cmentarzysko starożytnych Wolsków. — Po raz pierwszy występuje O. w VII w. jako Urbs vêtus; w J Wiekach Średnich było rzecząpospolitą. W w. ‘

XIV panowali tu ks. Monaldeschi, po nich w 1420 r. O. dostało się papieżowi Marcinowi V.

Porówn.. Grüner „Die Basreliefs am Dom zu 0.“ (Lipsk 1858, 83 tablice z tekstem E.

Brauna); F urn i „Codice diplomatico della cit-ta di O., sec. XI—XV“ (Florencya 1884); „O., note storiche etc.“ (Citta di Castello 1891);

Piccolomini „Guida storico-artistica, della

eitta di 0.“ (Siena 1885).    Flg- ¹⁴⁰* 0rwat (herb)*

Orust (O roust), największa wyspa nawy- trzy pióra strusie białe. Labry błękine) pod-brzeżu zachodn. Szwecyi w cieśninie Skager- gzyte złotem. Używa go rodzina Czerników, rak, należąca do länu Göteborg i Bohus; liczy pochodzenia węgierskiego, z przydomkiem Or-21 000 m-ców na 336 kim. przestrzeni. Grunt wat, przybyła do Połski w końcu XVI-go stu-jest skalisty, doliny górskie jednak bardzo uro- •; lecia( a obecnie zamieszkała i wylegitymowana dzajne; ludność trudni się rolnictwem i rybo- | ze szlachectw w Galicyi wschodniej. Źró-łówstwem.    * dła: Hefner Poczet szl. galicyjskiej. D

Red.

Red.

Red.

Orybazyusz, O r i b a s i u s.

Orycteropns, ob. Mrównik.

Oryctes, owad, ob. Nosorożec.

Oryentacya—poszukiwanie wschodu, ażeby według niego określić inne strony świata. Zwykle wschód jest ową stroną świata, według której u różnych ludów wyznacza się pozostałe: 1) w astronomii dokonywa się O-cyi przez wyznaczanie południka (ob.), w zdjęciach zaś topograficznych służy ku temu użycie busoli (ob.). 2) w podróży jako środek O-cyi służy kompas, mapa, położenie słońca w danej porze dnia, położenie gwiazdy biegunowej, a nadto moc innych sposobów przez lud używanych (wysokość cienia, strona drzewa mchem porosła i t. d.): 3) w architekturze kościelnej O-cyą zowie się najdłuższy kierunek kościoła, tak zw. linia święta, idąca ze wschodu na zachód i mająca odtworzyć kierunek świątyni w Jeruzalem. Drzwi główne były ua wschodzie, ołtarz na krańcu zachodnim. Tak są zbudowane najdawniejsze bazyliki rzymskie. Dopiero w r. 420 zaczęto umieszczać drzwi na zachodzie, tak, iż kapłan przy ołtarzu podczas nabożeństwa patrzy na wschód.

Oryentacyjny zmysł. Zdolność oryentowa-nia się w przestrzeni, występującą tak jaskrawo u wielu stworzeń, np. u pszczoły, ptactwa i ssaków wędrownych, i sprawiającą, iż zwierzę zmierza najprostszą drogą do celu podróży swojej, usiłowano wyjaśnić powoływaniem się na spe-cyalny zmysł („magnetyczny“ —Middendorff). Faber i Lubbock czynili nad tym przedmiotem doświadczenia: okazało się, iż pszczoła, wzięta z ula i niesiona w pudełku, wracała do swego gniazda nawet ze znacznej jeszcze odległości (22 % z odległości 3 kilometrów). Z tej umiejętności oryen-towania się korzystają praktycznie, posługując się pocztą gołębią. Ob. Romanes „Rozwój umysłowy u zwierząt“; Cyon „Ohrlabyrinth, Raumsinn u. Orieutirung; M. Bonnier „l’Orientation“ (Paryż 1900); Grasset J. „Les Maladies de l’orientation et de l'équilibre“ (Paryż 1901 w „Bibliothèque scientifique internationale“).

Oryentalista, badacz zajmujący się Wschodem—jeden z tycb wyrazów, który wciąż rozszerzał treść swoją, aż wreszcie dzisiaj prawie wyszedł z użycia. Znaczenie Starego Testamentu dla Świata, chrześciańskiego wywołało już w Wiekach Średnich studya nad hebraj-szczyzną, jako językiem świętym, o którym mniemano, że z niego wyłoniły się wszystkie mowy ludzkie; ale dopiero Reformacya czyni te studya obfitszemi, przyczęm uwaga zwróciła się w ogóle w kierunku studyów nad językami semickiemi. Powstanie w w. XVI działalności misyonarskiej jeszcze bardziej wzmogło te studya. Grzegorz XIII założył w Rzymie zakład misyonarski z czterema oddziałami, a Urban VIII w r. 1627 sławne Collegium de prop a-ganda fide, które między imiemi kształciło misyonarzy udających się na Wschód i wydawało przekłady. Rozwój handlu wszechświatowego, podbój Indyj przez Anglików, wyprawa Napoleona Bonapartego do Egiptu, wreszcie druga połowa w. XIX ze swojemi parostatkami, kolej am—irozszerzyły zarówno zakres jak i różnorodność studyów nad światem wschodnim. Jeszcze w początkach w. XIX oryenta-listami przeważnie byli teologowie, dzisiaj nastąpiła specyalizacya O-ów na semitologów, egiptologów, assyrologów, sanskrytologów, sinologów; są specyaliści od języków fińskich, wogóle turańskich, drawidyjskich i t. d. Wobec tego nazwa dawna O-sty niewiele mówi i wychodzi z użycia. W Europie India office w Londynie i Bodleianaw Oksfordzie mają zbiór rękopisów wschodnich; paryska Bibliothèque nationale jest najbardziej w Europie uposażona w zbiory języka chińskiego. Zakłady dla wschodnich języków istnieją w Rzymie, Paryżu, Wiedniu (Orientalische Akademie), Oksfordzie, Londynie, Petersburgu (A-kademia języków wschodnich) i Berlinie (Orientalisches Seminar, założona w r. 1887, wykłada tam wielu profesorów egzotycznych, wydaje podręczniki). O-ści urządzają zjazdy międzynarodowe (ob. Kongresy). Liczne towarzystwa wiążą się w współdziałające gromady, a pierwsze miejsce zajmują angielskie: The Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, ze swojem czasopismem i licznemi filiami, z których najgłówniejsza, The Asiatic Society, of Bengal, także wydaje cenne czasopismo; ,,Die Deutsche Orientalische Gesellschaft“ ze swojem „Zeitschrift“. Z podręczników: Benfey „Geschichte der Sprachwissenschaft u. orientalischen Philologie in Deutschland“; „Orientalische Bibliographie“ (Lipsk, założona w r. 1887 przez A. Müllera, kontynuowana przez L. Scherma-na); FriedericiC. „Bibliotheca orientalis, oder vollständige Liste der Bücher über Sprache des Ostens“ (Lipsk 1876 — 1883, 8 tomów); T r ü b n e r „American a. Oriental literary record“ (miesięcznik bibliograficzny, wydawany od r. 1865 przez firmę Trübnera w Londynie); Zenker „Bibliotheca orientalis. Manuel de bibliographie orientale“ (Lipsk 1846 —1861). Ukazują się całe zbiory tłomaczeń, np. „The sacred Books of East“. Ob. szczegóły pod odpowiedniemu rubrykami: Malajczycy, Se mitologia, Sinologia. Towarzystwa nauko w e i t. d.

Orygenes, po grecku ßpiysvyjç, ojciec Kościoła, przytem jeden z największych poli-historów greckich, którego już św, Hieronim ze sławnym rzymskim encyklopedystą Warro-nem porównywał, a spółcześni, dla niestrudzonej pilności jego, przydomkiem ó’ASa[j.avTio<; ( — spiżowy, dyamentowy) zaszczycili, urodził się w Aleksandryi w r. 185 po Chr. z chrze-ściańskich rodziców; przykładał się tutaj pil-

Główną za-

nie do nauk pod kierunkiem sławnego Klemensa ^ob.) Aleksandryjskiego; przestawać miał także z Ammouiosem, Sakkasem, reprezentantem nowoplatońskiej filozofii. Stworzony na nauczyciela i uczonego, miewał w Aleksandryi, kiedy ją Klemens w r. 202 opuścił, a później od r. 216, w którym rzymski cesarz Kara-kalla rzeź wielką w Aleksandryi sprawił, w palestyńskiej Cezarei publiczne wykłady, równie jak w Arabii, Antyochii, Atenach żywy wielce brał udział w dysputach o nauce i karności Kościoła chrześciańskiego. Dostał się przez to w pełen wir sporów kościelnych, a synod w Aleksandryi rzucił na niego w r. 232 nawet ekskomunikę. Podczas prześladowania chrześcian, zadekretowanego przez cesarza Decyasza, wtrącono O-a do więzienia i skazano na okrutne męczarnie, skutkiem których dokonał żywota, nadzwyczaj czynnego i ruchliwego, w r. 254, w mieście Tyrus. -Obszerny spis dzieł O-a podał łaciński ojciec Kościoła, św. Hieronim, w przedmowie do komentarza jego, sporządzonego do ,,Genesis“, dochowany w większej części do naszych czasów, razem ze spisem dzieł Warrona, w manuskrypcie biblioteki w Arras. Nadzwyczajną płodność literacką O-a tłómaczyć tem należy, że nie tylko sam szybko piórem pracował, lecz także, podobnie jak sofista Libauios, na wykłady swe stenografów zabierał, którzy żywe jego słowo natychmiast spisywali. Z licznych dzieł jego sporządzili w późniejszych czasach Bazyliusz Wielki i Grzegorz z Nazyanzu eks-cerpta, pod tytułem 4>tXoxaAta, które się jeszcze przechowały, równie jak liczne inne traktaty jego, już to w greckim oryginale, już też w łacińskiem tłómaczeniu Rufusa i Hieronima, albo też w syryjskim przekładzie, albo wreszcie fragmentarycznie w ..Katenach“ młodszych eksegetów Pisma św. sługę w świecie uczonym zjednał sobie O. jako eksegeta wytrawny, z tego też względu wielbią go teologowie jako męża, który położył właściwe podwaliny uczonej interpretacyi Pisma św. (Wprawdzie i w tej dziedzinie nie zadawmla surowszych wymagań metody krytycznej, zwłaszcza, że przez rozróżnianie dosłownego (acop,an.xü)ç) i do sensu zastosowanego (7UT£0[Aauxö)?) objaśniania wolne otworzył pole allegorycznym i często czczym, fantastycznym interpretacyom ksiąg świętych). -- Starożytnego świata pogańskiego jako i kwestyi ogólnych dotyczą szczególnie dwa dzieła O-a. Pierwsze, noszące tytuł flepi ap)(wv, Dc principiis (— O zasadach wiary chrześeiańskiej), w 4 księgach skreślone, w którem autor powiązać pragnął wyniki filozofii nowoplatońskiej z nauką wiary chrześeiańskiej, dochowało się tylko w krótkim wyciągu u Pocyusza (Bibl. Cod., tom VIII) i w kilku fragmentach, które we wspomnianych wyciągach Bazyliusz Wielki i Grzegorz z Nazyanzu pozostawili. W części też tylko

Wielka Encykl. lllustr. Ser. IL Tum VI. Z«sz. 43*.

je zastąpić może łacińskie tłómaczenie, które ze sporów swych z św. Hieronimem znany Ru-finus pod koniec IV wieku sporządził pod tytułem „De principiis“. Dzieło to O-a, przedstawiające zasady wiary chrześeiańskiej z naukowego stanowiska neoplatonizmu, napotkało żywy opór prawowiernych i mimo dzielnych obrońców ściągnęło na autora ciężki zarzut kacerstwa. — Drugie ważne dzieło, noszące tytuł llpoç toy s7riY?'|rpxp,pivov xśAaou Aoyov, napisał O. za radą przyjaciela swego Atnbro-zyusza, pomiędzy r. 246 a 248 w 8 księgach, jako replikę na zjadliwą zaczepkę, jaką Celsus (ob.), blizko przed stu laty, przeciw nauce chrześeiańskiej był wymierzył. — Ciekawej pracy filologicznej dokonał O. w tak zwanych *E£a7cAä, He capia, w których w sześciu kolumnach greckie tłumaczenie Pisma św., Septuaginta, z dwoma oryginalnemi tekstami he-brajskiemi i trzema iunemi tłumaczeniami, które Aquila, Symmachus i Theodotion byli sporządzili, zestawił i z bystrym sądem krytycznym błędy i usterki, powstałe z winy Septuaginty, albo krytycznemi znakami opatrzył, albo też zaraz sam bezpośrednio poprawił. Owe pierwociny biblijnej krytyki wywarły wpływ wielki na ukształtowanie tekstu Septuaginty.. —Całkiem zaś zaginęło O-a dzieło Stromata, Etpco-p.ara (—kobierce), skreślone według wzoru Klemensa Aleksandryjskiego (ob.), nauczyciela jego, aby zestawić w niem zasady wiary chrześeiańskiej z prawidłami pogańskiej filozofii, a mianowicie, aby dogmata chrześciań-skie potwierdzić zdaniami, zacz erpniętemi z systemów filozoficznych Platona, Arystotelesa, Nu-meniosa i Kornutusa. —Mylnie wszakże przypisują O-owi krótki traktat, zatytułowany OiAo-oo'foóp,£Va ( = twierdzenia filozofów), „Philosophu-mena“, stanowiący właściwie pierwszą część dzieła, z dwóch ksiąg złożonego, które nosiło tytuł: Kara iraatov aipsaswv eXep/oç (= odparcie wszelkich nauk heretyckich). W dochowanej rozprawie rozbiera autor nieznany, a w nim w nowszych czasach domyślano się Aëcyusza albo Didymosa albo też Epifaniasa, nauki filozofii, z których powstały przeróżne herezye, a*ze względu takiego posiada ów utwór pewną wartość dla historyi filozofii starożytnej.— Wszystkie dzieła O-a wydali: C. de la Rue, Paryż 1733 —1759, 4 toiny; wydanie to przedrukowali: Oberthner, Würzburg 1785, 15 tomów, i Lommatsch, Berlin 1831 — 1848, 25 tomów; Mignę w „Cursus completus patrolo-giae“ Paryż 1857, tom XI—XVII; Gallandi w „Bibliotheca veterum patrum“ Wenecya 1781, tom XIV i nast.: Koetschau, Klostermau i Preuschen w „Corpus“, obejmującem greckich chrześciańskich autorów pierwszych trzech wieków, Berlin 1904 i nast.: najlepsza edycya krytyczna, dzisiaj jeszcze nie ukończona. „P.hi-localia“ wydali: Tarinus J., Paryż 1619 i 1624; Spencer, Canterbury 1658 i 1677; Robinson,

penning „Origenes, Eine Darstellung seines bar at hr on, po grecku ß^paftpov, po łacinie Lebens und seiner Lehre“ (2 tomy, Bonn J barathrum, przepaść, w .-którą w Atenach zbro-

1841 —1846); Keim T. „Celsus wahres Wort, älteste Streitschrift antiker Weltanschauung gegen das Christenthum vom Jahre 178 nach Chr.“ (Zurych 1873); Denis .1. „De la philosophie d’Origène“ (Paryż 1884); Bigg „The Christian Platęnists of Alexandria“ (Oksford 1886i; Winter „Ueber den Wert der direkten und indirekten Ueberlieferung“ (Burghausen 1903).

Red.

Red.

S. Dr/..

Cambridge 1893. „De principiis“ wydał Rede-penning, Lipsk 1836. Dzieło przeciw Celsu-sowi wydaii: Hoeschel, Augsburg 1605; Spenzer, z łacińskiem tłumaczeń, i komentarzem razem z „Philocalia“ (ob. wyżej). Przekład Hek-sapla na język syryjski, razem z znakami krytycznemu przechowany w kodeksie Biblioteki Ambrozyańskiej w Medyolanie, wydał w repro-dukcyi fototypograficznej Ceriani w r. 1872. „Philosophumena“ ogłosił Diels w „Doxo-graphi graeci“, str. 551 — 576.—Por. Heigl G. A. „Der Bericht des Porphyrius über Ori-genes“ (Regensburg 1835); Schnitzer „Orige-nes über die Grundlehren der Glaubenswissenschaft (Sztutgart 1835); Thomasius „Ori-genes, Ein Beitrag zur Dogmengeschichte des III Jahrhunderts“ (Norymberga 1837) i Rede-

S. Di z.

Orygeniści nazywali się stronnicy zdań Orygenesa pod względem wiary. Prześladowani przez przeciwników Orygenesa, zwanych Antropomorfitami (ob.), znikli w początku VI w. po Chr.

Oryginalność. Mówi się o umyśle, iż jest oryginalny, jeśli wypowiada myśli nowe, nie-będące powtórzeniem cudzego zdania, a w dalszym ciągu nazywają tego O-nym, kto nie trzyma się przyjętych form, nie troszczy się o cudze zdanie i sąd, kto jest dziwakiem, ekscen-trykiem, fantastykiein. W psychatryi dzisiej • szej poświęcono sporo miejsca tego rodzaju typom, a przeważa kierunek traktowania ich w znacznej mierze jako nerwowców. „Histe-ryczka, która nosi imię Consuela, i epileptyk? który nazywa się Brutusem, nie potrzebują przytaczać dowodów, że są dziedzicznie obciążeni pod względem duchowym: choroba rodziców jest już widoczna z regestrów stanu cywilnego.“ Przytoczone tu zdanie K. Féré’go mużnaby zastosować do bardzo wielu postaci, które O-ścią swoją ściągają na siebie uwagę w życiu codziennem. Zresztą sprawa jest bardziej złożoną: odchylenia od przeciętnego typu duchowego mogą iść w różnych kierunkach, zarówno w dodatnim jak i ujemnym, zarówno w chorobliwym jak i zdrowym. Sprawa wkracza w dziedzinę rozleglejszą — typów normalnych i nienormalnych (ob. Typy umysłowe). O postaciach O-ych istnieje moc monografij, ale oświetlających sprawę bardzo jednostronnie, tylko z punktu psychiatrycznego. Niemal każda rzecz z zakresu psychiatryi zawiera wzmianki o takich typach. Raffray „Les déséquilibrés“; Moreau (de Tours) „Les excentriques“. D a 1-1 em a g n e „Człowiek zwyrodniały“ (przkłd). M. N orda u w swojem „Entartung“ usiłował bardzo jednostronnie z tego punktu widzenia o-świetlić O. twórczą ostatnich czasów.

Oryginał (z łac. Or i go—początek), pierwowzór, rzecz, z której kopiują (np. w malarstwie); dzieło napisane przez autora w pewnym języku. W sądownictwie O-ein zowią akt główny, mający bezpośrednią moc prawną, w prawie cywilnem będący źródłem uprawnień dla stron; odpis z niego pod powagą władzy sądowej, za Kodeksu Napoleona nazywał się wyciągiem głównym, moc ekzekucyjną mającym.

Orygma, po grecku opoyp.a: 1) zwana także duiarzy na śmierć skazanych strącano; leżała ona w gminie Kejriadai, u stóp zachodniego skłonu pagóra Nimf, Nympheion; takiej kary śmierci używano tam już za czasów wojen perskich, i często słyszymy o wymierzaniu jej aż do końca rządów demokratycznych; kat tamże ustanowiony zwał się o sra toö opóy|j.aTO<;;— 2) zwany także s kam ma, po grecku axap.p.a, dół obszerny, piaskiem wysypany, w gimna-zyach ateńskich, jak np. w Lykeion, w którym zapaśnicy, tak pankratyaici (ob. Pankration) jako i kułacznicy piaskiem się obrzucali, aby w ćwiczeniach módz lepiej uchwycić śRzkie członki przeciwnika, oliwą wysmarowane.—Por. Lucianus, Anach. 2.

Oryktognozya, ob. Mineralogia.

Oryktografia, ob. Petrografia.

Oryl, niekiedy horyl (wyraz niewiadomego pochodzenia), mieszany dzisiaj z flisakiem, choć, zdaje się, dawnie) rozróżniano oba te terminy: flisakiem był ten, kto od dziadów pradziadów oddawał się zawodowi spławiania tratew, orylami zaś zwano zbieraninę przybrzeżną, złożoną z ludzi, która, lubiąc swobodę, przebywszy często zimę o chłodzie i głodzie, oczekiwała z utęsknieniem wiosny, ażeby znaleźć zarobek. Retmaui, tj. przewodnicy gromad flisackich, i część flisaków głównie rekrutowali się z okolic Niepołomic w dziś. Ga-licyi. Ci retmani, obeznani przewybornie ze wszystkiemi kaprysami Wisły, byli już kontraktowani w jesieni i udawali się do miejsc wyrębu nieraz na dopływach Prypeci, na Sty-rze, Ikwie, u źródeł Narwi, Muchawca, wreszcie w Galicyi na Podkarpaciu lub w Królestwie u źródeł Pilicy, Wieprza— słowem, zkąd-kolwiek spław można było skierować do Wisły, i tam całą zimę pod ich kierunkiem zbijano tratwy, w porze pomyślnej spuszczano je na wodę, a retman zobowiązywał się je doprowadzić do Gdańska i odpowiadał za załogę, którą sam rekrutował. W miejscach zdrąd-

L. K.

„oj! ruch chłopcy na wodę, bo

r,. k.

liwych, więc zawalonych ławicami piasku, jechał na przodzie w maleńkiem czółenku. Główny zastęp wioślarzy, o r y 1 ó w, pochodził z różnych miejsc, głównie z okolic Sanu na pograniczu z Galicyą. Dzisiaj samo rzemiosło podupada z powodu wytrzebienia lasów oraz kontroli nad gospodarstwem leśnem. W bycie samych O-i zmieniło się bardzo wiele. Flisactwo dawało niegdyś stały zarobek mieszkańcom Czernichowa, Przegini, Niepołomic i t d., którzy stale chodzili na flis, zwany także w ł ó e z-k ą, może od tego, że trzeba było wlec statki na sznurze, jak jest to jeszcze w zwyczaju w Rossyi. Kiedy flis dosłużył się był na retmana, żenił się i często zaczynał sam budować galary (galar taki kosztował 15—20 dukatów, niektórzy budowali tych statków 60—80 na rok). Nie wiele wiadomo o zwyczajach orylskich; jedynie W. Kozłowski zgromadził słowniczek ich wyrazów. A jednak zebranie ich zwyczajów byłoby ciekawym przyczynkiem ludoznawczym! Wiadomo tylko, że młody flis musiał wykupić się (tj. wkupić) do bractwa flisackiego, a póki tego nie dokonał, drwiono z fryca niemiłosiernie. Stary flis, t. zw. ćwik, stary sz y p r, dopytywał się fryca, czem wykupi się widmu (wiedźmie) lub syrenie, chłostał go pod Gniewem cholewą od buta, a wreszcie gdy przybyli do Torunia lub Gdańska, mydlił mu brodę utłuczoną cegłą, golił kawałkiem starego wiosła i wrzucał go do rzeki, aby się wykąpał. Fryc wtedy sprawiał bankiet flisakom i zostawał członkiem bractwa. Prawdopodobnie istniały wśród flisaków różne przesądy związane z ich rzemiosłem, ale o nich wiadomo niewiele ze wzmianek Klonowicza i Pola. Patronką flisaków była św. Barbara, a przeto gdziekolwiek spotkali kapliczkę z jej obrazem, przystawali, w modlitwie prosili o śmierć szczęśliwą i dzwonili w dzwonek świętej Warwarki. Przed wyjazdem wyciągali ze skrzyneczki kartki z imionami świętych, a jakiego kto wyciągnął, tego wybierał na patrona podczas podróży i modlił się do niego. Z Gdańska powracali piechotą, niosąc gościniec, a Widocznie dość swawolnie sprawowali się po drodze, ponieważ pod Częstochową mówią o flisach, że kradną jak Cyganie. O zwyczajach prawnych niema najmniejszej wiadomości. —Bibliografia: W. Kozłowski „Słownikleśny, bartny, burszty-niarski i orylski“; W .Po 1 „Na groblach“ („Obrazy z życia i natury“); „Kłosy“ 3871,332 (przeróbka niemal W. Pola, przedrukowana u Kolberga „Krakowskie“ II 521—525); Kolberg „Krakowskie“ I 181, II 521—525, IV 118 — 119 (bajka o flisakach); „Gazeta Kielecka“ 1899 JV° 29 (O położeniu obecnem flisaków).

Oryl v. flisak, taniec ludowy. Jest on rodzajem polki suwanej, która ma różne nazwy, stosownie do szybkości ruchów. Tańczą go na Kujawach (Kolberg „Kujawy“ II 207, -melodya II 218), w Poznańskiem (Kolberg

,.Poznańskie“ V str. V — VI), Krakowskiem (tenże „Krakowskie“ II 380), Kieleckiem, gdzie nosi także nazwę jesiotra (Kolberg „Kieleckie“ II 34, melodya) lub włóczka (ib., II 41), Radomskiem (melodye Kolberg „Radomskie“ II 104, 107), Lubelskiem (melodye u Kolberga „Lubelskie“ II 59), na Mazowszu (K o 1 b e rg II „Mazowsze“ II 170, 171, 252). Piosnki, śpiewane przy tym tańcu, są wzięte z życia flisaków: „Oj, holuj, Jaśku, oj holuj“ albo

woda maleje, Oj, retman wody szuka, mało nie szaleje“.

Orynin, w dok. Hory nin, mko nad Żwań-czykiem, pow. kamieniecki, o 15 w. na zach. od Kamieńca, okr. poi, Laskoruń, gm. Orynin, st. p. Kamieniec. Przeszło 2000 m-ów. Cerkiew wzniesiona w 1879 r., kościół kat. św. Trójcy, murowany, w kształcie prostokąta, uposażony w 1474 r. przez Grzegorza Kierdeja, podkomorzego ziem podolskich. Przez kogo i kiedy Orynin założony został, niewiadomo. W XV w. był siedzibą starożytnego rodu Kierdejów; oni to fundowali teraźniejszy kościół, a Grzegorz, podkomorzy ziemski pod., zapewne syn Hryćka Kierdeja, kaszt, lwowskiego, a potem wojewody podoi, (f 1461), kościół ten funduszem uposażył. Stanisław Kierdej, wojski kamieniecki, otrzymał od króla w 1506 r. potwierdzenie dawnych swobód i prawo pobierania mostowego od wozu z towarem i od wołu na sprzedaż pędzonego po 4 denary. Niesiecki wspomina, że O. należał następnie do Floryana Piaseckiego h. Janina, którego córki Potocka i Jacimirska otrzymały go w posagu. W 1587 r. stał tu obozem Stanisław Tarnowski, kaszt, sandecki. strzegąc granic od Turków i Tatarów. W tym celu w 1618 r. znaczne tu ściągnął siły Stanisław Żółkiewski, hetman w. kor. „Acz pięknie i liczne było wojsko (czytamy w dziejach Zygmunta III) składały je prywatne możniejszych hufce. Zbarascy, Sieniawscy, Kalinowscy, wzbraniali się pułki swoje z hetmańskiemi połączyć i osobny szyk, osobne obozy trzymali; ztąd wódz, widząc jak mało jego rozkazy były cenione, w nieczynności zostawał. Jak inni, stał Tomasz Zamoyski wojewoda podolski, z 3000 ludu swego na miejscu osobnem, Po kilkakroć uderzali nań Tatarzy, słabły już pod przemocą nieliczne hufce. Żółkiewski nie-poruszenie na walkę patrzał i ledwie w ostatnim już upadku dał się ubłagać, że mu kilkuset strzelców na pomoc przysłał. „Niech się nauczy młodzieniec, mówił hetman, najprzód słuchać starego wodza, a potem sam rozkazywać“. Pamiątką dnia tego, jak również częstych utarczek z Kozakami i Tatarami w czasie żwanieckiej wyprawy za Jana Kazimierza, jest mnóstwo mogił otaczających O., osobliwie w stronę ku Kupinowi. W ostatnich czasach O. był własnością Jaszowskich, od których nabyli

go teraźniejsi właściciele Sadowscy. (,,Słowu.

należą orzeszki lipy, dla których organem lotnym są ich szerokie, błoniaste przykwiat-ki. Druga odmiana O-a, zwana:;| ełupką lub orzeszkiem, wyróżnia się miękką, skó-rzastą skorupą oraz małemi rozmiarami. Istnieje u wielu roślin zielnych np. wargowych, ogórecznikowatych, złożonych. Bardzo często kwiat pojedynczy wydaje, nie jeden, lecz więcej orzeszków, czego nigdy nie bywa przy O-u właściwym i skrzydlaku. Zdarza się to przy słupku wielokomorowym lub przy słupkowiu, złożonem z wielu słupków. W pierwszym wypadku każda komora rozwija się w osobny orzeszek, jak u wargowych (np. u szałwii, macierzanki), w drugim każdy słupek wydaje osobny orzeszek (u jaskrów). Orzeszki te najczęściej rozlatują się (np. u jaskrów, ammonów), niekiedy wszakże pozostają na osadniku kwiatowym, który jednocześnie rozrasta się dalej i mięśnieje, tworząc w ten sposób wraz z o-rzeszkami t. zw. fałszywy owoc (u poziomki, truskawki, morwy). Rozlatujące się, a także pojedyńcze orzeszki roznosi wiatr i w tym celu wiele gatunków ma osobne przyrządy lotne w postaci błon (u Atriplux), puchu u mlecza (Taraxacum) i jastrzębców (Hie-racium). Rzadziej istnieją u nich osobne haczykowate szczecinki, np. Galium Aparine, Geum, Echinospermum, za pomocą których czepiają się sierści zwierząt. Or/.eszki, pozostające na soczystym osadniku są spożywane przez ptaki i wydalane wraz z ich kałem.

Orzech ziemny, ob. Ar ach is.

Orzechowate (Juglandaceae), rodzina kwiatowych z klasy dwuliściennych (Dico-tyleac) z podklasy wolno płatkowych (Cho-ripetalae) z rzędu kotkowych (Amenthaceae). Obejmuje same drzewa, dość znacznej wielkości, wyróżniające się skrętoległemi, nieparzysto-pierzastemi liśćmi, bez przylistków, oraz rozdzielno płciowemi, ale jednopiennemi kwiatami. Kwiaty męskie, zebrane w powiśle kotki czyli bazie, mają 4 — 6 listkowy okwiat i liczne pręciki. Żeńskie tworzą małe kioski po 1 — 5 kwiatków w każdym i składają się z górnego dwukrotnego o dwóch znamionach słupka i z 4-dzielnego okwiatu. Znamiona dwa. Zalążnia z niezupełnemi przegrodami wewnątrz, a więc jednokomorowa, zawiera jeden prosty zalążek z zarodkiem również prostym. Owoc pestkowiec z owocnią twardą mało soczystą, pękającą przy dojrzewaniu. Nasienie bezbielinowe,

Geogr.‘‘).

Oryon, ob. Orion.

Oryx, antylopa szabloroga, ob. Antylopy.

Orytowie albo Orowie, po grecku ’Spsrcac.,

’ßpat, po łacinie Oritae, Orae przez Kurcyusza zwany „Horitae“ „Indi maritimi⁻*, lud pochodzenia indyjskiego w Gedrozyi w dolinach porzecza Arbis osiadły, na blizko 30 mil. długiem pomorzu, zowiącem się dzisiaj Urbu, żyznem, w wino, zboże, ryż i daktyle, obfitu-jącem, podbity przez Aleksandra Wielkiego.

Główniejszemi ich miastami były: Pagala,

Cabana, Cocale; według świadectwa Nearcha (Arrhianus, Ind. 25) jednakże mieli oni odzież i broń indyjską, używali także strzał zatrutych, lecz pod względem języka i obyczajów różnili się od Indów, a także Plinius (Nar.

S. l)rz.

Hist. 6, 23, 25), który ich do Ichtyophagów (ob.) zalicza, wyraźnie zaznacza, że po indyjsku O. nie mówili.

Oryza, ob. Ryż.

Oryzyt, minerał wątpliwy, jedni uważają

o za to samo co stylbis, inni za heulan-yt    z. w.

Dr. J. Trz.

Orz, rzeczka, lewy dopływ Narwi, bierze początek w pow. Łomżyńskim, ze stoków wyżyny Czerwonego Boru, pomiędzy wsiami Rad-wany, Zaorze i Wyszomierz, płynie w kierunku zach.-płn. na Gniazdowo, Czerwin; w pobliżu Bobina zwraca się ku południu i płd.-zachodowi, na Brzeźno, Goworowo, Czarnów, Kunin, i pod Dzbądzkiem wpada do Narwi. Długość wynosi około 30 wiorst. Dolina rzeczki odznacza się wielką urodzajnością gleby, wyróżniającą ją od dalszej okolicy. (,,Słown.

Geogr.‘‘).

Orzacha, ob. Arachis.

Orzech (nux), typ owocu u kwiatowych.

Wyróżnia się twardą, nieotwierającą się skorupą, mieszczącą wewnątrz zawsze jedno tylko nasienie. Powstaje ze słupka jednokomórkowego lub, jak ii dębu i lipy, z wielokomórkowego, lecz reszta komór wraz z zalążkami u-lega wtedy zanikowi. O. spotykamy tylko u roślin drzewiastych, np. u lipy, buku, leszczyny, dębu. U dębu O. posiada u nasady fh i-s e c zk ę (cupula), utworzoną ze zrosłycli z sobą przykwiatków, i nosi nazwę żołędzi (balonus).

Owoce w postaci O-ów przystosowane są do roznoszenia przez drobne ssące np. wiewiórki.

Zwierzęta te wielką ilość owoców gubią po drodze lub też urządzają z nich zapasy, z któ- zarodek o liścieniach bardzo dużych, pozagina-rych część tylko zużywują. W ten spo- nych w różne strony. Kiełkowanie podziemne, sób roznoszą one O-y na wielkie przestrzenie. Należy tu koło 30 gatunków, zgrupowanych Osobną odmianę 0'a stanowią: 1) skrzydlak w rodzaju Juglans Ł. (orzech włoski), (samara), 2) orzeszek czyli inaczej nie- Carya Nutt i Pterocarya C. Mayer—rozłup k a (Achaenium). Skrzydlakiem zowiemy powszechnioue w całej strefie umiarkowanej, O-y spłaszczone, których łupina rozrasta się najobficiej wszakże w Ameryce półn. Nasiona w skrzydełka, dzięki którym są podchwytywa- wielu gatunków, np. orzecha włoskiego (Juylans ne i roznoszone przez wiatr. Taki owoc mają regia L.), zawierają dużo materyi oleistych graby, wiązy, klony i jesiony. Tutaj także i są jadalne, drzewo zaś do robót stolarskich

niezamożny, żadnyęh środków i utrzymywał go bezprzykładnie długi czas, całych lat szesnaście, za granicą; przeznaczył go, naturalnie, do stanu duchownego i wczeŚDie wyrabiał synowi Orzechowicz Jan, lekarz, pochodził z Ga- beneficya kościelne, kanonikat przemyski (pni-licyi, skąd przybył do Wilna i na uniwersyte- kucki) r. 1525, parafię żurawicką r. 1530, pacie, za dni jego największej świetności, stu- rafię pobiednicką (prezentacyi Piotra Kmity, dyował nauki medyczne. Otrzymał stopień w dyecezyi krakowskiej) 1540 r„ archidyako-doktora medycyny po obronieniu rozprawy nat przemyski r. 1542. Syna wysłał najpierw „De entropis“ (Wilno 1825). Osiedlił się na do Wiednia, r. 1527, gdzie O. łaciny i gre-Wołyniu, gdzie pozyskał sławę pierwszorzędne- czyzny u słynnego „retora“ Brassikana się u-go lekarza i praktykę miał ogromną. O. upa- czył; gdy jednak nie dosyć rychło przed miętniony został w powieściach Józefa Korze- | napływającą r. 1529 nawałą turecką się schro-niowskiego, tam bowiem występuje jako zna- nił, kupcy, mający nad nim pieczę, odwieźli komity lekarz i przedstawiciel szkoły lekar- go do Wittembergi, do Lutra i Melanchtona: skiej wileńskiej. —(Ob. Kośmiński „Słownik tu przesiąkł poglądami protestanckiemi, nauczył lekars.“ 371; Bieliński ,,Stan nauk lekar- się gardzić sakramentami, celibatem i władzą skich‘‘ 308).    L-    papieską. Z Wittembergi na rozkaz ojca, mimo

wielce cenione. Kopalne szczątki Juglanduceae ! mięcią, większe nadzieje, nie skąpił ojciec, acz (odciski liści, owoców, skamieniałe pnie i gałęzie) są bardzo pospolite we wszystkich pokładach kredowych (kopalny gatunek Juglans crassipes Heer).    ⁷¹ * ³' Trz'

Orzechowiec, owad, ob. B alanin us.    przeciwnych nalegań nowych swych mistrzów,

Orzechówka {Nucifraga caryocotnctes), z rzę- którym się całkowicie był oddał, pojechał r. 1532 du w róbló waty ch (Passercs), z rodziny kru- do Włoch, do Padwy, i kształcił się tu podfilo-ko waty cli {Corvidae). Dziób dłuższy od głowy, zofem Antonim Pariseo i ,.retorem“ Łazarzem szczęka w końcu tępo zaokrąglona; skrzydła Bonamico, bawiąc tu niemal lat osiem, nie zmie-słabo zaokrąglone, sięgające do ²/₃ ogona z pią- niając luterskich przekonań religijnych. W kratą lotką najdłuższą; ogon mierny, zaokrąglony, ju zjawiał się tylko chwilowo, był np. obecny Upierzenie barwy brunatnej z białemi plamka- przy burzliwych obradach szlacheckich w Woj-mi, ogon i skrzydła czarne z zielonym połys- nie Kokoszej, których wymowna samowola, kiem; końce sterówek białe; pokrywy nadogo- wydająca się młodzieńcowi szczytem patryo-nowe czarne, podogonowe białe, piórka nozdrzo- tycznej myśli, głębokie na nim sprawiła wra-we białe, dziób i nogi czarne. O. mieszka w Eu- żenie. R. 1540 nalegał ojciec na powrót stały do ropie i Azyi; przez lato trzyma się miejsco- kraju; zapragnął jednak O. zwiedzić jeszcze przed wości położonych bardziej na północ, w śród- wyjazdem Rzym i ten krok miał rozstrzygnąć, kowej zaś Europie zjawia się tylko w półroczu w gruncie spaczyć i zwichnąć, całą jego przy-zimowem; u nas nie gnieździ się; najobficiej szłość. Najpierw zabawił jeszcze rok w Bono-bywa spotykana w gub. Suwalskiej, w innych nii pociągnięty wymową Amazea, potem podą-stronach Królestwa jest dosyć rzadka. Żywi żył do Rzymu i gdy po kilkumiesięcznym po-się przez lato robactwem, gnieżdżącem się pod bycie miał już miasto opuścić, wziął udział korą drzew, w jesieni i zimą—nasionami drzew- w dyspucie filozoficznej z kardynałem Conta-nemi; dla przenoszenia zapasów żywności po- renim, zwrócił uwagę na siebie i Contareniego siada torbę podjęzykową. Bodczas większych i kardynała - patrona polskiego, Ghinucciego, przelotów O-i łączą się zwykle w stada. Gnież- i do jego dworu się przesiedlił, przedłużając dżą się na gałęziach drzew iglastych; jaja pobyt rzymski. Ghinucci wywiedział się o pro-mają kształt eliptyczny lub owalny, na tle testanckich nawyknieuiach O-go i przez zręcznie jasnem, zielonkawo-niebieskawem plamki wy- podstawianych dysputatorów odciągnął go od datne, zaokrąglone, zielonkawo-brunatne, mniej obozu różnowierczego, chociaż nie wykorzenił więcej jednostajnie rozmieszczone. Ptak ten całego posiewu luterskiego, mianowicie co do ma jeszcze nazwę klęsk.    A-E-    celibatu, na który zresztą już wnuk popi ina-

Wrócił nakoniec O. r. 1543 do kraju i przyszło mu najpierw stoczyć z ojcem i rodziną, ba, i z rodem całym, ciężką walkę o wybór stanu: wzdrygał się wszelkiemi siłami przeciw przyjęciu święceń; ale, natura wybuchowa, ciągłego naporu nie wytrzymał, i choć nie z rąk powołanego biskupa, arcybiskupowi lwowskiemu (a więc z innej dyecezyi) dał się na księdza wyświęcić. W 1546 r. złożył wprawdzie archidyakonat, lecz 1547 został ofl-cyałem przemyskim, w r. 1549 złożył, a r. 1550 opuścił, wszystkie benficya kościelne i wszelkie widoki jakiejkolwiek karyery duchownej zni-

Orzechowski stanirław, pisarz polityczny czej się zapatrywał, niż ksiądz rzymski powi-i historyczny, szermierz teologiczny (* 11 listo- nien. pada 1513 — + w październiku 1566). Okszyc, z rodziny polskiej, osiadłej wcześnie w przemyskiej ziemi, syn urzędnika ziemskiego (pisarza przemyskiego) i Jadwigi Baranieckiej, córki popa-szlachcica, stale przezywał się geute Mutenus, natione Polonus. Familia była bardzo liczna, z sześciu synów i pięciu córek złożona, chociaż uszczupliła się rychło, gdyż przed Stanisławem, najstarszym, poscho-dzili wszyscy bracia, bezżenni lub bezdzietni, do grobu. Na najstarszego, rokującego już w szkole przemyskiej, żywością umysłową i pa-

weczył. — Dał się tymczasem poznać całemu krajowi jako świetny mówca polityczny i okolicznościowy, jako opozycyonista—nietylko przeciw nadużyciom rządowym, ale i kościelnym, jako szermierz zarazem za kościołem, za Rusią swoją, przeciw Lutrov\i i zbyt fanatycznym katolikom. Na celu miał głównie retorykę, efekt, nie sprawę, więc i niepopularnej między szlachtą, wiedzioną trafnym instynktem, wojny tureckiej jął się w dwu turcykach łacińskich (,,Debello adversus Turcas suscipiendo ad équités Polonos oratio*', Kraków 1543, druga mowa ,,Ad Sigismundum Poloniae regem“, tamże 1544 — tłumaczone, bardzo niezgrabnie zresztą, na polskie: Książki o ruszeniu ziemie przeciw Turkowi, 1543 — nowy tego przedruk w Bibliotece Wierzbowskiego —i na niemieckie 1544, egzemplarz np. w Królewcu; powtórne, lepsze tłumaczenie Januszowskiego „Oksza na Turka“, Kraków 1590, i inne przedruki w XIX w.); słabe one rzeczowo, łudzą różnemi pozorami marnemi, zato wymowne i śmiałe. Na sejm krakowski 1543 r. wydał list imieniem Polski (figur retorycznych nigdy się nie wyrzekał) do stanów, z ostremi wcale wycieczkami przeciw żydom, niesprawiedliwym sądom, uciskowi chłopskiemu i zdzierstwu księżemu, W „Fidelis subditus“, księdze I (wszystko z tegoż roku, 1543), zwrócił się przeciw Zygmuntowi Augustowi, wyrzucając mu miękkie wychowanie i kreśląc, jakiego sobie króla mieć życzy; w sześć lat później dodał drugą księgę, ostro przeciw senatorom i ich brakowi odwagi, przeciw mniemanemu poniżeniu duchowieństwa wyższego protestując, a ujmując się za lepszem urządzeniem sprawiedliwości i obrony granic: wydrukował to dopiero Jak. Górski u Łazarza r. 1584, przedrukowano cztery razy w XVII w. (popularność „wielkiego statysty“ rosła z każdym dziesiątkiem lat), a raz w XVIII (1763). Na śmierć Zygmunta I mowę napisał pochwalną („Funebris oratio“ etc. 1548 i liczne przedruki) i list do przyjaciela o egzekwiach królewskich (1548); ale dopiero ożenek Augusta rozpasał namiętne jego pióro; w dwu mowach łacińskich, do szlachty wielkopolskiej i do polskiej, namiętnie a bezczelnie napadł króla i Barbarę i wzywał formalnie do buntu. Nie zasypiał i spraw wyznaniowych; więc pisał przeciw Lutrowi, „Pro ecclesia Christi“, 1546; o chrzcie ruskim (przeciw powtarzaniu sakramentu przy przyjmowaniu do kościoła łacińskiego) i „Baptismus RuthenorunP“, 1544, lecz głównie przeciw celibatowi, listy polskie i łacińskie do panów polskich, mowę przeciw Syrycyuszowi (ojcu celibatu), drukowaną w Bazylei 1551, tłumaczoną, wedle zapewnień O go, na polskie, fiaucuskie i niemieckie. Lecz sprawy nie zakończył tylko na piśmie: bronił księży, gwałcących celibat (Walentego, proboszcza Chrzczonowskiego); sam wyswatał, u siebie, w Żurawicy, i w Przeworsku, księdza Marcina Krowickiego, a wreszcie, dawno to zapowiedziawszy i złożywszy beneficya kościelne, sam się ożenił. Starał się najpierw o rękę pięknej Straszówny z fraucymeru Kmity, lecz gdy mu Kmita odmówił, ożenił się z Magdaleną Chełmską, córką burgrabiego krakowskiego Jana, w Lścinie (w Krakowskiem) w same zapusty 1551 r. Krokiem tym złamał nietylko uazawsze karyerę duchowną, widoki własne i rodzinne, ale postawił się raz na zawsze na najfalszywszem stanowisku, gdyż utknął w pół drogi, wykroczył za swojem widzimisię przeciw Kościołowi, lecz Kościoła nie rzucił; protestantem nietylko nie został, lecz niebawem zaczął najgorliwszem zwalczaniem ,,herezyj“ udowadniać własną prawowierność. Zemściła się też srodze ta połowiczność nad ekskanoni-kiem przemyskim. Na razie poruszył przeciw sobie duchowieństwo, głównie własnego biskupa, Dziaduskiego, z kiórym już dawno o celibat, o niemoralne życie duchownych i t. d. koty darł; biskup z góry był uprzedzony przeciw humanistom w swojej dyecezyi, występował energiczuiej przeciw O-u, zmusił go do cofnięcia własnych pism, groził najsurowszemi karami i ogłosił je natychmiast, skoro o ożenku O-go usłyszał. Walka była nierówna, bo za O-m stanęła gromadnie cała szlachta, o nałożenie największej kary, infamii, przez biskupa na szlach cica, żądając tak namiętnie skasowania tego wyroku, że biskup ustąpić musiał; wobec burzy, która zerwała się o O-go na sejmie Piotrkowskim (1552), cofnął klątwę Dziaduskiego arcybiskup Dzierzgowski aa rok i rzecz do Rzymu odesłał. Pozostał więc O. w kościele, pisywał listy do papieża o uznanie swego ożenku i czekał cierpliwie na decyzyę, poparty nawet instancyą królewską, ale napióżno. Rzym milczał, arcybiskup przedłużał terminy roczne, lecz O. osuwał się w opozycyi przeciw Rzymowi coraz dalej, aż rzecz dojrzała do otwartego „Repu-dium Romae“ (1557 r.), szczególniej gdy ostry ton legata papieskiego, Lipomana, wszelką nadzieję pojednania odciął. Powiernicy O-go, biskup chełmski Uchański (i podkanclerzy Prze-rębski), odradzili jednak O-u ogłoszenie owego zuchwałego wyzwania Rzymu; protestanci uważali go za oddanego ich sprawie tak, że głowa ich, Radziwiłł Czarny, O-u jurgelt płacił. Tymczasem nowy nuneyusz papieski Bongio-vauui na synodzie warszawskim 1559 r. sprawę całą na nowo rozpatrzył (po Dziaduskim objął biskupstvvo Walenty Herburt, uczony i łagodny, sprzyjający O-u) i O-go od wszelkich cenzur kościeluych uwolnił. Pozostało więc tylko uznanie ślubów małżeńskich, ale tego nie doczekał się O.: Rzym zwlekał z decyzyą, nie przywiózł jej i nowy legat Commeudone, do którego O. w obszernym liście (z Radymna 1564 r.) biografię swoją, najobfitsze co do wszelkich szczegółów źródło, wystosował. W r. 1566 umarła wierna towarzyszka; O. jednak

z odzyskanej wolności korzystać już nie mógł; pisał; zbyt mało było wtedy takich pisarzy walki wewnętrzne, zgryzoty i troski podtoczyły i starali się gorliwie przyjaciele O-go, Płaza ii., wcześnie organizm, ustrój nerwowy od dawna aby to od niego wydostawać i ogłaszać. Tu nie funkcyonował normalnie (O. był lunatykiem; grzeszył niewstrzemięźliwością w napojach); jeszcze tego samego roku, w jesieni, poszedł za nią do grobu, zostawiając trzech synów (Andrzeja, Stanisława, Remigiana) i dwie córki (Zofię i Annę). Posiadamy i testament O.

należy ,,Fidei catholicae eonfessio“ z synodu Piotrkowskiego 1552 r., wydana dopiero 1561 r. (tłómaczenie polskie 1562 r. i częściej), zarówno jak ,,Pro dignitate sacerdotali oratio‘‘ (na synodzie warszawskim 1561 r.); głównie zaś listy i pisma, przeciwko Stankarowi, Frycowi i i. Listy polskie zebrał i wydał Jak. Górski: „Listy St. O-go, w których który jest prawdziwy kościół od Chrystusa i od apostołów postanowiony, dostatecznie a mądrze naprzeciwko nowym ewanielikom dowodzi“ (1562 r.); są to listy do Zb. Oleśnickiego i Krowickiego jeszcze z 1551 r. i listy do M. Stadnickiego, o Stankarze, z 1560 r.; obiegały one po kraju i w odmiennych, rozszerzonych opisach np. p. t. „Opowiadanie upadku przyszłego polskiego dla kacerstwa sakramentalnego“ (wydał Wierzbowski w Bibliotece swojej, przyczem o-głosił i strasznie ciętą odprawę Krowickiego byłemu przyjacielowi); i w tych listach argu-mentacya teologiczna całkiem błaha (właściwie odsyła O. po nią do innych autorytetów), zato polszczyzna wyśmienita a ton strasznie ostry, górny, pogardliwy. Nie wzniósł się O. naukowo wyżej i w obu łacińskich traktatach, drukowanych zagranicą (w Kolonii u Cholina): „Chimaera sive de Stancari funesta reguo Po-loniae secta“ z r. 1560, wydaną 1562, i „Fri-cius sive de majestate sedis apostolicae“, ku Uchańskiemu, niby protektorowi Fryca. „Chimaera“ jest tylko stekiem wyzwisk i szumnej deklamacyi retorycznej, bohatera katolickiego, rozbijającego swoją Okszą potwory kacerskie; „Fricius“ jest pełne złośliwości, pełne oszczerstw opowiadanie o nieudattiej w gruncie dyspucie O-go z Frycem przed Uchańskim; wywołało ono spokojną, poważną, dla O-go bardzo niepochlebną odpowiedź Fryca (Modrzewskiego), odsłaniającą jego wybiegi i złą wiarę. Ważniejsze są pisma polityczne O-go, dotyczące naprawy Rzeczypospolitej, w formie dyalogów pisane. „Rozmowa albo dyalog około egzekucyey polskiey korony“ 1563 (i 1564); „Quincunx t. j. wzór korony polskiej na cynku wystawiony“, 1564; „Ziemianin albo rozmowa ojca z synem o sprawie Polski“, 1565 r. Pierwsze to broszury polityczne w języku narodowym, prozą, nie w niesmacznych wierszach, świadczące o bystrości sądu i jasności wykładu, niestety, nie wolne od paradoksów, w których się O. z każdym rokiem bardziej zacietrzewiał. Przyczyniwszy się, ile sił, do obniżenia powagi duchowieństwa w Polsce, wetował to teraz nadmier-nem tejże wywyższaniem; z państwa formował jakąś teokracyę, prymasa i papieża czynił właściwymi zwierzchnikami Polski, katolicyzm jedynym kamieniem węgielnym państwa; Litwę, gdzie i bez pomazania dziedziczył „wielki ksiądz“, odsądzał od czci i wiary, upatrywał

(acz nie w formie legalnej), w którym prawo-wierność własną wyznaje i do niej potomków obowiązuje, ustanawiając im opiekunów. —Wycofanie się od życia i obowiązków kościelnych (i politycznych) oddało O-go ulubionym zajęciom literackim. Gdy pierwsze burze o ożenek minęły (tu należy wymowne a ostre pismo ,,Ad Julium III supplicatio de approbando matrimonio a se inito“, 1551 w Bazylei wydane, wraz z ową mową przeciw Syrycyuszowi— powtórzyli obie farmazoni XVIII w„ 1781 i 1783 r.) —przerzucił się O. na pole historyczne i napisał łacińskie roczniki od początku nowej ery, od r. 1548. Jest ich pięć, dla lat 1548 — 1552, było ich niegdyś o dwa więcej; po wstępie o pochodzeniu Polaków od Słowian,

(a więc z półwyspu bałkańskiego) i ich przynależności do Greków, nie do Rzymian (ulubiona myśl czyli przesąd O.), kroczy opowiadanie żywe, barwne, otwarte, odważne, latami; zbyt wielką wagę przypisuje jednak O. własnemu wystąpieniu i skutkom tegoż, jakby rzeczywiście dzieje Polski toczyły się około ślubów księżych i ich uznania. Od panegirycznych tonów, ubliżających prawdzie, odskakują te roczniki najzupełniej, i dlatego żałować wypada, że wydano je późno (Herburt w Dobromilu 1611 r., Förster w Gdańsku 1643 i t. d.) i niezupełnie (opuszczono połowę czwartej księgi i ostre wycieczki w mowach Leszczyńskiego i Tarnowskiego przeciw duchowieństwu z piątej). „Annales“ do których jako rocznik VI dodał O. szereg mów ze zjazdu Wojny Kokoszej, przełożył na polskie Z. A. Włyński (Kraków 1767; ponownie wydał Mostowski, Warszawa 1805). Obok tej pracy historycznej podejmował O. okolicznościowe: „Panagyricus nuptiaruin Sig. Aug.“, 1553 r.; „Panegyricus nuptiarum J. dir. Tarnovii 1558 (oba wydał ponownie Joan-nicy r. 1605); „Żywot i śmierć J. Tarnowskiego“

(z rękopisu wydał najpierw Bohomolec, Warszawa 1773, potem częściej, w „Żywotach sławnych Polaków“ Mostowskiego, Dmochowskiego i i.)—cudną polszczyzną pisany, treścią poważny i ciekawy. - Nierównie większą wagę przykładał sam O, swoim pismom teologicznym, chociaż teologiem wcale nie był, dyalektykiem chyba i retorem. Pisma przeciw Rzymowi, jakie pisał, lecz bacznie strzegł, by się do rąk niepowołanych nie dostały, a były między niemi i ,,Antibabylon“ i „Repudium Romae“ itd., nie doszły rąk naszych; zato zachowało się niemal wszystko, co przeciw „kacerzom“ w niej jedynie niewolę, i wywołał słuszną odprawę od nie mniej gorliwego katolika, wójta wileńskiego, Rotunda. Główny więc cel zarówno tych pism jak i niewykończonej monografii p. t. „Policya królestwa polskiego na kształt Arystotelesowych polityk wypisana¹' (wydana z rękopisu dopiero r. 1857; zupełnie chybiony:

nia, kiedy właśnie powołanie byłoby mu miejsce stałe wskazało, wahał się między Laskim a Hozyuszem i nie został niczein; humanista wytworny, retor zawołany, wdał się*w polemikę teologiczną, dla której ani wiedzy ani nawet zmysłu żadnego nie posiadał; że niejednego nią zgorszył, nikogo niczego nie nauczył, to pewna; wytrawniejsi katolicy nie cenili też bynajmniej jego pomocy literackiej: u-nosili się nad nią, nad siłą tej bardzo nieokrzesanej, rubaszuej Okszy, prostaczkowie na duchu, którym wyzwiska zastępowały brak argumentów. O wiele wyżej stoi historyk i polityk czyli poprostu publicysta O.; człowiek, piszący dotąd dosyć wyjątkowo po polsku, przedzierzga się od r. 1561 w pisarza narodo-

w których proboszcz poznański pokusił się niby o dalszy ciąg przerwanej pracy ekskanoni-ka przemyskiego: różnica na niekorzyść Kochanowskiego ogromna. Gorąca miłość ojczyzny; sąd trafny bardzo, szczególniej w pismach dawniejszych, gdy się jeszcze O. nie dał zahypno-tyzować mrzonkom teokratycznym; język pyszny (złote przyznaje mu pióro już r. 1566 Górnicki); szczegóły ciekawe; prawdomówność; żywość wykładu—czynią dyalogi jego arcydziełami; zakusy słowiańskie, objawiające się nawet w języku, niestromą cym od czeehizmów i rusycyzmów, wyróżniają go od innych pisarzy. Szlachcic to typowy; miłośnik wolności, nieufny przeciw' królowi i panom, waruje sohie i wobec Kościoła prawo do anarchii, do ulubionego widzimisię, lecz upada w nierównej walce; w tej walce strawił siły, godne innego, wyż-

A. B

XVI w. nie był porą na wznawianie teokra-cyi; ale językiem, argumentami, okolicznościami ubocznemi wprowadzają nas one w sam wir i walkę owoczesną i zawierają istne skarby myśli i mowy dla historyka czasu. Ostatnie jego wystąpienie polityczne to „Odpowiedź rycerstwa ruskiego na sejmiku powiatowym wi-szeńskim na poselstwo Króla I. M.u, spółcześnie drukowana (Nissa 1566): mowa poważna, smutkiem i wyrzutami nabrzmiała, przeciw starszej j wego, jakby zamierzał jeszcze odegrać rolę po-braci, nieujmująeej się krzywd Rzeczypospo- [ lityczną. Żeby tę zasługę O-go należycie ocenić, litej. Nie wszystkie pisma O-go nas doszły: pi- ! wypada porównać „Wróżki“ Kochanovvskiego, sat on więcej kazań, listów, traktatów teologicznych i politycznych, które poginęły; zato posiadamy rzeczy pióra obcego, obiegające pod popularnem O-go imieniem: najważniejsze między nimi „Apokalipsa“ Solikowskiego, drukowana tylokrotnie w XVI i XVII w. (w oryginale łacińskim i przeróbce polskiej) jako rzecz O-go.

Statyści polscy XVII i XVIII w. zaczytywali się jego dziełami: dostarczał on aż nadto argumentów dla obrony skutecznej „palladyów“ polskich. — Literatura o O-m wcale obfita, już Bohomolec w przedmowie do Żywota Tarnowskiego (dawny tego rękopis jest w Warszawie u Zamoyskich i rozstrzyga pytanie: w jakim go O. sam spisał języku) korzystał z autobiografii O-go do obszerniejszej wzmianki; J. M.

Orzechowski Ignacy, lekarz i filantrop (* 1807 f 1886 r.). O. pochodził ze Szczors i był synem włościanina, poddanego rodziny Chrep-towiczów, która, aczkolwiek nie chciała zwolnić O-go z poddaństwa, pozwoliła mu jednak kształcić się w uniwersytecie wileńskim i pomagała materyalme. O. ukończył wydział lekarski i otrzymał stopień doktora medycyny w 1830 r., zamieszkał w Nowogródku i zajmował się wykonawstwem lekarskiem. Sława jego była bardzo rozległą; dorobił się dużej fortuny, wykupił siebie i całą rodzinę z poddaństwa. U-marł w wieku Jat 79. Był to jeden ze szlachetniejszych wychowańeów uniwersytetu wileńskiego, którzy zasady tej szkoły przeprowadzali w życie. Cały swój majątek, wynoszący 200 U00 rubli, zapisał na cele dobroczynne. (Ob. ,,Kraj“ 1886 JV» 21; testament jego „Wiek" 1887 J\& 120).

Orzechowski Paweł Bogusław, podcza-Dziwnym dla Polski XVI w., huma- szy, a następnie podkomorzy ziemi Chełmskiej nistycznej i protestantyzującej zarazem, trafem, (f 1632). Początkowe nauki pobierał w Po-jakby zmarniały znakomite dary, przyrodzone , znaniu, dalsze za granicą, gdzie przyjął kalwi-i usilną pracą nabyte. O., ksiądz bez powoła- I nizm. W Ingolstadzie słuchał prawa, ukończy ł

Ossoliński poświęcił obie części trzeciego tomu „Wiadomości historyczno-krytycznych“ (1822) znakomitemu, wyczerpującemu studyum o O-m, szego celu. pierwszej monografii literackiej w Polsce. L.

Kubala, acz krótko, ale wybornie, streścił życie i losy („St. O., rzecz historyczna“, Lwów 1870). Obszerny ustęp poświęcił St. Tarnowski O-mu w „Pisarzach politycznych XVI w.“

Największe zasługi około O-go zdobył sobie dr.

Józef Korzeniowski wydaniem „Oricho-viana. Opera inedita et epistulae St. O. 1543 —

1565“, Kraków 1891, 740 str.; w przedmowie streścił i życie i podał najdokładniejszą bibliografię; najważniejszem źródłem dla wydania był zbiór pism i listów O-go, sporządzony pod uadzorem St. Górskiego (rękopis w Suchej).

Parę drobniejszych przyczynków można odna-leść i w obu tomach „Materyałów do dziejów piśmiennictwa polskiego“ T. Wierzbowskiego.

L. J.

Wydanie Korzeniowskiego zawiera i autobiografię (którą i osobno wydał) i pisma polityczne 1543 i 1549 r. itd., aż do ostatnich, do apologu za Quincunxem i do przemowy Sądowej Wiszni.

Red.

M. 0-y.

Red.

te studya publiezneińi rozprawami, w których porównywał prawa polskie z rzymskiemi. Wyszły one z druku po śmierci O-go p. t. „Manuale fundamentorum juris civilis ac Poloni quatuor disputationibus juridico-historico-politicis comprehensum“ (Bredae 1647). W r. 1576 był od zjazdu sandomierskiego wysłany do Stefana Batorego, a w czasie sejmu elekcyjnego w r. 1587 obstawał jako marszałek poselski za utrzymaniem swobod różnowiercom. Przeciw Jezuitom napisał dedykacyę do Jana Zamoyskiego w pracy M. Czechowicza „Epi-tomium na wędzidło X. Hieronima Powodowskie-go“ (bez miejsca 1588, ' str.' 587).

Orzechowski Biberstein Teodor h. Rogala (a więc z innej, rodziny niż słynny Stanisław O. z XVI.] w.). Najpierw podstoli lubelski, a w r. 1729 r. kasztelan małogoski. W czasie t. zw. Wielkiej wojny północnej (1700—1721) z królem szwedzkim Karolem XII, w r. 1702,    (j. wespół z * pisarzem ziem

skim lubelskim, Ignacym Gałęzowskim, ukrył księgi ziemskie i trybunalskie w Lublinie przed wojskami szwedzkiemi, dzięki czemu ocalił je od zniszczenia. Sejm z r. 1703 w konstytucyi swojej składa im za to podziękowanie i wyznaczaniu] tytułem gratyfikacyi po 1 000 tala-rówŁkażdemu. Był to człowiek głębokiej nauki, a przytein bardzo gorliwy kalwin. Poznawszy się z Franciszkaninem księdzem Łapczyńskim, rozpoczął z nim, jako z równie uczonym, dysputy piśmienne, których rezultatem było to, że przed śmiercią O. przeszedł na katolicyzm. Umarł w 1730. Biskup krakowski, Konstanty Szaniawski miał zamiar wydać drukiem całą korespon-dencyę O-go z ks. Łapczyńskim, ale zamiar nie przyszedł do skutku. Konstytucyę z r. 1703 o ocaleniu ksiąg trybunalskich i wyznaczeniu gratyfikacyi, ob. „Vol. leg.“ t. VI str. 101, wyd. petersburskie Ohryzki str J52.

Orzechowski Konrad* Oksza (* 182^ w Galicyi —f 1875 w Krakowie, gdzie był naczelnikiem biur pomocniczych przy sądzie karnym). Wydał „Przewodnik statystyczno-topo-graficzny i skorowidz, obejmujący wszystkie miejscowości w Królestwie Galicyi“ (Kraków 1872) i „Dodatek do przewodnika“ (Kraków 1873.

Orzechy w Pinczowskiem i Jędrzejowskiem, w innych okolicach nazywane Osuchami

v. osuszkami, gałeczki okrągłe, wypiekane z ciasta 5 pszenicznego, zarobionego słodkiem mlekiem i cukrem — na ostatki albo wesela. Pieczywem tego rodzaju zajmują się przeważnie dziewczyny wiejskie i częstują niein kawalerów. Dawniej, na wesela, prócz O-ów, które w pojęciu ludu miały symboliczne znaczenie jaj, wypiekano z ciasta także kokoszki, tak nazywane od kształtów swoich i przyozdobione piórami.—Por. „Wisła“ VII 78.    ¹ K

Orzechy amerykańskie, ob. B e r t h o 11 e t i a.

Wielka Encykl. IUuttr. Ser. II. Tom VI. Zet*. 43*.

Orzechy laskowe, ob. Leszczyny. Orzechy marglowe, kuliste konkrecye pirytu, pospolite w glinach i marglach.

Orzechy włoskie (luglans regia L.). Należą one do rodziny orzechowatych (Iuglandaceae) szeregu baziokwiatowych dwuliścieniowych. Jest to drzewo kwitnące w kwietniu lub maju, o bogatej koronie, sięgające rozmiarami od 14 do 27 m. wysokości i grube na 40 do 100 cm. Liście jego nieparzyste—pierzaste, skrętoległe — osadzone są na pędach i wydają — szczególniej po roztarciu — niezmiernie miły aromatyczny zapach. — Kwiaty posiada on jedno-pienue rozdzielnopłciowe. Pręcikowe zebrane są w duże zielone bazie, osadzone tylko na pędach starszych. Każdy ze składających je kwiatów posiada 2 — 6-dzielny, brunatnawy okwiat i znaczną ilość (8 — 40) pręcików o krótkich bardzo nitkach. Kwiaty słupkowe, pojedynczo lub też po kilka, w postaci niewielkiego kłosa spoczywają zawsze na pędach najmłodszych, wierzchołkowych. — Zalążnia dolna, okryta 2 przedkwiatkami i przyrosłym de niej przykwiatkiem, niesie na górze cztero-członkowy okwiat, otaczający krótką szyjkę z dwoma żółto-zielonemi gruczołowatemi mocno rozchylonemi znamionami. — Wewnątrz zalążni na łożysku centralnein spoczywa jeden zalążek o pojedynczej okrywie. Owoc stanowi pestkowiec okrągły wielkości 5,3 cm., pokryty grubą, początkowo zieloną, następnie oliwkowo-bru-natną nadowocnią (epicarpium), pękającą bardzo nieregularnie i otaczającą twardą pofałdowaną podowocnię (endocarpium) o 4 niezupełnych ścianach. Pomiędzy pierwszą a drugą spoczywa międzyowocnia (mesocarpium) w postaci delikatnej postrzępionej włóknistej tkanki. Nasienie, o cienkiej przezroczystej okrywie, posiada dwa oryginalnej postaci wielkie liścienie trudnostrawnej zawartości, która jednak, podobnie jak ser, sprzyja szybszemu trawieniu innych pokarmów. Orzech, jak i mahoń, wyrosły na skalistem podłożu, dostarcza najlepszego, mocnego, brunatnego drewna, przeciwnie zaś, wyrosły na marglu lub glinie daje o wiele lżejszy i więcej porowaty, a więc gorszy produkt. W ogrodach unikają go, gdyż zbyt szeroko się zakorzenia, a jego daleko rozpostarta korona nadto wiele daje cienia i, jak wieść głosi, wyziewami swemi ujemnie wpływa na rozwój okalającej go roślinności. Dopiero po 8 lub 10 latach od chwili wysiania poczyna orzech włoski owocować i zdolność tę zachowuje aż do 40 lub 50 roku życia. Zarówno drewno, jak też i kora jego zawierają ciała garbnikowe i ług—stanowiące o tein, że drzewo rzadko choruje i nigdy prawie nie ulega napadom owadów. O pięknych słojach drewno jego daje wyborny, tęgi materyał, niezmiernie ceniony przez stolarzy; idzie ono uietylko na wyrób wysoko cenionych mebli, lecz

z. w.

i delikatnych instrumentów muzycznych. — Liście, kora, a głównie nadowocnia, dostarczają bronzowej farby do tkanin, a w połączeniu z pewnemi innemi jeszcze składnikami dają t.z. „bejc“ w gwarze stolarzy. Orzech włoski był oddawna znany i hodowany w Iudyach, gdzie sanskryt ochrzcił go mianem Akschôda, Akbó-da—vel Aklióta. Z ojczyzny swej, Persyi i centralnej Azyi wywędrował na zachód do Europy, gdzie niegdyś również szeroko był rozpowszechniony jak obecnie w nadmorskich okolicach północnej Ameryki i wschodniej Azyi,—Fakt ten nie ulega najmniejszej wątpliwości ze względu na masę szczątków kopalnych.—Szczególniej jeden z jego krewniaków Juglans acuminata Al. B rauni szerokie posiadał zasięgi, gdyż w miocenie występował na przestrzeni od Włoch i Węgier aż do Grenlandyi, a nie brakło go też na Sachalinie i Alasce. Dziko dziś jeszcze O. włoski występuje w Grecyi, gdzie dawniej czczono go jako świętość, o czem świadczy i miano jego łacińskie Jovis glans (skróć. Iuglans) = żołądź Jowisza. —Był on też wśród mieszkańców Hellady symbolem dzielności i płodności, o której świadczy choćby fakt, że jeden z rosnących w hrabstwie Norfolk w Anglii egzemplarzy wydał w przeciągu jednego roku 54 000 owoców.--(Na zasadzie: „Die natürlichen Pflanzenfamilien“ von Engler u. Prautt i „Ausländische Kulturpflanzen“ von prof. Otto Willi. Thomé).

Qrzschy wodne czyli Kotewki, są to o-woce rośliny naukowo Trapa natans Lin. zwanej. Są one wielkości dużego orzecha laskowego, tylko kątou ato-przewrotnie-jajowa-te, czterema dużemi kolcami opatrzone, twarde, czarniawe, zawierające po rozbiciu jądro białe, dosyć smaczne, nieco kasztany przypominające. Pochodzą od rośliny wodnej, która ma korzeń w mule płożący się, łodyg wiele, cienkich, różnej długości, stosownie do głębokości wody, wydających z wierzchołka wieniec liści skó-rzastych, w kształcie do rombu podobnych, brzegiem ładnie ząbkowanych, po wodzie pływających, których ogonki wewnątrz są puste i często wydęte; kwiatki ma drobne, białe, z wody wynurzone, zamieniające się później w powyżej opisane orzechy, które, kiedy są dojrzałe, pływają także po wodzie. Roślina ta trafia się w całej Europie i północnej Azyi, po bagnach, jeziorach i stawach, a u nas dawniej była bardzo pospolitą, jak o tern starzy ziołopisarze podają; dziś o wiele jest rzadszą, zwłaszcza w okolicach Krakowa, Lwowa, Warszawy i t. d. Znaleźć ją jednak można we wsi Olszyny w powiecie Brzeskim, w dawnym obwodzie Jasielskim w Galicyi; we wsi Berchowa pod Suchedniowem, o kilka mil od Kielc koło wsi Kestrzyni w Wieluńskiem i w bardzo wielu innych miejscach. Dawniej na targi do Krakowa przynoszono tych orzechów bardzo wiele, dziś nadzwyczaj rzadko spotykać je tam można.

Lud wiejski i miejski jada je to surowo, to gotowane, to prażone, nazywając je dlatego kotewkami czyli kotwiczkami, że mają niby takie rogi jak kotwica i we widzie się znajdują. Innych użytków z tej rośliny niema. („Enc. Org. więk.“).

Orzechy tureckie, ob. Leszczyna.

Orzeczenie (daw. predykat, łać. praedica-tum) w gramatyce nazywa się najważniejsza, zasadnicza część zdania, bez której nie może być mowy o zdaniu; ono boviem wyraża tę treść, którą się przypisuje podmiotowi, tę myśl, którą się o nim orzeka. Zwykle orzeczeniem jest słowo (verbum), użyte w formie okolicznej czyli orzekającej (verbum finitum), tj, posiadającej końcówki osobowe, a więc w formie o-znajmującej, pytającej, rozkazującej, lub innej, ale nie bezokoliczuej (verbum infinitum), np. słońce świeci; czy widzicie?; napisz, i t. p. Prócz tego O. może być wyrażone imieniem, tj. rzeczownikiem, przymiotnikiem,...; wtenczas jednak do wyrażenia formy orzeczenia użyte jest słowo być, lub stać się, zostać, nazywać i in. Takie słowo, przysądzające podmiotowi pewną treść, zawartą w imieniu, nazywa się łącznikiem (łać. copula), samo zaś imię nosi nazwę orzecznika ( nraedicativum). W czasach najdawniejszych w mowie ludzkiej orzeczeuiem mógł być bądź sam rzeczownik (także bezokolicznik), bądź przymiotnik (lub imiesłów), albo też przysłówek, dodany bezpośrednio do podmiotu, w celu wyrażenia, że podmiot jest z tym dodanym pojęciem jednoznaczny, albo że należy do liczby przedmiotów wymienionych, albo też że posiada pewien przymiot, albo wreszcie, że się znajduje w pewnym miejscu (np. ten człowiek—mój ojciec; ten człowiek—wojak; ten człowiek silny-, ja tutaj, i t p.). Pierwotnie więc taki rzeczownik lub przymiot-tnik, użyty obok podmiotu, miał znaczenie jakby przy daw ki (appcsitio) w stosunku do podmiotu; następnie dopiero wyrazy te łączyły się ściślej za pomocą słowa być (jest); w dalszym zaś rozwoju zwrot (wyrażenie) ze słowem być zastosowano do słów: zostać, stać się, nazywać się, i do innych słów. W ten sposób rozszerzyło się pojęcie orzeczenia i rozwinęło użycie w orzeczniku nie tylko mianownika (jako przypadku właściwego podmiotowi), ale i innych przypadków. —Orzeczenie pod względem formy stosować się musi do swojego podmiotu. W języku polskim zarówno orzeczenie słowne, jak i łączuik zgadzają się z podmiotem w osobie i liczbie (np. gość przychodzi; ty odjeżdżasz), chociażby podmiot był domyślny (np. przyszliśmy, jesteś...). W czasie przeszłym i innych złożonych z imiesłowów (na ł, ła, i ny, na, ne) orzeczenie zgadza się i w rodzaju (np. choroba minęła; pole się zazieleniło). Jeżeli orzecznik jest rzeczownikiem, to kładzie się go w mianowniku lub narzędniku. W mianowniku—gdy oznacza stan przyrodzony i stały podmiotu (np.

A. A. K.

cnota skaib wielki; jesteś obywatel); forma taka częstsza jest i właściwa staropolszcz/źnie. Dzisiaj orzecznik rzeczownikowy kładzie się przeważnie w narzędniku, szczególnie gdy się podmiotowi przysądza przymiot niestały i nie bezwarunkowo, lecz w pewnych okolicznościach (np. zazdrość jest wadą; dan został sędzią; panem się nikt nie rodzi; Wielkopolska jest krajem rolniczym). Jeżeli orzecznik jest przymiotu/ (przymiotnik, imiesłów...), to zgadza się go z podmiotem w rodzaju, liczbie i przypadku, tj. kładzie się w mianowniku; np. postęp jest widoczny; opinja rady była ogłoszona (uie: ogłoszoną!) i t. p. Przy łączniku »jest to« orzecznik kładzie się zawsze w miano vniku. Jeżeli podmiotem jest bezokolicznik (np. domagać się jest rzeczą słuszną), wówczas orzecznik z określeniem zastępuje się przysłówkiem (słusznie jest domagać się), a w wielu razach samym przymiotnikiem, co zwłaszcza było właściwością dawnej polszczyzny (np. słuszna i sprawiedliwa, oczywista, możliwa, konieczna...). Wyrażenia takie, jak: jest słusznein, wiadomem, było oczywistein, i t. p. jako niewolnicze przekłady zdań obcych, uważać należy w polskim za barbaryzmy. — Literatura: B. Delbrück „Vergleichende Syntax der indogermanischen Sprachen“ Sztrasburg 1900, torn 3-ci,    10—23,

i in.; K. Br ug mann „Kurze vergl. Grammatik der indogerm. Sprachen“ Cz. 3-a (Lehre von den Satzgebilden). Sztrasburg 1904; A n t. Krasnowolski „Systematyczna składnia języka polskiego“ Warsz. 1897.

Orzesseaia Knidyjskie (IWaa: xviS-a-.), zbiór zasad szkoły lekarskiej knidyjskiej wypowiedzianych krótko, których autorem ma być starszy od Hippokratesa lekarz Eury-phon.Por. Knidyjska szkoła lekarska.

Orzelska Anna, córka naturalna króla Augusta II i Henryety Duval (f 1769). Urodziła się w r. 1702 w Warszawie wśród wiru poczynającej się wielkiej Wojny Północnej. Król bawi! właśnie w Warszawie i tu od służby swojej, a raczej oficerów, dowiedział się o istnieniu niebywałej piękności w Warszawie, nad którą się wszyscy zachwycali. Zaciekawiony, a skłonny z usposobienia do awanturniczych romansów, król począł wypytywać swego adju-tanta „Randzawa“ (Rantzau) kto jest ta piękność warszawska, a dowiedziawszy się, kazał adjutan-towi do niej się zaprowadzić. Było to dość trudne zpowodu obecności przy królu słynnej hrabiny Cosel, jego kochanki zazdrosnej i podejrzliwej, a ogromnie czujnej i niechcącej na krok puszczać króla samego. Pod pozorem tajnych a bardzo ważnych spraw publicznych August zdołał uśpić czujność kochauki i wraz z Ran-dzowem w nocy przebrany udał się na ową niby schadzkę z Towiańskim, siostrzeńcem prymasa Radziejowskiego, a istotnie na wizytę do owej piękności. Była nią właśnie Henrye-ta Duval, córka kupca francuskiego, handlującego winem a już oddawna osiedlonego |w|Pol-sce, a który dzięki piękności swojej Henryki pełno miał zawsze gości w swojej winiarni. W ten sposób poznał August II Henrykę. Pierwszego zaraz wieczora dał się jej poznać jako król, a dziewczyna, która wiele już o nim przedtem słyszała, uległa z łatwością urokowi obejścia się królewskiego. Przyprowadzano ją potem codzień w nocy do królewskiego pałacu w przebraniu męzkiein, a przed hrabiną Cosel August II zawsze przedstawiał ją jako jednego z wysłańców partyi przyjaznej królowi. W Polsce bowiem pod wpływem najazdu Karola XII naród rozpadł się na dwa wrogie stronnictwa i gotował się do detronizacyi Augusta II. Owocem tej znajomości z Henryetą była właśnie Anna Orz. Nastąpiły ciężkie gromy dla Augusta II w dalszym rozwoju wojny północnej: detronizacya jego, najazd Saksonii, pokój altransztadzki i t. d.; August musiał Polskę, w której Leszczyński panować poczynał, opuścić i o Henryecie i jej córce w tym wirze wojny i wypadków politycznych następnych lat zupełnie zapomnieć. Obie też wskutek tego znalazły się w ostatniej nędzy. Ale znalazł się opiekun. Był nim również naturalny' syn Augusta II i turczynki Fatytny, lir. Rutowski, szef regimentu jazdy przybocznej Augusta II, On wydobył sierotę, swą siostrę przyrodnią, z długoletniej nędzy i poniewierki, zajął się jej losem i wychowaniem. Anna O. była już podówczas, nie dzieckiem, ale dorastającą panną. Rutowski uczył ją przedewszystkiem'hzer-mierki i sztuki wojennej i, nie zdradzając Annie tajemnicy jej pochodzenia, czekał na sposobność, by ją dać poznać i przypomnieć królowi, a tymczasem przez kierunek kształcenia przygotować ją do przyszłej roli i stanowiska. Około r. 1725, przy sposobności przeglądu regimentu Rutowskiego, hrabia wspomniał królowi, że ma u siebie młodą dziewczynę, która zna sztukę żołnierską jak najlepszy żołnierz. Król zapragnął ją poznać. Przedstawiła mu się Anna, która również odznaczała się niebywałą i rzadką pięknością podobnie jak matka, w grena-dyerskim mundurze, z bronią w ręku. Król poznał ją natychmiast po podobieństwie rysów dó matki i z odzyskauia zapomnianej córki ogromnie się ucieszył. Stała się odtąd Anna najdroższą, najiilubieńszą jego faworytą, której oddał całe swoje serce i uczucie. Nie szczędził dla niej niczego, a w objawach miłości, hojności sam siebie starał się przewyższyć. Żadna z jego tak licznych kochanek, dla których zresztą August nie szczędził niczego, nie doznała od króla tyle, co Anna. Przez długi też czas uchodziła, nie za córkę Augusta II, ale za jego kochankę. Od poznania j aż do śmierci króla w 1733 r. odgrywała Orz. na dworze królewskim prawdziwą rolę królewny. Balom, festynom, zabawom na jej cześć przez

króla i panów z dworu wydawanym nie było końca: jedne goniły drugie. W przejeździe przyjmowano ją po miastach np. w Poznaniu w kwietniu 1732 r. prawdziwie w sposób monarszy—a towarzyszyła Orz. królowi ciągle w jego przejazdach z Saksonii do Polski i naodwrót. I w Saksonii przyjmowano ją i traktowano jak królewnę. Z tych assam-blów, zabaw, uroczystości na cześć O-ej wydawanych do najsłynniejszych z tych, które do historyi przeszły, należał kampament pod Miihlbergiem w Saksonii w 1730 r., na którym był obecny król pruski Fryderyk I i wielu książąt zagranicznych, i bardziej jeszcze sławny Kampa-ment Wilanowski w 1732 roku.

warszawskiej“ 1851.

Orzelski, dom starodawny herbu Dryja z Wielkopolski; pisali się ze wsi Borzejowic, około Żnina, nazwisko zaś swoje przyjęli od zamku Orle. Z tych sławniejsi byli trzej bracia: Maciej, Jan i Świętosław, z siedmiu synów Mikołaja, zmarłego w r. 1563. Maciej, urodzony w r. 1547, kończył nauki w Krakowie i sposobił się do stanu duchownego, ale, wybrawszy się w podróż do Niemiec, przyjął tam wyznanie ewangelickie. Za powrotem do kraju służył na dworze Andrzeja z Górki, kaszte-la międzyrzeckiego, później został sędzią na-

Zaraz po

poznaniu nadał August II Annie nazwisko O-ej, o którem przypuszcza Julian Bartoszewicz, że pochodzi od Orła, jako herbu polskiego. Wyznaczył jej wysoką pensyę, a w 1726 r. podarował jej uroczyście (akt w księgach Metryki Koron, zapisany) t. z w. Pałac Błękitny w Warszawce, niegdyś własność Potockich, a który August II przebudował, rozszerzył i wspaniale przyozdobił i obszerny ogród przy nim założył. O pałacu tym potworzyły się wkrótce w Warszawie legendy, że stanął w 6 tygodni pod dachem zupełnie od fundamentów, że budowano go w nocy przy światłach pochodni. Dnia

10    sierpnia 1730 r. król wspaniałe wyprawił Annie wesele, a uroczystości te były dalszym ciągiem kampamentu z pod Mühlberga. Anna poślubiła ks. Ludwika Holstein z linii Beck, familii królów duńskich, familii spowinowaconej szeroko w Europie. Ks. Ludwik Karol służył w wojsku Augusta II, znany był i w Polsce, tu bowiem z Działyńską i z ks. Czartoryską żenił się dwukrotnie brat jego, jenerał pruski. Ze śmiercią Augusta skończyło się i szczęście i świetność Anny. Wkrótce po śmierci ojca O-a rozwiodła się z mężem i przeniosła na stałe do Rzymu, gdzie umarła w 1769 r. W 1728 r. bawiła w Berlinie, towarzysząc królowi i tu zrobiła wielkie wrażenie na następcy tronu pruskiego, Fryderyku

11    Wielkim.—Zob. Bartoszewicz Julian: „Anna Orzelska“ (Pani Błękitnego Pałacu, dziś własność ordyn. Zamoyskich), w „Znakomici mężowie polscy w XVIII w. “ t. II. Petersburg 1856; także (F(eliks)B(entkowski) w „Bibliotece

M. G-y.

kielskim. Osiadłszy na wsi, cddał się naukom i przepędził spokojnie ostatek ^żywota. Był bardzo biegły w dziejoznawstwie; napisał w języku polskim dzieło szacowne, które jednak do do naszych czasów nie doszło, obejmujące kronikę powszechną dawnych i nowych czasów „Opus ex nobilissimis auctoribus congestum lectioneque dignum“—powiada brat jego Jan. Umarł w r. 1589. („Euc. Org. więk.“).

Orzelski Świętosław z Borzejowic, h. Drya, syn piąty z kolei Mikołaja z drugiej jego żony, Grocholskiej. (* 1549 —f, zdaje się, 1599). Była to rodzina starodawna wielkopolska, pochodząca z województwa kaliskiego, z t. zw. Pałuk, z pierwotnem gniazdem w Borzejowicach, a która w XV w. przesiedliła się na kraj Wielkopoiski nad Notecią, do t. zw. Krainy. Świętosław urodził się w zamku Orle, który dał nazwisko jego rodowi. Ojca stracił w 14-m roku życia. Pierwsze nauki pobierał w Krakowie, a potem z bratem Mikołajem wybrał się do Niemiec, do Frankfurtu, Wrocławia i Wittembergi. Tu przesiąkł nauką Lutra (bo te uniwersytety były podówczas ogniskami protestantyzmu) tak dalece, że stał się potem jednym z najważniejszych filarów różnowierców w Polsce i ich gorliwym obrońcą. Wrócił do Polski w 1565 r. w przeddzień śmierci swojej matki, ale dopiero w 1572 r. zaznacza swoją działalność wybitnie na szerokiej arenie życia politycznego podczas'burzliwego ‘ pierwszego bezkrólewia. Uczestniczy żywo we wszystkich zjazdach i sejmikach województwa kaliskiego; w Środzie rychło uzyskuje poważanie oznaczenie dzięki swemu wykształceniu, wymowie . i prawości charakteru. I nietylko na partykularnych jest obecny zjazdach, ale i na generalnych także, po największej części w charakterze posła. Popiera zrazu elekcyę Piasta, dzieląc wstręt, wspólnie z całą szlachtą drobną, do domu rakuskiego, a następnie, gdy Piast był niemożliwy, należy do partyi króla szwedzkiego. Nie inaczej zachowuje się podczas drugiej elekcyi i znajduje się w grupie tych, którzy wybrali Annę Jagiellonkę i Stefana Batorego. Do króla Stefana przywiązał się łatwo, jakkolwiek z początku z niedowierzaniem śledził pierwsze czyny tej genialnej głowy — i wraz z kilku innymi na sejmie w 1577 r. tworzył opozycyę przeciw wnioskowi podwojenia pospolitego ruszenia i żądał ścisłego wykonywania zaprzysiężonych paktów. Ale to niedowierzanie trwało krótko. Batory olśnił go potęgą swego ducha i rozumu, i Orz. staje się stronnikiem partyi królewskiej. Widoeznem to było na sejmie warszawskim 1582 r., gdzie ratyfikowano traktat zapolski, a O., jako marszałek koła poselskiego, składał królowi podziękowanie imieniem Izby za zwycięzką wojnę z takim entuzyazmem dla króla, że aż pewne niezadowolenie w gronie swoich kolegów wywołał. Podobnież było na sejmie w 1585 r.,

*•

ki przeciąg czasu od 1572 — 1576, do pocżątku panowania Batorego, ale dzieje tych lat—to fakta pierwszorzędnej wagi. Pod względem bogactwa materyałów, wyświetlenia faktów najdonioślejszych, żaden ze współczesnych historyków nie może iść z O-im w porównanie. Dzieło O-go to najpełniejsza historya parlamentarna z obydwóch bezkrólewi, z epoki tak ważnych przemian w ustroju Rzpltej, a dzieło tern cenniejsze, że sam autor był nie tylko widzem tych wszystkich zdarzeń i zjazdów, ale brał w nich najczynniejszy osobisty udział, a taktykę partyi doskonale rozumiał. Zaznaczyć wypada, że wolność elekcyi jest dla O-go zasadą nietykalną i świętą, a rodowity Polak najodpowiedniejszym królem. Tego króla chciałby O-ki sprowadzić do roli pierwszego obieralnego urzędnika Rzpltej. „Bezkrólewie“ ogłosił drukiem poraź pierwszy w polskim przekładzie Włodzimierz Spasowicz, Petersburg 1856, w 3 tomach na podstawie 2 rękopisów biblioteki cesarskiej w Petersburgu, z których jeden był własnością Stanisława Augusta. Tom czwarty, wstępny, zawiera monografię wydasv-cy o autorze „Bezkrólewia“ i „Mowy i pisma w sprawach publicznych za panowania króla Zygmunta III“ O-go, na podstawie rękopisu będącego własnością K. W. Wójcickiego. Porównaj artykuł Gołębiowskiego Sew. w „Bibliotece warszawskiej“ 1854.

Orzelski Jan, herbu Drya, kasztelan rogo-ński (* 1551 f w 1612 r.). Syn Mikołaja Grocholskiej, o dwa lata młodszy brat Świętosława, podniósł najwyżej splendor swego, z Wielkopolski pochodzącego, rodu. Kształcił się w akademii krakowskiej, poczem po śmierci ojca wyjechał za granicę. Dwa lata bawił na studyach w Lipsku i tyleż we Włoszech, zwiedzając tam wszystkie ważniejsze miasta. Wrócił wcześniej niż zamierzał, zniechęcony do Włoch, z powodu starć, które były zaszły między młodzieżą polską a niderlandzką w Padwie i Wenecyi. Wrócił w 1569 r., a w dwa lata później dostał się na dwór Zygmunta Augusta jako nadworny stolnik. Po elekcyi Batorego wraz z bratem Mikołajem zaciąga się do wojska i bierze udział w wyprawie króla n t zbuntowany Gdańsk, potem na Moskwę i przy-

M G-y.

na którym rozważano sprawę Zborowskich, w szczególności Samuela i Krzysztofa, i gdzie Orz. gorąco przemawiał jako stronnik królewski. To oddanie się i cześć dla Batorego przechował O. całe życie. Nadeszło nowe bezkrólewie. O., jakkolwiek nie lubił Zamoyskiego i nie wierzył w jego prawość i bezinteresowność, z nienawiści do Habsburgów jest członkiem partyi „czarnej“, czyli Zamoyskiego, i wraz z kanclerzem popiera kandydaturę królewicza szwedzkiego. Był O. w liczbie senatorów i posłów wyprawionych do Gdańska i podjął się dać wiadomość Zamoyskiemu o szczęśliwem przybyciu Zygmunta III do Polski. Jakoż pomyślnie przedarł się król przez wojska arcyksięcia Maksymiliana do oblężonego Krakowa. Za tę przysługę nadał Orz-inu Zygmunt III starostwo radziejowskie na Kujawach. W’ 1589 r. wraz z bratem Janem jest obecny jako poseł kaliski przy ratyfikacyi traktatu będzińskiego na sejmie, a w 1590 r. nabywa od brata Andrzeja dziedziczną i rodzinną swoją wieś Orle. Za Zygmunta III działalność O-go obraca się głównie koło zagrożonego i coraz bardziej zaczepianego protestantyzmu. Staje się on niemal głową i obrońcą różnowierców przed królem, który ich nie broni i nie przeszkadza prześladować podburzanego głównie przez Jezuitów pospólstwa. Na sejmie inkwizycyjnym w 1592 r. skarży się O. przy żegnaniu króla imieniem koła poselskiego na zburzenie zborów w Wilnie i Warszawie. W 1595 r. na sejmie zakłada protest w imieniu dys-sydentów o naruszenie pokoju i konfederacyi warszawskiej, a 3 sierp. t. r. wnosi skargę na zamku poznańskim o zburzenie zboru poznańskiego i gwałty dokonane przez studentów.

Wreszcie 21 sierp. t. r. po zagajeniu przewodniczy słynnemu zjazdowi protestantów w Toruniu.

Jako dyrektor zjazdu O. kierował jego obradami, przyjmował deputacye, odpowiadał licznym poselstwom od króla, panów i szlachty. Zjazd ten, jeden ze świetniejszych, odnowił Consensus Sandomiriensis 1570 i ustanowił seniorów z ludzi świeckich poważnych, którzy mieli bronić duchownych ewangelickich. Był potem obecny na sejmie w 1596 r. i relacyjnym sejmiku w Środzie w styczniu 1597 r., ale odtąd giną wszelkie

dzi pod Połock. W czasie oblężenia Pskowa pod wodzą Krzysztofa Radziwiłła wyprawia się w głąb państwa Iwana Groźnego pod Wieliż i dalej, gdzie część wojsk polskich dokonywała dywersyi. Po zawarciu pokoju za-polskiego (1582) stoi na kresach Podola jako straż graniczna do r. 1584, a jego oddział, własnym kosztem sprawiony, liczył już wówczas 150 ludzi. W 1585 r. uwolniony ze

o nim wiadomości. Umarł, zdaje, się w tym prowadza z sobą oddział ze stu zbrojnych lu czasie, koło 1599 r. O., człowiek prawy i prosty, zawdzięcza jednak głównie swoją sławę kronice, którą pozostawił. Nie była ona drukowaną aż do XIX w., ale mimo to znaną była i czytywaną, jak świadczą o tern liczne jej odpisy. Janocki utrzymywał, że przyczyną tego była obawa przed nienawiścią możnych rodzin, o których O. mówi w swoich pamiętnikach w sposób śmiały i otwarty, jako nienawidzący fałszu i nieznający paktu ze złem, i straży ciąguie do Warszawy na słynny sejm ale piętnujący je stanowczo. „Bezkrólewia j (sprawa Zborowskich), i tu niespodzianie cał-ksiąg ośmioro“ jest do pewnego stop- : kiem wciągnięty zostaje w krwawą burzę, nia i kroniką i pamiętnikiem. Obejmuje krót- w której zginął Śladkowski, kasztelan konarski.

1892).

80 cm. Samica składa 2 — 3 stosunkowo nieduże, okrągłe jaja, w chropawej, białej lub zielonawo - szarej skorupie z sza-

Mimo obrony króla i własnej niewinności skazany zostaje na 6 miesięcy wieży i 1000 grzywien odszkodowania na mocy układu zawartego z synami zabitego Śladkowskiego. W tymsa-mym czasie wyprawia O-go król na Niż pomiędzy Kozaków, dla zaciągnięcia 600 z nich na żołd królewski i powstrzymania ich od napadów na tureckie i tatarski«-' siedziby. Osiada wreszcie w domu, we wsi Runowie. W 1589 uczestniczy z bratem Świętosławem na sejmie jako poseł kaliski w ratyfikacyi trakcatu będzińskiego z arcyks. Maksymilianem zawartego. Jeszcze król Stefan nadal był O-mu starostwo kościańskie; Zygmunt III uwalnia go od opłaty 300 złotych z tego biednego starostwa, przydaje mu drugie, radziejowskie, i robi zeń senatora przez nomiuacyę na kasztelana rogo-zińskiego. Starostwo radziejowskie trzymał w swych rękach tylko lat dwa, poczem ustąpił je z polecenia króla Jarosławowi Sokołowskiemu. O. był dwa razy żonaty: naprzód, około 1586 r., z Anną Stryjkowską, a potem, koło 1598 r., z Elżbietą córką Kaspra Zebrzydowskiego, wojewody kaliskiego, sierotą bez ojca i matki i ubogą, a zostającą na opiece znanego z 1606 r. Mikołaja, wojewody krakowskiego. Z tego drugiego małżeństwa pozostały tylko 3 córki; Dorota, żona Jana Popow-skiego, Jadwiga (wstąpiła do klasztoru w Chełmnie) i Izabella, żona Mikołaja Działyńskiego, podkomorzego dobrzyńskiego. O-ki przeżył wszystkich 6 swoich braci i umarł w podeszłym wieku (przeszło 60 lat) w 1612 r ; pochowany w kościele parafialnym kościańskim, gdzie się znajduje jego i pierwszej żony marmurowy nagrobek. W Runowie, dziedzicznej wsi swej (w Krainie nad Notecią) wzniósł murowany kościół parafialny na cześć św. Trójcy i nowy dwór ze złoconą kulą na szczycie. Pozostawił po sobie „Annales domus Orzelsciae“, familijny, a pełen życia i treści, prostoty i świeżości wyobraźni pamiętnik o dziejach swego rodu. Wydał go w 1854 r. hr. Tytus Działyński, a w polskim przekładzie Stanisława Budzińskiego ukazał się ten pamiętnik w „Zbiorze pamiętników“ Wł. Platera t. IV.— Por. Spasowicz Wł. „Dzieła“ t. I (Petersburg

M. G-y.

Orzeł (Aqu'da), gwiazdozbiór nieba północnego, między 281 a 305° wzniesienia prostego i 3 a 8° zboczenia półn, zawiera jedną gwiazdę pierwszej wielkości Atair (Altair),

3 gwiazdy 3 wielkości, a w ogólności 23 gwiazdy jaśniejsze.

Orzeł (Aquila), rodzaj ptaków drapieżnych (Raptatores) z rodziny sokołów (Fal-conidae). O., królem ptaków zwany, jest jednym z najwspMiialszych drapieżnych. Dziób mocny, duży, wynosi połowę długości głowy; długie i szerokie skrzydła sięgają końca ogona; czwarta i piąta lotki najdłuższe; ogon średniej długości, szeroki, prosty i równo ścięty;

skok całkowicie opierzony. O-a spotyka się we wszystkich częściach świata prócz Ameryki południowej. Rodzaj ten obejmuje kilkanaście gatuuków, z których najpospolitszy jest O. skalny (Aquiîa chrysaëtus v. ftilva). Upierzenie jego ciemno-brunatne; potylica i tylna część szyi koloru rdzawego; dwie trzecie każdego pióra od nasady we wszystkich innych częściach ciała barwy białej, końce zaś ciemno-brunatne, ogon u nasady biały; dalej posiada czarną wstęgę lub czarne plamy; na końcu czarny; na nogach pióra brunatne; doine pokrywowe pióra ogona białe; otwory nosowe ukośne. Przytoczone tu ubarwienie orła skalnego mależy do liczby najbardziej rozpowszechnionych, wypada jednak zaznaczyć, że panuje pod tym względem wielka rozmaitość: niektóre osobniki stare są ciemno-brunatne, inne — złotawo-brunatne, u niektórych tylko okolice wola i strona brzuszna zlotawo-brunatne. Długość ciała wynosi 80 — 95 cm.; skrzydeł 58—64 cm., ogona 31—36 cm. Pierwsze z przytoczonych liczb dotyczą samców, drugie zaś samic. O-a skalnego spotyka się w górach Bawaryi, w Prusach Wschodnich, na Pomorzu, w górach Styryi, Tyrolu, Karyn-tyi, Krainy, Siedmiogrodu, w Karpatach, w znacznej części Węgier, w Europie południowej, w górach Atlasu, w Azyi zaś od Uralu do Chin i od pasa lasów sybirskich aż po Himalaje. Nie unikając lasów, O. skalny najchętniej przebywa w wysokich, skalistych i mało dostępnych górach. Raz obrane miejsce na gniazdo, para O-ów stara się utrzymać na zawsze. Po wschodzie słońca O-y zwykle opuszczają gniazdo i udają się na łowy, które trwają mniej więcej do południa, poczem, jeżeli były pomyślne, drapieżnicy wracają do gniazd lub w in-uem miejscu bezpiecznem odpoczywają; po odpoczynku O. udaje się ugasić praguieuie i wykąpać się, następnie znów poszukuje zdobyczy; czas przed wieczorem poświęca na zabawę w powietrzu, a z nastaniem mroku wraca do gniazda na spoczynek. - Żywi się O. skalny mniejszeini, a nawet większemi ssakami, np. zającami, porywa duże ptaki, jak gęsi, kaczki, bociany, żórawie itd. Pochwyconą i zabity lub przynajmniej na wpół uduszoną zdobycz zlekka oskubuje, a następnie rozpoczyna ucztę. Naj-pierwszy kąsek stanowi głowa, potem szyja, przyczem kości, jeżeli zdoła połamać, potyka również; ulegają one zupełnemu strawieniu. Sierść i pióra prawdopodobnie niezbędne są dla oczyszczania żołądka O-a, gdyż O., ^pozbawiony ich, łyka słomę i siano. Po ukończonem procesie trawienia sierść i pióra zbite są w klaki, które ptak po 5 — 8 dniach wypluwa. O. skalny buduje zwykle gniazdo w połowie albo w ostatnich dniach marca; średnica jego wynosi 1.3 — 2 mtr., a wgłębienie 70

remi albo brunatnawemi plamami i kropkami; C ezech, w Austryi Dolnej, na południu Królestwa, wylęga się jednak najczęściej tylko jedno pi- 1 w Galicyi, Siedmiogrodzie, w nizinach Dunaju, sklę. Wysiadywanie jaj trwa około 5 tygodni. Ptaki zamłodu wzięte do niewoli prędko oswajają się i przyzwyczajają do człowieka; żyją w niewoli do 80 a nawet i więcej lat.—

w Turcyi Europejskiej, w Grecyi, Rosyi południowej, we Francyi i na całym prawie Półwyspie Pirenejskim. Przebywa najchętniej w lasach liściastych, bywa także w iglastych; sam nie buduje gniazda, lecz zabiera innym ptakom, ograniczając się tylko do naprawienia zrabowanego legowiska. W pierwszych dniach maja samica składa 2 jaja żółtawego lub białawo-zielonawego koloru, z drobnemi, rdzawo-żółtemi albo rdzawo-czerwonemi kropkami i plamkami; w drugiej połowie czerwca zwykle wylęgają się młode.—Żywi się O. włochaty przedewszyst-kiem małemi ptakami, oprócz tego poluje na

O. włochaty (Aquilapennata) jest znacznie mniejszy od poprzedniego gatunku; długość ciała wynosi 47 — 50 cm. —skrzydeł 36 cm.,— ogona 19 cm. U osobników jaśniejszych czoło i uzda żółtawo-białe, ciemię i okolica ucha ciemno-brunatne; wszystkie pióra z ciemnemi plamami; potylica czerwonawo-brunatna; strona grzbietówa i skrzydła czarno-brunatne z mie-dziano - purpurowo - brunatnym odcieniem; na

mu

i. '

.»I

Ipj^piD

mmk    .

üé

mm

WM

aim

W,

wŁ

SI

AM

KSr

TW

Fig. 142. Orzeł (Aqvila fuha).

siada jasne plamy; lotki dwie brunatne; ogon z 12 —14 wąskiemi, poprzecznie przebiegają-cemi, czarnemi pręgami; woskówka dłuższa niż szerokość dzioba u nasady, otwory nosowe zaokrąglone. Długość ciała 65 — 70 cm., — skrzydeł 48—52 cm.,—ogona 24—26 cm. Żywi się żabami, a także mniejszemi ssakami i ptakami. Zamieszkuje Europę, Azyę i Afrykę północną.— Aquila audar, gatunek zamieszkujący Australię, na stronie brzusznej i grzbietowej czarnawo-brunatuy, głowa i okolica gardła tej samej barwy; prawie wszystkie pióra, szczególnie zaś skrzydeł i górnej strony ogona, po brzegach

skrzydłach dwa jaśniejsze, niezbyt wyraźne pa- i drobne ssaki, szczególnie na myszy, jada wreś-sy; na ramieniu biała plama; dziób u nasady ¹ cie i gady, up. jaszczurki. — Orlik (Aqiiilu jasno- niebieski, na końcu czarny; nogi cytry- i naevia) ciemno-brunatnego koloru, za młodu po-nowo-żółte. U osobników ciemniejszych głowa i potylica matowego czerwonawó-brunatnego koloru z czarniawemi podłużnemi plamami; strona grzbietowa ciemno-brunatna; dłuższe pióra ramienia czarno-brunatne, pióro ogonowe ma-towo-brunatne, z 3—4 wyraźnemi czarniawemi pasami i jaśniejszym końcem; pióra na nogach i pokrywowe na spodniej stronie ogona brunatne z odcieniem jaśniejszym niż reszta opierzenia strony brzusznej; na ramieniu biała plama; dziób zabarwiony tak samo jak u poprzednich osobników. —O. włochaty zamieszkuje południe Europy i Azyę. W Europie istnieje w Niem-

Gz. St.

i na końcu blado-brunatne; szyja po bokach i od góry rdzawego koloru. Przebywa najczęściej w tych miejscach, gdzie znajdują się kangury. Żywi się młodemi kangurami i padliną. Gniazda buduje na wysokich drzewach. Długość ciała dochodzi do 98 — 100 cm. O. Aqui-la Halictnëtus albicilla ob. Bielik.

Orzeszak, ob. Car y chi um.

Orzeszek, ob. Orzech.

Orzeszkowa (Nahorska), Eliza, znakomita powieściopisarka współczesna (* w maju 1842 r. w Milkowszczyźnie, w pobliżu Grodna, z ojca Benedykta Pawłowskiego i matki Franciszki z Kamieńskich). Już we wczesnem dzieciństwie zaczęła ujawniać przyszłe zdolności twórcze w układaniu historyi i bajek, któremi zabawiała chorą siostrę Klemunię. Później na pensyi pp. Sakramentek w Warszawie (r. 1852 — 1857) zawzięcie rymowała, a z M. Wa-siłowską, późniejszą Konopnicką, dla połowy koleżanek pisała kompozycye polskie i francuskie. Według zwyczaju ówczesnego i zgodnie z życzeniem matki (ojciec odumarł O-ą bardzo wcześnie) młodziutka panienka, nie ukończywszy nawet lat 16, oddała swą rękę Piotrowi Orzeszce (na początku 1858 r.). Pierwsze parę lat pożycia z mężem upłynęło przyszłej autorce wesołe, wśród zabaw towarzyskich, ale tu niebawem zwrot nastąpił. Doba ówczesna podobną była w pewnej mierze do obecnie przeżywanej. Spodziewano się zmian zasadniczych w społeczeństwie, umysły były poruszone, serca biły goręcej. Na porządku dziennym była sprawa włościan. Demokratycznie usposobiona młodzież, która miała niebawem dostarczyć śmierci krwawego żniwa, gorąco brała stronę upośledzonych. Ta fermentacya oddziałała silnie na umysł i serce rozbawionej kobiety. Grunt mimo pozorów był podatny. O wrażliwości na ideały narodowe świadczyć-by mogły nawet treści powiastek, niegdyś Klemuni opowiadanych, i tematy bohaterskie, wraz z siostrą sce-nizowane. Dziedziczka Milkowszczyzny jeszcze na pensyi marzyła o uwolnieniu swych poddanych. W walce między „starymi“ a „młodymi“, tak namiętnej na Litwie, że dochodziło niekiedy do rzucania nożami, O. bierze udział gorący. Na współkę z bratem męża, Florentym, zakłada szkołę wiejską w majątku mężowskim, Ludwinowie, znajdując opór nawet wśród najbliższych. Ten okres cofnięcia się sił wewnętrznych, uśpionych hypnotyzującą mocą otaczającej atmosfery, nazwała później O. czasem swej nauki uniwersyteckiej, a dla entuzyasty-cznej i ofiarnej młodzieży rówieśnej, co w sercu jej roztliła odtąd niegasnące płomienie, przechowała głęboką cześć, nieprzyćmioną żadną pozytywistyczną rozwagą. Natężona praca duchowa młodej kobiety znalazła wyraz w powrocie do dawnych upodobań intelektualnych. Poczęła czytać zawzięcie i „zaczytała się na całe życie“, według jej własnego wyraże-nia, a jednocześnie budzi się w nie-j poczucie niedostrzeganych dotąd różnic między nią a otoczeniem, różnić, które wyrównane być nie mogły. W r. 1864 przebywa w Milkowszczyźnie już samotna. Bolesne doświadczenia osobistej i ogólniejszej natury wstrząsały głęboko. istotą autorki, myśl jej pracowała z wytężeniem nad rozwiązaniem zagadek życia, wrodzony zaś popęd twórczy sprawił, iż te zagadki i rozwiązania ukazywały się wyobraźni w powieściowym układzie i w sytuacyach dramatycznych. Ponieważ brała górę, nie ciekawość epika, lecz paląca potrzeba wyszukania odpowiedzi, więc tendeucya w pierwszym okresie twórczości O-j uwydatniała się jaskrawo i przytłumiała artyzm. Już w Ludwinowie pisała O. „Strofy prozą“ — taki był pierwszy odruch myśli obudzonej. Literackie dzieje O-ej, rozpoczynają się w r. 1866 drukiem wiersza „Tęsknota“ (w „Tygodn. ilustr.“) i „Obrazka z lat głodowych“ (tamże). I) Pierwszyokres twórczości. „Obrazek“ jest jakby świadectwem tego kierunku, w którym odbywała się nauka „uniwersytecka“ O-j, i zarazem jakby daniną, złożoną pamięci tej młodzieży demokratycznej, w której dola ludu tok żywe współczucie budziła. Wszelako najbliższem zagadnieniem owej chwili była dla O-ej sprawa kobieca, pierwotnie nawet — tylko sprawa stosunku wzajemnego obu płci. Między utworami tej doby istnieje ścisły związek treści ideowej i uczuciowej, ale stopniowo rozszerza się tło, pogłębieniu ulega myśl, zagadnienia przybierają ogólniejszą postać, jednocześnie zaś artyzm się udoswonala. Pasmo tych dzieł to tyleż stopni organicznego rozwoju twórczości autorki: „Syn stolarza“, „Początek powieści“, „Rozstajne drogi“, „Ostatnia miłość“ (1867), „W klatce“ „Wesoła teorya a smutna praktyka“, „Na pro-wincyi“ (1868), „Z życia realisty“, „Cnotliwi“, „Pan Graba“ (1869), „Pamiętnik Wacławy“ (1870), „Na dnie sumienia“ (1871 — 1872), „Marta“ (1873j. Każdy niemal utwór jest, bodaj częściowo, przygrywką do następnego. Chodzi tam o szczęście dwu istot odosobnionych, o warunki dobierania się stadeł małżeńskich. Tak często mężczyzna wiąże swój los z próżną lalką, i odwrotnie —kobieta-człowiek z „mężczyzną-robakiem“. Pokrewieństwo dążeń i charakterów, wspólność myśli i uczuć jest rękojmią trwałości związku małżeńskiego. Fałszywy kierunek, otrzymywany przez młodsze pokolenie, sprawia, że kobieta w chwili wyboru nie umie rozpoznać kogo ma przed sobą, mężczyzna zaś, opanowany „wesołą teo-ryą“, tj. ceniący w kobiecie przedewszystkiem stronę powierzchowną, lub powodujący się jedynie wyrachowaniem, narażony jest również na gorzkie zawody. Tak tedy brak trzeźwości lub brak miary odpowiedniej w stanowczej chwili staje się przyczyną późniejszej „smutnej praktyki“ pożycia małżeńskiego. I uczucie nawet nie może być rękojmią szczęścia, jeżeli

Bohater utworu

Kobieta w utwo-

osnutym zresztą na zagadnieniu

w podstawie jego spoczywa ślepy pociąg, nieopanowany myślą rozważną. Wszystkie te myśli, naszkicowane w „Początku powieści“ i „Rozstajnych drogach“, szeroko, O. rozwinęła w pierwszej większej powieści „Ostatnia miłość“, następnie zaś w „Na Prowincyi“. — Smutnej praktyce zapobiedz miała myśl świadoma swych celów. Ale rola jej była pierwotnie zbyt doraźna: obrona kobiety od pospolitego oszustwa („Początek powieści“), dostarczenie wskazówek przy dokonywaniu wyboru („Rozstajne drogi“, „Ostatnia miłość“, „Wesoła teorya“), wzniesienie mocnej tamy, gdy wzbierają fale pociągu miłosnego („Na prowincyi“). Niebawem zakres jej działania rozszerzy się: myśl stać się winna nieodstępnym przewodnikiem człowieka w rządzeniu sobą, w wyzwoleniu się od władzy popędów łamiących istnienia męskie lub kobiece („W klatce“). Tak więc działanie siły, której, zgodnie z dogmatami pozytywizmu, przyznano władzę kierowniczą, nie będzie odtąd chwilowem. Ale rozwaga nie jest darem niebios: trzeba ją stworzyć, trzeba nauczyć się ulegać jej nakazom. To też od pierwszej chwili O. kładzie nacisk na warunki, w których wzrosło do życia młodsze pokolenie. Lecz gdy pierwotnie zdaniem O-ej wychowanie miało niemal wyłącznie służyć ku temu, by „początek powieści“ (tj. pożycia małżeńskiego) szczęśliwie się zapowiadał, później staje się siłą kształtującą charaktery, a samo pojęcie życia wzbogaca się w treść i — wbrew formule logicznej— obejmuje rozleglejszy obszar zjawisk. Okaże się, że ci, co mają utworzyć „powieść“ szczęśliwą, nie pozostają na wyspie odludnej; że los zarówno kobiety jak mężczyzny zależy od warunków otoczenia.

„W klatce“ nie mógł włożyć energii swej w naukę, bo los skazał go na walkę o byt w małem miasteczku; ani w działalność publiczną, bo tej nie było. A że „człowiek w cośkolwiek wlać musi całą energię swą i miłość“, Lucyan więc włożył swą duszę w uczucie: gdy to zawiodło, usunęła się z pod niego sama podstawa bytu. A kobieta? Gdy życie jej nie wypełniło się miłością matki i żony, wypełni się błahostkami, bo przecie wypełnić się czemś musi. Dla kobiety więc zagadnienie pozostaje wciąż jeszcze natury osobistej, ale przynajmniej uwzględnia głębszą konieczność psychiczną.—Zmienia się niebawem pogląd autorki i na sprawę niewieścią, która przestaje być sprawą miłości i związku małżeńskiego, i jest już społeczną. Tak więc i w tej dziedzinie rozrasta się i pogłębia myśl O-ej. Helena w „Rozstajnych drogach“ łzawo się skarży, że jest pozbawiona opieki ramienia męskiego i pracę swą zarobkową poczytuje za bohaterstwo (jest nauczycielką). W idealnej parze „Ostat. miłości“ według wzoru tradycyjnego „mężczyzna przedstawia siłę, energię, rozum; kobieta jest niby promieniem słodyczy, wesela i łago-

Wlelka Kucyki. Illu»tr. Ser. II. Tom VI. Zesr. 43a.

dnej, spokojnej myśli“. Na dnie tych wszystkich rozważań spoczywa wciąż jeszcze zasada, iż wyłączną t. zw. „karyerą“ kobiety jest zamążpójście, byle tylko „karyera“ owa nie rozmijała się z celem szczęścia osobistego. Lecz w „Pamiętn. Wacławy“ zasada ta już ulega ograniczeniu. Bohaterka rozumuje: „bardzo szczęśliwie jest, jeśli kobieta wyjdzie za-mąż, bo w rodzinnem życiu najprędzej znaleźć zdoła szczęście dla siebie i sposobność stania się miłą i pożyteczną drugim; ale, że przecie łatwo zdarzyć się może, iż zamąż nie pójdzie“, więc winno się otworzyć przed nią pole pracy. „Pamiętnik“ był wymownym protestem przeciw upokarzającemu stanowisku „panny na wydaniu“. W rozprawie „Kilka słów o kobietach“ obok lękliwych zastrzeżeń ze- względu na „błędną emancypacyę“ rozlega się już gorący

vï.

"sf if

\j

isl

{Fig. 144. Orzeszkowa Eliza.

protest przeciw klątwie „wiecznego anielstwa i wiecznego niewolnictwa“, rach O-ej coraz bardziej staje się samoistną osobistością, która nie marzy już o „opiece“ ramienia męskiego, lecz dba o swe dostojeństwo ludzkie i rozumie nakaz pracy, nakaz oparcia się na samej sobie. W utworze „Na dnie sumienia“

etycznem, jaskrawo się uwydatnia społeczna konieczność emancypacyjnych dążeń kobiety; „Marta“ zaś wydaje okrzyk namiętny: „wedle praw i obyczajów ludzkich kobieta nie jest człowiekiem, kobieta to rzecz... kobieta — to kwiat, kobieta to zero; niema dla niej ani szczęścia, ani chleba bez mężczyzny, jeśli chce żyć“... Wychowanie, rodzina wyrządza krzywdę kobiecie —już nie dlatego, że nieświadomie

oddaje ją obcemu mężczyźnie - Marta szczęśliwa była w pożyciu małżeńskiein—lecz, zenie uzdolnią ją do walki o byt. Na społeczeństwie ciąży ta krzywda, ono bowiem nakazało wychowawcom wpatrywać się w ideał „wiecznego anielstwa i wiecznego niewolnictwa“, zamyka przed kobietą wszelkie drogi życia, oprócz owej jednej, jedynej... O-a oddala się więc coraz bardziej od dróg pierwotnych myśli swojej. — Siła kształtująca charaktery była dla niej ongi czemś oderwanem od podścieliska, na którein wyrasta. Gdyby tylko matki były inne, byle córki swe uzbroiły w bart, byle synom wskazały ideały celów podniosłych, pracy, obowiązku! Więc—byle tylko przekonać, wzruszyć, wskazać powiązanie skutków z przyczyną .. Znikłyby wtedy rozmarzone dziewczęta i lalki salonowe, nie byłoby odtąd próżniaków i lekko-myślników, dla których użycie jeno jest prawem... Taki był punkt widzenia w pierwszych utworach; Lecz niebawem to, co w pierwotuem ujęciu było zaledwie owocem niezrozumienia i woli, złej czy dobrej, staje się później wytworem przyczyn głębszych a ogólnych. Świat Wacła-wy i Pana Graby to świat spoczywający na poddaństwie chłopów, w którym nie mogła się rozwijać potrzeba pracy samodzielnej i czynnych wysiłków woli. Brak działań publicznych powodował zacieśnienie się widnokręgów do granic użycia osobistego. Życie duchowe płynęło wolno i sennie lub istnienie swe objawiało w wybrykach i nadużyciach. Tak na gruncie upośledzenia ludu wyrósł świat wyżyn błyszczących, kąpiący się w atmosferze próżniactwa, pychy i gwałtu. W atmosferze tej nie mogły kształcić się charaktery uzdolnione do samodzielnego torowania sobie ścieżek. A gdy zachwiał się grunt pod nogami, gdy warunki zasadniczo się zmieniły (zwłaszcza wskutek gwałtownie przeprowadzonej reformy i działania polityki państwowej, zmierzającej do o-słabienia warstwy ziemiańskiej na Litwie), wówczas do walki o byt stanąć musiało słabe pokolenie, dotknięte niemocą życia, oddane na pastwę zgubnych przesądów i nałogów. Losy niewieście w związku ze sprawą kształcenia po dawnemu przykuwają do siebie uwagę autorki; ale są one teraz dla niej tylko częścią dziedzictwa, przekazanego przez przeszłość, i zależą już od ogólnych warunków bytu narodowego („Rodzina Brochwiczów“ 1873 i „Eli Mako-wer“ 1873—4). W miarę tego jak myśl O-j, acz stopniowo i powoli, sięga coraz głębiej, twórczość jej obejmuje też coraz większą rozmaitość objawów. Autorka dotyka tylu bolących miejsc rzeczywistości, w słowach jej tyle jest akcentów dojmujących, że już w parę lat po śwern wystąpieniu O. zyskuje rozgłos i wpływy. „Pan Graba“ obruszył na nią obskurantów, gdyż O. wskazuje w tym utworze rozpaczliwe położenie kobiety, związanej na całe życie z nędznikiem. Autorka ośmieliła się dotknąć uświęco

nego dogmatu nierozerwalności małżeństwa; uczyniła to już zresztą w dawniejszej powieści „Na » prowincyi“. Na „Pamiętniku Wacławy“ kształciły się pokolenia młodych dziewcząt; „Marta“ zaś sprawiła prawdziwie wstrząsające wrażenie. I w wiele lat jeszcze po ukazaniu się tego utworu związki kobiece w Niemczech szerzyły zapomocą odczytów znajomość losów bohaterki wśród rzesz niewieścich. Znaczenie „Marty“ porównywano z wpływem „Chaty wuja Toma“ p. Beecher Stowe i „Emila“ Rousseau’a. Analiza O-ej to owoc jej samoistnej pracy duchowej, owoc rozmyślań długich i często bolesnych, poniekąd owoc jej przejść osobistych. To też analiza owa, prowadząca zresztą z natury rzeczy do uogólnień, więc i syntezy, pozostaje w związku bezpośrednim z pierwiastkami artystycznemi jej utworów, i tu należy szukać źródła wpływu wywieranego przez te dzieła. Co do programu O. nie była oryginalną, wskazuje jeno postulaty systemu pracy organicznej: naukę i wytrwałą pracę bez złudzeń, ta praca zaś—to rzemiosło, handel, różne t. zw. zawody liberalne. Idealui bohaterowie tego okresu, przeciwstawieni zuiedo-łężniałym lub znikczemniałym przedstawicielom ziemiaństwa, to prawnicy, lekarze, inżynierowie, z których najbardziej zapalonym entuzya-stą był inżynier Rawicki z „Ostatn. miłości“. Osobista zasługa na jakiemkolwiek polu podniesiona ponad przywilej dziedziczny, a dowodem tego bywa.... wejście „Syna stolarza“ do rodziny „dobrze urodzonych“. Obowiązki względem wydziedziczonych wyczerpuje szkoła, szpital i... fabryka. Na jeden szczegół przecież zwrócić należy uwagę. O. wielokrotnie wyszydza rozmarzenie, przeciwstawiając mu zmysł rzeczywistości, który na uczucie samoliamulec wkładać potrafi. Było to w pewnej mierze owocem przejęcia się zasadami „pozytywizmu“, lecz było także wyrazem zrównoważonego temperamentu, którego podstawę stanowi uczuciowość głęboka, lecz nie wybuchowa, nietamująci swobodnego biegu myśli. Ale z uśmiechem poglądając na rozełzawionych poetów, autorka sama bywa niekiedy sentymentalną, jedna zaś z wcześniejszych powieści, „Z życia realisty“ (1868 r.) jest otwartym protestem przeciw u-roszczeniom rozumu, pragnącego wygłodzić serce. I w ogólniejszej dziedzinie O., kładąc nacisk na hart moralny charakteru i na potrzebę właściwej oceny stosunków i wymagań życia, nie myślała nigdy o potępianiu dążeń doby romantycznej, jak wielu „pozytywistów“ jej pokolenia. — II. Drugi okres twórczości O-j. [„Pani Luiza“ (1874) „Dziwak“ „Pomph-lińscy“ (1875) „Szara dola“ (1876) „Marya“ „Meir Ezofowicz“ (1877)]. Znikają rozprawy dydaktyczne i komentarze, sztywne nachylanie sytuacyi do idei spoczywającej w założeniu. Dyalog staje się naturalnym, rysy postaci śą zbliżone do rzeczywistości, tok wypadków ulega

własnym prawom, całość daje w wyższym stopniu wrażenie prawdopodobieństwa: zaciera się teudencya moralizatorska. Wszystkie te oznaki dojrzałości były w. pewnej mierze owocem zapoznania się autorki z realistyczną powieścią fiancuzką, w znaczniejszym jednak zapewne stopniu wytworem wewnętrznej duchowej przemiany. W twórczości dotychczasowej swojej, której kresem była „Rodzina Brochwiczów“, był „Eli Makower“, autorka objęła rozległy obszar zjawisk społecznych, z gmatwaniny krzyżujących się faktów myśl jej wydobyła moc prawd podstawowych, w których świetle ukazywała i oceniała czyny i charaktery. Równowaga moralna, zostaje osiągniętą, a tymczasem nowe wrażenia i spostrzeżenia tłoczą się. O-ą pociąga współczująca ciekawość życia. Warstwa ziemiańska przestała być jedynym przedmiotem jej uwagi; prawo obywatelstwa zyskują żywioły miejskie. Miało to swą przyczynę: około r. 1876 O-a przebywa już w Grodnie. Okoliczność ta nie wpłynęła zasadniczo na sposób tworzenia, lecz dostarczyła nowego inateryału i zwróciła myśl autorki w odmiennym kierunku. O przełomie nagłym mowy niema. Wnet po „Pani Luizie“, znamionującej nieśmiało nowy zwrot, następuje mniej udolny „Dziwak“ i dwutomowa powieść „Pompalińscy“ - z której O-a wbrew usposobieniu swemu chciała uczynić satyrę na arystokracyę, jak dawniej z „Cnotliwych“—na sfery mniej wysokie. Po doskonałej „Szarej doli“ idzie znów zupełnie chybiona z artystycznego punktu widzenia „Marya“. O-a jakby chciała utworem tym dowieść, że jakkolwiek pragnie uszlachetnienia podstaw, na których wspiera się rodzina, burzyę przecież jej nie myśli. Przed „Meirem“ idą takie już klejnociki, jak „Silny Samson“, „Daj kwiatek“; po „Meirze“ zaś moc innych obrazków „z różnych sfer“, jak „Julianka“, „Milord“, „Czternasta część“, „Sielanka nieróżowa“ (1877 — 81). Wszędzie O-a z „szarej doli“ wydobywa poe-zyę bólu i smutku, lub radości i uniesień szlachetnych. Wszędzie jest realistką, nie ukrywa nędz i brudów ziemskich, lecz na ustach jej spoczywa zawsze tkliwy uśmiech pobłażania. Nie omija skaz na duszy, ale nie zapomni o doli krwawej, o walce bez nadziei, o losie nieubłaganym. A gdy. każe zatrzymać wzrok na zginającym się niewolniku przeznaczenia, czyni to najchętniej w chwili, gdy z duszy jego wydobywa się wieczna melodya bólu i miłości ofiarnej, gdy zpoza maski ukazuje się prawdziwa istota człowieka, — bo cóż jest rzeczą istotniejszą nad ból i miłość? A nade-wszystko odsłania się wówczas dobrotliwe serce niewieście. Klejnotów tu teraz dużo, wybór trudny, jeżeli nawet możliwy: „Dobra pani“, „Julianka“, „Czternasta część“... Ale jeden zwłaszcza lśni blaskiem: to „Silny -Sampson“, zapowiedź „Meira Ezofowieża“, dzieła które jedno uratowałoby dobrą sławę pokole- t nia, tego pokolenia, o którem mówią, że obniżyło temperaturę uczucia, wyjałowiło atmosferę' z ideałów. „Meir“ to rozwinięcie w osnowie realistycznej odwiecznej walki między Or-muzdem i Arymanem, a walka ta sięga tak dramatycznego napięcia, że staje się symbolem wszelkiego dążenia do sprawiedliwości, symbolem bolesnych tęsknot i ognia prometejskiego. Takich słońc jak „Meir“ posiada mało literatura polska, mało i literatura powszechna. III Trzeci okres twórczości. Przeniósłszy się w nową sferę, autorka przygląda się odosobnionym postaciom, śledzi pojedyńeze rysy w ich charakterze, w ich sercach pojedyńeze uczucia. Ale po „Meirze“ przyszła kolej na obraz o szerszej skali. Niebawem O-a dostrzegać zaczyna, jakie ślady pozostawiła wśród ludności miejskiej burza, co tak do gruutu przekształciła podstawy żywota ziemiańskiego. Były to warunki bytu ciężkie, zapewniające ledwie trwanie roślinne, a idące w parze z ciągłą trwogą utracenia zdobytego kawałka Chle

ba.— W atmosferze drobnych trosk, nierozświe-tlonych nadzieją jaśniejszego losu, wśród ciężkich warunków politycznych wzrastało pokolenie smutne i zmęczone już w zaraniu życia. Rodzice tych istot, ich starsi bracia i siostry z wysiłkiem torowali im drogę, lecz nie umieli jasnym promieniem ideału rozświetlić ścieżek, któremi młodsze pokolenie kroczyć miało. Liczny zastęp z pokolenia tego od najwcześniejszych lat wprzęga się w jarzmo pracy zarobkowej, ledwie zaspokajając głód wiedzy i dążeń podnioślejszych. Poczucie zmarnowanych sił staje się zaczynem głuchego bólu. Wogóle podmalowanie tła jest tak świetne, że obrazy stają jako plastyka bolesna. A na tem tle ukazują się nowe dążności, sprzeczne, jak się zdawało, z żywotnemi potrzebami społeczności, zrywające z tradycyą narodową; demokratyzm przybiera barwę socyalistyczną. W latach 1879 a 1882 powstają: „Sylwek Cmeutarnik“, „Widma“, „Pierwotni“, „Zygmunt Ławicz“, „Bańka mydlana“. Już w „15lim Makowerze“, poraź pierwszy bodaj w literaturze naszej zjawia się wyraz: „nihilista“. Nie żałowała O, dla nihi-listy owego barwy czarnej. Teraz stała się bezporównania pobłażliwszą: rozumie już wiek, przebacza, żałuje. Lecz cóż... zasadnicze rysy p. Ildefonsa Boryckiego przenosi i na nowych swych bohaterów. Największy w tym kierunku utwór, „Sylwek Cmentaruik“, nie wiele posiada barw rzeczywistości, o ile chodzi o nowe typy. Występuje tu jakiś wizyoner średniowieczny, którego naiwny komunizm polega na „podziale“ dóbr na mocy zgody powszechnej, a który nie umie nawet powstrzymać wyznawców swych zasad od pospolitej grabieży. Równie w głowach Julka Ryżyńskiego (,,Widma“), Eugeniusza Skiby („Pierwotni“), Pauli Mirewicz („Bańka mydlana“) panuje zamęt niepogodzonych pojęć, w sercach ich kłó-

Cą się z sobą przeciwne żądze i uczucia. Marzą o szczęściu powszechnem, a pierś im rozpala gorączka użycia, nie znają co ofiara, obowiązek... W takiem świetle widziała wtedy O. rzeczników, bohaterów, którzy krwią swą i życiem stwierdzali swą wiarę, gnili w Schlüs-selburgach, nędznieli w jurtach jakuckich, a odżyć mieli w należytej charakterystyce dopiero w postaciach Żeromskiego,Sieroszewskiego, Daniłowskiego. Niewątpliwie, postaci O-ej chodziły po ziemi. Błąd autorki i niesprawiedliwość jej polegały na tem, że zjawiska sporadyczne przedstawiała jako typowe, że prąd oceniała nie według najlepszych jego wyrazicieli i nie z punktu widzenia tych sił, które istotnie twórczemi były. Oparła się snadź na spostrzeżeniach dorywczych i pobieżnych; zraziła ją szorstka powłoka zewnętrzna, a lękiem napełniała myśl, że ideały szczęścia powszechnego zagłuszą w sercach miłość dla Polski, Istotnie, nowe dążności otrzymały pobudkę z zewnątrz, „Z nad Newy i z Genewy“, jak mówi Feldman; nie zapuściły korzeni w grunt miejscowy,, nie unarodowiły się jeszcze. Widownią spostrzeżeń autorki była Litwa, a tam zwłaszcza oddziaływanie wszechnic rosyjskich wystąpiło najsilniej; ruch cały nie tyle był kosmopolitycznym, jakim się mienił, ile przybrał barwy panującej narodowości. Niepożądanemu zobojętnieniu na tradycyę narodową chciała autorka zapobiedz rozprawą „O kosmopolityzmie i patryotyzmie“, lecz rzecz ta echa głośniejszego nie wywołała. W osnowie książki ukrywało się błędne założenie, jakoby przyczyną zboczeń mogły być nieporozumienia wyłącznie natury pojęciowej. Bądźcobądź O-ą kierowały obywatelskie pobudki. Te pobudki również sprawiły, że właśnie w owej dobie, kiedy powstaje grupa utworów „Widmom“ czerwonego sztandaru poświęconych, O., pragnąc przyczynić się do wzmożenia ruchu umysłowego na Litwie, zakłada w Wilnie spółkę wydawniczą. Tradycyę Murawjewa były jednak tam zbyt świeże. Po wydaniu kilku dziełek (między innemi „Fragmentów dramaty cznych“Konopnickiej)działalność spółki zawieszono, O-ą zaś internowano w Grodnie, gdzie długie lata ciężył nad nią dozór policyjny. Wtedy krótkiej chwili zapomnienia o teraźniejszości dostarczyło zajęcie się światem klasycznym. Pobudką bezpośrednią stała się powieść Ebersa „Uarda“. Mimo jednak oddalenia od rzeczywistości tchnienie jej czuć się daje w spokojnie rzeźbionych „Starych obrazkach“. Kieruje autorką, nie ciekawość staro-żytnika, ale inna siła. W formie klasycznej i na tle podaniowym O. porusza zagadnienia ogólno-ludz-kie, skwapliwie chwyta odgłosy starorzymskiej cnoty, godności i hartu.... Wszystko to było ongi protestem wewnętrznym przeciw rozpasaniu i utracie zmysłu moralnego; u O-j brzmi to jako wyraźne hasło: „conira spem spero“— przeciwko tym siłom wrogim biurokratyzmu, które kazały żegnać się społeczeństwu z wszelką nadzieją. Do tego samego cyklu należy majestatyczna i harmonijna,,Mirtala“, arcydzieło O-j i arcydzieło powieści naszej historycznej, utwór z pewnością mniej barwny niżeli „Quo vadis“, w mniejszej mierze pomnikowy niżeli^?,,Faraon“, sprawiający wszelako nie mniej ^głębokie wrażenie niż dzieło Prusa* a w liniach swych szlachetniejszy od „Quo vadis“. Poza wątkami w „Starych obrazkach“, wybija się w „Mirtali“ na pierwszy plan inna strona: stosunek zwyciężonej Judei do zwycięz-kiego, urągającego i prześladowczego Rzymu. IV. Czwarty okres twórczości. Niebawem uwaga O-ej zwraca się z natężoną siłą ku rzeczom bliższym. W tym okresie, w dobie talentu zupełnie dojrzałego, materyał do swej twórczości O. czerpie z dwu sfer: z ludu białoruskiego i z osadów polskich na Litwie, z t. zw. szlachty okolicznej. O-a, ilekroć przenosi nas w środowisko odmienne, tylekroć rozpoczyna od obrazków drobnych, w których porusza pewne tylko strony nowych zagadnień. Nie inaczej i teraz się stało. „Echo“, „Za doliną róż“, „Tadeusz“, „Gedali“ „Przy dochodzeniu śledczem“, „Romanowa“ —wyprzedzają powstanie dzieł obejmujących rozległą panoramę życia, jak „Dziurdziowie“, ,,Nad Niemnem“, ,,Cham“ i „Bene Nati“. Wszystkie te utwory należą do rzędu arcydzieł powieści naszej, wśród nich zwłaszcza „Chain“, pospołu z drobniejszą nowelą ,,W zimowy wieczór“. Najwcześniejsza powieść tego okresu, „Niziny“, jest też najsłabszą. Lecz z wymienionych powyżej każde dzieło odznacza się wystudyowanem tłem, wielostronnością obrazu, wielką liczbą oryginalnych i plastycznych postaci, używających kolorytem miejscowym zabarwionego języka (domieszka białoruszczyzny lub swoiste i archaiczne zwroty w mowie szlachty). Wyrazista całość sprawia tak potężne wrażenie życia, że ogarnia czytelnika jakby tchnienie nowych światów. Pochodzi to z wczucia się O-ej w całokształt dążeń i namiętności, wstrętów i upodobań, pojęć, złudzeń, przyzwyczajeń, popędów, w splot czynników fizycznych i umysłowych zamkniętej w sobie gromady ludzkiej. O. okazała tutaj głębokie współczucie dla nizin, pociąg artystyczny ku rzeczom świeżym i niezużytym, przedziwne jasnowidzenie, pozwalające jej z dramatów „Szarej doli“ wydobywać na jaw promienne blaski poezyi. Że prócz Kraszewskiego i Jeża przed O-ą literatura nasza nie miała tak szerokich i prawdziwych o-brazów z życia ludu (o ile chodzi o lud białoruski i zaścianki, są to obrazy dotąd jedynej — tego nawet rozstrząsaniu poddawać nie trzeba. Na tle ogólnem warto zaznajomić się z po-szczególnemi dziełami, z lat 1885—91. „Dziur-dziowie“, barwny i wielostronny obraz wsi białoruskiej, urokiem swym poetycznym góruje nad „Nizinami“, jakkolwiek te sięgają do glębszych pokładów duszy chłopskiej (namiętna żądza ziemi), ale są suche w rysunku i zbyt jaskrawo uwydatniają tendencyę niezbyt rozległą (zgubna działalność doradców pokątnych). I w „Dziurdziach“ tendencya jest wyraźna (przesądy unieszczęśliwiają całą grupę lud/d na nizinach: a więc światła dla nizin!) — lecz O-ą pociąga samo życie w całej swej rozmaitości. Występuje gromada postaci, wyrastających z jednolitego podłoża wspólnych przyzwyczajeń, potrzeb, wyobrażeń, warunków bytu, a przecież różniących się rysami charakteru, intensywnością i kierunkiem namiętności. Rozwija się pod czytelnikiem barwista, mieniąca się wstęga sytuacyi i zdarzeń. Poezya gminna blaski swe kładzie na ten szmat życia, a lito-śne serce O-ej każe współczuciem obejmować zarazem ofiarę jak i kata—bo niema zbrodniarzy, są tylko nieszczęśliwi. — „Nad Niemnem“ jest już powieścią „szlachecką“, bohaterami ci bracia kapotowcy, na których z uśmiechem łagodnym poglądał twórca „P. Tadeusza“, których tak wyszydzał wielki pan, hr. Rzewuski, o których tak rzewnie śpiewał liryk nadnie-meński—Syrokomla. „Nad Niemnem“ to naj-rozleglejszy i niemal jedyny obraz życia tej warstwy, obraz o zakroju epicznym, a ustawiony w perspektywie dziejowej (echa powstańcze z r. 1863 i tradycye pochodzenia i obywatelstwa sięgające głęboko w przeszłość). Nie jest to najpiękniejsze z dzieł O-ej, ale jest to najobszerniejsza panorama życia, a zarazem utwór, najlepiej uwydatniający właściwości talentu O-j i znaczenie jej w dziejach umysłowości polskiej. O. jest dzieckiem duchowym przełomowej chwili życia owego wstrząśnienia z Jat 1863 — 4, które przekształciło z gruntu warunki istnienia materyalnego, stargało patryarehal-ne formy bytu, wytworzyło odmienną atmosferę moralną i umysłową. Ta chwila w indywi-dualnem życiu O-j ukształciła dziecko na człowieka dojrzałego, rzuciła do duszy jej ziarno rozterek, z których oswobadzać się musiała ciężką pracą wewnętrzną. Owionęły ją w zaraniu świadomego życia i do tego życia zbudziły prądy demokratyczne pamiętnej doby; wskazały jej hasła i ideały, którym do dnia dzisiejszego wierną pozostała. Do owej chwili O. zwracała się zawsze, ilekroć chciała wyjaśnić pochodzenie zjawisk sobie współczesnych. Czy to p. Graba, czy rodzina Brochwiczów, czy Marta wreszcie—wszyscy oni wyrośli ze stosunków dawnych, a muszą obracać się wśród form życia odmiennych. Życie Zygmunta Ławicza i jego kolegów, bądź „widma goniących“, bądź oddających siebie na służbę wrogim siłom, również wśród ruin początek swój wzięło. W „Nad Niemnem“ już cała budowa oparta jest na związku przeszłości z teraźniejszością; odgłosami pierwszej rozbrzmiewa tu atmosfera. Niektórzy — mowa o szlachcie ziemiańskiej — pragnąc ocalić od ruiny byt swój, trzymają się oburącz ziemi, z narzędzia tworzą cel jedyny. Wpatrzeni w przedmiot tak blizko oczu leżący, potęgują w coraz wyższym stopniu swą krótkowzroczność, a po owej podniosłej, dalekiej chwili pozostaje im tylko lęk... Zasklepienie się w ciasnych widokach, troska o stronę ma-teryalną istnienia prowadzi do zerwania nawiązanej niegdyś w dobie ogólnego poruszenia nici sympatycznej między dworem a zaściankiem, a stąd też płynie coraz większe zacieśnienie widnokręgów umysłowych u mieszkańca zagrody. W ponownem nawiązaniu nici spoczywa nadzieja wzmożenia się wśród szerszych tłumów poczucia obywatelskiego i nadzieja lepszej przyszłości dla społeczności całej. Ta zasada znajduje swe wcielenie w stosunkach osobistych, w małżeństwie panny ze dworu i inteligentnego pracownika z ludu. Ze względu na prawdopodobieństwo jest to słaba strona utworu, a idea jednania i godzenia jest obłudą, której urzeczywistnienie prowadzić może tylko do utrwalenia istniejącego układu rzeczy. Zbyt wiele w idei tej jest pierwiastków patryarchalnych zniżania się do „młodszej“ braci. O. jeszcze nie pogodziła się z wywoływaniem samorzutnych sił w „nizinach“ utajonych (czyli z opieraniem się na dążnościach klasowych)... W „Nad Niemnem“ malowidła obyczajowe przeważają nad działaniem Natomiast w „Chamie“ i „Bene Nati“ uwydatnia się w spotęgowanej mierze czynnik dramatyczny, sięgający wyżyn napięcia tragicznego, a skojarzonej z lotnym pierwiastkiem uroku poetyckiego. Zacieśnia tu O-a pole widzenia, umieszczając w jego obrębie jednostki zamiast gromad, lecz nie zapomina o ustawieniu ich w perspektywie społecznej. Tak jest w „Bene nati“, gdzie podścieliskiem starć osobistych są stosunki między szlachtą zagrodową a chłopami, i tak się dzieje w „Chamie“, gdyż tu charakter jednej z najoryginalniejszych w naszej literaturze postaci—Franki—jest owocem atmosfery, którą Franka od dzieciństwa oddychała, owocem poniewierki, której ulega służąca miejska, przerzucana od ogniska do ogniska, znieprawiona przez żądze miejskie, przez ciągłe zrywanie nici przywiązania. Charakterystyka psychologiczna jest w tych dziełach tak świetna, że przewyższa, a przynajmniej do-ściga, niejedno studyum duszoznawcze, uznane za arcydzieło. Lecz mechanizm uczuciowy i myślowy nie jest dla autorki celem, bo widzi ona przedewszystkiem tragizm powikłań nieuniknionych, wyroków nieubłaganych, dostrzega i odczuwa ból, przekraczający miarę sił ludzkich, widzi duszę, roztwierającą się ufnie do promieni słonecznych, i słyszy jej krzyk rozpaczy, gdyż oto już objął ją chłód kroczącej śmierci. Do rozpatrywanego okresu należy również „Jędza“, obrazek mniejszych rozmiarów, ale nie mniejszej doskonałości artystycznej.—W 1891 r. uczczono skromnym obchodem 25-letnią działalność pisarską i obywatelską O-ej; pisarze polscy ofiarowali jej wówczas swój „Upominek“, dużą księgę. Na ten czas przypada zwrot w kierunku twórczości 0-rzeszkowej. Zwraca się ona teraz ku rozważaniu zagadnień etycznych, a przynajmniej zjawiska natury społecznej lub jednostkowej traktuje pod etycznym kątem widzenia. Znikają rozległe widoki, cichnie gwar życia, postaci stają się bledszemi i przezroczystszemi, pierwiastek cielesny i akcesorya zewnętrzne tracą swą wartość. Bezpośrednią akcyę pochłania forma auto epiczna, występuje czynnik refleksyi. Potok twórczości zwęża się poniekąd, a płynąć odtąd będzie głównie, acz nie wyłącznie, dwu-ramiennie rozwidlającem się łożyskiem. Jedno ramię—to odnoga melancholików, życiem znużonych; w drugim toczy swe wody burzliwy prąd Australczyków i Argonautów, oddalających się w pogoni za użyciem („pasztetem“) od ziemi rodzinnej. Obie te strugi krzyżują się nieraz, by wreszcie w „Argonautach“ ostatecznie zmieszać swe fale. — V. Piąty okres twórczości. Zapowiedź zwrotu można upatrywać w „Czcicielu potęgi“ (z r. 1890), paraboli, do której materyału dostarczyły dzieje perskie, i w „Westalce“ z r. 1891 (z dziejów rzymskich). Wyraźnej jednak granicy w czasie między okresem „Chama“ i „Nad Niemnem“ a dobą „Melancholików“ przeprowadzić niepodobna, gdyż najwcześniejszy okres z cyklu „Melancholików“, „Jedna setna“, pochodzi jeszcze z r. 1888. Nowy kierunek stopniowo tylko przewagę swą osiąga. Obok dwutomowego cyklu „Melancholików“ i dwu zbiorków przeCudownych „Iskier“ (1898) i „Chwil“

V1901), mamy tu taki klejnot nieoceniony jak niewielka sielanka z r. 1895 „Pieśń przerwana“ i trzy większe powieści: „Dwa bieguny“ (1892), „Australczyk“ (1894) i „Argonauci“ (1898). I znowu powtórzyło się to zjawisko, że mniejsze obrazki stają się dla O-ej szkicem utworów większych: „Melancholicy“ zapowiadają „Dwa bieguny“, „Iskry“ zaś —„Australczyka“. Rzecz możliwa, że na O-ą oddziałały poniekąd wpływy literackie. Obrazki z odpowiedniego cyklu ukazywać się zaczęły w czasie niesłychanego rozgłosu Bourgetowskiego „Ucznia“ i rozpoczętej w prasie kampanii przeciwko zbrodniczym, a przynajmniej niebezpiecznym, zapędom nauki i filozofii współczesnej. Bohater „Jednej setnej“ posiada wiele rysów wspólnych z późniejszym nieco Płoszowskira. Analiza O-ej zmierza jednak do innych wyników niżeli u autora „Bez dogmatu“. Nieszczęście jej bohatera wcale nie było skutkiem rozkładowego działania filozofii, jeno miało swe źródło w sy-barytyzmie, w warunkach wychowania i życia późniejszego. Kosmopolityczne, jak u Pło-szowskiego, otoczenie dowodzi, że melancholia bohaterów O-ej posiadała wspólne znamię z ich argonautyzmem w zerwaniu serdecznych związ-

! ków z ziemią rodzinną. „Dwa bieguny“, bezpośrednia (acz nieumyślna może) odpowiedź na bałamuctwa ,,Bez dogmatu“- rozwijają zaznaczony już w „Jednej setnej*¹ punkt widzenia. O. spostrzegła przeciwny typowi Płoszowskiego biegun nie w bierności umysłowej i dogmatycznej Anielki, lecz w wysoce uspołecznionej duszy kobiecej. Wadą „Dwu biegunów“ jest suchość tonu i sztywność postaci. Odrodzenie swe naleźć mogąmelaucholicy, o ile mogą, w ideałach czynnej miłości chrześciańskiej. Ten nakaz ogólny w cyklu „Australczyka“ staje się doktryną społeczną. Pogoni za „pasztetem“, w środowisku obcem O-a przeciwstawia ideał pracy twardej wśród swoich i dla swoich, ideał ofiarnego wyrzeczenia się i schodzenia do rzeszy szarej, by wziąć udział bratni w jej „robotach prostych“. W „Australczyku“ widać coś w rodzaju kolonii tołstojowskiej, z tą zresztą różnicą, iż dążeniem jej członków nie jest wyłącznie uchylanie się od uczestnictwa w grzesznych sprawach świata, lecz przewodniczy im myśl czynnego przetwarzania ponurej rzeczywistości.—Ze strony psychologicznej wykazuje O. jak w duszach argonautów i australczyków żyje nieraz jakoś „jedna setna“ pożądań, których zaspokoić niepodobna na obranej drodze do „pasztetu“ wiodącej, jakaś „iskra“ tęsknoty, która wuiwecz obraca najświetniejszą „karyerę“, okupioną wyparciem się łączności ze swym narodem. W „Argonautach“ powieściopisarka związała zagadnienie melancholii z nowemi u nas prądami literackiemi, popełniając wszakże błąd kojarzenia życiowego sybarytyzmu i argouautyzmu ze zjawiskami kategoryi całkiem odmiennej. Ostatnie kilka lat dały piękną i smutną „Anastazyę“, w której O-a poszukała nowej „ascetki“ wśród umiłowanego przez siebie świata szlachty zagrodowej; dały zbiór „Przędze“, najświeższą nowelę „I pieśń niech zapłacze“ (1905), utwór pozostający w sferze przyciągania „Australczyka“ — a na-dewszystko dały nam ,,Ad astra“ (1904), dwugłos, napisauy wespół z Romskim — anonimem. W dziele tern autorowie poruszają najwyższe zagadnienia bytu. Ukazuje się tu bohaterka „Dwu bieguuów“ —Seweryna Zdrojowska, jakby na świadectwo, że utwory O-ej wiąże nieprzerwana nić łączności rodowodowej, że oglądanie dusz w świetle nakazu etycznego, jakkolwiek mogło mieć chwilową pobudkę w ja-kiemś potrąceniu przygodnein, stało się jednak dla O-ej naglącą potrzebą wewnętrzną, potrzebą zdania sobie sprawy ze znaczenia i skutków wieloletniej pracy swojej, ze stosunku między wysiłkiem jeduostki a celem, ku któremu dąży. Młodość uprzedmiotowia poczucie swej energii; te siły, które ma wewnątrz siebie, a które ją prą do działania, zawsze przenosi poza siebie, przed siebie wyrzuca i mówi: oto światło dalekie, ku któremu idę, do którego dążę, które w ręce wezmę i światu pokażę

i światu dam. Lecz gdy energia w walce wskazania życiorysowe, uzupełniające wspom-się zużyje, a wokoło podawnemu noc głucha, nienia samej autorki („Z pożogi“). Nadto szki-melancholia w moc swą bierze każde czujące ce E. J e r 1 i c za („Aten.“ 1896 III, IV), J. N i-serce, i wzięła w swą moc i pustelnicę gro- towskiego „E. 0.“ (Książki dla Wsz., Warsz. dzieńską. W „Ad astra“ Seweryna-O-a złożyła najcenniejsze skarby swej do dna smutnej duszy. Ujawnia się tu wyrażona już w przedmowie do „Melancholików“ wiara, że wszystkie nasze sprawy, wszystkie dziejące się dramaty i powikłania losów ludzkich, wszystkie upadki w krwawej pielgrzymce ku ideałom i wszystkie zboczenia od drogi prostej—to odwrotna strona gobelinu. Pozostając na tej złej stronie człowiek nie umie wytłumaczyć sobie celowości splątanego kłębka zdarzeń; wydaje się on mu nieraz krętaniną rzeczy, które z krwi i biota są ulepione. Ta filozofia idealistyczna może nie przekona rozumową swą treścią, ale świadczy zarazem, z jakim wysiłkiem idealistka krzepić się musi w opa-dającem ją zniechęceniu. Tyle szczęścia pożąda jej serce miłujące — to serce, serce — dla plemienia ludzkiego, tak chciałaby widzieć je wzniesionem ponad nędzę jego doli i ponad brzydotę jego moralną, iż rzeczywistość napełnia duszę zniechęceniem, a pokrzepienie się potrzebuje wiary, że nawet zło musi mieć skutki dobre i piękne; potrzebuje wiary, że ziemia to tylko etap przejściowy w postępie ducha ku światom coraz wyższym i doskonalszym. Lecz to marzenie rzeźwiące nie prowadzi do kwietyzmu, do spokojnego przyjlą-dania się działaniu sił ciemnych. Walka bez wytchnienia, oddanie się „Służbie Bożej“, całkowite: oto hasło, które O. rozwijała w pismach swoich, które urzeczywistniła w swoim życiu aż do chwili ostatniej. — Bib 1 i o graf i a.

1903) i studyum D ro go s z e w s k i e g o („Bibl. Warsz.“ 1900 III. IV). Pomijając prace, jakkolwiek obszerniejsze, lecz nieobejtnujące całokształtu działalności O-ej, np.: Chmielowskiego „Świeży zwrot...“ („Aten.“ 1896 I). Bema „E. 0.“ w „Studyach“ (Warsz. 1904) i in„ wskazać należy jeszcze większe ustępy, O-j poświęcone, w „Zarysie najnow. liter.“ Chmielowskiego, w „Dziejach liter, poi.“ Briicknera i we „Współcz. liter, polskiej“ Feldmana (Warszawa 1905). — O. służyła społeczeństwu nietylko piórem, lecz nie nadszedł jeszcz3 czas ujawnienia jej wytężonej pracy obywatelskiej. Pracy tej nie przerwała nawet ciężka i nieuleczalna choroba sercowa, której uległa O. na jesieni 1902 r. W r. 1896 utraciła O. długoletniego i serdecznego przyjaciela, Stan. Nahorskiego, którego nazwisko nie długo przedtem za swoje przybrała. W r. 1906 upłynęło 40 lat od chwili, gdy rozpoczyna swą służbę narodowi, z którym wespół myślała i cierpiała, w którego walkach i rzadkich tryumfach, w którego zwątpieniach i nadziejach uczestniczyła duszą całą.

Orzeszlin, ob. El eo car pus.

Orzesznia, ob. B e r t h oil e ti a.

Orzesznica (Myoxus v. Muscardinus avel-lanarius) gatunek ssaków (Mammalia) z rodziny koszatkowatych (Myoiidae), rzędu grzy-zoniów (Bodentia). Gładkie i gęste futerko O-cy składa się z błyszczących i miękkich włosów rdzawo-żółtego koloru, na stronie brzusznej jaśniejsze, na piersiach i gardle białe, okolice oczu i uszy jasno-czerwonawe, nogi rude, górna strona ogona brunatno-czerwona. Długość ciała wynosi 14 cm., z których prawie połowa przypada na ogon. Ojczyzna 0:cy— Europa środkowa; Szwecya i Anglia stanowią, jak się zdaje, północną granicę jej rozpowszechnienia, Turcya zaś i Toskania—południową: na wschód sięga Galicyi, Węgier i Siedmiogrodu. Najczęściej spotyka się O-cę w Tyrolu, Karantyi, Styryi, Czechach, na Śląsku, w Sławonii i północnych Włoszech. Najchętniej przebywa między krzewami, głównie zaś w miejscach zarosłych leszczyną. Przez dzień cały O-ca śpi, leżąc w ukryciu, w nocy wyrusza na poszukiwanie pokarmu, który składa się z orzechów, żołędzi, nasion, soczystych owoców i pączków drzew. Gniazda buduje O-ca w gęstych krzewach pod ziemią, na głębokości 1 m., z trawy, liści, mchu, korzonków i sierści. W połowie lata, zwykle przy końcu czerwca, następuje okres parzenia się. Po 4-tygodniowej ciąży samica rodzi 3—4 młode jeszcze ślepe, które ssą matkę przez cały miesiąc.—W połowie października młode razem ze staremi udają się

A. I»r.

Dużo pisała O. rozpraw literackich i artykułów publicystycznych, rozsianych bądź w pismach, bądź w wydawnictwach zbiorowych, np.: ,,Listy o literaturze“ w „Niwie“ 1872 — 3 r., o powieściach Jeża tamże w r. 1879, o Kraszewskim w jego księdze jubileuszowej i wiele in.

Nadto wydała „Kilka słów o kobietach“ (1873),

,,0 kobiecie“ (1870), ,,0 patryotyzmie i kosmopolityzmie“ (1880), „O żydach i kwestyi żydowskiej“

(1882). Dzieła Orzeszkowej wySzły w zbiorowem wydaniu w44-ch tomach (Warszawa 1884 — 1888);

4-tomowy wybór pism, dokonany przez Chmielowskiego, ukazał się w r. 1899. Na obce języki tłómaczą O-ą chętnie, ilościowo najwięcej na rosyjski, następnie na niemiecki.—Nie podobna tu podawać spisu licznych ocen o charakterze mniej lub więcej sprawozdawczym, które ukazywały się w różnych czasopismach w ciągu 40-lecia. W r. 1891 „Kraj“ poświęcił O-j jubileuszowy numer z cennym bilansem literackim dzieł autorki. Z większych rozpraw wymienić należy zwłaszcza Chmielowskiego przedmowę do „Bene Nati“ (1891) i tegoż wstęp do wydawnictwa Wawelberga („Pisma E. ö-j“ Warsz- 1899). Szkice te zawierają pewne

gdzie są zebrane zapasy, i tu, | gdyż inaczej pokarmy nie mogłyby się przedostawać do ciała: w pewnem miejscu pellicula zagłębia się do wnętrza ciała i tworzy rodzaj lejkowatego przełyku, na dnie którego brak błony, w tern więc miejscu pokarmy mogą przenikać do wnętrza komórki (do endo-plazmy); pokarm, który się dostaje do proto-plazmy, wraz z wodą posuwa się dalej w głąb endoplazmy, jakby w pęcherzyku (jest to t. zw. wodniczek trawiący), i ulega trawieniu; części niestrawne wychodzą z ciała nazewnątrz w iu-nem miejscu, gdzie znajduje się stały otwór „odbytowy“ (wskutek braku pelliculi); otwór ustny nosi nazwę cytostoma, „odbytowy“—cy-topyge (otwór ten widziany bywa wtedy, gdy przezeń bywają resztki pokarmu niestrawne wydalone). Dla wydalenia płynnych produktów przemiany meteryi istnieją w ciele O-ek specyalne organidy — t. zw. woduiczki kurczliwe (vacuolae)-, brak ich tylko u wielu form morskich i pasorzytniczych; są to pęcherzyki, stale w pewnych miejscach ciała położone, które, napełniając się wydaliną, peryodycznie pękają, wyzwalając wydalinę po za obręb ciała. Niekiedy wodniczki kurczliwe posiadają kanaliki doprowadzające, przez które płyn wlewa się do wodniczka (ob. Komórka, fig. 176). Opisaliśmy więc w ogólnych zarysach budowę O., ,,organy“ odżywiania i wydzielania. O. oddychają całą powierzchnią ciała; z innych cech organizacyi zasługują na wymienienie spotykane u pewnych gatunków O. „organy*⁴ obrony, t. zw. „trychoeysty“, włosoprątki, dalej — b. rzadko spotykane (R. Hertwig) „organy** parzące i wreszcie „włókienka“ mięśniowe {myonemy). Trychoeysty są to bardzo małe cieniutkie „pręciki“ kształtu wrzecionowatego, umieszczone w zewnętrznej warstwie korowej. - Przy podrażnianiu wymoczek wyrzuca włosoprątki i atakuje niemi napastnika; ten fakt, że wyrzucone włosoprątki przybierają kształt długich i cienkich jednorodnych niteczek, każe przypuszczać, że nie są one specyalnemi organami komórki Orzęsek, lecz wydzieliną, przybierającą po wyrzuceniu postać niteczek (według poglądu powyższych autorów; (ob. fig. 143).

do nor,

zwinąwszy się w kłębek, zapadają w sen zimowy, który, zależnie od surowości, zimy trwa z małemi przerwami 6 — 7 miesięcy.

Orzesznik, ob. Cary a.

Orz§ski ( Ciliata). O. są to wymoczki, opatrzone w ciągu całego życia rzęsami. Systematycznie tworzą one podgromadę Wymoczków {Infusoria — ciliata) i należą do typu pierwotniaków — Protozoa; są to więc jednokomórkowe zwierzęta o stałej postaci ciała, właściwej danemu gatunkowi (u t. zw. gatunków metabolicznych ciało może się zwężać chwilowo, co ułatwia zwierzątku przesuwanie się przez wązkie przejścia). Najprostsze postaci ciała wymoczków są owalne lub elipsoidalne ze zróżnicowanemi biegunami; na przednim—znajduje się cytostoma—otwór ustny, a na tylnym — cytopyge — odbyt (ob. niżej); u pewnych rodzin ciało posiada postać dzwonka, który się zwęża ku tyłowi i przechodzi w dłuższą lub krótszą, cienką łodyżkę, która nasadą przytwierdza się do podłoża, niekiedy (rodź. Enchelys), przedni kouiec ciała wydłuża się, tworząc rodzaj szyjki; bywają wypadki, że otwory ustny i odbytowy (cytostoma cytopyge) przemieszczają się i obydwa znajdują się na stronie brzusznej; wyróżniamy wtedy powierzchuię ciała grzbietową i brzuszną; strona brzuszna może być spłaszczona, grzbietowa—wypukła. Stała postać ciała (w odróżnieniu od sarkodników, które mogą postać swą zmieniać, wypuszczając niby nóżki) O-ek uwarunkowana jest tym, że zewnętrzna cienka warstewka ich komórkowego ciała ma twardszą konsystencyę niż reszta protoplazmy; warstwa ta tworzy mniej lub więcej odosobnioną błon-kę {pellicula)-, błonka ta nie przeszkadza jednak, aby się ciało kurczyło, wyciągało lub zaokrąglało. Pellicula jest pokryta rzęskami (migawkami); są to wyrostki ciała nader ruchome (poruszają się one nie pojedynczo, lecz masowo); dzięki ruchowi rzęsek wymoczki zmieniają miejsce i, skierowywując prąd wody do otworu ustnego, przyciągają tym samym pokarmy. Za pelliculą, która tworzy część ektoplaazmy wymoczka, znajduje się t. zw. warstewka zatoczkowa, czyli alveolarna, złożona z przylegających ściśle do siebie drobniutkich wodniczków, między któremi rozrzucone są drobne ziarenka; te ostatnie zazwyczaj leżą u podstawy rzęsek; w warstwie zatoczkowej widoczne są przy bardzo silnych powiększeniach (do 2500 razy) cieniutkie kanaliki, do których przenikają obwodowe koniuszki wło-soprątków (spostrzeżenia Maupas’a, Mitrofanowa); wreszcie za warstwą alveolarną znajduje się warstwa korowa; w tej układają się specyalne utwory pewnych grup wymoczków — t. zw. trychoeysty — włosoprątki (ob. niżej). Wreszcie za warstwą ektoplazmy znajduje się en-doplazma. Obecność pelliculi uwarunkowała powstanie w ciele O-ek otworu ustnego,

Cz. St-

_____cr

....u

...tr

jĘm

Ą£‘

li

'-'■V

Eig. 143. Część O-a Paramaecium z wyrzuconemi włosoprątkami— tr, tr\— tworzące się włosoprątki, które zastąpią wyrzucone; n jądro.

Komórkowe ciało orzęsek posiada, jako wybitną i nader ważną cechę organizacyi, dwa jądra: jedno większe, t. zw. główne (macronu-cleus) i dodatkowe — (micronudeus) (ob. K o-mórka zwierzęca T. XXXVII 422 fig. 176 i tutaj fig. 144). Pierwsze posiada zazwyczaj kształty owalne, silnie barwi się t. z w. jądrowemi barwikami, fizyologicznie zaś ma znaczenie w sprawach związanych z ruchem, odżywianiem, przemianą materyi i t p. Jądro dodatkowe, barwiące się nie tak intensywnie, wybitną ódegrywa rolę w sprawach płciowego rozmnażania się O-sk; rozmnażanie zachodzi drogą bezpłciową, polega więc na zwyczajnym podziale komórki; rzadziej, a mianowicie w stadyum otarbiania się, — na rozpadaniu się cysty na kilkadziesiąt osobników, lub na pączkowaniu, jak to widzimy w rzędzie Peritricha\ płciowe rozmnażanie się O-ek polega na konjugacyi 2-ch osobników płciowo niezróżnicowanyeh (ob.); spotyka się również kopulacyę (ob.) w rzędzie osiadłych kolonialnych Peritricha przy równoczesnym dymorfizmie płciowym. Podział organizmu-ko-mórki zaczyna się od podziału jądra dodatkowego, przy powstawaniu wrzeciona jądrowego (ob. Komórka); później dopiero podziałowi przewężnemu podlega macronucleus i proto-plazina komórki; otwór gębowy (cytostoma) o-sobnika macierzyńskiego pozostaje jako gębowy w przednim (górnym) osobniku potomnym. Zjawiska płciowego rozwoju (kopulacya) u Pe-ritricha w istocie swej są analogiczne z takie-misamemi u istot wielokomórkowych, gdyż obok zupełnego złączenia się dwu osobników zjawia się dymorfizm płciowy (osobniki żeńskie i męskie). Osobniki żeńskie, zwane macrospo-rae, posiadają kształty właściwe wszystkim siedzącym osobnikom kolonii, gdy osobDiki męskie— microsporae, powstawszy drogą wielokrotnych szybkich podziałów osobników normalnych siedzących, odrywają się od kolonii, pływają swobodnie i, odszukawszy siedzące makrospory, złączają się z niemi całkowicie i zupełnie (ob. tig. 145).—Mówiąc na wstępie o cechach organizacyi wymoczków, zaznaczyliśmy już, że ich ciało pokryte jest w ciągu całego życia rzęskami. Rzęski te służą O-m w celach ruchowych; dzięki nim O-i zmieniają miejsce i skierowy-wują prąd wody do swych otworów gębowych. Układ rzęsek tych, ich wymiary i kształty są nader rozmaite i stanowią ważną cechę systematyczną dla wyzuaczauia rzędów i rodzin O-ek. Specyalne układy rzęsek cechują otwór gębowy; koło otworu tego mogą znajdować się oprócz rzęsek rozmaitego rodzaju błoneczki i błonki falujące (membranellae i membranae undulan-tes). Tak, naprzykład, jeżeli cytostoma mieści się w głębi rowka, to brzegi jego, a nawet i dno, opatrzone są przyrządem rzęskowym, złożonym z migawek (rzęsek) i błon falujących; rowek taki wraz z okołoustnem urzęsieniem nosi nazwę peristomium (ob. fig. 145). U Wirczyko-

Wielka Encykl. Illustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 43b.

watych ( Vorticellinae) peristomium jest szeroką tarczą, na której powierzchni spiralnie biegnie pas migawkowy, złożony z błon i rzęsek, a na obwodzie tarczy wznosi się kolisty wałeczek; pomiędzy nim a brzegiem tarczy ciągnie się kolisty rowek, przedłużający się do rurkowate-tego zagłębienia—przedsionka (vestibulum), na dnie którego znajduje się cytostoma. O-i żyją w wodzie słodkiej i morskiej; poruszają się nader szybko i stale zmieniają miejsce. Obok form swobodnie żyjących znane są osiadłe, kolonialne postaci: spotyka się też kilka gatunków pasorzytów, żyjących w kanałach pokarmowych zwierząt wyższych. Obok wszystkich wyżej wymienionych znane są rodzaje, pędzące naprzemiany życie osiadłe i ruchliwe; t. up. rodź. Stentor może przytwierdzać się do gnijących w wodzie przedmiotów i jakiś czas żyć w stanie siedzącym. Stentor y budują dookoła siebie rodzaj śluzowatychjfuteralików (ob. fig. 146).— Bardzo ważną cechą biologiczną orzęsek, świetnie je do warunków otoczenia przystosowującą, jest tak zw. otarbianie się. Zazwyczaj, gdy wysychają zbiorniki wód stojących, w których gromadnie zamieszkują orzęski, ciało ich stopniowo podlega zmianom, polegającym na tem, że O. wciąga rzęski, staje się ciałem kulistem i otacza się kilku błonami, powstającemi z ciała zwierzątka, a zbudowanemi z twardych ciał organicznych; w stanie takim zwierzątko może pozostawać miesiące, a nawet lata, póki nowe, odpowiednie warunki nie pozwolą mu zrzucić błonki i pędzić przerwanego życia w pełnem już tempie. Jeżeli wziąć trochę siana z suchej łąki i wrzucić je do naczyńka z wodą, to po kilkunastu dniach woda zaroi się od pływających w niej wymoczków (stąd nazwa), które jako cysty znajdowały się w sianie w stadyum życia utajonego. Wymiary ciała O-ek są mikroskopowe; tylko kilka gatunków daje się widzieć jako małe kuleczki okiem nieuzbrojonem w szkła powiększające (Stentor, Paramae-cium). Dotychczas poznano do 450 gatunków O-ek, które układamy systematycznie w następujące mniejsze i większe grupy:

I. Rząd Holotricha. O-i o najprostszej budowie ciała, które pokrywają rzęski jednakowych wymiarów i kształtów (wyjątek stauowią nieco dłuższe rzęski, umieszczone w okolicy ,,cyto-' stomy“). Do rzędu tego zaliczają ( Leunis-Lu-dwig) ok. 50 gat., należących do 6 rodzin. Do najpospolitszych zaliczane są rodzaje: Paramaecium, z gatunkiem P. aurelia (ob. fig. 176 Komórka z w), powszechny w naszych wolach stojących, dostrzegalny nawet okiem w szkła powiększające nieuzbrojonem; dalej rodzina Opalinidae, z rodzajem i gatunkiem Opalina ranarum, który pasorzytuje w kiszce odbytowej żaby; Opalina nie posiada otworu gębowego; rozmnażanie bez konjugacyi; w ciele mnóstwo jednakowych jąder (bez jąder dodatkowych) (ob. fig. 147). Wymienimy jeszcze rodzinę Enchelyidae, z ro-

;■

p.fV..

B'j

®§ÊffîMI-c

ft«,.

£V..'

«IHr

hM

gÄW

-M

Stw

■1

s;:-

Ę&§

Fig. 144

Fig. 145.

Ä#

fc§

1Ä

N«D

#<■

sS

r^v

'V

«llPSfcfc

11111»

PP

N-

!■

an

mii

m$M

mm

Fig. 146.

Ml

• Kl

II

■9

nW

F ig 147.

ISBT

mgmfi(f

S3

•ö:

/*

ßBB|

Fig 148.

Fig. 149.

Fig. 150.

Fig. 144. Stylonichia myiilus (podług Stein’a) ze strony brzusznej; Wz—błona falująca (orzęsiona) przyustna. C—wodniczek kurczliwy; W—jądro główne (macronudeus); 1ST—jądro dodatkowe (microtiucleus); A—odbyt, cyfo-’

pyge, z wydalanemi resztkami pokarmu.

Fig. 145. Vorticella microstoma (podług Stein’a) w stadyum kopulacyi; K, K—microsporae, przymocowane do

macrospory; N—jądro, w—rzęski peristomium.

Fig. 146. Stentor w śluzowym futeraliku: pu—wodniczek kurczliwy; N— jądro.

Fig. 147. Opalina ranaruin, według W. Engelmann’a.

Fig. 148. Chilodon cucullus z lejkowatym „przełykiem“; N — jądro; z cytopyge — odbytu—wydalane resztki

pokarmowe (u dołu).

Fig. 149. Acineta ferrum equinum Ehrbg., wysysająca wymoczka Enchelys. T— smoczki; N—jądro: V—wodnicz-ki. Wymoczki, które posiadają rzęski tylko w stadyum młodocianem, jako „larwy“. W okresie dojrzałym żyją przytwierdzone do wodorostów, muszelek mięczaków i t. p. Posiadają na powierzchni ciała smoczki, któremi chwytają i wysysają rozmaite gatunki wymoczków, służące im za pokarm.

Fig. 150. Podophrya gemmipara (R. Hertwig): a z rozpostartemi smoczkami i dwiema kulistemi wodniczkami;

b—zoospora jej.

Orzyc.—Os.

St. Min.

Orzyc, u szlachty drobnej (pod Sadykierzem, w Modzelach, Kossakach) i u ludu od Szelkowa Oj rz) c, w dokum. Nartze, Naritze,

A r e t i s, prawy dopływ Narwi z pogranicznych z Prusami wzgórzy na połudn.-zachód od î cie n. M

Ked.

dzajem i gatunkiem Lacrimaria olor, którego cechą jest wydłużony w kształcie szyjki przedni koniec ciała.—II. Rząd Heter otricha, które obok jednostajnego urzęsienia ciała posiadają specyalny przyrząd rzęskowy okołoustny, w o-kolicy cytostomy; istnieje również peristomium i spiralna wstęga rzęskowa na górnej powierzchni ciała. Pospolitsze z rodzin—Stentoridae, z rozpowszechnionym u nas w gnijących wodach rodzajem i gatunkiem Stentor połymorphus, S. coeruleus (ob. fig. 146); dzięki włókienkom mięśniowym (myonemy), przebiegającym pod pellicula od przodu ku końcowi ciała, wykony-wują S-y szybkie ruchy, momentalnie kurcząc się przy podrażnieniu. Rodzaj i gat. Balandi-tium coli spotyka się w jelicie grubem człowieka podczas dyaryi; również w jelitach świni, gdzie jest nieszkodliwym.—III, Rząd Peri-tricha. Posiadają one na przednim końcu ciała tarczę, spiralną urzęsioną listewkę, i peristomium (ob. fig. 145); u wielu rodzajów ku tyłowi dzwonkowate ciało zwęża się w długą nóżkę, którą zwierzątka przymocowują się do przedmiotów podwodnych (listków i gałązek roślin, kamyków i t. d.). Jedną z najbardziej rozpowszechnionych u nas jest rodzina Vorticelli-nae Wirezykowate, formy pojedyńcze lub kolonialne, siedzące na szypułkach, wewnątrz których przebiega spiralnie zgięty „mięsień“, umożliwiający kurczenie się osobników; włókienka mięśnia przenikają do komórkowego ciała wirczyka, aż do peristomium, powodując przy skurczu zamykanie się u przodu dzwonkowatego ciała wymoczka. Właściwe wirczyki żyją pojedyńczo. Rodzaj Carchesium tworzy kolonie o silnie rozgałęzionych szypułkach; Epistylis—od poprzedniego różni się brakiem mięśnia w szypułce. Oprócz tych znany jest rodzaj Vorticella z gatunkami V. nebulifera, campanula i inne. — IV. Rząd Hypotricha o ciele spłaszczonem, zróżnicowanem na o-kolice grzbietową i brzuszną; pierwsza bywa uwypuklona, pozbawiona rzęsek, a zaopatrzona w różnorodne cienkie wyrosty (t. zw. cirrhi), jako „organy“ dotykowe; na stronie brzusznej rzęsy układają się szeregami; przy-tem posiadają różnorodne kształty. Kilka rzęs łączy się razem, tworząc wyrostki pałeczkowa-te; obok nich występują haczykowato zagięte rzęsy grubsze (szczecie), które mogą się wyginać i służyć przy pełzaniu jako nóżki; na przo-dzie ciała urzęsioną listewka spiralna (adoral-na). Wymienimy rodziny: Chlamydodonta ze znanym rodzajem i gatunkiem Chilodon cucul-lus ob. fig. 148 i "rodzinę Oxytrichidae z pospolitym u nas rodzajem Stylonichia (gat. Stylo-nichia mytilus\ ob. fig. 144).

Chorzel, w dziś. pow. Mławskim. Według Chlebowskiego w „Słown. Geogr.“ dały początek O-i wody wsiąkłe w okolicę źródeł po spły-nionem jeziorze Niemy je. Dwa wysięki z bagnistego gruntu: jeden zachodni, drugi wschodni od Dębska, po wydostaniu się z błota Nie-myje pomiędzy N. Wsią, Sławogórą, Grzybo-wem i Dębskiem, wytwarzają strugę, której przedłużenie, znacznie już wzmożone w wodę, zaczyna nosić nazwę O. Już za Grzybowem ua półn.-wschód od błota łączy swe wody ze strugą zmierzająca od zachd.-półn. od pogranicznego Fepłówka, Wieczfianka i daje główny zasiłek rzeczce, która, dotarłszy do Długokątów od południa, przyjmuje tu w siebie Tanę od Szumska i Wydrzywilka i odtąd w kierunku prawie prosto północnym ciągnie się ieuiwo, bo w bagnistych nizinnych gruntach, pod pograniczny Janów, od Długokątów werst 15. Koryto O-a jest płytkie, grzązkie, ściśle nie ujęte w ręby twardego gruntu, a pod Janowem zalegają obszerne błota, mające jeszcze teraz pół mili □ powierzchni. Od Janowa płynie rzeka samą granicą na wschód i płd.-wsch. do Chorzel i stale już trwa w tym kierunku, rozszczepiając się na cienkie przyrzecza i łachy, dopóki nie napotka jez. Drążdżewskiego, które przepływa, i zmieniwszy kierunek na ściśle południowy, przez Krasnosielc dosięga Makowa, a stamtąd przez Szelków (na wielkim trakcie kowieńskim) podąża do Zakliczewa, gdzie zwraca się nagle na wschód, aby, przeciąwszy Magnuszew, dotrzeć do Narwi na płd. od Przeradowa pomiędzy Zambskiem i Kalinowem. Pod Szelkowem bieg ze wsch. po nagłym znowu skręcie staje się południowym. Długość całego biegu uznanego za żeglowny wiorst 62. Z prawego brzegu wpadają do O-a: pod Małowidzem Ula-tówka albo Świniarka, i większa od niej Węgierka pod Młodzianowem; z dopływów lewobrzeżnych na zaznaczenie zasługuje jeszcze przed Janowem rzeczułka z pogranicznych wzgórzy janowieckich od zachodu wpadająca pod Szczepkowem; na mapie kwatermistrzow-stwa z r. 1839 jest ona bez nazwy; płynie przez Pokrzywnicę Kucę, Mayki Zagroby, Moszczony i Smolany. Nad O-m leży wieś O., Orzyca, Orzyce, dziś w gin. Smrock, parafii Szelków, na wschód od Makowa, znana z akt już w pocz. XV w. —O Orzycu: Dębski Wład. „Źródła rzeki 0.“ (Tyg. ill.“ 1866 nr. 347); „Korrespondent Płocki“ 1880 nr. 56.

Os, symbol chemiczny metalu Osmium, po polsku O s m (ob.).

Os, trzej malarze i rysownicy pochodzenia niderlandzkiego: 1) Jan, malarz (* 1744— 1808), uczeń Schoumana, malował morze, zwierzęta w krajobrazach, kwiaty i owoce. Anglicy szczególniej cenili go za te ostatnie przedmioty i mają u siebie sporo jego obrazów; zresztą w Amsterdamie, Augsburgu, Frankfur-Genewie, Gotha, w Petersburgu

MS

ii

la~:

(Ermitaż).—2) Piotr Gerard, syn i uczeń poprzedniego (1776 —1839), naśladowca Pottera, malarz zwierząt. W r. 1813 — 4 walczył jako ochotnik przeciw Francuzom, malował potem sceny wojenne; głównie odznaczył się bydłem, a więcej jeszcze polowaniami. Nie braknie go po galeryach publicznych.—3) Jerzy J a k ó b (1782 —1861), rodem z Haagi, illustrator dzieła Kopsa ,,Flora batava“, od r. 1812 w Paryżu, gdzie się wykształcił na malarza olejnego i oddał malowaniu kwiatów i o-woców. Smak i biegłość zwróciły na niego uwagę zarządu w Sèvres; od r. 1817 był stałym tutaj ornamencistą porcelany. Zmarł w Paryżu.

Osa (Vespa), rodzaj owadów (Insecta) błonkoskrzydłych (Hymenoptera) z rodziny os ( Ve-spidae), obejmującej około 1 000 gatunków, rozpowszechnionych we wszystkich częściach świata. Główne cechy charakterystyczne tej rodziny są następujące: różki, najczęściej wyraźnie złamane, u samców buławowate, składają się z 13 członków, u samicy zaledwie na wierzchołku zgrubiałe, złożone z 12 członków; obok nerkowatych oczu siatkowatych istnieją

ES

V-

y ■ ■

kr,

W-

Hipis

Fig. 151. Gniazdo i samiczka Osy Polistes gallica.

przyoczy; przednie skrzydła w stanie spoczynku składają się . wzdłuż we dwoje, ciało prawie zupełnie nagie (nieowłosione). — Co do sposobu życia osy dzielą się na towarzyskie i samotne. U os towarzyskich znajdują się osobniki trzech rodzajów: samce, samice i robotnice (nierozwinięte płciowo samice); u os samotnych znajdujemy tylko samców i samice. Żądło posiadają samice i robotnice. Osy samotne budują gniazda z gliny lub piasku, przyczepiając je do rozmaitych przedmiotów, niekiedy zaś urządzają gniazda w ziemi. W takich gniazdach, stanowiących zazwyczaj jedną walcowatą, rzadziej kulistą komórkę, składają samice po jednem jajku, znoszą pająki, owady i ich larwy i nakłówając im żądłem zwoje nerwowe, paraliżują je w ten sposób; takie obezwładnione ofiary zostają przy życiu przez długi czas, aż wreszcie stają się łupem larwy osy.—Osy towarzyskie budują gniazda z roz-

i gryzionych cząstek roślinnych (drzewa, kory, liści i t. p.), pomieszanych ze śliną i przerobionych na masę podobną do bibuły; niektóre gatunki zwrotnikowe używają do budowy oprócz tego gliny i nawozu. Z przygotowanego w ten sposób materyału osy towarzyskie robią sześciokątne lub walcowate komórki, nieco rozszerzone na końcu wolnym, układając jedną obok drugiej, z czego tworzą się pojedyńcze plastry. Ustawione poziomo jeden nad drugim, plastry te, otworami komórek zwrócone na dół, mogą łączyć się krótkiemi spoidłami. Gniazda, składające się z 'jednego lub kilku poziomych plastrów, niekiedy przyczepione są do rozmaitych przedmiotów za pomocą cienkiej łodyżki z tej samej masy co i plastry. Czasem gniazda pokrywa bibułowata pokrywa, która w swobodnie zawieszonych gniazdach posiada tylko jeden dolny otwór, w gniazdach zaś podziemnych (np. u Vespa vulgaris)—dwa przeciwległe otwory. Kształt gniazd bywa najrozmaitszy: wydłużony, walcowaty, owalny, okrągławy i t. d. Osy towarzyskie budują gniazdo tylko na rok jeden. —Zapłodnione samice spędzają zimę w u-kryciu (pod kamieniami, pod ziemią w mchu i t. d.), a na wiosnę każda z nich zaczyna budowę gniazda, składającego się początkowo tylko z jednego plastra z nielicznemi komórkami, w których składa jajeczka; z nich w ciągu wiosny i lata rozwijają się tylko robotnice, uwalniające samicę od dalszych trosk przy budowie gniazda, zdobywaniu pokarmu i pieczy nad potomstwem (według niektórych spostrzeżeń samica na równi z robotnicami roztacza opiekę nad młodem pokoleniem). Larwy karmione bywają częściowo słodkiemi substancya-mi, głównie zaś owadami. Larwa po dojściu do zupełnego rozwoju zakrywa otwór komórki jedwabistą wypukłą powłoką, poczem przeobraża się w poczwarkę. W miarę zwiększania się ilości osobników rozmiary gniazda wzrastają, zjawiają się nietylko nowe komórki, lecz i nowe plastry. Wielkość gniazd niekiedy bywa dość znaczna (u niektórych gatunków zwrotnikowych dochodzą do 6 stóp długości), a ilość osobników sięga nawet kilku tysięcy. W jesieni ukazuje się pokolenie złożone z samców i samic; odbywa się zapłodnienie; poczem cały rój ginie, z wyjątkiem zapłodnionych samic, które zimują.—Pokarm os składa się z soków roślinnych, np. soku owoców słodkich, z cukru, miodu, słodkich wydzielin mszyc, z owadów, ich larw (także z pająków).—Rodzina os ( Vespi-dae) dzieli się według sposobu życia, przedstawionego tu wyżej, na dwie podrodziny. 1) osy t o-warzyskie (Sociales), posiadające szerokie szczęki górne, zaokrąglony po bokach pierwszy pierścień tułowia, języczek krótki i szeroki; piszczele środkowej pary nóg zaopatrzone w dwa kolce; pazurki podymu niezazębione; żyją towarzysko i budują gniazda z części roślinnych; rój składa się z samców, samic i robotnic. 2)

osy samotne (Solitariae); żyją pojedynczo, robotnic niema; szczęki górne najczęściej wąskie i długie; języczek dość długi i wąski; przedtułowie po bokach kanciaste lub z kolcem; piszczele środkowej pary nóg z jednym kolcem; pazurki podymu z jednym haczykiem od spodu; gniazda złożone z jednej komórki, zbudowane z gliny i piasku.—Pośród os towarzyskich najpospolitsze rodzaje stanowią: o s a ( Vespa) i k 1 e-canka (Vollstes). Rodzaj Vespa buduje gniazda osłonione, złożone z licznych plastrów, połączonych kolumuowatemi spoidłami; obejmuje on około 40 gatunków, z których największym jest szerszeń (F. crabro) brunatnej lub czerwono-brunatnej barwy z bruuatno-żółtym rysunkiem na głowie i odwłoku; skrzydła żółtawe; długość samicy wynosi 30 mm., —samca 24 ‘mm., robotnicy 22 mm. Szerszeń jest bardzo rozpowszechniony w całej Europie aż do Laponii. W początkach maja samica zaczyna budować gniazdo, najczęściej w dziuplach drzew; używa zwykle do budowy kory młodych jesionów, które niekiedy usychają skutkiem zdarcia jej dookoła. Z jajka po 5 dniach rozwija się larwa; znajduje ona w komórce przygotowany już pokarm, złożony z mieszaniny miodu i przeżutych ciał owadów błonkoskrzydłych. Po 9 dniach larwa zamyka otwór komórki pokrywką w kształcie półkuli, a po 14-u wychodzi osobnik dojrzały: cały więc okres rozwoju trwa 28 dni.—O sa pospolita (F. vulgaris), rozpowszechniona w Europie, Afryce północnej i Ameryce północnej. Na tarczy głowowej, koloru żółtego, znajduje się podłużna czarna kreska, a na stronie grzbietowej pierwszego pierścienia odwłokowego wązka czarna pręga. Długość samca—17 mm., samicy 19 mm., robotnicy 13 mm. Gniazda zakładane pod ziemią.—Osa leśna (V. silvestris) buduje groszkowate gniazda, zawieszane na gałązce drzewa lub krzewu. Ukąszenie gatunków z rodź. Vespa bolesne, a niekiedy nawet niebezpieczne (szerszenia).—Rodzaj {Vollstes) buduje gniazda nieosłonione, złożone z jednego lub dwu plastrów; odwłok wrzecionowaty, różki samca na końcu zagięte. Najpospolitszy gatunek Po-listes gallica, czarnego koloru z żółtym rysunkiem; długość ciała 11 —13 mm.; rozpowszechniony w środkowej i południowej Europie. — W podrodzinie os samotnych (Solitariae) do najpospolitszych rodzajów należą murówki {Ody-narus), kopułki (Eumenes), Discoelius, Ptero-chilus i in.    Cz st

Osa, Ossa, także M o kr a, pr. dopływ Wisły w Prusiech Zach.; wycieka z jez. pod Ząbrowem nawschód od Grudziądza; przepływa kilka jezior w kierunku północno- i południowo-zachodnim; płynie granicą powiatu grudziądzkiego najpierw z lubawskim, a potem z brodnickim, następnie wrzyna się w sam powiat i biegnie prawie jego środkiem; pod Kłódką rozszczepia się: ramię południowe, Trynka, przepływa przez sam Gru -dziądz; północne głównem korytem dopiero pod Zakurzowem, o milę od miasta na północ, wpada do Wisły. Biegu mil 7, brzegi dość wyniosłe i miejscami strome; prąd bystry, dno kamieniste; pod Lisiemi Kątami kępa. Znaczniejsze dopływy: Mała Osa (Lutryna), Jardęga i Pręczawa. Nad Osą leżą: Biskupice (Bischofswerder) Suminek, Mędrzyca, Słup, Słupski Młyn, Maronowo, Łasin, Rogoźno. Koło Słupa mieli niegdyś mocny zamek, Starkenberg, Krzyżacy. W przeszłości O. tworzyła zwyczajową granicę Pomorza Zawiślańskiego z ziemią Chełmsko-Mi-chałowską. Według Długosza Bolesław Chrobry wbił w uią słup żelazny na znak pogranicza polskiego. Wojciech Kętrzyński w podaniu Długoszowem widzi tylko dowolną kombinacyę, z miana miejscowości Słup wysnutą, a Tad. Wojciechowski w tern znowu mianie dostrzega jedynie nazwę stałego przyrządu do łowienia ryb. W sierpniu 1627 r. obozowali nad Osą na jednym brzegu Koniecpolski, na drugim Gustaw Adolf, patrząc sobie oko w oko, bez ruchu, do którego żaden z nich nie chciał być pierwszym.

Osa, miasto powiatowe w gub. Permskiej przy uściu rz. Osinki do Kamy, o 137 wiorst od miasta gubernialnego. Ma 3 cerkwie prawosławne, szkołę miejską 4-klasową, bydło-bójnię; 5 000 m-ców, trudniących się wyrobem rogoży, szpagatu i pracą na przystani nadrzecznej; fabryka mydeł, 2 fabr. makaronu, browar, pracownia wyrobów metalowych; handel lnem i budulcem, 2 jarmarki rocznie. W 1895 r. dochody miejskie wynosiły 23 470 rb., rozchody— 24 862 rb., z tego wydatkowano: na zarząd ogólny 3 780 rb., na oświatę ludową 4 465, na pomoc hygieniczno-lekarską 1 358 rb. Osiński (Osjinskij) powiat w połudn.-zachodniej części gub. Permskiej obejmuje przestrzeń 16 911 wiorst fj i liczy (1896    r.)

280.032 m-ców. Powierzchnia gruntu górzysta, doskonale nawodniona rzeką Kamą i jej dopływami; gleba nadzwyczaj żyzna, na południu czarnoziem: to też powiat O-ski należy do liczby najurodzajniejszych w gub.; nadprodukcyę zboża wywożą do powiatów ościennych. Ludność trudni się rolnictwem, górnictwem (pokłady miedzi), rybołówstwem, przemysłem i handlem; w połudn. zwłaszcza części powiatu rozwinięty przemysł domowy.

Osada, Osady, Osadnictwo, Osadnik, ob.

Kolonie i Kolo niżący a.

Osadnik, część kwiatu, ob. Kwiat.

Osady fabryczne, ob. Przemysł fabryczny, Robotnicy.

Osady rolne, karne i poprawcze. Są to instytucye poprawcze, przeznaczone przeważnie dla nieletnich przestępców. Już w w. XVIII społeczeństwa zachodnio-europejskie o-żywione są myślą o konieczności walki z prze-stępnością nieletnich. Środkiem tej walki stały się kolonie karne, które miały usuwać u-

jemne warunki bytu dzieci warstw uboższych.

ją 3 osady dla podrzutków, dzieci przestępców oraz bezdomnych, wszystkie założone z inicyątywy i funduszów, zebranych przez mnichów zakonu benedyktyńskiego. — Osady karne w Niemczech pozostawiają wiele do życzenia. Chociaż już w 1833 r. był założony pod Hamburgiem t. zw. „Rauhes Haus“—przyt. dla dzieci ub. rodziców, oraz dla dzieci opuszczonych, jednakowoż kwestya nieletnich przestępców była zupełnie zaniedbywana.

Rauhes Haus nie była poprawa przestępców; był to jedynie przytułek dla dzieci powołanych wyżej kategoryj. Wychowańcy, w pewnej mierze, stanowili t. z w. Brüder des Rauhen Hauses, którzy, po wyjściu z zakładu, pełnili obowiązki dozorców więziennych. Z innych zakładów niemieckich tego rodzaju należy wymienić zakład w Bevern i drugi w Steinfeld. W r. 1857 jeden z byłych wy-chowańców Rauhes Haus zakłada osadę rolną dla nieletnich przestępców.—W Anglii wreszcie powstała inicyatywa opieki nad dziećmi, które z tych lub innych względów dostały się na ławę oskarżonych, albo pozostały bez dachu. W r. 1780 Robert Young założył w Londynie towarzystwo, którego zadaniem miało być zapobieganie przestępstwom wśród dzieci, głównie zaś opieka nad dziećmi przestępców i nad dziećmi-przestępcami. Jednakowoż działalność towarzystwa sprowadzała się jedynie do niesienia moralnej oraz materyalnej pomocy osobom poszczególnym lub szczupłym grupom osób. W 1830 r. powstaje z inicyątywy niejakiego Brentona i przy pomocy materyalnej miss Morrey pierwszy w Anglii zakład poprawczy (reformatory). W r. 1834 owa miss Morrey wybudowała w Chiswik przytułek poprawczy dla dziewcząt pod nazwą „przytułek Wiktoryi“. W roku 1850 założono na gruntach hrabstwa Surrey pod Londynem olbrzymią szkołę (farmschool) dla nieletnich przestępców na wzór francuskiej kolonii Mettray. Jest to t. zw. szkoła Re d h i 1 s k a — najlepsza po dziś dzień w calem Królestwie zjednoczonem. System metrejski zaprowadził w niej Sydney Turner. Wraz z wydaniem nowego prawa o nieletnich (1854) liczba przytułków i osad karnych dla nich szybko wzrastać poczęła. Świadczą o tern dane statystyczne: w r. 1868 w Anglii i Szkocyi było zakładów poprawczych dla chłopców 58, dla dziewcząt—42. W Belgii pierwsza osada karna powstaje w 1849 r., gdy ministeryum sprawiedliwości wygotowało projekt założenia dwu instytucyj poprawczych {écoles , de réforme), jednej dla chłopców, drugiej dla dziewcząt. Obie „szkoły“ przeznaczone były dla przestępców, włóczęgów i żebraków w wieku do lat 18. Projekt zyskał zatwierdzenie Izb, które dla nabycia niezbędnych gruntów wyasygnowały 600 tys. franków. Organizacya tych zakładów polecona by-

Właściwem zadaniem

Inicyatywę zakładania osad karnych dała Szwaj car y a. Tutaj w r. 1775 znany pedagog Henryk Pestalozzi z własnych swych środków ufundował bezpłatny przytułek dla dzieci ubogich rodziców, dla sierot, oraz podrzutków. Instytucya ta miała charakter raczej zapobiegawczy aniżeli poprawczy. Niezmiernie produkcyjne skutki działalności tego przytułku zwróciły uwagę rządu, który też w r.

1798 zaopiekował się nim i założył według jego wzoru kilka podobnych przytułków. Liczba przytułków wzrastała zwolna, w 1872 r. dosięgała 30. Według ustaw szwajcarskich osad-przytułków przyjmowane do nich były dzieci w wieku od lat 7—10 (obu płci) i pozostawały do 18 r. życia. Początkowo liczba wycho-wańców każdej kolonii wahała się między 30 a 40, lecz później wzrastała stopniowo. Wychodząc z tego założenia, że praca rolna najbardziej sprzyja hartowi ducha i ciała, rząd szwajcarski kładł największą wagę na rozwój w wy-chowańcach osad zamiłowania w gospodarstwie wiejskiem. Na wykład zasad religii, śpiewu, oraz na naukę czytania przeznaczono od jednej do dwu godzin latem, od czterech do pięciu zimą.

Czas wolny od tych zajęć dzieci spędzały na pracy w polu, na spacerach, oraz na gimnastyce. Pracę starano się uczynić przyjemną.

W tym względzie szczególnemi zdolnościami pedagogicznemi odznaczył się We hrl i, który w ciągu 24 lat zarządzał olbrzymią szkołą Hoff w ill (pod Bernem). — Niewielka względnie liczba dzieci-przestępców w Szwajcaryi nie wzbudzała potrzeby zakładania w tym kraju specyalnych kolonij karnych.

W zakładach rolnych szwajcarskich obok dzieci ubogich rodziców, obok sierot i podrzutków spotykamy nieletnich przestępców lub też zdradzających się z popędami do przestępstw—W r.

1840 powstała wzorowa kolonia Bechteleń-s k a (pod Bernem), z funduszów rządowych, oraz z zapomóg społecznych. Obecnie liczba kolonij w Szwajcaryi znacznie przewyższa sto. Dodamy, że w Koloniach Szwajcarskich rozkrzewił się system „rodziny normalnej“, czyli, że każda kolonia winna przedstawiać jedną tylko rodzinę, co możliwe jest tylko przy niewielkiej liczbie wychowańców.—Ho landy a pierwsza poszła za przykładem Szwajcaryi; tutaj już w 1818 r. powstała pierwsza kolonia rolna dla dorosłych żebraków. W r. 1822 powstaje szkoła-kolonia, która przygotowywała nauczycieli i nauczycielki dla kolonij rolnych. Wkrótce też założono kilka osad dla nieletnich przestępców.

Najlepszą tego rodzaju kolonią w Niderlandach jest t. zw. Holenderska Mettray, założona w 1852 r. przez Surringara (projekt jej jest z roku 1850).—We Włoszech w 1851 r. powstała w okręgu Asti w Piemoncie pierwsza osada karna dla nieletnich przestępców.

Po upływie lat dziesięciu w tym kraju powsta- ła słynnemu inspektorowi głównemu więzień

belgijskich—Ducpétiaux. W Ruysselède założono osadę rolną na 500 chłopców; koło Beernem powstała podobna kolonia na 300 dziewcząt. W kilka lat później w Vynghen otwarta została kolonia dla chłopców-przestęp-ców, przygotowująca ich do służby morskiej. Trzema temi koloniami zarządzał pierwotnie Wilhelm Poll, którego dzielna inicyatywa sprzyjała znakomitemu ich rozwojowi. Wszystkie kolonie belgijskie trzymają się systemu podziału na „divisions“ (oddziały), od 60 do 70 osób. Każda division dzieli się następnie na dwie sekcye; na czele każdej stoi „chef de section“ wraz z pomocnikiem, który jest wybierany z liczby najlepszych wychowańców. O-prócz wzmiankowanych kolonij rolnych prawie jednocześnie powstają dwa maisons pénitentiaires, o charakterze wyłącznie represyjnym: dla chłopców (maison Hubert) w Luksenburgu., w Liège dla dziewcząt. —W St. Zj. A m e ry ki w 1826 r. pastor Tukerman założył szkołę poprawczą (School-of reformation) w Bostonie dla dzieci płci obojej osądzonych i skazanych. W tymże roku powstaje towarzystwo opieki nad dziećmi opuszczonemi i sierotami, które rozporządzało znacznemi funduszami dzięki hojnym zapomogom. Bez względu na tak wczesny rozwój w A-meryce samej sprawy przestępców nieletnich, o-sady rolne na wzór europejskich ukazują się dopiero w 1850 roku. Najwcześniej powstała kolonia rolna w Westborn, koło Bostonu.— Francuskie osady rolne dla nieletnich przestępców niezaprzeczenie mogą być poczytywane za wzorowe. Fierwociny zarządzeń dotyczących nieletnich, spotykamy już za Ludwika Św.; ordonans z 1268 r. stanowił, że dzieci 14-letnie, za wykroczenie skazane na karę cielesną, miały płacić lżejszą karę pieniężną. Od r, 1545 praktykowano środek zatrzymywania nieletnich żebraków i włóczęgów w szpitalach lub umieszczania ich u rolników i przemysłowców. Na mocy prawa z 1685 r. chłopców i dziewczęta (żebraków i włóczęgów) do lat 15 umieszczano — pierwszych w Bicêtre, drugie w Salpêtrière. Konstytuanta w 1791 r., regulując przepisy karne, opracowała też kwestyę dzieci-przestępców. Powstają przytułki dla dzieci, nic wszakże wspólnego z obecnem pojęciem osad rolnych niemające; były to instytucye o charakterze filantropijnym. Pierwszym zakładem, przeznaczonym wyłącznie dla nieletnich przestępców, był zakład otwarty przez o-pata Arnoux w Paryżu, przy ulicy de Grés, dla dzieci płci obojej. Pierwsza kol. rolna współcz. nam typu powstała w r. 1839. Jest nią słynna osada Mettray (koło Tours). Była to pierwsza kolonia francuska, założona z inicya-tywy i funduszów prywatnych, poczytywana i obecnie jeszcze za wzorową. Ludźmi, którym Mettray zawdzięcza swe istnienie, byli wicehrabia Bretigniers de Courteilles, oraz De Metz. Pierwszy ofiarował na ufundowanie kolonii rozległe grunta i pieniądze, drugi poświęcił swe siły, energię i głębokie Umiłowanie sprawy. De Metz brał też udział w zakładaniu podobnych instytucyj i w innych krajach (Anglia). Osady rolne francuskie zapożyczyły od szwajcarskich pierwiastek „rodziny", który jednakże w zestawieniu z systemem szwajcarskim grzeszył pewną sztucznością. Wycho-wańcy kolonii Mettray podzieleni byli na rodziny, po 40 i więcej członków w każdej; na czele „rodziny“ stali t. z w. „chefs de familię“, oraz ich pomocnicy „Sous-chefs“. Ustawa me-trejska pozwalała na wybór „Starszych braci“ (fnres aines) z grona wychowańców. Każda rodzina miała swój domek, kolonia więc przedstawiała rodzaj wioski. Pod kierunkiem szefów warsztatów oraz szefów sekcyj (chefs d’ateliers et chefs de sections) wychowańcy Mettray pędzili większą część czasu na polu i w warsztatach. Nauce czytania, muzyce (śpiewom) poświęcano latem do 2 godzin, zimą— do trzech. Wykształcenie, według ustawy, było elementarne. W rok po wygotowaniu projektu, w 1840 r., umieszczono w Mettray 8 chłopców, których De Metz, z zezwolenia rządu, osobiście upatrzył w różnych więzieniach, usiłował zaś wybrać jednostki najbardziej zepsute, a to w celu rzetelnego wypróbowania skuteczności nowych środków. Od tego czasu liczba mieszkańców kolonii wzrastała szybko) w 20 lat później (rok 1861) było ich już 700. Dzięki pomocy społecznej oraz u-miejętnemu wyborowi kierowników kolonia metrejska dosięgła wielkiego stopnia rozkwitu. Z inicyatywy De Metz’a powstały osady prywatne w różnych departamentach Francyi i po upływie lat 10 było ich już 12. Stosunek rządu francuskiego do zakładanych kolonij był nader życzliwy; na wzór ich w niektórych głównych więzieniach zaprowadzono roboty rolne dla przestępców, przeważnie nieletnich. Po raz pierwszy określone przepisy prawne dotyczące osad karnych, spotykamy dopiero w prawie z d. 5 kwietnia 1850 r. Od tego czasu powstają rządowe osady rolne, dwóch typów— “pénitentiaires“ i „correctionnelles“, kolonie o charakterze karnym i o poprawczym. Obecnie Francya posiada znaczną liczbę osad rolnych, prywatnych i rządowych.—W Rosy i otwarto V roku 1848 instytucyę wychowawczą dla zaniedbanych moralnie dzieci; w 1850 r. podobny zakład powstaje w Rewlu, jako też t. z w. Przytułek Maryjski w okolicach Petersburga, pod zarządem ewangielickiego kościółka św. Anny. W szóstym lat dziesiątku ubiegłego wieku w Petersburgu zawiązuje się Towarzystwo osad rolnych i przytułków rzemieślniczych (ustawa jego zatwierdzona w 1870 r.). W r. 1871 z inicyatywy tego towarzystwa powstaje pierwsza kolonia karna dla nieletnich przestępców, wzorowana na kolonii metrejskiej. Wo-góle w Rosyi osady rolne nie cieszą się na-

leżnem poparciem ani rządu, ani społeczeń- ₍ dozorca, który też winien posiadać odpowiednie stwa.—W Królestwie Polskiem społe- kwalifikacye moralne. Klas otwarto pięć; dzie-czeństwo wcześnie podjęło kwestyę dzieci-prze- ci zakwalifikowane do pierwszej, przebywały stępców. W 1828 r. w Warszawie powstaje w niej od 5 do 20 dni, następnie posuwano je przytułek dla moralnie zaniedbanych dzieci, do wyższej. Przyjęto również system udziela-Inicyatorem był Fryderyk hr. Skarbek. Powsta- nia nagród. Dozorcy („ojcowie rodzin“) winni nie swe przytułek zawdzięczał temuż Skarbko- zwracać uwagę na: 1) fizyczną stronę wycho-wi, Andrzejowi Zamoyskiemu, oraz Judycie Ja- wania, 2) wykład zasad moralnych i religij-kubowiczowej. Pierwszym dyrektorem przytul- nych oraz 3) pracę na roli. Dzieci zajmowały ku był Stanisław Jakubowicz. Społeczeństwo się również ogrodnictwem oraz rzemiosłami, żywo zajęło się losem przytułku. Po po- Ten ostatni szczegół, pominięty w kolonii Met-wstaniu 1831 r. przytułek przeniesiono z War- tray, jest szczegółem doniosłej wagi wobec te-szawy do Mokotowa. Utrzymywały go jedynie    go, że wychowańcy osad są to przeważnie

zapomogi osób prywatnych. Według projektu dzieci miast, do których też wracają, znajomość ustawy miano w nim umieszczać dzieci w wie- rzemiosł ma więc dla nich znaczenie praktyku od lat 7 do 16, mianowicie sieroty, dzieci    czne. — Jako środek wychowawczy stosowane

moralnie zaniedbane, dzieci włóczęgów i żebra-    jest w Kolonii Studzienickiej t. zw. uwolnie-

ków, albo nieletnich przestępców, osądzonych    nie warunkowe. Wychowaniec warunko-

i skazanych. Władza jednakowoż zatwierdziła    wo uwolniony wrazie nowego przewinienia

projekt tylko częściowo i zakład stał się jedy-    umieszczany jest niezwłocznie nanowo w osa-

nie przytułkiem dzieci opuszczonych przez ro-    dzie.—Podczas długich lat istnienia organiza-

dziców. Nieletni więc przestępcy pozostawali    cya kolonii, oczywiście, nieco się zmieniła i nie-

nadal z dorosłymi w więzieniach, w których tyl-    co też rozminęła z pierwiastkową metodą

ko ćwiczyły się i rozwijały ich zbrodnicze popędy,    i z pierwiastkową dążnością (ob. To warzy-

Kwestya dzieci-przestępców oraz ich poprawy    stwo osad rolnych i przytułków

podjęta została nanowo w siódmym lat dzie-    rzemieślniczych). Początkowo w osadzie

siątku ubiegłego stulecia przez Józefa Wie-    studzienieckiej było wszystkiego 5 chłopców,

czorkowskiego (ob.) którego inicyatywie    w r. 1878—50, w 1879 — 86, a poczynając od

zawdzięcza swe powstanie Towarzystwo    r. 1891 liczba wychowańców wahała się od

osad rolnych i przytułków rzemieśl-    150 do 160.—Po założeniu osady w Studzienni c z y c h. Wieczorkowski przy pomocy księ-    cu powstała w społeczeństwie myśl wytworze-

cia Tadeusza Lubomirskiego wygotował pro-    nia podobnego zakładu dla dziewcząt. Dnia 23

jekt ustawy towarzystwa, który rząd zatwier-    stycznia 1890 r. rząd zatwierdził wygotowany

dził w 1871 r. Towarzystwo zaczęło krzątać    w 1888 r. przez Towarzystwo os. roi. i przyt.

się koło założenia osady rolnej. Grunt upa-    rzem. projekt ustawy kolonii dla dziewcząt-

trzono w powiecie Skierniewickim, we wsi Stu-    przestępczyń. Kolonia taka założona została w

dzieniec, w dawnej Puszczy Korabiewskiej. Puszczy (w pow. Skierniewickim), w odle-Towarzystwo    poleciło    kilku swym członkom    głości kilku wiorst od Studzieńca. Wszystkie

wygotowanie    projektu    ustawy Kolonii oraz    prawie niezbędne roboty (z wyjątkiem jedy-

przedstawienie go do zatwierdzenia ministrowi    nie mularskich) wykonali sami wychowańcy

spraw wewnętrznych. Była to sprawa nie Studzieńca. Przyjmowanie dziewcząt do nowej łatwa. Dopiero w marcu 1876 r. ustawa u-    kolonii rozpoczęło się 14 listopada 1891 r.

zyskała zatwierdzenie przez ministeryum. Fak-    Według ustawy do przytułku przyjmowano nie-

tycznie kolonia studzieniecka rozpoczęła swe    tylko dziewczęta - przestępczynie, ale i sieroty;

na

istnienie d. 14 maja 1876 r., gdy zdecydowane    liczba miejsc w kolonii określona była

zostało przyjmowanie wychowańców. Pierw-    dwanaście, dosięgła wszakże wkrótce 16 i 17,

szym dyrektorem osady został Zygmunt Z a -    i brak miejsca był prawie stałym. System wy-

1 e w s k i, który za granicą badał ustrój in-    chowania, z pewnemi, nielicznemi zresztą,

stytucyj tego    rodzaju,    metrejskiej zwłaszcza,    zmianami, ten sam co i w Studzieńcu.—Od r. 1888

Wraz z ustawą kolonii    studzienieckiej opraco-    zarząd instytutu rozciąga kontrolę nad uwol-

wano i specyalną metodę wychowywania nie-    nionymi ze Studzieńca    wychowańcami, od r.

letnich przestępców. Łączy ona w sobie do-    1891 tosamo    dotyczy    dziewcząt z Puszczy,

datnie cechy t. zw. metody rodzinnej z syste-    Oto wyrażone    w liczbach rezultaty tej kontroli

matem klas. Ten system mieszany zowie się    za lata 1895    i 1896:    1) Przytułek Pu-

studzienieckim. Wychowańcy podzieleni są    szcza: Uwolniono warunkowo w 1895 r. — 1

w 1896 r. —9; z tej liczby: umieszczono u gospodarzy wiejskich: w 1895 — 1, w 1896 —1; u-mieszczono u rodziców w 1896—8; zamąż wyszło w 1895— 1. 2) Osada Stu dzieniec:

na rodziny i klasy. Liczba członków jednej rodziny nie może przenosić 15 wychowańców.

Taką liczbę określono z tych pobudek, że większa uczyniłaby niemożliwem umiejętne wychowanie dzieci. Na czele każdej rodziny stoi

1896 r. poprzednie

29

177

144

23

98

24

37

ne

lata

1)    Uwolniono warunkowo

2)    Po upł. terminu wyroku

3)    Po skończeniu lat 18

4)    Zwrócono władzy sądowej

5)    Uciekło

6)    Zmarło w osadzie Dodać należy, że tow. osad rolnych i przyt. rzein. stara się zawsze o dostarczenie wycho-wańcom Studzieńca oraz wychowankom Puszczy o dpowiednich posad.—Taki jest ogólny zarys instytucyi osad poprawczo-karnych. Na o-gół wypada stwierdzić doniosłe znaczenie wychowawcze tych urządzeń. Wystarczy w tym względzie zestawienie smutnych rezultatów działalności organizacyj więziennych dla dzieci (osławionego choćby więzienia paryskiego „La petite Roquette“) z doniosłą działalnością osad karnych. B i b 1. Sprawozd. zjazdów przedstawicieli kolonii poprawczych i przytułków rzemieślniczych; Sprawozd. o działalności insty-tucyj poprawczych dla nieletnich przestępców; coroczne Sprawozd. Towarzystwa rolnych i prz. rzem. w Król. Polskiem; A. Moldenhawer „O zakładach karnych dla nieletnich przestępców i dzieci potrzebujących opieki, 1871; tegoż art. w Bulletin de l’Institut Général des prisons“, (Paryż); Hello „Des colonies pénitentiaires agricoles“ (1865); Lallemand „Des enfants abandonnés etdelaisés“ (1885); Raux „L'enfance coupable“ (Archives d’anthropologie criminelle, 1890); Joly „Jeunes“ criminels parisiens“ („Archives“, 1890); Lino Ferriani „Minorenni delinquent“, (1895); Douglas Morison „Juvenil offenders“, (1896); Föhring „Die Gesetzgebung betreffend die Zwangserziehung der Jugendlichen Verbrecher“ (1890): Hartmann „Der jugendliche Verbrecher im Strafhause“ (1892); Appelius „Die Behandlung der jugendlichen Verbrecher“ (1892); Aschrott „Behandlung d. verwahrlosten u verbrecherischen Jugend“ (1892); tenże „D. Zwangserziehung Minderjähriger“, (1900); Kie-

„Zwangserziehung Minderjähriger“ (19H0); Miklaszewski „Ob. jisprawjitelnych prijutach“ (1892); Albickij i Szjirgen ,,Jisprawitielno-wospit. zawedenija dla niesowjerszennolietnjich pre-stupnjikow“ (1893); Drill „K’woprosu ob. jisprawitelnom wospitaniji“ (1897) („Żurnał Min. Just.“).    h. AP. K.

Osady wojskowe, ob. Pogranicze Wojskowe, Rossy a, Rzym.

Osady (chemia). Jeżeli w danym roztworze zetkną się z sobą części składowe substancyi niezupełnie rozpuszczalnej w danych warunkach, wówczas roztwór substancyą tą najpierw się nasyci, później przesyci i wreszcie strąci się ona w stanie stałym. Jest to osad. Pod względem chemicznym osady bywają naj-różnorodniijsze. Strącać się mogą zarówno ciała proste (np. metale szlachetne z roztworów swych soli, siarka z roztworów H^S) jak

i substancye złożone; olbrzymią jednak większość osadów, z któremi chemia analityczna ma do czynienia, tworzą sole w najobszerniej -szem tego słowa znaczeniu (a więc zarówno właściwe sole jak i kwasy i zasady). W roztworze, z którego sól strąciła się pod postacią osadu, mamy do czynienia z równowagą chemiczną pomiędzy jonami i częścią soli rozpuszczoną, lecz niedyssocyowaną (ob. Roztwory), osadów bowiem bezwzględnie nierozpuszczalnych nie znamy. Przypuśćmy, iż mamy sól, która w roztworze wodnym rozpada się na dwa jony o stopniach stężenia a i ß; stopień' zaś stężenia części niedyssocyowanej nazwijmy 7, wówczas, zgodnie z prawem działania mas, otrzymujemy równanie aß=*7, w którem x oznacza stałą równowagi; aß nazywamy iloczynem rozpuszczalności (Löslichkeitsprodukt) i w danej temperaturze wartość jego jest niezmienną, chociaż, naturalnie, dla każdej soli różną. Osad strącić się więc może wówczas jedynie, gdy iloczyn ze stężeń jonów danej soli w roztworze przekroczy jej iloczyn rozpuszczalności. Zaznaczyć tu należy przytem, iż osad w tych warunkach strącić się może, nie znaczy to jednak wcale, by się koniecznie strącić musiał. Przekroczenie iloczynu rozpuszczalności prowadzi jedynie do rozworów przesyconych i strącenie się lub niestrąeenie osadu zależy od stopnia trwałości tych roztworów (ob. Roztwory i Równowagi chemiczne). Ponieważ analitykowi, zawsze posługującemu się osadami w celu jaknajdokładniejszego oddzielenia substancyi, bardzo zależy na tem, by otrzymane osady były jaknajmniej rozpuszczalnemi—nasuwa się więc pytanie: w jaki sposób rozpuszczalność danego osadu może być zmniejszoną? Odpowiedź daje rozpatrzenie powyższego równania: aß = xy. Przypuśćmy, iż zależy nam na jonie a. Ponieważ aß w danej temperaturze w obecności osadu posiada w roztworze wartość liczbową niezmienną, zmniejszyć więc możemy a, zwiększając ß, czyli dodając do roztworu danego jakiejkolwiekbądź soli, tworzącej jon ß. Jeżeli np. do roztworu, z którego strąciliśmy nadchloran potasowy KC10₄ dodamy NaCICR, wówczas część pozostałego w roztworze KC10₄ wydzielić się musi w stanie stałym.—Nadmienić tu jeszcze należy, iż w niektórych przypadkach—po dodaniu odpowiedniego odczynnika do roztworu—tworzy się osad, który następnie po dodaniu nadmiaru odczynnika znów się rozpuszcza. Pochodzi to ztąd, iż tworzą się przytem nowe złożone sole, rozpuszczalne w danych warunkach.—Rozróżniamy osady krystaliczne i bezkształtne—czyli amorfne. Często bardzo otrzymuje się bezpośrednio po strąceniu osad bezkształtny, który jednak przechodzi — w zimnie powoli, w temperaturach wyższych szybciej — w odmianę trwalszą, krystaliczną. Na zakończenie — poświęcić należy słów parę t. zw. roztworom

koloidalnym. Roztwory te, zwane hydrozolami j O-ce drugie miejsce wśród miast Japonii, lub też pseudo-roztworami zawierają sub-stancyę w postaci zawiesiny mechanicznej i przytem w stanie tak wielkiego rozdrobnienia, iż płyn na oko wydaje się jednorodnym, więc istotnym roztworem. Oddzielenie zawiesiny tej od roztworu za pomocą metod powszechnie przyjętych w chemii analitycznej—jest zupeł-nem niepodobieństwem, cząsteczki te przechodzą bowiem przez pory sączku (filtru). Jeżeli np. do obojętnego roztworu tlenku arsenawego (As₂0₃) wpuszczać będziemy siarkowodór (H₂Ś), wówczas pozornie nic się nie strąci—jedynie roztwór przybierze kolor żółty. O niejednorodności tego roztworu przekonywują nas dopiero zmienione własności fizyczne np. silne rozpraszanie światła. Po dodaniu do tego roztworu jakiejkolwiekbądź soli, niedziałającego nań kwasu lub zasady substancya zawieszona ścina się, tworząc żółte płatki bezkształtnego As₂S₃, który, będąc zebrany na sączku i przemywany czystą wodą, zacznie znów powoli przechodzić w hydrozof. Osad bezkształtny, otrzymany ze ściętego hydrozolu, nazywamy hydrogelem. Osady takie tworzą między inuemi: kwas krzemowy, wodorotlenki żelaza i glinu, wiele siarczków metali i t. d. Silne ogrzanie, a nawet prze-prażenie hydrogelu niweczy zwykle jego zdolność rozpuszczania się w wodzie prawie zupełnie.—Charakterystyczna własność osadów koloidalnych (hydrogelów): silnego wchłaniania substancyj, znajdujących się w roztworze, znajduje między inuemi zastosowanie w farbierstwie.

Ze stolicą Kioto i portem Kobe połączona jest koleją żelazną, a samo miasto przerżnięte licz-netni kanałami, stąd też nazywają O-kę „We-necyą japońską“. Na głównej ulicy panuje o-żywiony ruch, jest wiele pięknych sklepów, teatrów, herbaciarni. W części północno-wsch. miasta znajdują się ruiny starożytnego zamku, wzniesionego przez Tai ko Samo (ob.), część jego obecnie zajęta na koszary; naprzeciwko wielka mennica w stylu europejskim; mnóstwo świątyń buddyjskich i szyntoistycznych; 821 285 m-ców (1899 r.). O. jest jednym z 7-miu portów japońskich, otwartych dla handlu obcego, wielkie jednak okręty mają utrudniony dostęp wskutek płytkości wód; to też handel zagr. koncentruje się w poblizkiem Kobe. Po rzece i kanałach ożywiona żegluga. O. jest głównem ogniskiem handlu wewnętrznego Japonii; podtrzymuje stosunki handlowe z wybrzeżem za-chodniem Niponu (skąd przywożą ryż), oraz wyspami Jesso i Sachalinem (ryby i rośliny morskie); prowadzi również handel wyrobami przemysfowemi z Kioto, Nagoga i innych miast. W 1893 r. cały obrót handlowy w O-ce wynosił w jenach: przywóz — 6 504 997, wywóz 1 212 891. W O-ce jest przędzalnia wełniana a w 1900 r. założono pod miastem wielką odlewnię; z towarów miejscowych słyną: laki, tkaniny jedwabne i wełniane, wyroby z bronzu, parasole japońskie etc.

Osantl Emil ( * w Weimarze d. 25 maja r. 1787—f w Berlinie d. 11 stycznia 1842) lekarz, siostrzeniec i zięć słynnego Hufelanda (ob.). Do nauk lekarskich przykładał się w Jenie i tam też w r. 1809 dyplom doktorski o-siągnął, poczem udał się do Berlina, by tam zająć się wykonawstwem lekarskiem, a równocześnie został asystentem Hufelanda. W r. 1814 powierzono mu wykłady fizyologii w berlińskiej akademii wojskowo-lekarskiej; w roku następnym został docentem prywatnym uniwersytetu tamtejszego, w r. 1818 profesorem nadzwyczajnym farmakologii; w r. 1825 posunięto go na stanowisko profesora zwyczajnego, nako-niec w r. 1833 mianowano dyrektorem politechniki uniwersyteckiej. O. był lekarzem bardzo wziętym a profesorem sumiennym. Naukowo zajmował się głównie balneologią; najgłówniejszą pracą jego w kierunku tym jest „Physikalisch - medicinische Darstellung der bekannten Heilquellen der vorzüglichsten Länder Europas“ (Berlin 1829 — 32, wyd. 2-e tamże 1839 — 41). Jeno dwa tomy dzieła tego, zawierające opis zdrojowisk niemieckich, wydać zdołał; na wykończenie całości nie pozwoliła mu

J. Bab.

Nie wszystkie barwniki wiążą się z włóknem i często uciekać się należy do pośrednictwa t. zw. bejc, któremi uprzednio tkaninę się nasyca (Często używa się jako bejcy octanu glinowego, który rozszczepia się hydrolitycznie na kwas octowy i koloidalny wodorotlenek glinu). Przygotowaną w sposób taki tkaninę zanurza się w roztwór barwnika. Bejca wchłania barwnik, tworząc pięknie zabarwione związki nierozpuszczalne (Być może, iż są to tak zwane roztwory stałe).

Osage City, miasto w półn.-amerykańskim stanie Kanzas, nad rzeczką Salt Creeck, w wielkiej kotlinie węglowej; łomy kamienia, bogate pokłady żółtej ochry bez żadnej przymieszki, kopalnie węgla kamiennego; 4000 m-ców,

Osagowie, plemię czerwonoskóre dakockiej czyli siuskiej rodziny lingwistycznej. Ustrój ich plemienny, oparty na zasadzie rodowej, był przedmiotem studyów J. Owena Dorsey’a „The Social Organization of the Sioux tribes“.

I,. K

(,,J. of Amer. Folklore“ t. IV). Ob. Syjuki.

Osaka (Ohasaka), do końca w. XV zwana N a n i w ą, miasto w prowincyi japońskiej Setsu, ) śmierć przedwczesna. Od r. 1821 był wspólna poł.-z. wybrzerzu wyspy Nipon; odalone o 53 i redaktorem „Journal für Heilkunde“, wydawa-klm. od Kioto, leży pod 34°41’szer. płn. a 135°45’ nego przez Hufe landa, od r. 1837 do śmier-dług. wsch. od Gr. — w szerokiem ujściu spła- ci był redaktorem jedynym pisma tego. — W. wnej rz. Jodogawa do zatoki Osaka. Co do Calljsena „Med. Schriftsteller. Lex“. T. XIV handlu wewnętrznego i zaludnienia nal ży się str. 184-192 i T. XXXI str. 102-3 są wymie-

szone.

nione wszystkie prace jego drukiem ogło-

I)r J. p.

Osazony (ehern.) ob. O za zony.

Osaczanie, ob. Drenowanie.

Osbeckia (bot.) ob. Melastomaceae.

Osborne, ród angielski z tytułami hrabiów Danby, margr. Carmarthen, książąt Leeds. 1) Założycielem rodu parowskiego jest Tomasz. O. (* 1631—f 1712) polityk za Re-stauracyi stuartowskiej i po niej. Jako jeden z kawalerów wyższego strzemienia wybrany w r. 1665 do parlamentu, zasłynął opozycyą przeciw Clarendonowi i łaską Karola II: w r. 1674 był już pierwszym ministrem Anglii i hr. Danby. W polityce kościelnej szedł śladem Clarendon a: w Lambech podpisał konwencyę z biskupami, wydalającą z dworu wszystkich katolików, i myślał rozciągnąć Test-nct na wszystkich urzędników. Gdy po traktacie z Francyą (1676) król zaczął tracić powagę i opozycyą anglikańska coraz się bardziej wzmagała, O. osadził w Towerze Shaftesburego, Buckinghama, Whartona i Salisburego i przedstawił parlamentowi bil ograniczający prawa królewskie na przypadek dostania się na tron nie-anglikanina; ale Izba gmin billu nie przyjęła. Popularność króla i ministra wzrosła, gdy przyszły Wilhelm III poślubił Maryę, córkę ks. Yorku. Małżeństwo to zepsuło stosunki z Francyą, ale chciwość królewska na liwry francuskie, tolerowana, a nawet podsycana przez ministra, szybko je naprawiła. Ludwik XIV w r. 1678 — 9 mógł zawrzeć pokój w JM im wędzę (ob.), który dał mu dyktaturę dyplomatyczną nad Europą zachodnią. Zemsta odwołanego z Paryża Montagu obnażyła przekupstwo: mściwy poseł pokazał parlamentowi list króle ws. kontrasygnowany przez ministra: O. wjednej chwili upadł. Gdy Shaftesbury dostał się do steru, roznamiętniona przez t. zw. Spisek O a te sa (ob.) opinia anglikańska wymogła wtrącenie byłego ministra do Toweru (1678). Proces o zdradę stanu ciągnął się aż do śmierci Karola II, po wydaniu empeachmen-f u jurydycznie nawet wcale rozpoczętym nie był. O., po 3 latach uwolniony za kaucyą, pod Jakubem II wyrósł na przewódzcę stronictwa tories, przed samą rewolucyą 1688 r. stanął po stronie Wilhelma; podpisał list z czerwca t. r. i posłał do Hagi swego syna. Do sprowadzenia Maryi i Wilhelma przyczynił się z dzielnością i odwagą doraźną, współdziałając w sprzysiężeniu w pięciu hrabstwach północnych z Devonshire m (ob.) i Lum-b y m (ob.); zaraz po wylądowaniu w Torbay d. 5 listop. 1688 r., rzucił się na York, a natarczywość jego zapewniła powodzenie zamachowi stanu. Marya i Wilhelm wynagrodzili O-a tytułem margr. Carmarthen i urzędem lorda namiestnika w 3-ch hrabstwach Riding; ale on piął się znowu do przewodnictwa jak za Karola II, póki istotnie w r. 1690 nie

został „pierwszym lordem skarbu“. Whigowie podnieśli krzyk, ale król podtrzymywał nienawidzonego i nawet nadał mu godność książęcą (1694). Ujawniona w r. 1698 przedajność, która była chorobą O-a, niewpływającą jednak na ogólny charakter i kierunek polityki, w r. 1699 położyła kres zawodowi ministeryalnemu. O. brał wielkie kubauy od Kompanii Wschodnio-Indyj-skiej, która robiła wówczas interesa z rządem; ale nie przeszkodziło mu to zaraz na gorąco zasiąść w Izbie lordów i nawet prowadzić opo-zycyi. Pozostały po nim „Copies a. extracts of some Letters writhen to and from the earl of Danby in 1676 — 8“ i „Memoirs relating to the empeachment of Thomas earl of Dauby in the year 1678“ (Londyn 1710). Ob. Macaulay „Dzieje Anglii“; Courtenay „Lives of eminent British statesmen“; Green „History of the English people“. 2) O- Franciszek, piąty książę Leeds (* 1751—fl799). W r. 1774 deput. z Ey, później z Helston od gmin, w r. 1776 w Izbie lordów, po roku szambelan królowej; byt przeciwnikiem Northa (ob.) i często głos zabierał. Po pokoju wersalsko-paryskim (1782) został posłem w Paryżu, a w końcu r. 1783 ministrem spraw zagranicznych w gabinecie Pitta aż do kwietnia 1791 r. Z nim to rozmawiał Ogiński jako poseł do Hollandyi; on dawał instrukcyę Hai-les’owi, podczas układów o przymierze pruskie, o Gdańsk i traktaty handlowe z Rzecząpospo-litą. Do końca życia czynny, spisywał co wiedział i w czem działał, pilnie i rozumnie: stąd też jego rękopisy w British Museum mają dla historyka rzetelną wartość. Za życia wydał „An address to the independent Members of both Houses of the Parliament“ (Londyn 1782); po śmierci wyszły „Political Memoranda“ (Lond. 1884).    3) Obecnie żyjący ks. Leeds

Jerzy Godolfin O. (* 1862) jest dziesiątym w kolei czasu. Od r. 1887 — 96 zasiadał w Izbie Gmin z Brixtonu; pełnił przytem u-rząd podskarbiego nadwornego.

Osborne, rezydencya letnia królów angielskich, ob. Cowes.

Osborne Sherard, z innego, nie parow-skiego rodu, admirał angielski (* 1822 — f

1875). W piątym roku służby marynarskiej był przy zdobyciu Kantonu (1841). W r. 1850 wysłany na odszukanie śladów Franklin«, w r. 1851 dotarł do zachodniego brzegu wyspy Prince Wales w kole biegunowem północnem, odkrywając owo przejście północno-zachodnie, o które w czasach wyprawy franklinowskiej tak się dobijano. W r. 1855 dowodził flotą ang. na m. Czarnem. W r. 1860 był uczestnikiem wyprawy przeciw Chinom. W latach 1867 — 73 sprawował urząd przewodniczącego w towarzystwie do zaprowadzenia telegrafu w Londynie. Zostawił po sobie w druku: „Discovery ot the N. W. Passage by H. M. Ship Investigator“ (Lond. 1856); „The Carees, last

Dr. J. P.

S. Dr>.

Oscii, ob. Os ko wie.

Oscilla, nazwa posążków lub masek ludzkich, zawieszanych na drzewach, zwłaszcza w epoce winobrania, w Latium i w Kampanii

voyage and fate of Sir. J. Franklin“ (t-że 1860).

Osborne Franciszek, literat angielski (* 1593 r.,—f 1659 r.). Był giermkiem hr. Pembrok, lecz nie podobało mu się na dworze i wrócił w 1650 r. do Oksfordu, aby poświęcić się wychowaniu syna i wydawnictwu różnych prac historycznych politycznych i etycznych; z nich główniejsze: „Advice to a Son“ (Oksford 1650 — 52), która cieszyła się dużem powodzeniem, wywołała gorącą polemikę i pamflet Jana Hey-don; „Advice to a Daughter“ (1659 r.j; „Traditional Memoirs of the Reigns of Q. Elizabeth and King James“ (1658 r.): „A seasonable expostulation with the Netherlands“ (1652 r.); „Political reflections upon the government of the Turks (1656) e. t. c. Prace Osborne’a wyszły w kilku wydawnictwach zbiorowych; 2-e wydanie pojawiło się w 1722 r.

Osborne William (*r. 1732 w hrabstwie Rutland — f w Old Parku pod Duwrem d. 1 kwietnia r. 1808) lekarz, jeden z najwybitniejszych położników angielskich. Wykształciwszy się zawodowo w Londynie i w Paryżu, służył lat kilka jako lekarz w gwardyi królewskiej. Opuściwszy służbę, osiadł w Londynie i oddał się wyłącznie położnictwu, oraz chorobom niewieścim i dziecięcym, a wkrótce zyskał rozgłos, sławę i powodzenie ogromne. Na początku r. 1800 porzucił zajęcia lekarskie i wyjechawszy z Londynu, osiadł na wsi pod Duwrem. O. jest autorem dzieła „Essays on the practice of midwifery in natural and difficult labours“ (Londyn 1792 i wyd. późniejsze; przekład niem. C h. Fr. Micha ël is a, Leź-nica 1794), które w swym czasie było najlepszym podręcznikiem położnictwa—Por. „Biogr. Lexikon der hervorrag. Aerzte“ (T. IV 441).

Osbornit, ob. Meteoryty.

Ośca, nazwa starożytna miasta hiszp. Ku-esca (ob.).

Oschatz, miasto w okręgu Lipskim w Saksonii, nad rzeką Döllnitz, 130 m. n. p. m. położone; ma wiele pięknych budowli, wzniesionych po pożarze w 1842 r., który zniszczył większą część miasta, katedrę w stylu gotyckim z podwójną wieżą, ratusz i t. p. Z zakładów naukowych posiada O. szkołę realną, progimnazyum i seminaryum; towary wełniane, wyrób sukna, obuwia, filcu, powozów, czapraków; 10 tysięcy m-ców wraz z garnizonem wojskowym.

0schersleben, miasto okręgowe w regencyi Magdeburskiej, 86 m. n. p. m. ma kościół e-wangielicki i katolicki, szkołę realną, dom sierot, szpital, cukrownię i rafineryę cukru, fabryki machin, 2 browary, cegielnię, 12 500 m-ców (1895).

0. Schm. lub Os. Schm., litery pocz. imienia i nazwiska zoologa Oskara Schmidta (symbol).

Oschoforya, po grecku ’ŒoXocpopia, ’OaXo-cpopia, pe łacinie Oschophoria, wyraz grecki, utworzony od rzeczownika waXoç, oaXoę = święta latorośl winna, i od rzeczownika (popsîv = nosić, oznacza uroczystość, obchodzoną w Ziemi Attyckiej podczas dojrzewania winnej jagody na początku miesiąca Pyanepsion, tj. pod koniec października, której treść główną stanowiło składanie pierwocin najznakomitszego płodu krainy attyckiej w ofierze bóstwom Dyoni-zosowi i Atenie, albo też, jak inne źródła podają, Dyonizosowi i Aryadnie. Zaprowadzić miał ją Tezeusz (Plutarch, Thes. 23) na pamiątkę szczęśliwego powrotu swego z wyspy Krety. Obchodzono zaś ją w sposób następujący. Dwudziestu efebów, młodzieńców ze znakomitych rodów, których rodzice jeszcze żyli (àp/piâ-aXsîç), po dwóch z dziesięciu fyl attye-kich, ścigało się najprzód parami z sobą od świątyni Dyonizosa w Limnai (ob.) aż do świątyni Ateny Skiras w Faleron, przyczem każdy z nich miał owe woXoi, winne latorośle ze świeżemi gronami, w ręku. W nagrodę odbierali zwycięzcy czarę z trunkiem, z pięciu głównych płodów krajowych, i to z wina, miodu, sera, mąki i oliwy przyrządzonym, ztąd też 7T£vraxXóa zwanym, a nadto przysługiwało im prawo do miejsca honorowego w pochodzie uroczystym, który zaraz z placu Oschoforion, znajdującego się przy świątyni Ateny Skiras, do świątyni Dyonizosa wyruszał. Tuż za zwy-cięzkimi efebami na czele procesyi owej zawodził skoczne pląsy, na czele bożka pieśni, Oschoforika zwane, nucąc, chór, któremu przywodziło dwóch młodzieńców, przybranych w szaty niewieście, w istocie zaś w stroju do niewieściego podobnym, jaki Dyonizosowi był właściwym. W świątyni bożka składali natenczas ofiarę Pytali do wie, podczas gdy u-czestnicy wykrzykiwali radosne eXsXeö, too, toó. Przy ofierze były obecnemi, jako też i w odbywającej się następnie uczcie ofiarnej udział także brały, tak zwane Dejpnofory (ob.

D ei pnon), tj. matki dziewcząt, które pod nazwą Ersefor służbę w świątyni Ateny pełui-ły. Składanie ofiar i hołdu dziękczynnego łaskawym bóstwom Dyonizosa i Ateny za hojne -dary winnej jagody stanowi przewodnią myśl owej uroczystości, której szczegółu niejednego wobec skąpych źródeł dostatecznie objaśnić nie można.—Por. Hermann G., Gottesdienstliche Alterthiimer, § 56, 12; Mannhardt, Antike Feld-und Waldculte, str. 216 i nast., 250 i nast.; Robert w „Göttinger gelehrte Anzeigen“ z r. 1899, str. 529 i nast.; Pfuhl, De Athen, pompis sacris, str. 47 i nast.; Schoemann, Griechische Alterthiimer, tom II, str. 509 i nast.

ciii aria).

rzymskiej na intencyę dobrego zbioru. Taką je wraz z bakteryami w rynsztokach, w kału-rolę grają w „Georgikach“ Wergiliusza. O. ; żach przydrożnych, w gnojowiskach. Do rodzi-symbolizowały także cześć dla Jowisza; z Var- ny tej należy 21 rodzajów, rozpowszechnionych rona widać, że pierwotnie odpędzano niemi po wszystkich częściach świata. Można je po-śmierć, a nawet nasycano bóstwa śmierci chci- dzielić na pochewkowe (np. Phormidium, we, kiedy już obyczaje wyzwoliły się z okru- Lyngbya, Symploca) i b e z po c h e w ko w e (Os-cieństwa ofiar w żywych istotach.

Oscillacya (fizyka), ob. Wahanie.

Oscillaria Ant. (= Oscillatoria Vauch) —

D r g a 1 n i c a rodź. nitkowatych wodorostów z rodziny Oscillariaceae (ob.), z klasy sinic (Cya-nopliyceae). Należące tu gatunki tworzą wiązki długich spiralnych sinozielonych nitek, po-poprzecznemi przegródkami na b. liczne, krótkie komórki podzielonych. Pojedyncze nitki obdarzone są szczególnem drgającym ruchem, powodującym pełzanie całej roślinki. Rodzaj O. obejmuje koło 100 gatunków, rozsiedlonych po całej kuli ziemskiej i pospolitych zarówno w słodkich jak i w słonych wodach. Do najczęściej trafiających się należą; O. tenuis Aq. i O. limosa Aq.

Red.

Ut J. Trz.

S. Drz.

Oscines (domyślaj się anes—ptaki), wyraz łaciński, utworzony od rzeczownika os = usta, i od czasownika canere=śpiewać, po grecku (jiSotać, oznacza dosłownie: ptaki śpiewające, a w rzymskich auspicyach szczególnie takie ptaki, które głosem swym przyszłość przepowiadały; należały do nich przedewszystkiem: kruk, wrona, sowa, kogut, dzięcioł i parra, która oznaczać ma albo puszczyka, albo żołnę zieloną. Por. Servius adVerg. Aen. 3,361: oscines sunt aves, quae ore futura praedicunt. Osoines, ob. Śpiewające (ptaki).

Oscinis (entomol.) ob. Mucha.

Oseibia, ob. Ibn Abu Oseibia.

Dr J. Trz.

pływające błony albo nieruchomo przyczepione wiązki nitkowate, tunków (Oscillaria) są przytem śrubowato skręcone. Barwa ich najczęściej sino-zielona, rzadziej brunatna lub fioletowa, b. często łączą się po kilka razem za pomocą wspólnej skórzastej lub galaretowatej, przezroczystej lub słabo zabarwionej pochewki w nitki drugiego rzędu (f lamenta). Mnożą się O. wyłącznie przez rozpadanie się pojedyńczych niteczek, które przytem wychodzą ze swych pochewek, na oddzielne, samodzielnie poruszające się kawałki, zwane r uchliwkami. czepiwszy się do podłoża, ruchliwki te wyrastają

Osek, liczne miejscowości w Czechach; Oscillariaceae s. O scillatoriaceae, drgał- z nich: 1) wieś parafialna w hetm. Duchnow-nicowate. Rodzina wodorostów z klasy sinic skiem, stacya dr. żel. i telegr. Most-Mołdawa, (Cyanophyceae). Należące tu gatunki posia- po niemiecku Riesenburg. W pobliżu na dają postać cienkich i długich nitek, rozmaicie wysokiej górze (Kruszcowe) rozległe ruiny zam-z sobą poplątanych lub też tworzących wolno- ku panów z O-a z XIII w., w r. 1398 sprzedanego wraz z dobrami margr. brandenburskim, Nitki te u niektórych ga- Wilhelmowi i jego małżonce Elżbiecie. Dopiero w r. 1459 Jerzy z Podiebiadu odzyskał tę posiadłość dla Czech i dał ją Zbyszkowi Zają-Oddzielne nitki cowi z Hasenburka. W r. 1473 obiegli O. Sasi. W r. 1474 dostał się zamek wraz z ziemią Pawłowi Kaplirze z Sulewic, a jeden z jego synowców Jan w r. 1523 sprzedał je Depolto-wi z Lobkowic, w r. zaś 1530 Ferdynand I uczynił z nich wieczystą własność rodową. W końcu XVI zamek podupadł. 2) O. Nowy inaczej Klaster (niem. Neu-Osseg), miaste-Przy- czko w tern samem hetmaństwie na stoku gór Kruszcowych przy drodze żel. Chomutow-Pod-w długie nitki i otaczają się błoną.—Wszystkie : mokly; ok. 3 000 m. Wspaniały klasztor Cy-O. zamieszkują płytkie wody stojące, a nawet j stersów z kościołem Wniebowzięcia, zasobną rosną w powietrzu w miejscach bardzo wil- ! w stare księgi biblioteką, szpitalem, domem

gotnych, np. na kamieniach po brzegach źródeł, na murach i w szczelinach skał, w czasowo wysychających kałużach. Trafiają się jednakowoż często w wodzie słonej i w słodkiej. Niektóre z nich spotykamy w źródłach gorących, gdzie znoszą temperaturę nawet 85°. znowu rosną w wodach zawierających w znacznej ilości dwuwęglan wapniowy w roztworze. Przyswajając z tego ostatniego bezwodnik węglowy, wodorosty te sprzyjają temsamem osadzaniu się dokoła nich wapnia, czyli inaczej dają początek tworzeniu się tufów wapiennych (trawertyna w Tivoli), wszystkie Oscillariaceae, podobnież jak zresztą i inne sinice, znoszą dobrze obecność materyj organicznych (o ile te materye faktycznie mają jakie znaczenie przy ich żywieniu się—dotąd nie zostało wykazanem), przeto spotykamy

zakonnym sióstr miłosierdzia i szkołą mieszaną dla dziewcząt i chłopców; stara rezydencya opata. Kościół z XVIII w. odnowiony wspaniale w r. 1775. W klasztorze kaplica opacka ma podobno obraz Murilla. Fundacya sięga r. Inne ' 1196. W wojnach religijnych XV w. klasztor dwukrotnie płonął i opustoszał; w r. 1580 darowany arcybiskupowi praskiemu, po śmierci ostatniego opata (1597) stał prawie bezużytecznie; zaraz po bitwie pod Białą Górą, w r. 1624, zaczął się znowu zaludniać zakonnikami, ale dopiero w r. 1691 opactwo wskrzesił Be-Ponieważ ' nedykt Litwerig. Od kassaty za Józefa II uchowały Cystersów stałe obowiązki nauczycielskie w Chomutowie a duchowne w miejscowej parafii. Przywileje obecne klasztoru, mającego do 4 000 hektarów ziemi, opierają się na nadaniu z r. 1793.

Osełka, ob. P i a sk o w i e c (drobnoziarnisty)'    Okazało się niebawem, iż rzekomy występek,

Osem lub Ósma, rzeka w Bulgaryi; wy-    którego się dopuścili Osenbrüggen i Hehn, by-

korespondencyi naukowej z przyjaciółką wolno-myślnego poety Ottona Kinkla, panią baronową Bruiningk z domu księżniczką Lieven, która przez swą wolnomyślność zasłużyła na nieu-kontentowanie cesarza Mikołaja I, skutkiem czego zrobiono w jej mieszkaniu rewizyę i skonfiskowano wszelkie w jej biurku znalezione papiery. Działo się to podczas niebytności właścicielki, a ta, dowiedziawszy się o tych groźnych krokach, uważała za niezbędne wymknąć się cichaczem za granicę dla uniknienia dalszych prześladowań. — Nie mogąc jej ująć, mszczono się na ludziach, którzy utrzymywali korespondencyę z tą wolnomyślną malkontentką. Docent Hehn, jako poddany rosyjski (rodem był z Parnawy), skazany został na wygnanie w głąb Rosyi, a rektor Osenbrüggen—za którego niebawem ujęła się w Petersburgu odnośna ambasada—wkrótce uwolniony został i do granicy cesarstwa odwieziony. — Dzielny profesor nie długo zostawał bez odpowiedniej posady, gdyż powołano go niebawem na katedrę prawa karnego do Zurychu. Zaszczytną posadę przyjął skwapliwie i zajmował ją przez lat 28 aż do zgonu, rozwijając stale gałąź wiedzy, jakiej się wyłącznie był poświęcił. —W ciągu dziesięciolecia (1856 —1866) wydał cały szereg prac z dziedziny historyi prawa karnego, rozpoczynając od monografii pod tytułem: „Der Hausfrieden“ (Erlangen 1857), po której ogłosił najgłówniejsze swe dzieła: „Das Alamani-sche Strafrecht im Mittelalter“ (Szafbuza, r. 1860) oraz „Strafrecht der Longobarden“ (Szaf-huza r. 1863). Temi pomuikowemi dziełami uzupełnił Osenbrüggen przestarzałą już a wydaną przez Wildego (zaledwie w r. 1842) wielotomową pracę o prawie karnem dawnych Germanów. Z innych licznych prac Osenbrüg-gena przytaczamy: „Die Aufgabe einer Geschichte des deutschen Strafrechts“ (ogłoszone w „Münchener Krit. Vierteljahrsschrift“ IV, str. 200 i następne) oraz cały szereg pomniejszych rozpraw z tegoż zakresu wiedzy w wydawanym przez niego wspólnie z innymi profesorami miesięczniku p. t. „Monatsschrift des wissenschaftlichen Vereins in Zürich“ a także

pływa z północnego zbocza gór Bałkańskich, , ło to utrzymywanie przez obu tych profesorów płynie pod Trojan i Lovée i wpada powyżej Nikopolu do Dunaju; kręty bieg ma 155 kim. długości.

Osenbrüggen Edward, dr. prawa, profesor i rektor uniwersytetu naprzód w dawnym Dorpacie, a następnie w Zurychu (* d. 24 grudnia r. 1809 w ziemi Holsztyńskiej w m. Uetersen, — f d. 9 czerwca 1879 r. w Zurychu), należy do rzędu nielicznych prawników, którzy się historyą prawa karnego wyłącznie zajmowali i już z tego względu dobrze się tej dziedzinie wiedzy zasłużyli. Nauki uniwersyteckie pobierał w Kielu oraz w Lipsku w latach 1830—

1835. Zrazu poświęcał się niemal wyłącznie studyom filologii klasycznej. W roku 1835 habilitował się w Kiel jako docent uniwersytetu i miewał tam odczyty przeważnie z dziedziny historyi rzymskiej i starożytności rzymskich. W r. 1840 wydał nowe opracowanie Kodeksu Justyniana, a jeszcze o 4 lata wcześniej ogłosił dzieło z tegoż zakresu wiedzy p. t.: „De jure belli et pacis Romanorum liber singularis“ (Lipsk 1836 r_). Niebawem ogłasza dwie uczone rozprawy niemieckie: „Das altrömische parricidium, eine philologisch-juristische Abhandlung“ (Kiel 1841), „Cicero’s Reden für T. Annius Milo“ (Hamburg 1841), oraz „Cicero’s Reden für S. Roscius aus Ame-ria“ (Brunświk r. 1844), a także rozprawę p. t.: Zur Interpretation des Corpus juris civilis“

(Kiel 1842), której treść graniczy pomiędzy filologią i jurysprudencyą. W tymże roku 1842 obejmuje docenturę prawa rzymskiego i przechodzi stanowczo do fakultetu prawnego. W r.

W roku 1846

w czasopiśmie „Zeitschrift für deutsches Recht“ (tom 17, 18 i 20-ty), w wiedeńskiej gazecie sądowej „Oesterreichische Gerichts Zeitung“, w heidelberskiem czasopiśmie naukowem „Heidelberger Kritische Zeitschrift für die gesamm-te Rechtswissenschaft“ (torn 5), w miesięczniku „Zeitschrift für Rechtsgeschichte“ (tom 1), w wydawnictwach wiedeńskiej Akademii U-miejętności (klasa filozoficzno-historyczna), w monachijskiej „Kritische Vierteljahrsschrift“ i w wielu inuych. Wielka część prac O-a powtórnie została wydaną samodzielnie p. t. „Studien zur deutschen und schweizerischen Rechts-

1843 zostaje powołany do byłego niemieckiego uniwersytetu w Dorpacie (dzisiejszym Jurje-wie) na katedrę prawa karnego i historyi prawa. On pierwszy wprowadza do wszechnicy dorpackiej seminaryum prawnicze, oraz tak zwane „practicum criminale“. wydał do użytku swych uczniów podręcznik p. t.: „Theorie und Praxis des liv-est-und kurländischen Criminalrechts in einer Darstellung von Rechtsfällen mit Excursen“ (dwie części Dorpat 1846) a w r. 1848 rozpoczął znane wydawnictwo prawnicze p. t. „Dorpater juristische Studien“, w którem ogłaszał celniejsze prace swych uczniów. W tymże czasie przez senat uniwersytecki jednogłośnie wybrany zostaje na rektora tej niegdyś tak sławnej wszechnicy o charakterze zachodnio-europejskim. A-loli pobyt tego uczonego w granicach cesarstwa rosyjskiego całkiem niespodzianie został przerwany. Pewnej nocy roku 1850 aresztowano go znienacka i wywieziono do Petersburga wraz z docentem uniwersyteckim Wiktorem Hehn’em (ob. art. Hehn Wiktor). Obu tych uczonych wtrącono do więzienia tajnej policyi, czyli tak zwanego „trzeciego oddziału“.

(j. M.

nu bazylejskiego. Więcej miał nastroju religijnego niż talentu, ale cieszył się wziętością. Jego „Sechzig Kreuz- u. Trost-Lieder“ (1856), podkładano pod muzykę i śpiewano po kościołach ewangelickich, gdzie niektóre utrzymują się jeszcze do dziś (wyd. 2-e w r. 1866); Wydał nadto: „Liederbuch 1842 — 1874“ (1875); „Leben u. Streben“ (1878); lette 1852 — 1881“    (181:

OJ

geschichte“ (S/afhuza, 1868 r.). Niemniej ciekawe, zajmujące formą, jak i pouczające, są prace popularno-naukowe tegoż uczonego jak np.: „Die Berufung auf das Rechtsbewusstsein im Volke“, „Das Criminalrecht und der Zeitgeist“, „Die Wissenschaft und die Phrase“ (1869), „Die Ehre im Spiegel der Zeit“ (1872), „Casuistik des Criminalrechts“, „Rechts-sprüchwörter“ (1876), oraz „Metamorphose im Strafrecht“ (1878 r.). Owa „Metamorfoza“ była ostatnią pracą popularno-naukową tego nader płodnego i uczonego pisarza. Obok stu-dyów nad prawem poświęcał on nie mało czasu krajoznawstwu, a nawet belletrystyce. Znane są powszechnie dzieła jego p. t.: „Cultur-historische Bilder aus der Schweiz“, „Wanderstudien aus der Schweiz“, „Die Schweizer daheim und in der Fremde“ (1874 r.), „Die Schweiz in den Wandlungen der Neuzeit“ (1876), „Der Gotthard und das Tessin“ (Bizy-lea 1877 r.) oraz wspaniale ilustrowane, przepyszne wydania p. t.: „Die Urschweiz“, „Das Hochgebirge der Schweiz“ (to ostatnie było kilkakrotnie wydawane), „Axenstein“ (Zurych

1876), „Das Berner Oberland“ (Darmstadt 1874) i wiele innych. Wspomnieć jeszcze należy o szeregu tryskających prawdziwym humorem obrazków z okolic Dorpatu, skreślanych w czasie jego 7-letniego pobytu w kraju nadbałtyckim, a które dopiero w lat kilka po jego wygnaniu z cesarstwa rosyjskiego wydawano dwukrotnie w Lipsku (w latach 1853 i 1864) pod tytułem: „Nordische Bilder“. Prof. Osenbrüggen słynął powszechnie z niezwykłej uprzejmości względem kolegów i uczniów swoich, miał głębokie poczucie obowiązku i odznaczał się rzadką prawością i szczerością. Był on prawdziwym wzorem dorpackiego profesora starego autoramentu, a żyje po dzień dzisiejszy we wdzięcznej pamięci dawnych uczniów. - W Zurychu, gdzie O. spędził ostatnie 28 lat czynnego swego żywota, spotkał go aż trzy razy wybór na rektora, a gmina miejska Zurychu, oceniając należycie zasługi uczonego tej miary i popularnego autora licznych prac o Szwajcaryi, mianowała go w r, 1870 obywatelem honorowym miasta.- Por. A. Teichmann „Gerichtssaal“ Tom 31; Pöyl „Kritische Vierteljahrsschrift für Gesetzgebung und Rechtswissenschaft“ Tom 22 (nowej seryi Tom 3); L Önin g w „Allgemeine deutsche Biographie“, Tom 24 (Lipsk 1887 r.) oraz liczne nekrologi w poważniejszych pismach naukowych z r. 1879.

Osep, podatek w zbożu za Piastów, ob. Do-pełnienia na lit. O.

Oser Adam Fryd, malarz i miedziorytnik niemiecki ob. Oeser.

Oser Fryderyk Henryk, poeta szwajcarski (* 1820 w Bazylei—f 1892). Kształcił się w Berlinie na teologa protestanckiego; wróciwszy do kraju, został pastorem; obowiązki duchowne pełnił kolejno w kilku gminach kanto-

Geistliche Trio-

; „Neue Lieder 1874 — 1884“    (1885); prozą „Jugendgeschich

ten“ (1888).

Oser Rudolf Ludwik, pisarz ludowy niemiecki (* 1807 w Giessen—f 1859 w Lind-heim w ziemi Wetterau w Hessyi Górnej [0-ber-Hessen]). Był księdzem ewang., pastorem w Lindheim. Szczerze zająwszy się ludem, jego obyczajowością i oświatą, poznawał jego życie, zwyczaje, namiętności, wierzenia, przesądy i logikę i przy sporym darze opowiadania umiał je przedstawiać w opowiadauiach zajmujących, a bez przesady, w wybitnej dążności religijnej. Są to niejako dokumenta z życia ludu w Wetterau; najlepsze: ,,Anna, d. Blutegelhändlerin“ (Frankfurt n. M. 1841); „D. Schreckensjahre v. Lindheim“ (t-że 1842); „D. Heimkehr“ (1848); „Erzählungen a. d. Hessenland“. Po śmierci wydano „D. Wassergericht“ (Frankfurt n. M. 1860). Wybór pism ukazał się we Frankf. n M. w r. 1866.

Oser Christian, pseudonym Schröera Tobiasza Gotfryda, pedagoga, literata, historyka literatury i estetyka uiemiecko-austryackie-go (* 1791—1850).

Oset, ob. Carduus.

Osetnioa, nazwa miejscowa rzeczki Gostyńskiej, wpadającej z lewego brzegu do Wisły nawprost wsi Brwilno, leżącej już za rzeką, w Płockiem. Nosi powszechniejszą i na mapach wyrażaną nazwę S k r w a, pod którą znany jest, wyłącznie już, prawy a znaczny dopływ Wisły, wpadający opodal na zachód. Iłży wając dla O-y nazwy Skrwa, należałoby dodawać „południowa“ lub „lewobrzeżna“. Rzeczułka wysącza się z wód stojących w Skokach w pow. dziś. gostyńskim, płynie na Ga-śno, Legajdę, Bierzowice, Pagórek, Sochor ku zachodowi; od Sochora zwraca się na północ i złączywszy się z dopływem jeziora Lucień-skiego (ob. Lucie ń), zdąża na Czarty, Wy-róbki, Lucieńsk i Lucień do Wisły. Pięć mil długa.

Osetowie, ob. Os seto wie.

Osetyńcy, niewłaściwie wytworzona z armeńskiej nazwy ludu kaukazkiego O s e t i za pośrednictwem nazwy ross/j skiej Ossjetjiny nazwa polska; stosowniejszą jest Ossetowie, O s s e c i (ob.). Trzymając się pierwowzoru, w którym końcówka ti oznacza krajowośó, umiejscowienie w pewnym kraju, możnaby nazywać lud pomieniony Osami, Ossami, ale gdy w nauce europejskiej ustaliły się już nazwy Osset, Osseten, Ossètesit. d. wypadnie

już przy nich pozostać, urabiając je tylko w kształt polski. Nazwa O. jest całkiem znie-prawioną; ale i rossyjskiej nazwy Osetjiny do słownictwa naszego wpuszczać nie należy. Nazwę J a s s o w i e, używaną niekiedy dawniej, zupełnie już zarzucono.

Os§k, Borowa, Fajerhak, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem osęk srebrny prosto końcem do góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Labry czerwone, podszyte srebrem. Jeden z najstarszych herbów polskich, opisywany przez wszystkich heraldyków naszych, poczynając od Długosza. W zapisach sądowych średniowiecznych herb omawiany spotykamy dopiero od połowy XV stulecia — w roku 1443 z zawołaniem Boro-

Bed.

Nowickim, prawdopodobnie neolitom, przez Stanisława Augusta w dn. 19 czerwca 1768 roku.

1Ü

is!

Ją

Fig. 153. Osęki I (herb).

Mn

J|

Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; ks. Kanclerska 41, str. 46.

Osęki II, herb polski. Na tarczy w,-polu błękitnem—między trzema gwiazdami srebrne-mi—trzy srebrne O., w środku tarczy stykające się: dwa i jeden. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na trzech piórach strusich białych takież trzy O. z gwiazdami. Labry błękitne, podszyte srebrem. Odmiana herb O. I (ob.), powstała prawdopodobnie w końcu XVI stulecia, a używana przez jedną z gałęzi litewskiej

D.

Fig. 152. Osęk (herb).

D.

13

D.

w a, w roku zaś 1574 z nazwą Fajerhak. Z pieczęci średniowiecznych z O-em nie dochowała się do naszych czasów żadna. Używają go rodziny śląskie: Oppeln-Bronikowskich i Zawadzkich „z Zawadki“, osiadłe w W.-Polsce już w XV stuleciu, tudzież rodzina litewska Szatkowskich, zamieszkała w Witebskiem. Źródła: Długosz; Niesiecki; Piekosiński; Herbarz Witebski.

Os§ka—u ludu w Krakowskiem długi kij, zakończony hakiem żelaznym, a służący do rozrywania budynków w czasie pożaru. Osęki e m zowią nóż zakrzywiony do obcinania gałęzi, Osęczką — ściętą gałąź rosochatą, a także kulkę do przyginania gałęzi przy czyszczeniu od gąsienic.—Por. J. Karłowicz ,,Słow. gwar polskich“.

Osęki I, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem trzy srebrne O., stykające się w środku tarczy; dwa i jeden. Nad hełmem w koronie szlacheckiej na trzech piórach strusich białych takież trzy O. Labry błękitne, podbite srebrem. Stary herb, używany przez rodziny Nowickich i Osękowskich, na Litwie zamieszkałe, a nadany również wraz z sekretną mobilizacyą Józefowi i Stanisławowi, braciom

*r

f&_

Fig. 154. Osęki II (herb).

rodziny Nowickich. Potwierdzenie ostateczne odmiany rzeczonej uzyskał w dn. 16 grudnia 1764 roku Ignacy Nowicki, metrykant koronny. Źródła: Autograf z pieczęcią Marka Nowickiego, ziemianina nowogródzkiego, z roku 1608 (w zbiorach St. Dziadulewicza); Metr. koronna ks. 23, f. 13; ks. kanderska 42-a, str. 240 (Arch. Główne Warszawskie).

Osgood Samuel, duchowny i pisarz a-merykański (* 1812) z kierunkiem bardzo wybitnie chrześciańskim. W piśmiennictwie teo-logiczno-moralnem dużo zdziałał. Głośnemi są.

Oshkosh, miasto w północ.-ameryk. stanie Wisconsin w hrabstwie Winnebago przy uściu rz. Fox do jeziora Winnebago. Prowadzi znaczny handel drzewem; fabryki mebli i powozów, tartaki młyny parowe; 22 836 m-ców (1890 r.). O. posiada zakład dla chorych u-mysłowo, średnie i wyższe szkoły, gmach opery, bibliotekę publiczną, 6 wydawnictw peryo-dycznych. Wytwórczość przemysłową obliczono w 1890 r. na 8 620 626 dolarów.

jego „Studies in Christian biografy“ (1851) i „God with man“. Teologii uczył się w Cambridge amer.; obowiązki duchowne pełnił kolejno w stanach Kentucky, N. Hampshire, Rhode Island i N. Yorku. Był redaktorem czasopism wyznaniowo - religijnych „Western Messenger“ i „Christan Inquirer*'.

Osgood F r a n ci s z k a Sargent, poetka amer. (* 1813), z domu Locke, żona malarza O-a. Podczas pobytu w Anglii wydała w r. 1829 pierwsze swe utwory p. t. „A wreath of wild flowers from N. England“ (Wianek dzikich kwiatów); po powrocie do kraju dorzuciła drugi wianek: „A wreath of flowers and flowers of poetry“. Odznaczyła się wierszami dla dzieci i młodzieży. Pisała opowiadania prozą, zamieszczane w czasopismach. W r. 1850 wyszło w N.-Yorku zbiorowe wydanie jej pism. <

Osgood Helena Ludwika, patryotka a-merykańska (* 1835—68). Za poświęcanie się w wojnie domowej 1861—5 przy pielęgnowaniu rannych i chorych wzniesiono jej pomnik w Newton Centre, miejscu skonu.

0’Shaughnessy Artur Wilhelm, poeta i uczony angielski, a zarazem bibliotekarz działu przyrodoznawczego w Muzeum Brytyjskiem (* w Londynie 1846 — + tamże 1881). Już w pierwszym zbiorku poezyi „An epic of women and other poems“ (Londyn 1870), jak również w następnych: „The lays of France“ (1872), „Musie and moonlight*¹ (1874), „Songs of a worker“ (1881) uwydatnił się talent autorski O-ego. Jako doskonały znawca literatury i j§zyka francuskiego, był również korespondentem pism francuskich. Wespół z żoną, Eleonorą, córką poety Marstona, wydał O. utwór „Foyland“ (1875). Z prac naukowych zasługują na wzmiankę: rozprawy o płazach i rybach oraz szkice z literatury angielskiej.— Por. L. C. Moulton „Arthur O’S, his life and his work“ (Londyn 1894).

Osłlima, pełniej Am am i O., angielska pisownia nazwy wyspy japońskiej Oszym a w I, północnej, grupie wyspozbioru Li u-(R i u)-ki u (ob.). Właściwą nazwę daje O.; „szyma“= wyspa.

Osi, rzeka w Afryce wschodniej podrówni-kowej; wypływa pod 2⁰10¹ połudn. szer., początkowo kieruje się na południe, następnie zwraca ku wschodowi i wpada do zatoki Un-gami cz. Formoza na północ od rz. Tana,

Wielk* Eacykl. Illustr. Ser, II. Tom VI. Z«»i. 43b.

z którą łączy się za pośrednictwem dopływu tejże Veledtoni.

Osiander Andrzej jest jednym pierwszych zwolenników reformy kościoła. Urodził się w Günzenhausen pod Norymbergą d. 19 grudnia 1498 r. Studyował w Ingolsztacie, poświęcając się przedewszystkiem językom klasycznym i teologii. Wyświęcony 1520 roku na kapłana katolickiego w Norymberdze, w tamtejszym klasztorze Augustyanów nauczał języka hebrajskiego. Zwolennik poglądów Lutra, został ewangelickim duchownym przy kościele Wawrzyńca w Norymberdze. Na tern stanowisku brał udział w dysputach religijnych w Marburgu 1529 r. Był na Sejmie Augsburgskim 1530 roku, podpisał Artykuły Szmalkaldeń-skie 1537 roku. Uczestniczył w dysputach religijnych w Hagenau i w Wormacyi 1540 r. i zajmował się zaprowadzeniem reformacyi w części Palatynatu linii Neuburg. Napisał dzieło „Ein gut Untericht und getreuer Rathschlag aus Heiliger Schrift, wess’ man sich in diesen Zwieträchten unseren heiligen Glauben und Christliche Lehre betrefend, halten soll“ (1524). Jego dziełem jest „Harmonia Evangelica“ 1537; „Verantwortung des nürnbergischen Katechismi“ 1539; „Conjectura de ultimis temporibus“ 1544; „Trostschrift wider die Gottlosen Verfolger des Wortes Gottes“ 1546. Przeciwnik Augsburskiego Interymu, przeciwko któremu wystosował pismo „Bedenken von Interim“ 1548, zażądał uwolnienia swego i opuścił miasto a przeniósł się do Królewca, zaproszony przez Alberta Księcia Pruskiego, i tam w nowo założonym uniwersytecie został profesorem. W r. 1551 był powołany na zarządzającego nowe-mi gminami w Warmii. Tu dwoma pismami: „Von der Rechtfertigung des Glaubens“ 1550 i „An Filius Dei fuerit incarnandus, si Pecca-tum non introivisset“ 1550 r„ wywołał spór śród teologów luterańskich, pobudzając przeciwko sobie Mórliua, Staphylusza i innych. W czasie tego sporu napisał cztery pisma: „Dass unser lieber Herr Jesus Christus wahrer Gott und Mensch samml dem Vater und Heiligen Geiste durch den Glauben in allen Christen wohne, und ihre Gerechtigkeit sei“ 1551; „Bericht und Trostschrift an alle die so durch das falschheimlich Schreiben, Schreien und Afterreden etlicher meiner Feinde, als sollte ich von der Rechtfertigung des Glaubens nicht recht halten und lehren, geärgert oder betrüben worden sind“ 1551; „Beweisung dass ich nun über die dreissig Jahre allweg einerlei Lehre von der Gerechtigkeit des Glaubens gehalten und gelehret habe“ 1552; „Widerlegung der ungegründeten Antwort Philippi Melanchtonis“ 1552. Doznając całej opieki i obrony księcia pruskiego Alberta, O. umarł w Królewcu 17 października 1552 r. — Por. W. Moeller ,,0, Leben und ausgewählte Schriften“ 1870; A. Ritschl „Die Rechtfertigungs-Lehre des Osiander“ (w Jahrbü-

checka, a w niej trzy pióra strusie białe. Nadany wraz z sekretną nobilitacyą Janowi Osie-cimskiemu, neoficie, przez Stanisława Augusta, króla polskiego, w dn. 26 listopada roku 1765-go.—Źródła: ks. kanclerska 42a, f. 57: Liber inscriptionura M. Duc. Lithuaniae (ks. 190. f. 122).    D-

cher für deutsche Theologie“ 1857); tenże „Die Christliche Lehre von der Rechtfertigung und Versöhnung“ tom I 1889; K. A. Haase ,,Herzog Albrecht von Preussen und sein Hofprediger“ 1879; Fr. Roth „Die Einführung der Reformation in Nürnberg'* 1885.

Osiander FryderykBenjamin (* w Zell (Wirtembergia] dn. 9 lutego r. 1759 —f w Getyndze dn. 26 maja r. 1822), lekarz zasłużony w dziedzinie położnictwa. Do nauk lekarskich przykładał się w Tybindze od r. 1775 do 1779 i, otrzymawszy tamże dyplom doktorski, osiadł w Kirchheimie nad rzeką Tauber. Czując skłonność wielką do położnictwa, w r. 1781 udał się naprzód do Sztrasburga, następnie do Kasselu, gdzie mistrzem jego został Stein (ob.). Nabywszy wiadomości i doświadczenia, niebawem stał się głośnym, a w r. 1792 powołał go uniwersytet getyngieński na katedrę lecznictwa i położnictwa, oraz na dyrektora kliniki lekarskiej i domu porodowego. Kliniką zajmował się O. tylko do r. 1802. Jako profesor używał sławy wielkiej i do śmierci bywał stale otoczony liczną rzeszą uczniów. Zasługi jego polegają głównie, jeżeli nie wyłącznie, na wydoskonaleniu narzędzi i operacyj położniczych, które lubił stosować nawet wtedy, gdy konieczność bynajmniej do nich nie zmuszała. Zwłaszcza był mistrzem prawie niezrównanym w porodach kleszczowych, a obroty płodu wykonywał z biegłością zadziwiającą. Z bardzo licznych prac O-a, drukiem ogłoszonych, pierwszeństwo należy się jego podręcznikowi trzytomowemu p. n. „Handbuch der Entbindungskunst“ (Tybinga 1818 — 1825 i 2 wyd. późniejsze). —Por. von Sieb old „Geschichte der Geburtshilfe ‘ (T. II, str. 596). — Syn poprzedzającego, Jan Fryderyk O. [* w Kirchheimie d. 2 lutego r. 1787—+ dn. 10 lutego r. 1855], również lekarz i położnik. Nauki rozpoczął w Getyndze w r. 1804 i, otrzymawszy dyplom w r. 1808, wyjechał w celu dalszego kształcenia się naprzód do Paryża, następnie do Wiednia. Po powrocie został w r. 1811 docentem prywatnym w Getyndze; w r. 1815 mianowano go profesorem nadzwyczajnym, w r. zaś 1833 zwyczajnym. Tak samo jak ojciec wykładał położnictwo, ale nie używał sławy równie rozgłośnej, chociaż przysłużył się nauce, ustalając ściśle wskazania zmuszające do stosowania operacyj położniczych.

Osicerda, także Ossigerda, po grecku Ooi-xépda, miasto ludu Edetanów, w Hispania Ter-raconensis położone, później, jako rzymskie mu-nicipium, mające prawo bicia monety, należało do obwodu sądowego w Caesaraugusta; dzisiaj Ossera w pobliżu Saragossy, albo też Ik-sar.

Ks. A. K. D.

Dr. J. P.

S. Drz.

Osieck, miasteczko, od r. 1867 t. zw. osada miejska, pow. garwoliński, gub. siedlecka, na Powiślu Garwolińskiem, na wprost Góry Kalwaryi, 4 wersty od Wisły, na prawym brzegu rzeki: gmina i parafia O., dekanat garwoliński; dawniej Ziemia Czerska, Wojew. Mazowieckie; od Garwolina na półn. zachód werst 14, pomiędzy Sobieniami Biskupiemi, Warsze-wicami i Pilawą, stacyą dr. żel. Nadwiśl. (6 werst); ok. 1 800 mszk., przeszło 160 domów, 2 500 mrg. gruntów mieszczańskich. Kościół murów, z r. 1781 fund. ks. Andrzeja Reptow-skiego; szkoła początk., urząd gminny. Gmina O. graniczy z gminami Wola Rembkowska i Warszewice (także Warszawice) i obejmuje wsi: O., Augustówka, Czarnowiec, Dziekanka, Górki, Grabianka, Huta Stara, Huta Anglia, Jaźwiny, Kościeliska, Lipiny, Łucznica, Natolin, Pilawa, Pomurzyca; Pogorzel, Rudnik, Zabież-ka—i przysiółki: Krystyna i Natolin. Gruntów użytkowych w gminie ok. 19 000 mórg., mieszk. przeszło 9 000 (1906). Sąd gminny dla O-a w Sobieniach - Jeziorach (okr. II gub. Siedleckiej). Stacya poczt, w Garwolinie. W wieku XIX własność Potockich, z których Jakób Potocki z Brzeżan posiada jeszcze okoliczne dobra Osieckie, a w nich folwarki: Osieck, Jaźwiny, Łucznica, Żelazna, Wola Starogrodzka i Puznówka, prócz drobniejszych całostek, z o-gólną powierzchnią 20 000 mrg. W dobrach są młyny wodne, tartaki, smolarnie, cegielnie, pokłady torfu; lasy obszerne, zagospodarowane. Do dóbr O. przylegają dobra Pilawa tegoż samego właściciela. W zamierzchłej przeszłości stało w O-u grodzisko; po dawnem życiu dotrwało o 2 wiorsty od O-a w wąwozie leśnym Bałaban cmentarzysko przedhistoryczne, odkryte na poez. w. XIX, oraz nazwa wsi Starogród. W końcu XV w. wspominany jest w dokumentach książęcych zameczek w 0-u. Na prawo miejskie przeszła osada w r. 1558; w r. 1577 płaciło miasteczko szosu (ob.) złotych 10, a od wszelkich procederów wraz z czopo-wem złot. 20. O. jako skupienie miejskie we-rznął się w wielką puszczę leśną, która niegdyś w XVI jeszcze wieku rozciągała się prawie od źródeł Świdra aż ku Narwi, okalając Pragę mazowiecką. Książęta mazowieccy, a a mianowicie Czerscy i Warszawscy, zjeżdżali tu często na łowy i na pobyt w lecie; mieli też zameczek, którego położenie dziś niewia-Osiecimski, herb polski z nadania. Na tar- dome. Zmarł w nim w r. 1503 Konrad III, czy w polu srebrnem podkowa żelazna; na jej ojciec Janusza i Stanisława, mąż Anny Mazo-barku i^między ocelami po jednym krzyżu ka- wieckiej. Andrzej Święcicki w swej „Descrip-walerskim złotym. Nad tarczą korona szła- * tio Masoviae“ (1634 r. przekład Smoleńskie-

go w „Kwartalniku Kłosów“ 1877) mówi o roz- i skiego: O stworzeniu świata, człowieku i re-ległyin zwierzyńcu z niezamarzającym nigdy ligii“ (t-że 1863); „Rozmowy starego Wojcie-prądnikiem jako o dziele książąt mazowie- ! ctia z ludem wiejskim o dziesięciu przykaza-ckich. Po skonie obu braci (1524 i 6), gdy ; niach Boskich“ (Warsz. 1862); „Mały kate-całe Mazowsze bezpośrednio pomnożyło Koro- J chizm dla dzieci“ (t-że); „Historya cudownego nę Polską, O., zamieniony na starostwo, ale obrazu N. M. P. na Jasnej Górze“ (Częstocho-bez jurysdykcyi grodowej, stał się królewszczy- wa 1882); „Nauki parafialne ludowe“ (1882). zną, której obszar sięgał daleko poza terryto- Pisywał też do czasopism ludowych. Przystu-ryum dzisiejszych dóbr osieckich. Lustracya żył się historyi uspołecznienia i życia ekono-w pół wieku po owej pierwszej dokonana wy- mîcznego Polski niewielkim, ale z powodu fa-kazuje wzrost osady: przybyło i rzemieślników któw nieznanych przedtem ważnym źródłowym i samych rodzajów pracy rzemieślniczej; miał zarysem „Z przeszłości Rembowa“ (wieś kró-wtedy U. i siodlarzy i mieczników, nawet pa- lewska pod Wyszogrodem; „Korresp. Płocki“ samonników i iglarzy. Żydów było mało i je- 1880). szcze przed pół wiekiem (1860) na 1 340 mk. naliczono ich tylko 310. Puszcza leśna dała schronienie Zygmuntowi III w O-u trzykrotnie (1625,-29,-30), kiedy mór grasował w War-' szawie lub też jej groził; po budynku, w którym mieszkał, śladów, nawet wskazania miejsca, nie zostało. Szwedzi (1655 — 56) zrujnowali miasteczko tak, że się już nigdy nie podniosło; prawdopodobnie wtedy zatarły się i ślady prastarej przeszłości w budynkach i obejściach; wtedy też przepadł i zwierzyniec.

Osiecki Józef, inżenier, wydawca, publicysta i działacz narodowy (* 1827 w Dąbrowicy w Galicyi). Na inżeniera kształcił się we Francyi, ale zawodowo nie pracował. Zająw-szy się drogami żelaznemi, wielkim ich brakiem na ziemiach polskich, ogłosił w r. 1858 „Koleje żelazne w Galicyi i stosunek tychże do kolei w Polsce i Rossyi“ (Wiedeń 1858; mapa), a w roku następnym „Aperçu général sur les progrès des chemins de fer en Europe... La voie communicative entre la mer Noire et

la Baltique“ (Warszawa 1859; mapa), gdzie projektował wielkie linie dla połączenia dwu mórz historycznych. W r. 1859, osiadłszy w Wiedniu, zaczął tam wydawać pierwsze, uprzedzające „Tygodn. Illustr.“, pismo obrazkowe polskie p. t. „Postęp, pismo malownicze, oświacie, przemysłowi, literaturze i rozrywce poświęcone“ (druk L. Sommera). Był to przez pierwsze 2 lata miesięcznik; od paźdz. 1861 r. tygodnik. Za treść i kierunek ogólny dostał się redaktor w r. 1862 do więzienia politycznego; a przez czas odsiadywania wyroku zastępował go Wąsowicz, wydając już t)lko 1 zeszyt 1-arkuszowy na miesiąc. Po uwolnieniu redaktora w r. 1863 wyszło jeszcze numerów tygodniowych 17; dalszemu istnieniu pisma położyła kres policya austryacka; osobę swą od nowego, cięższego więzienia uratował O. u-cieczką. Jako redaktor pisał artykuły rozumowane, wywołując niemi polemikę, nieraz nawet żywą, i obrazy historyczne, z których wyszły os bno: „Kościuszko w Ameryce“ (Wiedeń 1861, drzeworyty); „Zofia Kossakowska“ (t-że 1863; drźewor.; przekł. czeski 1863—5, zeszytami). W r. 1860 wydał „Kartę Środkowej Europy“, wielką mapę, którą pod zmienionym tytułem „Karta Polski i krajów ościennych“ usiłował rozpowszechnić w kraju (Wiedeń 1860 i 1863). Na wychodźtwie wydał w r. 1864 w Dreźnie „Kalendarz narodowy na r. 1865“ (Drezno, nakł. Wolf L., drk. Engelhardt A. T. 51 str. 4-o). W r. 1865 zaczął wydawać w Paryżu „Czytelnię narodową, studyom polityczno-historycznym i piśmiennictwu poświęconą“, ale nie znalazł dla niej prenumeratorów, pomimo poparcia od Kasprowicza w Lipsku. Estr. III 219 wskazuje jako pomieszczone w niej: „Dy-

W środku w. XVI spłonął kościół, zdawna parafialny, a w r. 1566 stanął nowy, którego e-rekcyi z akt kościelnych jeszcze nie wydobyto.

Przy tym kościele przebywał przez lat kilka ks. Kasper Cichocki (ob.) kanonik sandomierski, autor głośnych „Alloquia Osiecensia“

(ważne i dla ekonomiki krajowej, ale przez historyków nieuwzględniane), o które potknęła się przyjaźń dypjomatyczna Rzeczypospolitej z Anglią, gdy Zygmunt III odmówił zadośćuczynienia za ciężkie zniesławienie Jakóba I.

Starostwo, wypuszczane w dzierżawę, później nadawane dożywotnio. W r. 1757 posiadł je po stryju Franciszek Bieliński (ob.) synowiec znakomitego marsz. w. kor., członek Komisyi Edukacyjnej, autor rozumnych listów, uksiążko-wionych w „Sposób Edukacyi“ (1775); w r.

1771 płacił kwarty 4 405 zł. 14 gr., hyberny 3 246 zł. 25 gr., a wysokość tych opłat sama już daje wskaźnik rozległości dóbr. W r. 1795 dostał się O. pod panów, austryackie. Po pokoju szonbruńskim z mocy dekretu Fryd. Augusta z d. 7 grudnia 1809 r., nakazującego dać na własność ks. Józ. Poniatowskiemu dobra narodowe w wartości pół miliona złotych, O. w roku nast. stał się jegó własnością, ale wkrótce przeszedł do rodziny Potockich, mianowicie do Aleksandra, późniejszego dziedzica Wilanowa, któremu książę dobra otrzymane od narodu sprzedał: prawo spadkowe zaś dało je dzisiejszemu właścicielowi.    s-

Osiecki Józef ksiądz (* 1826), proboszcz w Chociszewie potem w Rembowie, w dyece-zyi płockiej, pisarz ludowy. Wydał: „Podarek dla ludu wiejskiego, czyli wieczorne opowiadania starego Bartłomieja“ (Warszawa 1855; wyd.

2-e t-że 1862); „Trzy prawdy dla ludu wiej-

L. J.

plomacya polska 1863 r.“ i „Stosunek wolności do idei państwa w Polsce“. Potem przeniósł się O. do Lwowa i tu wydał w r. 1868 „Wandę, noworocznik dla płci pięknej“ z wierszami Bełzy, Ordona (pseudn.) i in.; w r. 1870 „Przewodnik“ po Wenecyi i powieść historyczną „Zofia Chrzanowska“ (trębowelska; Lwów 1871). Znalazłszy się ponownie w Wiedniu, zaczął w r. 1879 wydawać humorystyczny „Meteor“. <

Osieckie jezioro albo Osieczno, jezioro 4 kim. długie i 1 kim. szerokie tuż pod 0-sieczną (ob.) w W. Ks Poznańskiem, niegdyś wojew. poznańskiem pow. wschowskim. Przyjmuje wody jezior: Sewerynowskiego, i Swier-czyńskiego, łączy się z jez. Drzeczkowskiem, Witosławskiem, Wojnowickiem i Wonieskiem, które spływa do Obry na południe od Kościana. Całe to pasmo jezior, od Osieczny do samego prawie Kościana, które było niegdyś je-dnem wielkiem jeziorem, nazywa Długosz Wo-nieska (Wonieskie jezioro). Nad jeziorem pokłady torfu. Na połudn. jego wybrzeżu, o 2]/9 kim. na wschód od Osieczny, kaplica, na za-chodniem— rozciąga się miasteczko Osieczna.

Osieckie starostwo niegrodowe, leżało w wojew. Mazowieckiem, ziemi Czerskiej. Podług lustracyi z r. 1660 obejmowało miasto Osieck (ob.) i wsie: Rudnik, Jaźwiny, Kąty, Puznówka, Pogorzel, Grabianka, Lipówek, Nie-sadna, Gocław, Żelazna, Wola Starogrodzka, Chrosna, Karpiska, Zabieżka, Chrząszczówka, Starogród, Kaleń albo Kalonka, Grzebowilk, Reguł, Libice albo Lubice i 10 dzierżaw. Wysokość opłat ob. Osieck.

Osieckie starostwo niegrodowe w wojew. Krakowskiem, pow. Bieckim (Biecz). Podług spisów podskarbińskich składało się z miasteczka O sieka (ob.) oraz wsi: Świerkowa, My-tarz, Brzozowa, Skalnik, Deśnica i Jaworze. Od r. 1762 do 1772 O. wraz z 2-ma pierwsze-mi wsiami, jako też z wójtostwem Osieckiem trzymał w dzierżawie Ignacy Gedroyć, kapitan artyleryi kor., i opłacał z nich kwarty w r. 1770 zł. 945 gr. 11 den. 6 (w wykazie „Płata woyska" 1771 tylko zł. 928 gr. 25 den. 15), hyberny zł. 305 gr. 28. Brzozową i Skalnik dzierżawił Kaziin. Bratkowski, kap. w. kor., i płacił z nich zł 512 gr. 15 i zł. 91 gr. 20. Wreszcie Deśnica i Jaworze były w posiadaniu Jana Skwarczyńskiego i przynosiły skarbowi zł. 533 gr. 1 den. 15 i zł. 153 gr. 4 na rok. Ogólny dochód ze starostwa na utrzymanie wojska: zł. 1 974 gr. 12 den. 12 w kwarcie i zł. 550 gr. 22 w hybernie. Po r. 1772 rząd austryacki odprzedał starostwo Pr. Ks. Branic-kiemu po cenie lustracyjnej.

Osieckie starostwo w wojew. Pomorskiem, pow. Kościerzyńskim. Podług lustracyi z r. 1664 obejmowało wieś i zamek Osiek, oraz dobra: Skarcz, Wielblądowo, Grabowo, Gąsiorki, Bartoźno i Mirotki. W 1771 r. posiadał je Jan Józef Lubecki, opłacał kwarty złp. 4 546 gr.

23, hyberny złp. 3 578 gr. 28. W dniu 13 wrz. 1772 r. zajęte wraz z calem województwem pod panowanie pruskie.

Osieczkowski Józef ur. się około 1780 r., nauki pobierał w Krzemieńcu. Kilka lat był nauczycielem matematyki w szkole w Międzyrzecu, a następnie został powołany na asystenta przy katedrze mechaniki i architektury w Liceum Krzemienieckiem. O. był skromnym pracownikiem, lecz wielce pożytecznym; utrzymywał wzorowo gabinet machin i modeli, który zawierał 400 przedmiotów i 1 665 rysunków; był kierownikiem praktycznych ćwiczeń z kreślenia i rysunków architektonicznych. Po zniesieniu liceum był sekretarzem komissyi likwidacyjnej, która miała na celu przewiezienie pomocy naukowych i majątku liceum do Kijowa. Praca ta spoczywała prawie zupełnie na O-m, który wszystkie gabinety i ruchomości pod swojem okiem przetransportował do nowo-założonego uniw. kijowskiego i tam wszystko urządził i uporządkował. Przy uniw. kijowskim nie utrzymał się, lecz dostał miejsce nauczyciela fizyki i matematyki w Nowogrodzie Siewierskim, gdzie otrzymał emeryturę w 1850 r. i następnie zamieszkał w Żytomierzu i tu dalej trudnił się dawaniem lekcyj i nauczaniem, do czego, jak wszyscy Krzemieńczanie, miał niekłamane zamiłowanie. Umarł w Żytomierzu, starcem prawie stuletnim.

Osieczna, mylnie Osieczno, niemieckie Store finest, obecnie miasteczko w W. ks. Poznańskiem, powiecie leszczyńskim (Leszno); leży w okolicy górzystej nad jeziorem Osieckiem (ob.) o 2 i kim. na płn.-wsch. od Wschowy a o 10 kim. od st. kolej. Leszno. Ma starożytny kościół parafialny katolicki i kościół protest., synagogę, klasztor, niegdyś O. O. Reformatów, w nowszych czasach przebudowany na dom pokuty dla księży demerytów; liczy 2 000 m-ców (1905), przeważnie Polaków, trudniących się rolnictwem i wyrobem tkanin bawełnianych. Kościół parafialny istniał już przed 1420 r.; w 1540 r. na miejsce drewnianego wznieśli Górko wie, dziedzice O-a, nowy z cegły palonej; za Zygmunta Augusta dostał się on protestantom, później jednak wrócił do katolików, rekoncyliowany w r. 1628 przez Macieja Łubieńskiego, wówczas bpa poznańskiego. Na wzgórzu za miastem stoi zamek, zbudowany w XVI w. przez Górków, a przekształcony przez Czarnkowskich i Opalińskich. Według podania, istniała komunikacya podziemna zamku, przez loch sklepiony pod jeziorem, z przeciwległym jego brzegiem. Pierwszem świadectwem o jego istnieniu jest dyplomat z 1399 r., wystawiony w poblizkiem Kąkolewie przez rajcę i ławników O-a. W 1530 r. jeden z Górków sprowadził tu Niemców i na prawie nie-mieckiem osadził. W 1656 r. podczas wojny szwedzkiej zburzono w O-ej kościół protestancki. W 1761 w czasie wojny siedmioletniej

L. K.

szerzą.

dliwe).

zajęli O. Prusacy, cofnęli się jednak przed najściem wojska rossyjskiego, które miasto spaliło. W 1765 r. Żydzi tutejsi płacili 478 złp. pogłównego. W 1793 r. pożar zniszczył całe prawie miasto (Sł. Geogr.).

Osieczno, ob. Osieckie jezioro.

Osieć, O si ecie, tak na Białej Rusi i w Inflantach oraz w niektórych miejscach Żmudzi nazywają budynek przy stodole, przeznaczony na osuszanie snopów przed młócką. Klimat wilgotny sprawia, że to jest urządzenie bardzo ważne. Na Żmudzi pod każdą chatą widać żerdzie schodzące się u góry ze sobą i połączone prętami poziomemi, żerdzie te służą do rozkładania siana i zboża. Urządzenie to przypomina Ostrew (ob.) góralską. Niekiedy O. jest budynkiem ogrzewanym.

Osiedle. O. zowie się u ludu połabskiego miejsce przed stodołą, gdzie droga się roz-

L. K.

Osiek, osada, dawniej miasteczko w województwie Sandomierskiem, dziś osada w gub. Radomskiej pow. Sandomierskim, blizko Wisły, o 49 wiorst od stacyi kolejowej Ostrowiec odległa. Jest tu kościół parafialny, wystawiony w 1852 r., szkoła początkowa, dom schronienia dla starców, urząd gminny, młyn wodny; poczta w Staszowie. Koło O-a znajduje się piaskowiec opoczysty, a z zakładów przemysłowych: piece wapienne, gorzelnia, destylarnia i olejarnia; domów 200; 700 m-ców. O. jest bardzo starożytną osadą. Szedł tędy niegdyś trakt wielki z Opatowa i Sandomierza do Krakowa, a utrzymywał się jeszcze w XIX w., dlatego O. często był zaszczycany pobytem książąt krakowskich: Bolesława Wstydliwego i Leszka Czarnego, jak o tern świadczą przywileje różnym miastom stąd datowane. Nie był wtedy jeszcze miastem, lecz wsią królewską. Kazimierz W. przebudował zamek tutejszy i często w nim gościł, a ostatni raz zawitał w 1370 r., wracając z nieszczęśliwych łowów z Przedborza. Wład. Jagiełło nadaje miastu prawo niemieckie, ustanawia targi we środy i dwa jarmarki rocznie, oraz zwalnia mieszkańców z o-płat targowego w Opatowie, mostowego w Połańcu; zezwala nadto kupować sól w Bochni i sprzedawać ją u siebie. Jan Olbracht pozwala w 1497 r. wystawić w O-u łaźnię na dochód miasta, z warunkiem opłacania do skarbu królewskiego po 3 wiardunki rocznie. Zygmunt August przywilejem z 1518 r. uwalnia świeżo zgorzałe miasto na lat 8 od wszelkich danin i poborów, wyjąwszy nowe cło i czopowe. O. w najpomyślniejszych swych latach pozbawiony był przemysłu, lustracya bowiem z 1564 r. wzmiankuje tylko o 8 rzeźnikach, zamilcza o innych rzemieślnikach. Zygmunt III w 1605 r. najsurowiej zabrania osiedlać się tu Żydom. Podczas rokoszu Zebrzydowskiego w końcu września 1606 r. stanął tu Zygm. III

obozem. W 1623 r. nadaje tenże król miastu dwa    nowe    jarmarki.    —    Obecnie miasteczko

jest    bardzo    ubogie,    z    drzewa zabudowane;

mieszkańcy, wyłącznie chrześeianie, trudnią się uprawą roli. Zasługuje na uwagę bardzo starożytny kościółek modrzewiowy na cmentarzu, prawdopodobnie z XIV w., w nim piękny wielki ołtarz z rzeźbą, przedstawiającą św. Rodzinę.    Według podania    tutejszy sąd miejski,

w którym zasiadały i kobiety, wydał w XVIII

w. wyrok śmierci na kowala za zabójstwo prze niego popełnione; ale ponieważ kowal był tylko    jeden    w mieście,    powieszono jednego

z dwóch zamieszkałych tu ślusarzy. Pamięć o niesprawiedliwości sądów magdeburskich w O-u pozostała w powszechnie znanem przysłowiu.

Osiek na Kaszubach miejsce zapadłe, ustronie. „Mieszkamy tu jakby w jakimś osieku i Zagrzebiu“. Ztąd poszła nazwa miasteczka Osiek, które znowu pozostawiło w przysłowiu nazwę swoją: „Osieckie prawo“ (= niesprawie-

L. K.

Osiek, miasteczko u uścia Szczawy do Wisłoki, dziś w pow. Jasielskim w Galicyi; za Rzpltej w pow. Bieckim, wojew. Krakowskiem; przeszło 1000 m-ców; poczta, szkoła ludowa, browar, dawniej rozwinięte tu było tkactwo. Pierwotnie był O. starożytnem grodziskiem. W 1365 r. Kazimierz W. nadał mu prawa miejskie i założył tu zamek obronny, tworzący ogniwo podkarpackich grodów broniących Polski od napadów Węgrów. W początkach XVII w. miasto podupadło. O. stanowił starostwo niegrod. w wojew. Krakowskiem (ob.). W początkach XIX w. odkryto tutaj rudę wapienną żelezistą, w połączeniu z ochrą.

Osiek Wielki, Grossenhain, dawniej Hain, miasto w okręgu drezdeńskim w Saksonii, stacya węzłowa, gdzie się krzyżują saskie i pruskie drogi żelazne; ma kościół ewangelicki, pomnik cesarza Wilhelma I, szkołę realną, progimnazyum, szkołę przemysłowo-handlową i budowlaną, bibliotekę publiczną ze zbiorami archeologicznemi, rzeźnię miejską, urząd gminny i podatkowy, fabryki sukna, towarów wełnianych i jedwabnych, machin, wyrobów skórzanych i pasmanteryjnych, cygar, 2 cegielnie, browary, tartak parowy, drukarnię perka-lików, rozwinięte ogrodnictwo, zwłaszcza hodowlę róż; 12 000 m-ców wraz z garnizonem wojskowym. W poblizkim N aundorli e fabryka perkalików i blachy.—O., pierwotnie siedziba Sorabów (koło 900 r.), skutkiem położenia geograficznego stał się wkrótce ważnym punktem handlowym. Należał początkowo do margr. Miśnii, od 1312 do 1316 r. do Brandenburgii, a od 1485 do albertyńskiego król. Saskiego. Miasto ucierpiało podczas wojen: trzydziestoletniej, siedmioletniej i północnej (1706 r.). Dn. 15 maja 1813 r, pod O-kiem toczyła, się bitwa między Francuzami i Rossyanami. Por. Schubert: „Chronik der Stadt Grossen-hain“ (1888).

Osiek, Essegg, z łac. Esseknium, węgierskie Eszek, chorw. O s j e k, król. wolne miasto w kroacko-slawońskim komitacie V e röcze (Virovititz), stacya kolejowa i dla parowców, leży na prawym brzegu Drawy, przez którą przerzucone dwa mosty:' żelazny i drewniany. O, składa się z 4-ch części: twierdzy, położonej na lewym brzegu Drawy, wzniesionej nanowo w 1712 r. z rozległemi esplana-dami i załogą wojskową; z miasta górnego, które jest ogniskiem przemysłu i handlu a zarazem siedzibą władz cywilnych, następnie z miasta dolnego i nowego. W O-ku są 3 kościoły katolickie i jeden obrządku greckiego, klasztor franciszkanów i kapucynów, wiele pięknych gmachów (dom urzędu korni tatowego, kasyno, teatr, synagoga); 20 000 m-ców, przeważnie Niemców (11 tys.) Chorwatów, Węgrów i Żydów. O. jako stolica Sławonii jest siedzibą władz komitatowych, sądu okręgowego, dy-rekcyi finansowej, izby przemysłu i handlu;

Od w. VI poczynają osiedlać się Słowianie. Gdy w 1091 r. poddała się Sławonia królowi węgierskiemu, przy podupadłej już wówczas osadzie wznieśli Chorwaci zamek obronny O s j e k, w źródłach średniowiecznych wspominany jako Eszek, stąd niemiecka nazwa E s se gg. W r. 1526 zdobyli O. Turcy, lecz w 1690 r. wrócił zamek pod panowanie Austryi; od 1809 r. jest królewskiem wolnem miastem. Podczas rewo-lucyi 1848 r. był O. przez kilka miesięcy w rękach węgierskich, lecz już 23 lut. 1849 generał cesarski Frebersberg zawładnął miastem, zmusiwszy do ucieczki wodza powstańczego, hr. Kazimierza Batthyany’ego. W O-ku odnaleziono wykopaliska starożytności rzymskich.

Osieł (Equus asinus) stanowi podrodzaj konia (Eąuus) z rodziny koni (Equidae), rzędu zwierząt ssących (Mammalia) nieparzystokopyt-nych (Perissodactyla). — Nasz osieł domowy (Eąuus asinus) pochodzi prawdopodobnie od dzikiego osła afrykańskiego (Equus asinus tae-niopus), który zamieszkuje stepy Afryki północnej.— Osieł, koloru szarego, z czarnym krzyżem na plecach różni się od konia mniejszym

!S

ifc

-.«ii-

Li *

f'. ‘ •

;yv:-

' X T— y

'i*

-,

v: -

Fig. 155. Osieł (Equus asinus).

posiada gimnazyum, wyższą szkołę realną, 2 semiuarya nauczycielskie, szpital krajowy, dom sierot, dwie kasy oszczędnościowo-pożyczkowe, tramwaje konne. W mieście rozwinięty jest przemysł: przędzalnie jedwabiu, 8 młynów parowych i 33 rzecznych, huta szklana; ożywiony handel zbożem, bydłem i trzodą chlewną, mąką, miodem, winem, owocami, zwłaszcza śliwkami, śliwowicą, skórami i drzewem, wy-wożonem głównie do Francyi. O. wznosi się na miejscu kolonii rzymskiej Mursia maior, założonej prawdopodobnie przez cesarza Augusta w 8 r. po Chr.; wkrótce potem stała się Mursia głównem miastem Pannonii Niższej. Cesarz Hadryan otoczył ją murami i ozdobił pię-knemi budowlami. W Il-m już wieku po Chr. powstało tu biskupstwo chrześciańskie, a w IV była Mursia ogniskiem żeglugi naddunajskiej.

wzrostem, większą stosunkowo głową, dłuższe-mi uszami, których długość równa się prawie połowie długości głowy, oraz dłuższym ogonem, opatrzonym na końcu kitą włosów; strzałki tylko na przednich nogach.—Jako zwierzę domowe O. jest nader rozpowszechniony w południowej i środkowej Europie, północnej i wschodniej Afryce, na zachodzie Azy i i w A-m ery ce południowej. Hodowla jego najlepiej udaje się w krajach o klimacie suchym. Ponieważ O. jest bardzo mocny i wytrzymały, oddaje więc w wielu okolicach wielkie usługi człowiekowi jako zwierzę juczne i pociągowe. Upór i krnąbrność O-a są powszechnie znane; nie jest on jednak zwierzęciem tak głupiem, jak powszechnie utrzymują; niekiedy bywa nawet podstępny i przebiegły. Zadawalnia się i najgorszym pokarmem, najlichszą i najskąpszą

50 lat.

Osika, ob. Topol a,

Osikowski, pseud. Antoniego Marcinkowskiego.

Osimo, miasto w prowincyi włoskiej Ancona, położone na wzgórzu 275 metr. n. p. m. na lewym brzegu Musony i na drodze kolejowej Ancona-Brindisi; siedziba biskupstwa, katedra oraz 3 inne kościoły, pałac biskupi, ratusz ze starożytnościami rzymskiemi, liceum i gim-nazyum, szkoła techniczna; seminaryum, biblioteka, teatr; 5000 m-ców (z gminą 18000), trudniących się hodowlą jedwabników i handlem.

O. zbudowane jest na miejscu starożytnego Auximum, obronnego grodu Picenów.

Osiński Józef Herman ksiądz, pijar, nauczyciel fizyki i cheiniki, autor podręczników (* 4 marca 1738 r. w Dobrzykowie na Mazowszu płockiem—f 13 marca 1802 w Warszawie). W zgromadzeniu szkół pobożnych po skończeniu seminaryum zakonnego jako młody praktykant - nauczyciel wykładał humaniora w Międzyrzecu Koreckim i w Warszawie, a przeniesiony do Wielunia, nauczał tam geometryi, filozofii i „historyi naturalnej“. Ciekawość jego przyrodozuawcza ustaliła się ostatecznie w fizyce. Ok. r. ż. zalecony przez znanego Wiśniewskiego, gorliwego szerzyciela philosop-hiae recentiorum (najnowszej filozofi, która obejmowała i fizykę) wyjechał z młodym Stanisławem Sołtykiem (ob.), synowcem b-pa krakowskiego, późniejszym marszałkiem sejmu Osiński-to prowadził pierwsze już istotne, choć 1811 r. i przestępcą stanu z sądu sejmowego skromne laboratoryum chemiczne w Warszawie

strawą; w wyborze jadła jest mniej wybredny od konia; zjada nawet kłujący i ciernisty oset. Ale zato jest bardzo wybredny co do wyboru napoju, nie pija bowiem wody nieczystej i mętnej. Na brak wody wytrzymalszy jest jednak niż koń.—Po 11-miesięcznej ciąży oślica rodzi jedno (bardzo rzadko dwa) młode, które w trzecim roku dochodzi do pełni sił. Pomimo nawet ciężkiej pracy O. żyje bardzo długo: obserwowano osobniki żyjące po 40 —

Cz. St.

Osierdzie (pericardium), ob. Serce.

Osięciny, w dokum. Osz ię ci ni, miasteczko w gub Warszawskiej pow. Nieszawskim, o 21 wiorst od st. kolej. Włocławek; 1 400 m-ców. Kościół paraf, murowany, fund. Józefa Skarbka w 1856 r. wzniesiony; . szkoła początkowa, urząd pocztowy, straż ogniowa, fabryka machin rolniczych, odlewów żelaznych, fahr, kafli, oraz kilka drobniejszych zakładów przemysłowo-rękodzielniczych. Od 1880 r. o-sada szybko się zaludnia i wznosi. O. zostały miastem dopiero w 1824 r. za staraniem ówczesnego dziedzica Gzowskiego, który chciał rozwinąć tu przemysł sukienniczy. W okolicy cmentarzyska pogańske. Józef Skarbek w dobrach O. zaprowadził wzorowe gospodarstwo rolne.

Osifdrzan (Smocze ń), roślina, ob. O r o nt i u m.

1828—za granicę jako ochmistrz. Czteroletni pobyt, 3 lata w Paryżu, 1 rok w Wiedniu, pozwolił mu wykształcić się na przyrodoznawcę eksperymentalnego, nietylko książkowego, a rzadka pracowitość wsparła skutecznie wolę. Wdzięczny uczeń mówi o nim, że „po dni kilka z pokoju nie wychodził, odzieży nie odmieniał, prawie bez pokarmu dni i nocy na nauce trawił". Gromadząc książki, broszury—przyrządy i machiny, stał się zwolna po jezuicie poznańskim Rogalińskim, autorze ogromnego dzieła o fizyce, pierwszym poważnym znawcą ówczesnych teoryj i terrematów o składzie, ruchu, własnościach, działaniach ciał i przejawach sił fizycznych. Po powrocie zamianowany nauczycielem matem, filozofii w Colleg. Conarscianum, przez lat 10 nauczycielstwa imię swe—jak pisze G. Bielski—experymentami rozsławił“; przesadza swoim zwyczajem żywociarz, gdy zaraz dodaje: że „za jego sprawą światło nowszej fizyki i hi-storyi naturalnej zaczęło się rozlewać po kol-legiach pijarskich, a nawet po całym narodzie“. Przez lat 30 nauczał O. w Warszawie, odbywając doświadczenia publiczne, aby ludzi do poznawania przyrody zachęcić; dla u-łatwienia nauki uprzystępnił ją w podręczniku, obejmującym wykład mechaniki, optyki, elektryczności, magnetyzmu i galwanizmu. Do mechaniki skorzystał z prac Mariette’a i Bos-sueta, w elektryczności poszedł za Franklinem, optykę usiłował wyłożyć jaknajprzystępniej, redukując odpowiednio obliczenia newtonowskie. Całość była jasna, choć nieco rozwlekła, byłą przytem praktyczniej i rzetelniej ułożona od dawniejszych podręczników, ale nie zadawalała umysłów naukowych. Dlatego, gdy Kommissya Edukacyjna, a właściwie z ramienia jej działające Towarzystwo do ksiąg elementarnych (ob.) obmyśliwało przewodnik do fizyki, pominęło świeży podręcznik O-go i drogą konkursu pozyskało Michała Hube-g o (ob.) na autora nowej zupełnie książki. Uzupełnieniem fizyki ówczesnej była chemia pierwiastków gazowych, na odkryciach Priestleya i Cavendisha oparta; O., który szedł za postępem, w kilka lat po dawnym, opracował nowy podręcznik jeszcze od niego popularniej napisany („Gatunki powietrza“). Już wtedy miał zasługę i na innem polu. Jacek Małachowski, później kanclerz w. koronny i właściciel kuźnic w Opoczyńskiem, nakłonił go był do zwiedzenia i opisania zakładów metalurgicznych, ufundowanych jeszcze przez jego ojca, Jana, ponad Drzewiczką i Czarną, a co więcej, zlecił mu opracowanie książki przewodniej dla praktycznych górników i hutników. Z obu zleceń wywiązał się O. pilnie i sumiennie. Opis, ogarniający i kopalnie wraz z piecami po nad Kamienną, jest ważnym dokumentem historycznym (T. Korzon „Wewn. Dzieje Polski“ T. II i III).

w zabudowaniach pijarskich. Już pod koniec XVIII wieku Aleksander Sapieha (ob.), autor „Podróży po ziemiach sławiańskich“ przyszedłszy tu po naukę, nie poskąpił zasiłku, który pozwolił pracownię rozszerzyć; ale ze śmiercią ( publ. Tow. Prz. Nauk w Warsz. („Rocznik“ T. kierownika, pochyleniem się zakonu, i wyrzu- | IV str. 12 — 30); Bentkowski F. ,,Hist. lit. cenieni Pijarów warszawskich na Żoliborz s pols.“ II.    Red-

1789, Pij.; 26 str. 8-o).    6) Sposób ubezpiecza

jący życie i majątki od piorunów, z figurami“ (Warsz, 1784 Pij, 50 str. 8-o). O O-m Sołtyk Stanisław dn. 4 maja 1805 roku na posiedź.

(1807), szacowny ten zabytek materyalny naszej przeszłości naukowej przepadł bez śladu. Ostatnie lata życia poświęcił O. na opracowanie drugiego wydania „Fizyki“, rozszerzonej w dwa tomy; mówiąc o ciałach, uwzględnił w niem najnowsze odkrycia Lavoisiera, Berthe-Iota, Fourcroy i Laplace’a; tu sumienie naukowe szczerym odezwało się w nim głosem, bo dolegały mu błędy „Gatunków powietrza“. Zmarł, nie dokończywszy pracy, ale podjął ją po nim inny pijar, Bystrzycki, i główne dzieło O-go było w pocz. w. XIX klassycznym podręcznikiem do nauki fizyki w szkołach. St. August obdarzył pracowitego człowieka medalem zasługi, a powstające w listopadzie 1800 r T. Prz. Nauk odrazu go w siebie przyjęło. W zakonie miał O. za patrona św. Kazimierza (a S o Casimir o), był consultorem prowincyi polskiej, rektorem kollegium łomżyńskiego i domu rezydencyonalnego w Górze Kalwaryi pod Czerskiem. Z prac O-go w druku wyszły: 1) „Fizyka, doświadczeniami stwierdzona“ (Warszawa 1777; Pijarzy wyd. 2-e: t-że p. t. „najnowszemu odkryciami pomnożona i doświadczeniami potwierdzona, z figurami“: T. I, r. 1801, 9 k., 447 str., 6 tablic; T. II, r. 1803, 480 i 14 str. 8-0 [wyd. Bystrzyckiego]; wyd. wznów, w r. 1806 w 2 tomach p. t. „Fizyka... przerobiona i najnowszemi odkryciami pomnożona przez X. Jana Bystrzyckiego“; wyd. na-stępue, z r. 1810, również 2-tomowe, jest już pracą samodzielną wydawcy). 2) „Opisanie polskich żelaza fabryk.., z dziewięcią koper-sztychami“ (Warszawa 1782, Pijarzy, 90 str. 4-to).    3) „Nauka o gatunkach i szukaniu ru

dy żelaznej, topieniu iej w piecach wielkich, dynarkach, robieniu miechów drewnianych, stawianiu pieców na topienie rudy; o fryszer-kach i fryszowaniu żelaza surowego; o robieniu stali z żelaza ciągłego albo surowego — w ię-zyku franc, przez pp. Courtivron i Bouchu napis. a staraniem... przez... przełożona, dodatkami z dzieła p. Jars w Encyklopedyi Iwerdoń-skiej i z innych... pomnożona, przypiskami robót krajowych objaśniona —z 34-kopersztycha-mi z zagranicy sprowadzonemi“ (Warszawa 1782, Pijarzy; 582 str. fol- min.). 4) „Gatunki powietrza odmiennego od tego, w którem żyiemy, krótko zebrane sposoby nabywania ich; opisane własności doświadczeniami potwierdzone; zażycie iednych do robienia wód leczących lub strzelania, innych na dochodzenie które powietrze zdrowe... z figurami“ (Warsz. 1783, Pijarzy; 169 str. 8-o).    5) „Robota ma

chiny powietrznej Pana Mongolfier“ (Warsz.

Osiński Aloizy, ksiądz, zrazu pijar, później świecki, bp sufragau łucki, bibliograf, nauczyciel gimnazyum-liceum Krzemienieckiego, badacz języka i piśmiennictwa polskiego (* 1770 w ziemi Chełmskiej — f 10 czerwca 1842 w Ołyce na Wołyniu). Według Sz. Bielskiego, który miał przed sobą urzędowe akta zakonne, gniazdo jego rodzinne leżało w Ziemi Chełmskiej, nie w Sandomierskiem, jak o niem piszą w podręcznikach historyi literatury. Szkoły odbył u Pijarów w Radomiu, w Drohiczynie w r. 1787 złożył śluby zakonne. Nauczał potem w szkołach pijarskich w Chełmie, wykładając literaturę klasyczną, historyę i przy nich też matematykę. W r. 1793 wyświęcony na kapłana. Przeniesiony do Łomży, stamtąd do Szczuczyna, na przełomie dwu wieków prowadził w najwyższych klasach naukę wymowy; w Szczuczynie (1802—6) pełnił obowiązki rektora szkół. Z pierwszego okresu działalności pozostawił w piśmiennictwie „Naukę ojca, daną synowi jadącemu do akademii“ (Warszawa 1801, Pijarzy; 127 str. 8-o min). W r. 1806 Czacki powołał go na nauczyciela literatury do Krzemieńca; z literaturą polską łączyła się po dawnemu łacińska, a do łacińskiej należały i Antiquitates. Czacki, chcąc go zatrzymać i w szkole i w zawodzie, z wielką już pilnością i zdolnością uprawianym, wyrobił mu zwolnienie od ślubów zakonnych. Wizytator ziem ruskich odrazu się na nim poznał; otworzył mu swą bibliotekę porycką, nadał mu prawa zaufanego bibliotekarza, a wytwarzany wówczas księgozbiór gimnazyalny w Krzemieńcu oddał zupełnie już pod jego kierunek. Obu mężów łączyło wzajemne przywiązanie, w O-m do czci posunięte; mowa wygłoszona po śmierci znakomitego obywatela i naukowca z powagą faktów ścisłych a obfitych zespala gorące u-czucie nagłej straty przez społeczeństwo i przez samego mówcę poniesionej, Już wtedy O. ob-myśliwał prace, rzec można, pomnikowe, gromadził zasoby, które ogromem i wyborem dawały rękojmię rzetelnej wartości przyszłych dzieł; ale w ruchu piśmiennicznym żywym wcale prawie nie uczestniczył. Mowy zagajające i zamykające lata szkolne, i to nie coroczne; wspomnienie o znakomitym, rzec można pierwszym chemiku w Polsce, akademiku krakowskim, Franc. Scheidt’cie, przedwcześnie (1807) zmarłym; kazanie po śmierci innego akademika krakowskiego, Czecha (1811); wreszcie rzecz o Skardze—to wszystko, co O. za życia jeszcze Czackiego z siebie wydał. Wydrukowany w latach 1806—12 obszerny 3-tomowy „Słownik

Osiński Ludwik.

697

mitologiczny“ (Warszawa, Pijarzy), owoc prac dawniejszych, pada poza obręb swoistego powołania umysłu. Więcej za ten słownik niż za nauczycielstwo swoje, został O. członkiem Tow. Prz. Nauk w Warszawie. Znakomite są ze wspomnianych już wyżej dwie prace: „O życiu i pismach Tadeusza Czackiego.... na zebraniu Gimnazyum Wołyńskiego i licznych obywa-telów w imieniu rzeczonego Gimnazyum i Warsz. T. Prz. N. d. 30 lipca [11 sierpnia] 1813 r.“ (Krzemieniec 414 str. 8-o; w tern wydaniu niezmiernie dziś już rzadkie; we wzno-wionem Kraków 1851, 194 str. 8-o) i „O życiu i pismach X. Piotra Skargi .... na zebraniu Gimnazyum Wołyńskiego i obywatclów przy rozpoczęciu rocznych popisów 1812 r. d. 12 [24] lipca“ (Krzemieniec 1812- 98 str. 4-to podob. obi. Skargi; wyd. 2-e, opracowane już przez autora nie wyszło; rzecz na swój czas wielkiej bibliograficznej i historyczno-literackiej wartości). Po śmierci Kopczyńskiego (1817) przybył O. do Warszawy i na publ. posiedzeniu Tow. Prz. Nauk d. 4 maja 1818 r. („Rocznik“ T. V i osobno 1818 i 1819) wygłosi' jego pochwałę, którą dziś jeszcze odczytać warto. Praca nad historyą literatury, poznawanie pomników i źródeł, badanie i spisywanie faktów z życia umysłowego i piśmienniczego przeszłości, dociekanie wewnętrznego układu, zjawisk wybitnych, piękna i bogactwa mowy polskiej — wypełniały wszystkie godziny człowieka o benedyktyńskiej pracowitości, zbywające mu od powołania nauczycielskiego i zajęć stanu duchownego. W tym stanie, jako kapłan już świecki, doszedł O. do wysokich godności. W r. 1813 widzimy go kanonikiem katedry łuckiej, w r. 1818 prałatem katedry żytomierskiej (połączonej z łucką), w r. 1820 kawalerem Złotej Ostrogi papieskiej i towarzyszem dworu laterańskiego. W końcu r. 1824 rozstał się profesor literatury polskiej i łacińskiej z Krzemieńcem; ostatni ślad swój tutaj zostawił w „Przemowie dnia 4 [16] grudnia t. r. do Mikołaja Kaszubskiego, ucznia wybranego na fundusz Lerueta“ (Krzemieniec 1824 4-to). Już w r. 1824 biskup wileński wezwał go był na członka swego konsystorza, a konsystorz w r. u. wybrał na deputata do sądów granicznych. W r. 1828 doktoryzował się O. w teologii i prawie kanonicznem i wszedł do kapituły. Stanowiska nie zmarnował: dostawszy się do archivum dyecezalnego, opracował „Żywoty biskupów wileńskich“. W r. 1831 został infułatem ołyckim, a w r. 1833 rektorem świeżo zakładanej Akademii Duchownej Wileńskiej. D. 23 lutego 1834 na uroczystein otwarciu miał jako zwierzchnik instytucyi mowę inauguracyjną. Życiorys, o którym dotychczas nikt nie pomyślał, mógłby odsłonić jego zachowanie się podczas ruchu narodowego i w latach niwellacyi politycznej, na które właśnie przypada jego rektorstwo. Piastował je do r. 1839, poczem, już jako infułat ołycki.

Wielka Encykl. Illuatr. Ser. II. ïom VI. Ze»z. 43b.

od r. 1831 zostawszy biskupem sufraganem żytomierskim, przeniósł się do Ołyki i tu wydobywając z archivum przeszłość instytucyi miłosiernych przy kollegiacie ołyckiej, wśród książek, które przez życie całe gromadził, wśród stosów własnych lub pod okiem własnem sporządzanych wypisów i rękopisów życie zakończył. Zostało po nim przeszło sto woluminów rękopiśmiennych, a wśród nich drobna tylko część rzeczy za życia wydrukowanych. Wiadome z zawartości: 1) Materyały do historyi i synonymiki języka polskiego; 2) „Bogactwa języka polskiego“, słownikowo ułożone w 14 voluminach — dzieło oryginalnie pomyślane i jak widać z ogłoszonego wyjątku „Łza i Nadzieja“' (Wilno 1835; 21 str , 4-to) z rzetelnem znawstwem i w duchu języka wykonane; 8) Wiadomość o życiu i pismach pisarzów polskich z rozbiorem ich dzieł—20 vol.; 4) „Obraz życia i pism Jakuba Wujka z Wągrowca, z przyłączeniem wiadomości o bibliach, psałterzach, kancyonałach rozmaitych wyznań“; 5) „owe Żywoty bpów wileńskich“, które dostały się Hipolitowi Skimborowiczowi, od niego wzięte do druku przez Samuela Orgelbranda w Warszawie, w r. 1856 już w dwóch całkowitych i trzecim niedokończonym tomie wydrukowane—wcale w obieg nie weszły, jak pisze So-bieszczański, z winy wydawcy literackiego; 6) „Związek szlachty litewskiej przeciwko Sapiehom (wojna Olkienicka)“; 7) „O Jezuitach w Polsce we względzie nauk, z wyszczególnieniem wszystkich Jezuitów piszących po polsku i po łacinie (por. dzieło Br own’a); 8) O literaturze polskiej, łacińskiej i poezyi; 9) „Opis zakładów chwalebnych w kollegiacie Ołyckiej“ i in. Według Sobieszczańskiego („Enc. Orgelbr.“ większa) pozostałość rękopiśmienną do r, 1851 przechowywano w Klewaniu; potem rozproszoną sprzedawano w Królestwie. Rękopisy te zasługiwałyby dziś przynajmniej na wyśledzenie i opisanie.    s-

Osiński Ludwik (* 1775 w Kocku na Podlasiu—f 1838 w Warszawie), głośny swego czasu poeta i krytyk literacki. W 14-ym roku życia ukończył szkoły pijarów w Radomiu, poczem wszedł do zgromadzenia i sam został tu nauczycielem. Wystąpiwszy z zakonu, udzielał lekcyj pryw., później we własnym pensyonacie męskim, utrzymywanym od r. 1798 wespół ze znanym pedagogiem Konstantym Wolskim (ob.), byłym pijarem, po wyrzeczeniu się ślubów zakonnych radykalnym publicystą. Już w r. 1794 ogłosił szczupły „Zbiór zabawek wierszem“, zawierający wiersze treści morali-zującej i satyrycznej, w części drugiej -*-■ miłosne i sielanki. Są to poezye rozumowe: uczucia zapału i fantazyi bardzo w nich mało. Chcąc odciągnąć arystokratyczną publiczność Warszawy od teatru francuskiego, przełożył wiernie i pięknie kilka tragedyj francuskich, mianowicie: „Cyda“ i „Horacyuszów“—Corneil*

„Mowy pochwalne i obrony sądowe“, „Krytyki i sprawozdania literackie“ i drobne rozprawy i artykuły. Nie wszystkie utwory O-go pomieszczono w tych czterech tomach; wiele tłóma-czeń tragedyj i komedyj pozostało w rękopisie. Por. Wójcicki „Ostatni klassyk“ („Bibl. Warsz.“ 1872) Siemieński; „Dzieła“ („0-bóz klassyków“); Koźmian Ant. E d w. „Ludwik Osiński. Ustęp ze wspomnień jednego z żyjących autorów“ (Odbicie z „Przeglądu

Red.

le’a oraz „Alzyrę“ —Voltaire’a (1801—4). Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego był O. sekretarzem generalnym ministeryum sprawiedliwości, a następnie pisarzem sądu kassacyj-nego i wtedy zyskał rozgłos dzielną obroną pułkownika Siemianowskiego, stawianą za wzór pięknej wymowy. W 1814 r. po teściu swoim Wojciechu B o g u sł a w s k i m (ob.) objął dyrekcyę teatru narodowego w Warszawie i założył szkołę dramatyczną. Jako kierownik odznaczył się dbałością o urozmaicenie i dobór sztuk klasycznych, piękny język w przekładach, wykształcenie artystyczne aktorów. W r. 1818 powołany na profesora literatury w uniwersytecie warszawskim, zajmował katedrę przez lat 12. Wykłady O-go ściągały tłumy słuchaczów, nietylko studentów, lecz z miasta, i ustaliły sławę jego jako krytyka i znawcy literatury. O. reprezentował kierunek literacki, przeceniający pseudoklassycyzm a wrogi wschodzącemu romantyzmowi; wprawdzie nie występował przeciw niemu w umyślnym boju literackim, ale go szarpał w wykładach uniwersyteckich i ubocznie, zwłaszcza na obiadach czwartkowych u Winc. Krasińskiego nie szczędził mu docinków i drwin; bardzo surowo o-cenił pierwsze utwory poetyckie Mickiewicza. Od śmierci Stan. Potockiego powaga O-go jako krytyka była tak wielka, że jego opór przeciwko nowemu kierunkowi podniecał innych. Jako wierszopis O położył zasługi w udoskonaleniu wiersza polskiego, któremu nadał wdzięk harmonijny, gładkość i potoczystość. Na kilka lat przed śmiercią został referendarzem w radzie stanu. Pochowany w Warszawie, na cmentarzu Powązkowskim. Samodzielnie napisał dwa najlepsze swe utwory: „Wiersz na powrót zwycięskiego wojska polskiego do stolicy (1809) i „Wiersz na cześć Kopernika“ (wydr. w „Rocznikach Tow. Prz. N. i w pismach współez.; przedruk w Krakowie 1873) i dramat liryczny „Andromeda“, grany w czasie bytności cesarza Napoleona I w 1807 r. w Teatrze Narodowym. Za życia drukował O. prac niewiele; w rękopisie pozostawił prelekcye uniwersyteckie i sztuki z Teatru Narodowego; w latach 1809 — 1810 redagował Pamiętnik Warszawski, i wydał go 6 tomów. Jako członek Towaiz. Przyjaciół Nauk należał do deputacyi wyznaczonej z łona towarzystwa do ustalenia pisowni polskiej. W 1861 r. wdowa po Osińskim przy pomocy Jana Kantego Wołowskiego (b. dziekana wydz.prawnego Szkoły Głównej warsz.) wydała zbiorowe prace O-go, których ułożeniem i redakcyą zajął się Fr. Salezy Dmochowski: „Dzieła L. O-go, profesora literatury w uniwers. warszaw., członka Towarz. warsz. Przyjaciół nauk.“ 4 tomy. Prócz życiorysu, pióra Dmochowskiego, wydanie to obejmuje dramaty tłómaczone oraz: „Wykład literatury porównawczej“ (prelekcye uniwersyteckie),

Poznańskiego“ —1858).

Osipowicz, pseudonim utalentowanego bel-letrysty rossyjskiego Andrzeja Osipo wieża Nowodworskiego (* 1853 — f 1882 w Nicei). Pochodził ze zubożałej szlachty polskiej z gub. Kijowskiej. Po ukończeniu w r. 1870 gimnazyum w Niemirowie wstąpił na wydział matemat.-fizyczny uniwers. kijowskiego, lecz w pierwszym zaraz roku rzucił uniwersytet i poświęcił się literaturze. Niedługie życie O-a zbiegło wśród ustawicznej niemal nę dzy i walki z ciężkiemi warunkami bytu. W młodzieńczych już latach nadszarpał zdrowie nadmierną pracą zarobkową dla rodziny; w 1881 r. wpadł w suchoty; wysłany na koszt koła literatów petersburskich do Nicei, zmarł tam w zupełnem osamotnieniu. — W 1877 r. drukował O. w „Otiecz. Zapiskach“ pierwszą i zarazem najlepszą swą powieść: „Epizod jiz żjiznji: ni pa wy, ni worony“. Jest to utwór publicystyczno-belletrystyczny, nadzwyczaj oryginalny, miejscami olśniewający siłą talentu; osobami działającemi są tu znane w literaturze rossyjskiej typy: Rudjin, Pjeczorjin, Demon-Lermontowski; Bazarów, a z pisarzy Tur genie w (ob.). Powieści O-go wyróżniają się żywością opowiadania, wykwintnym humorem i trafną charakterystyką osób. Sympatya autora skłaniała się ku tym stronom życia społecznego, które ze względów cenzuralnych mógł przedstawiać tylko pod przenośnią; dlatego też obrazom artystycznym O-a brak pełni i wykończenia. Współcześni pisarze rossyjscy cenili wysoko O-a, Szczedryn np. stawiał go ponad Garszyna (ob.). Po pierwszej powieści napisał jeszcze: rKariera“, „Tetuszka“, „Su-wenjir“, „Roman“, „Miecztatjelji“, „Istorija£‘, ,,Nakanunije“. Utwory O-a po czasopismach i miesięcznikach, poczęści zakazanych, zostały zupełnie przez społeczeństwo rossyjskie zapomniane i dopiero w 15 lat po jego śmierci w 1897 r. doczekały się osobnego wydania.— Por. Jasiński j w „Otiecz. Zapiskach“ (1882); Skabiczewskij ,,Soczjinenija“ i „Istorija no woj russkoj literatury‘£.

Osipowicz Aleksander, autor polski (f

1893). Był referentem rządu gubernialnego augustowskiego i mieszkał w Suwałkach. Pisywał poezye, drukowane w „Niezabudce“ Barszczewskiego oraz prace poważniejsze, umieszczane w „Tygodniku Ilustrowanym“; zajmo-

L. K.

wał się etnografią ludu litewskiego i pisał o starożytnych zamczyskach, kurhanach i wzgórzach sypanych w Suwalskiem. W „Tygodniku II.“ drukowano następujące prace O-a: „Z Suwałk do Augustowa“ (1863 r.); „Ruiny zamku w Dow-spudzie“ (1865): „Pobieżny rzut oka na niektóre zamczyska’ i góry sypane“ (1867); „Meczet w Winksznupiu“ (w powiecie Wyłkowy-skirn, 1868); „Zarys charakterystyczny ludu litewskiego“ (1867); „Wycieczki w okolice Suwałk. Gawędy, obrazki i podania“ przez O-a spisane (1864). Osobno wydał: „O doli Antko-wej na świecie, opowiadanie wioskowe“ (1863); „Było trzech braci“; nowellę „Dzika róża“ (1870/ i rozprawę w „Bibliotece rolniczfej“: „Ogrodnictwo dworsko-gospodarskie“ z drzeworytami (1872).

Osipowska Józefina, autorka polska (* 1853). Pisała poezye i wiele drobnych powieści dla młodzieży, umieszczanych w czasopismach warszawskich: „Magazynie powszechnym“, „Zorzy“ i „Pielgrzymie“. Prócz tego wydała osobno: „Pierścionek“ (Warszawa 1842), „Zofia Olelkiewiczówna, księżniczka Słucka“ — powieść historyczna (tamże, 1842, 3 tomy); „Wajdelotka czyli dolina Aleksoty⁴' powieść z pierwszej połowy XIII w., osnuta na podaniach z kronik litewskięh (3 t. 1844); „Powołanie i walka z szatanem⁴' (3 t. 1848).

Osipowskij T j i m o f ej Teodorowicz, matematyk rossyjski. Nauki odbył w semi-naryuro duchownem w m. Włodzimierzu, a potem (od 1783 r,) w gimnazyum nauczycielskiem w Petersburgu, przekształconem w 1804 r. na instytut pedagogiczny. W 1786 r. rozpoczął sam działalność pedagogiczną najpierw w Moskwie, później objął katedrę fizyki i matematyki w tern samem seminaryum, którego był wychowańcem. Dla słuchaczów swoich opracował i wydał dwutomowy Kurs matematyki (Petersburg 1801 — 1802); tom pierwszy obejmuje algebrę i matematykę, tom drugi zaś — geometryę prostolinijną, trygonometryę kulistą i wstęp do geometryi analitycznej. Co do jasności i ścisłości wykładu podręcznik ten dorównywał ówczesnym cudzoziemskim; doczekał się też 3 wydań.W 1803 r. został O. profesorem matematyki w uowo-powstałym uniwersytecie charkowskim. Wykształcony na naukach fizyczno-matematycznych i na realizmie francuskiej literatury filozoficznej w. XVIII, O. wypowiedział walkę nowej filozofii idealistycznej niemieckiej i przeniósł ją na te działy metafizyki, które miały łączność z naukami fizyczno-mateinatycznemi; zbijał filozofię Kanta w mowach uroczystych, wypowiadanych na zebraniach uniwers. Charkow.: „O prostran-stwje i wremenji“ (1808) i „Razsużdenje o djinamiczeskoj sjistemie Kanta“ (1813). Stanowisko, które zajął wobec filozofii niemieckiej, poróżniło go z wpływowemi osobistościami w ministeryum oświaty. Dlatego też O., będący od r. 1813 do 1820 rektorem uniwersytetu, z chwilą gdy dosłużył się stopnia profesora honorowego, otrzymał z ministeryum dy-misyę, Wykłady uniwersyteckie O-go, jasne, ścisłe, głębokie i oryginalne co do treści, zaprawiające młodzież do samodzielnych badań naukowych, były wyborną szkołą dla młodych sił, z których należy wymienić wybitnego matematyka Ostrogradzkiego (ob.). Był również O. prezesem charkowskiego Towarzystwa naukowego; na posiedzeniach jego odczytywał swe prace, drukowane w 1817 r. w I tomie wydawnictwa „Trudy obszczestwa nauk, sostojaszczago prji Imper. Charkow, uniwers.“, mianowicie „Teorija dwjiżenija tiet brosaemych na powierchnostji ziemnoj“ i „Ob astrouomjiczeskjich perełomlenijach“. Po usunięciu się z katedry przeniósł się O. do Moskwy i oddał pracom ściśle naukowym. Prze-dewszystkiem powrócił do rozpoczętego jeszcze w 1802 r. przekładu Laplace’a „Mécanique céleste“ i do r. 1822 wydał 4 tomy tego dzieła. Owocem źródłowych badań O-go były dwie najpoważniejsze prace, wydane osobno: „Raz-sużdenie o tom, czto astronomjiczeskija nablju-denija nad tjełami sołnecznoj sjistemy nadle-żjit poprawljat’ jeszcze po wremieni prjicho-żdenija ot njich k nam swjeta“ (1835) i „Iz-sljedowanie swjetłych jawlenij, wjidjimych jino-gda na nebje w opredjielennom położenji w otnoszenji sołnca jilji łuny“ (1827). Drugie to dzieło, chcąc uczynić je dostępnym dla akademij europejskich, wydała po francusku (w r. 1828) Akademia Nauk w Petersburgu.— Por. Cz ir j i k o w „Timofiej Teodor. O.“ („Rus-kaja Star/ina“ 1876), również Suchomlji-now i Ławrowskij w „Żurnał Narodn. Proswjeszcz.“ (1865, 1872).

Osiołek. W Poznańskim około Wielenia tak nazywają ceremonię składania gospodarzowi wieńca żniwnego. Na polu przy ukończeniu sprzętu wiją wieniec z żyta, pszenicy, w kwiaty polne ustrojony. Niesie go jedna z dziewczyn na głowie, a chłopcy podnoszą do góry grabie i na nich, niby chorągwie, rozwieszają chusty. Dziewczęta robią ze słomy bałwana i z tym chłopem słomianym tańcują na podwórzu dworskiem, W okolicach Lubasza i Miłkowa. Osiełkami zwało się ofiarowywanie panu małego wieńca przy ukończeniu żniwa żytniego lub wogóle sprzętu oziminy.

Osiris, po grecku ’’Oaipię, po egipsku i kop-tyjsku Usiri, w starodawnych hieroglificz-nych napisach egipskich także H e s i r i, jedno z największych bóstw mitologii egipskiej, któremu, jak Herodot (2,42) poświadcza, obok Izydy, eg. Ese (ob.) w całym kraju najgłębszą cześć oddawano. Był on według egipskiej tradycyi najstarszym synem boga ziemi Keba ( •= grecki Kronos) i bogini nieba Nut (=Rhea), bratem Seta (=Ty-fon) i Neftydy. Mimo że właściwa egipskiej

religii istota najwybitniej się przedstawia w o-wem stadle boskiem, które O. i Izys reprezentują, ukształtowały się mityczne opowieści o tych bóstwach, jak tego odcyfrowané napisy hieroglificzne dowodzą, w stosunkowo bardzo późnych czasach, albowiem dopiero podczas epoki drugiej dziejów Egiptu (ob.) Od tego to czasu wyparły dwa te bóstwa, zrazu lokalnej tylko czci, i to szczególnie w Abydos, w Górnym Egipcie, i w Busiris, Buziris ( = mieszkanie O-a), w Delcie Nilu zażywające, resztę bogów niejako na plan drugi, nietylko istotę ich nieraz w siebie przejmując, lecz przybierając zarazem pewne czysto historyczne rysy wcześniejszej i spółczesnej epoki. O-a i Izydę łączą z sobą już węzły krwi jaknajściślej. Izys bowiem występuje w tradycyi już to jako matka, już też jako siostra, małżonka lub córka O-a, a O. znowu stosownie jako syn, brat, mąż albo ojciec Izydy, chociaż najczęściej powtarza się opowieść uważająca ich oboje za brata i siostrę, którzy, ożeniwszy się z sobą, syna,

ukryła. Jednakże Tyfon, odszukawszy ją w nocy, wyjął zwłoki O-a, poćwiartował je na 14 części i porozrzucał po różnych stronach kraju. Lecz Izys niestrudzona wsiadła na czółno (bari), z papyrusu zrobione, i zebrała znowu wszystkie członki, z wyjątkiem phallosa, męzk. członka O-a, który już ryby były pożarły. Na jego miejsce kazała inny z drzewa figowego dorobić, uświęcając zarazem ów phallos jako symbol niewyczerpanej płodności, i pochowała go razem ze skrzynką na wyspie Philai, albo, według innych źródeł w Abydos, gdzie od tego czasu Egipcyaaie bogaci i znakomici groby sobie budowali. Każdą zaś inną cząstkę zwłok O-a pogrzebała na tern samem miejscu, na którem ją znalazła. Takim sposobem tłumaczy się wielka ilość grobów O-a w Egipcie, o jakich tradycya wspomina. Po niejakim czasie O. z podziemi, których władcą stał się potężnym, ukazał się, aby syna Horusa uzbroić i wyćwiczyć we władaniu orężem w celu pomszczenia się na zdradzieckim Tyfonie. Po długich zapasach zwyciężył wreszcie Horus niegodziwego stryja i oddał go w więzach w ręce Izydy, lecz ta w dobrotliwości przesadnej puściła go na wolność. Nastąpiła potem nowa walka, w której Horus, dwa razy z Ty-fonem zwycięzko się zmierzywszy, zupełnie go w końcu obezwładnił. — Już Plutarch (rozdział 39 zacytowanej rozprawy) podaje łatwo się nastręczające, chociaż nieco jednostronne tłumaczenie powyższej mitycznej opowieści o O-sie. Twierdzi on miauow., że zamknięcie O-a do o-wej skrzyni oznacza opadanie i zanik wody dobroczynnego Nilu, a stąd też data śmierci jego przypada na miesiąc Athys, odpowiadający naszemu listopadowi, na czas więc właśnie, w którym Nil opadać poczyna skutkiem uciszenia się wiatrów północnych, niejako pokonanych przez wichry południowe, od strony E-tyopii wiejące. W terminologii mitycznej zowie się to pomocą, jaką Etyopska królowa Ty-fonowi przynosi. Zresztą przyznaje już Plutarch temu bóstwu głębsze, ogólniejsze znaczenie, mieniąc O-a bogiem dobroczynnym, dawcą wielkiej pomyślności, Tyfona zaś wrogą, wszystko niweczącą potęgą przyrody. W przeciwieństwie do nowoczesnych hypotez, które mityczną trądy cyę o O-sie wyłącznie z astronomiczno-fizy-cznego stanowiska objaśniają, mieniąc samo bóstwo słońcem albo uosobieniem roku słone-

Horusa (ob.) spłodzili. Plutarch w dziełku ,,De Iside et Osiride“ opowiada tradycyę o żywocie O-a w następujący sposób: Kiedy O. zasiadł na tronie, odzwyczaił Egipcyan od dzikiego, surowego życia, ucząc poddanych używania owoców ziemi, zaprowadzając w całym kraju uprawę roli. Potem dał im prawa i nauczył ich czci bogów, stawiając wszędzie zdobne w posągi świątynie, a takim sposobem szerzył osobiście wyższą kulturę, wszakże nie siłą oręża, tylko potęgą słowa, podbijającą u-mysły, śpiewem pięknym i muzyką czarującą.

Póki O. kraj zwiedzał, nie śmiał brat jego Typhon (ob.) żadnych niepokojów wszczynać, ponieważ królowa Izys bardzo pilnie go .strzegła. Wszakże kiedy O., dokonawszy dzieła swego do stolicy powrócił, sprzysiągł się, w porozumieniu z Etyopską królową Aso, razem z 72 towarzyszami przeciwko życiu brata. Wziął więc potajemnie miarę z ciała O-a i kazał według niej misterną skrzynkę, t. j. trumnę, w jakiej mumie chowają, zrobić i na biesiadę przywieść. Gdy przepyszna jej robota ogólny budziła podziw, przyrzekł Tyfon skrzynkę temu w darze ofiarować, ktoby się do niej położył i szczelnie ją wypełnił. Wszyscy obecni nadaremnie tego próbowali, nie dopełniając warunków przez Tyfona stawionych. Kiedy wreszcie O. jako ostatni się w nią położył, natenczas sprzysiężeni wieko zatrzaśli i, wnę-    cznego, uwzględnić jednakże więcej należy

trze wrzącym ołowiem zalewając, gwoździami    głęboką treść jej religijną, w części tylko od

zabili, a potem skrzynkę do Nilu wrzucili, któ-    harmonijnego obrotu    słońca    i wpływu    jego

ry ją uniósł do morza. Na wieść tę powstał    na przyrodę rozległej    doliny    Nilu zależną.    Jak

w całym Egipcie strach wielki i żal powsze- więc Izys opowieści starodawnych oznacza chny, Izys zaś zaraz w drogę się udała, aby po ziemię jako matkę, potęgę przy ro-całej ziemi zwłok drogich pilnie szukać. Po    dy w stanie poczęcia,    tak również    i O.

długich i mozolnych wędrówkach dowiedziała    przedstawia nie    mniej    jasno w ziemię

wcieloną, ożywiającą, zapładniają-

Wszystko życie, w łonie ziemi krążące i drgające, jest wyni-

cą potęgę słońca.

się wreszcie, że morskie fale wyrzuciły skrzynkę na brzeg w Byblos. Zabrała ją wtedy z sobą zaraz do Egiptu i w osobnem miejscu

zapładniając w regularnych czasu odstępach wody dobroczynnej rzeki, uczy ludzi uprawy ziemi, tworzy wszelkie dla Ludzkości błogie in-stytucye, kładzie podwaliny prawowitego ładu i organizacyi politycznej, toruje samowładnie wyższej kulturze drogę. Brat jego Ty fon natomiast symbolizuje nietylko straszliwe ciemności, przeto przestwory morskie, pochłaniające wody świętego Nilu, lecz mianowicie susze i upały, zwłaszcza dla mieszkańców porze-cza Nilowego złowrogie, gdyż w ślad za niemi postępują klęska głodowa i morowe powietrze.

kiem władzy O-a, będącego zarazem i słońca » słoneczna przenika. Całość zatem wyobraża i Nilu bóstwem wszechmocnem. On zatem, zwycięzką potęgę i panowanie samowładne jasnych promieni słońca, przenikających i w zetknięciu z ciemnemi mocami przyrody zapła-dniających żyzne łono ziemi. Atoli pod względem etycznym ważniejszą jeszcze jest wiara w O-a jako władcę krain podziemnych, pana życia pozagrobowego, tworząca właściwą treść religii Egipcyan. Kiedy bowiem życie przyrody, a razem z niem O. jako energiczny jego pierwiastek obumiera, wtedy dopiero w święcie podziemnym, zaziemskim wyłania się prawdziwa, wewnętrzna bóstwa istota. O. jest natomiast władcą państwa zmarłych, noszącym przydomek A menthes: a tutaj wszystkie śmiertelne żywioły i pierwiastki wszelkiego złego pokonane rozkazów pana swego słuchają; tutaj sądzi on według świętych praw odwiecznych dusze nieśmiertelne, również z doczesnych więzów i z grzesznej zmysłowości wyzwolone. W wyższem tern pojęciu szla-chetnem znalazł duch Egipskiego ludu własną równowagę, w śmierci dopiero święcąc szczęście upragnione i pogodzenie się z życia doczesnego trudami. Takim sposobem tłumaczyć też należy ową niejasną, tajemniczą, uiczem nieprzepartą tęsknotę Egipcyan do życia po zagrobowego,- ową gorącą, a u nich powszechną wiarę w nieśmiertelność duszy, ponieważ życie doczesne wydawało im się zagadką, której żaden śmiertelny dostatecznie na ziemi rozwiązać nie potrafi. Ztąd także nader charakterystycznym było u ludu tego >wyczajem, że podczas uczt ich, pomiędzy biesiadnikami obnoszono mumię drewnianą, w trumnie spoczywającą, przyczem śpiewano pieśń pogrzebową, Maneros zwaną (Herodot 2,78). — Wia-rogodność świadectwa Plutarclia potwierdza w zupełności rodzima tradycya egipska, która w skróceniu opiewa: Set, bożek ciemności, zabija O-a, bóstwo słońca wieczornego. Lecz w synu jego, Horusie, słońcu przyszłego dnia, powstaje mściciel, który, pokonawszy Seta, zajmuje tron ojcowski, aby O-a niebawem do nowego życia obudzić. Ten też odtąd nieograniczoną władzę w ziemiach zachodnich nad zmarłymi obejrruje. Według wiary Egipcyan musi jak O., także każdy człowiek umrzeć, a podobnie jak bóstwo owo, może także i człowiek żywot wieczny osiągnąć, jeżeli pozostała rodzina dopełni za niego wszystkich obrzędów, jakie ongi Horus za ojca swego odprawił; takiego umarłego nazywano Ozyrysem. O. po metamorfozie z bóstwa słońca w bożka cieni

Z takich też względów walka Tyfona z O-em nie przedstawia zasadniczo zapasów mocy ciemności ze światłem słonecznem, jak np. perskich bóstw naczelnych Ahrymana i Ormuzda, lecz raczej walkę, jaka się toczy przeciwko potędze słońca w łonie ziemi ukrytej. W dorocznym obrocie swym zstępuje słońce z nieba we wnętrze ziemi, w głębiny wód Nilu, aby przeniknąć wszystkie okresy życia przyrody, która też w regularnych swych przemianach, jakie zarówno i w losach życia ludzkiego się pojawiają, wieczny bieg kolisty nieśmiertelnego życia tego bóstwa w wiernem odbiciu powtarza. Wszędzie bowiem, jak w kryjącej myśl głęboką opowieści mitycznej o O-sie, objawia się wschód i zachód, narodzenie i śmierć, powstanie i upadek, początek i koniec; lecz cała natura kryje także w swem łonie odrodzenie, pierwiastki nowego, przyszłego życia i staje się taką miarą obrazem nieśmiertelności.

I boski O. umiera, ginie we wnętrzach ziemi, lecz zawsze na nowo się odradza, wszystkie członki rozćwiertowanego zmarłego zmartwychwstają. Główna istota całego kultu O-a dotyczy właśnie tego skonu i odradzania się wiecznie młodej przyrody, jak ją w całkiem analogi-cznein pojęciu syryjsko-fenicki Adonis, pierwowzór O-a, uosabia z tą chyba różnicą, że religijna tradycya egipska więcej lokalnych i ra-rodowych znamion wykazuje. Skoro zaś wszelkie życie na powierzchni ziemi obumrze, włada O. z Izydą w krainach podziemnych.

Nowe, młode życie budzi się w ich synu Horusie, wszakże ten, będąc tylko hypostazą ojca, dzieli też jego losy, ginie również w zapasach z groźnym Tyfonem, aby w końcu zwycięstwo odnieść i na nowo zawsze się odrodzić. W pięknem obrazowaniu symbolizują znaczenie O-a najgłówniejsze jego atrybuty: oko, berło i byk Apis, któremu cześć szczególną w Memphis oddawano. Oko wyobraża zagrohowych, stał się najpopularniejszem, naj-w przezroczystym symbolu słońce, berło zaś wyżej czczonem bóstwem Ludu Egipskiego.— przedstawia władzę królewską, a Apis, który Pomniki grobowe i sztuki piękne przedstawiają według odwiecznych przepisów winien był czar-    O-a zwyczajnie jako władcę podziemi, w postaci

nej być maści, z pewpemi białemi plamami,    królewskiej mumii, z krzywulcem (Krzywaśń)

uosabia nietylko duszę bóstwa, doczesuemi u-    w ręku i z biczem, z czapką na głowie, przy-

łomnościami skażoną, lecz zarazem i ziemię    ozdobioną po bokach w strusie pióra.—Mitolo-

z czarnemi jej wnętrznościami, które jasność i giczna tradycya, dotycząca O-a, przedostała się

z Egiptu przeróżnemi drogami także do Grecyi, dzie. Natura bujua, przez kulturę rozwinięta, gdzie ją na swój sposób przekształcono, rów- posiadała i uzdolnienie artystyczue w muzyce; nająć, dla wielkiego podobieństwa legend po- król był kompozytorem, napisał nawet operę, bożnych, bóstwo egipskie z bożkiem Dy on i- Po wstąpieniu na tron (8 marca 1844) rozpę-zosem (ob.). Wierzenia teozoficzne egipskie dził pochlebców, którzy otaczali zniedołężniałe-i ich przemiany z mythem O-a związane oh. go Bernadotte’a, i, utworzywszy gabinet liberalny, powziął odrazu zamiar przekształcenia porządków polityczno-społecznych Szwecyi; chciał zreformować przedstawiennictwo narodowe, przetworzyć prawo spadkowe szlachty, które upośledzało córki na korzyść synów, rozluźnić więzy prasy, urządzić na nowo cechy i zapewnić lepsze warunki pracy w przemyśle. Nie we wszystkiem miał powodzenie, bo pokutująca jeszcze z dawnych wieków stanowość stawała mu jeżem. Wyznaczona przez O-a komisya do zmienienia organizacyi sejmu pracowała na to przez lat kilka, aby sejm z r. 1850 wyniki prac jej odrzucił. Za panowania O-a dokonano wszakże reformy podatków w kierunku sprawiedliwszego rozkładu ciężarów. Dla ukrócenia pijaństwa i powściągnięcia nadużyć przy produkcyi alkoholu ujęto ją w kluby fiskalne i administracyjne. Osobiste wystąpienie króla wcześnie dało Szwecyi kolej żelazną i telegraf elektryczny. W r. 1854 O., nie występując czynnie, stanął po stronie mocarstw zachodnich, walczących z Rosyą, i otrzymał poręczenie nietykalności terytoryum. Dla Norwegów O. był królem konstytucyjnie poprawnym, nie dawał im czuć nacisku panowania szwedzkiego, narodowe ich dążenia popierał, ale im odmówił odrębnej flagi har.dlowej, której przeznaczonem było kiedyś ostatecznie rozerwać unię. gia obowiązana mu być powinna za zasady w r. 1818, po wstąpieniu ojca na tolerancyi religijnej, na których wszczepienie

Drz.

p. w. U sir i (Uziry).

Oska, po grecku ’'Oaz?, po łacinie Oścu:' 1) Znaczne miasto szczepu Ilergetów, w Hispa-nia Tarraconensis, u stóp Pirenejów, przy trakcie, z Tarraco do Ilerdy wiodącym, przynależne do obwodu sądowego w Caesaraugusta; w późniejszych czasach kolonizowane przez Rzymian, miało przywilej bicia własnej monety; w pobliżu jego znajdowały się bogate kopalnie srebra; dzisiaj Huesca w Aragonii. 2) Miasto Turdetanów, w Hispania Baetica, na zachód od dzisiejszego miasta Huescar, w pro-wincyi Granada; monety jego, jakie tam znaleźć miano, okazały się po dokładniejszem zbadaniu podrobionemi.

Oskaloosa, główne miasto hrabstwa Mahaska w półn.-amerykańskim stanie Jowa, nad rzeką Des Moines; stacya węzłowa dróg żelaznych, młyny zbożowe, pokłady węgla i żelaza; ok. 8000 m-ców.

S. Drz.

Oskar I Józef Franciszek, od r. 1844 — 1859 król Szwecyi i Norwegii, syn gen. franc. Bernadotte’a później Karola XIV, króla szwedzko-norweskiego (ob.) i jego małżonki Bernardyny Eugenii Clary (* 4 lipca 1799, w Paryżu - f 8 lipca 1859 w Sztokholmie). Kiedy ojciec jego w r. 1810 został następcą tronu szwedzkiego, jako syn przybrany Karola XIII, on sam otrzymał tytuł „księcia Söder-manlandu“;

tron, zamianowany jego następcą. W r. 1822 odbył podróż po Niemczech i Włoszech; później w widokach małżeńskich wyjechał do Rossyi, gdzie zaręczył się z księżn. Józefiną Leich-tenberską, córką Eugeniusza Beauharnais (1823). W r. 1824 powołany na wice-króla do Chry-styanii. Od r. 1830 trzymany przez ojca zdała od spraw państwowych z powodu różnicy poglądów, doskonałą znajomością języka szwedzkiego, lgnieniem ku literaturze i całej kulturze szwedzkiej, jakoteż zamiłowaniem nowej ojczyzny, łagodził ostrość rządów Karola Jana, zwłaszcza w Norwegii. Poświęcił się stu-dyom historycznym i społeczno-prawnym, z których w r. 1839 gazeta urzędowa wydrukowała jego rozprawę o sposobach wykształcenia ludu szwedzkiego (jednocześnie tekst francuski, zdaje się, że oryginalny). W r. 1840 ukazał się w Sztokholmie traktat o karach i więzieniach „Om Straff och Straffanstalter“ (przekład niem. „Ueber Strafverfahren u. Gefängnisswe-sen“ Lipsk 1845; kilka na inne języki), słusznie w swoim czasie chwalony za humanitarny pogląd na karę i przestępcę, którego O. chciał karać tylko dla poprawy. Przez pewien czas

Norwe-

Ostatnie lata przeżył

nalegał; i w samej też Szwecyi usiłował król duchem nowym ożywić stężały protestantyzm. W obu krajach przestrzegał jaknajściślej poszanowania prawa. Wogóle był postacią na tronach nie częstą. Z przedmiotów należących do zawodu króla szczególniej obrał sobie arty-leryę i posiadł w niej wiadomości i umiejętność praktyczną poważną; jeszcze jako następca tronu był dowódcą w tej broni. Zarówno z powoda zalet umysłu i charakteru, jak i dzięki ścisłemu konstytucyonalizmowi, w którym nierozerwalnie łączyło się prawo z obowiązkiem, nie było w ówczesnej Europie, że pominiemy Anglię, monarchy, tak zasłużonej popularności używającego jak Oskar I.

król w cierpieniach fizycznych; w r. 1857 zdał rządy na najstarszego syna. Potomstwo jego: Karol XV (ob.); Gustaw książę Uplan-du (1827 — 52J; Oskar II (ob.); August, ks. Dalekarlii (1831 —73)*, Eugenia Augusta (1830— 89).

Oskar II Fryderyk, panujący (1907) król szwedzki, do r. 1905 i norweski, trzeci syn O-a I (* 21 stycznia 1829 r. w Sztokholmie). Wszedłszy do marynarki wojennej jako kadet, był królewicz kanclerzem uniwersytetu w Lun- J z zamiłowaniem odbywał służbę, nabywając wiedzy i umiejętności specyalnej, które później metodycznie rozszerzał. W r. 1846 odbył podróż niorską do Petersburga, do Anglii i na

m. Śródziemne; był w Rzymie i w Atenach.

niu floty i przy tych zajęciach państwowych» nad któremi górowały naukowe i literackie, doczekał się korony (187 2). Panowanie zaczęło się od starcia: riksdag odmówił funduszu na koronacyę: musiał tedy nowy król pokryć wydatki z własnej szkatuły; d 12 maja 1873 r. koronował się w Sztokholmie, a 18 lipca t. r. w Drontheimie.

Trafił też zaraz na nowy opór w sprawie armii, którą chciał przekształcić. Burzliwy początek nie zraził króla, nie

Po powrocie kształcił się, nie na pokaz tylko, w uniwersytecie upsalskim przeważnie w historyk W szwedzkiem Tow. Wojskowem miewał odczyty z dziedziny żeglarstwa i sztuki wojennej na morzu. W r. 1856 został kontradmirałem i odbył ponowną podróż na okręcie wojennym. Zwróciwszy się ku przeszłości    zmienił jego dążności liberalnych, nie osłabił

Szwecyi, badał życie i sprawy Karola XII    uczucia obowiązkowej konstytucyjności w rzą-

i w r. 1868 wydał biografię bohaterskiego    dach i nie oderwał od raz pow ziętych zamysłów,

króla (przekł. niem., wyd. 2-e, Berlin 1875),    Sejm ostatecznie zgodził się na reorganizacyę,

a gdy w r. 1880 wybuchło nowe nieporozumienie między stronnictwem ludów em i postę-powem, a zachowawcami, broniącymi własnych interesów agrar, w głośnej na Europę całą sprawie ceł, ministeryum pod wpływem króla, nie zawahało się „pójść przeciwko nim. Od r. 1888 rozwój socyalizmu umysłowego, a później i praktycznego nadawał coraz większą demo-kratyzacyę poglądom politycznym króla, zwłaszcza w organizacyi sejmu, który w swem hi-storycznem zacieśnieniu, pomimo dawniejszych reform, nadal utrzymać się nie mógł: król dostrzegł konieczność uprawnienia mas i w ostatnich latach usiłował poddać pod nią ustrój sejmowy. Od r. 1885 zatarg z Norwegią, obejmowaną coraz bardziej przez ruch odśrodkowy, separatystyczny, był przez lat 20 najcięższą sprawą tego panowania. O. opierał się separayzmowi wytrwale, ale z roźtropnem umiarkowaniem w środkach, i nie dał się unieść osobistym popędom, gdy w r. 1893 storthing norwezki, dla ukarania króla za odmówienie odrębnych konsulatów i flagi handlowej, zmniejszył mu listę cywilną i uposażenie następcy tronu. Podczas odrywania się Norwegii w ostrym już okresie 1903 — 5 r. wzrosła niezwykle popularność króla u Szwedów i tej pupularności zawdzięcza Szwecya bezkrwawe rozwiązanie sporu z narodem pobratymczym: osobisty wpływ króla powściągnął zapędy wojownicze, kiedy storthing na wiosnę 1905 jawnie już rzucił rękawicę Szwecyi i uchwałą z d. 7 czerwca t. r. rozerwał unię z r. 1814. Pamiętne są pełne zapału manifestacye dn. 31 maja 1905 r. przed zamkiem królewskim w Sztokholmie. Całe przeprowadzenie umowy w Karlstad (23 września 1905), zwołanie sejmu umyślnego do Sztokholmu, kierowanie nim i mowa zakończająca jego obrady (17 paźdz.), wreszcie list do prezydenta storthingu po ostatecznem już zerwauiu unii, usuwający kandydaturę książęcia szwedzkiego na tron norweski (26 paźdz. 1905) —dowodzą wy-trawności umysłu i stanowczości woli, usiłującej zapobiedz walce z faktem, pod którym kryło się niezaprzeczone prawo Norwegów do

uzupełnioną ważnym zbiorem świadectw historycznych z lat 1711—13 „Nagra bidrag till Sveriges historia“ (T. XXII, XXIV i XXV wyd.

Akad. sztokh. i osobno). W piśmiennictwie do-tyczącein wojskowości dał się poznać z dobrej strony dwoma dziełami, z których jedno zawiera przyczynki do historyi wojen Szwecyi (Sztokholm 1859 —65, 3 t.; uzupełnienia w r. 1892), drugie podaje wiadomości historyczne o pułkach i osobnych korpusach siły zbrojnej szwedzkiej i norweskiej na lądzie i morzu (t-że 1870). Jako król w samym początku panowania poruszył, i po długotrwałem starciu, przeprowadził reorganizacyę armii szwedzkiej. Przy kierunku poznawczym umysłowość jego posiadała i pewien polot poetyczny, bez wyższego wszakże talentu. Liczne są utwory jego liryki, jako też epiki, na tle dziejów skandynawskich; z tych odznaczył się szczególniej „Ur svenska flottans minnen“ (Wspomnienia o flocie szwedzkiej) napisany na konkurs i nagrodzony przez Akademię sztokholmską za nastrój patryotyczny (Sztokholm 1858, 1861, 1885).

Do kantat i ballad O-a Hallström dorabiał muzykę, która wzmagała ich popularność. Próbował król * dramatu i napisał szereg scen z przygód XVI w. w zamku Kronoborg. W zawodzie literackim przetłómaczył „Tassa“ Goethego i „Cida“ Herdera, przekładał lir/ki antyczne, angielskie i francuskie, zapuścił się nawet na pole krytyki literackiej. Zbiór tych wszystkich pism jego wyszedł w Sztokholmie w latach 1875 — 90 w 4 tomach, p. t. „Samla-de Skrifter af Oskar Fredrik“. O jest nie-tylko tytularnym, ale i rzeczywistym opiekunem nauk literatury i sztuki szwedzkiej, zwłaszcza popiera gorliwie wszelkie wyprawy do Bieguna Północnego. Za prace piśmiennicze Uniwersytet w Lundzie w 200-letnią rocznicę swoją nadał królowi doktorat honorowy (1868).

Zamiłowany w muzyce i, wzorem ojca, sam kompozytor, król otaczał szczególną opieką Ak. muzyczną, posiedzenia jej zagajał mowami, które wyszły w osobnym tomie (Sztokholm 1892). W r. 1857 ożenił się O. z księżniczką Zofią Nassauską (* 1836). Po wstąpieniu star- takiego    ustroju politycznego, w jakiem żyć

szego brata, Karola XV (oh.), na tron (1859),    chcieli. Podczas walki dwukrotnie regencyę

oddał się reformie szkół wojskowych i ulepsza- sprawował następca tronu. O. nieraz podej-

mował sprawę reformy sejmu; po częścio- cyalne organa obrzędy i formy. — Oskarżenie wych ulepszeniach ostatecznie w r. 1906 ga- jest akcyą, nie prywatną jednak i materyalną, binet jego wniósł nową organizacyę Izby dru- jak akcya cywilna, ale publiczną i indy-giej ze 165 posłów miejskich i 65 wiejskich, wybieranych w glosowaniu powszechnem większością absolutną przy uczestnictwie wszystkich mających 24 lata skończone i stałe zamieszkanie w okręgu; wybory byłyby ważne na lat 9. Izba druga przyjęła projekt 134 gł. przeć. 94, ale pierwsza odrzuciła go 126 prz.

widualną, stosownie do specyalnych cech procesu karnego. Tak się określa różnicę między oskarżeniem a akcyą cywilną co do treści obu tych pojęć. Zachodzi między niemi i różnica formalna. Określają ją specyalne cechy O-a: 1) Podział O-a na pierwiastkoweio-stateczne; podział ten staje się tein głębszym i rdzenniejszym, im sprawa jest ważniejsza i uroczystsza. Podział ten spotykamy w Angłii. Tam oskarżenie (charge) prawdę zawsze dzieli się na dwa stadya—O. pierwiastkowe (information) albo (complaint), przedstawiane sędziemu pokoju, i oskarżenie ostateczne {indictment), przedstawiane sędziom przysięgłym. We Francy i O-u pierwiastkowemu odpowiada pojęcie wszczynania akcyi karnej (la mise de l’action publique en mouvement), oskarżeniu ostatecznemu — pojęcie oskarżania sądowego (l’exercice de Faction publique); prawo oskarżania przynależne jest wyłącznie prokuraturze, zaś wszczynanie akcyi karnej dzieli ona z osobami prywatnemi i różnemi instytu-cyami (Art. 61, 63, 182 kodeksu postępów, sąd. karn.). Ustawa niemiecka również odróżnia akcyę karną (öffentliche Klage) od aktu oskarżenia (Anklageschrift); w Niemczech rozwinął się nadto instytut specyalnego postępowania pierwiastkowego oskarżyciela (Scrutinial-verfahren), którego inicyatywie pozostawione jest zwracanie się do sądu w rożnych kwe-styach prywatnych. — Rosyjskiej ustawie również znane są dwa stadya oskarżenia: „wszczynanie akcyi karnej“: oraz oskarżenie przed sądem. 2) Ścisły związek akcyi oskarżenia z akcyą powściągania przestępstw. Jaskrawo zwłaszcza uwydatnia ten związek postępowanie angielskie, najsłabiej zaś prawodawstwo rosyjskie. 3) Zagwarantowanie instytutowi oska rżenia pomocy państwowej i poddanie oskarżenia pod kontrolę państwową. W niektórych krajach (Francya, Niemcy) oskarżenie stanowi wyłączną przynależność oskarżycieli urzędowych; w innych (Anglia, Austrya, Rosya), chociaż udział w oskarżeniu pozostawiony jest również inicyatywie prywatnej, lecz ze znacznem ograniczeniem tej możności. —O. z inicyatywy osoby prywatnej, wskutek przestępstwa ucierpiała, jest najpierwotniejszą formą oskarżenia. Do tej formy przyłącza się, a niekiedy usiłuje ją zastąpić zupełnie, państwowa organizacya oskarżenia. Tu zuowu istnieje w dwu postaciach: jako o-skarżenie narodowe i jako oskarżenie urzędowe. O. narodowe społeczne \actio publica) spotykamy w Rzymie z czasów republikańskich, gdy w sprawie, w której zainteresowane było całe społeczeństwo, mógł orędować w charakterze oskarżyciela każdy obywatel rzymski. Było to jego prawem politycznem, ale jednocześnio i słu-

18, zażądała wyborów proporcyoualnych i zniżenia okresu prawodawczego z lat 9 na 6, i na tern sprawa, popierana szczerze przez króla, utknęła. Król ma 4 synów: Gustawa Adolfa, przyszłego króla, ks. Vermlandu,

(* 1858), ożenionego z ks. Wiktoryą badeńską;

Oskara, ks. Gótlandu (* 1859), który w r.

1888, wskutek poślubienia Ebby Munck, zrzekł się praw dynastycznych i przybrał tytuł „ks Bernadotte“, zamieniony w r. 1892 na inny,

„hrabiego Wisborg“; Karola Augusta, ks. Ve-stergótlandu (* 1861); ks. Eugeniusza, ks. Ne-rike (* 1865). — O Oskarze II i jego panowaniu:

„Nordisk Familjebok“ T. XII; „Jubilaeumsal-bum vid Hans Majst. Konung O. 25- âriga Regering“ (Sztokholm 1897); Rydfors ,,Konnung 0.“ (t-że t. r).

Oskarborg, forteczka norweska we fjordzie chrystyańskim na wysepce Kaholmene.

M. H.

Oskard (oszkard), narzędzie żelazne, osadzone na trzonku drewnianym, służy do rozwalania murów i rozkopywania ziemi. O. posiada dwa końce, jeden z nich jest płaski jak motyka, drugi zaś okrągły, spiczasto zakończony, nazwany dziubasem, zapomocą którego doko-nywują rozwalania murów.

Oskarshamm, miasto i port w szwedzkim lanie Kalmar, nad cieśniną Kalmarską i na linii kolejowej Nässjö-- O.; doki okrętowe, fabryki zapałek, przędzalnia wełny, fabryka tytoniu, browar, ożywiony handel (w 1891 r. wpłynęło 690 okrętów o pojemności 71951 ton); 6 000 m-ców. Z Lubeką i Sztokholmem połączone parowcami.

która

Oskarżenie w procesie karnym. — Pojęciu akcyi w procesie cywilnym odpowiada pojęcie O-a (action publique, Strafklage, chargeJ w procesie karnym. O. w pr. k. znaczy żądanie sądowego przyznania przynależnego państwu prawa karania w danym wypadku. Podmiot czynny tutaj zwie się oskarżycielem, bierny oskarżonym lub podsądnym. Oskarżenie stanowi zasadniczą część sprawy karnej, określa bowiem treść i kierunek sądowego rozważania.

O. jest nieodłącznym działem procesu karnego, właściwym wszystkim stopniom jego rozwoju; spotykamy je nie tylko pod panowaniem systemu skargowego, aleiinkwizycyj-nego, śledczego. Wszakże, w przeciwieństwie do systematu śledczego, oskarżenie dopiero w porządku skargowym przeobraża się w samodzielny instytut proceduralny, posiada spe-

89

Ku tej formie przechyla się

1880).

Na

u.

źhą polityczną, i współczesny proces angielski, który w oskarżeniu upatruje funkcyę społeczeństwa, reprezentowanego przez wielkie jury, osoby zaś występujące przed sądem w charakterze oskarżycieli uważa za funkcyonaryuszów zlecenia społecznego. —Oskarżenie urzędowe pojmujemy jako ześrodkowanie oskarżenia karnego w rękach specyalnie w tym celu ustanowionych osób urzędowych. Pierwotnie były to organa powoływane do ścigania spraw pewnego rodzaju, jak rzymscy quaestor es parricidii, irenarchae, curiosi i t. p.; albo adwokaci rządu, samodzielni i niezależni jeden od drugiego, jak to obecnie ma miejsce w Anglii, a jak dawniej było we Francyi. Rzym i Anglia na tym szczeblu zatrzymały się, we Francyi zaś nastąpił dalszy rozwój rozważanego urzędu w kierunku zjednoczenia wszystkich jego członków w trwałą organi-zacyę. Tak powstała prokuratura, instytut wielkiej doniosłości, stojący na czele policyi sądowej, kierujący całą akcyą państwowego ścigania przestępstw. Z Francyi instytut ten przeszedł da innych państw kontynentu, a w czasach o-statnich i Anglia wprowadza u siebie pewne jego podobieństwo. — Z zarządzeń prawodawczych, gwarantujących legalność postępowania urzędu prokuratorskiego, zauważyć należy odpowiednie przepisy ustawy austryackiej, która w szerokich rozmiarach dopuszcza udział o-sób prywatnych w oskarżeniu. Prócz o-skarźenia prywatnego (Privatanklage) w sprawach, gdzie możliwe jest pogodzenie się stron, u-stawa austryacka zna udział prywatny (Privat-Betheiligter) w postępowaniu sądowo-karnem w sprawach rozważanych w porządku publicznym. Strona prywatna (w pojęciu zacieśnio-nem do procesu ściśle karnego, całkiem odmienna od podobnie nazywanej strony cywilnej, franc. Partie Civile) dopełnia, albo nawet zastępuje prokuratora. Jako organ dopełniający, występuje ona w procesie, gdy funkcyę oskarżenia pełni władza prokuratorska; w tym charakterze dostarczać może wszelkich środków dowodowych, przeglądać akta śledztwa pierwiastkowego; na śledztwie sądowem ma prawo zadawać pytania oskarżonemu, świadkom i znawcom przedstawiać swe uwagi, wygłaszać t. zw. wywód (§ 47). Jeżeli zaś prokurator odstąpi od skargi, strona prywatna, u-wiadomiwszy uprzednio w oznaczonym terminie sąd, może całkiem prokuratora zastąpić, posiąść prawie wszystkie jego prawa, sporządzać akt oskarżenia, podtrzymywać oskarżenie przed sądem, zaskarżać wyrok sądowy (§§ 48, 49).—O oskarżeniu: De Molènes ,,Traité pratique des fonctions du procureur du roi“ (1843); Le Sellyer „Traité de l’exercice et de l’extinction des actions publiques et privées“ ^ 1874); Mangin „Traité de l’action publique et de l’action civile en matière criminelle, 3-e éd. revue par Sorel“ (1876); Le Poittevin „Diction-

naire formulaire des parquets, 3-e éd.“ (1899). Holtzendorff ,,D. Reform der Staatsanwaltschaft“ (1864); Weber ,,D. Staatsauwaltscliaft in Oesterreich“ (,,Gerichtsaal“, 1853); Jieinski „die Privatanklage im oesterr. Strafrechte“ („Ger. Ztg.“ 1859); Liszt „Die Privatklage in Oesterreich“ („Gerichtsaal“ T. 29); Ortloff ,,D. Adhäsionsprocess“ (1864); Bruck „Über die präjudicielle Wirkung des rechtskräftigen Cri-minalurtheils auf die connexe Civilsache“ (1875); Rosenblatt „Beiträge zur Lehre vom Zusammenhänge zwischen Civil - und Criminalsachen“ (1884). Stephen „History of the criminal law of England“ (1883). Podręczuiki austryackie-go procesu karnego Krzymuskiego (1891) i Rosenblatta (1884); Stummer „Stanowisko prokuratora wobec sądu karnego“ (1875); Rosenblatt „Czy prawo skargi prywatnej jest dziedziczne?“ (,,Przegl. sąd.‘‘ 1884 JMę 3); tegoż artykuły drukowane w „Gazecie Sądowej“ warszawskiej, r. 1877 i 1880); Stebelski „Studya nad procesem karnym“ (1891). Z literatury rosyjskiej podajemy: Von-Rezon „O prs-stuplenijach nakaz, tolko po żałobje“ (1883); Kwaczewskij „Ob. ugołownom presledowaniji“; Wulfert „Nowyj anglijskij zakon o gosudarstw. obwinitjeljach“ ( ,Żurn. Grażd. i Ugoł. Prawa“

H. Ap. K.

Oski, ob. Os ko wi e.

Oskierko, Oski e r k n. Herb polski, tarczy w polu czerwonem złoty półksiężyc rogami na dół; na jego. barku krzyż złoty, a pod nim, między rogami, takaż gwiazda sześciopro-mienna. Nad hełmem w koronie szlac heckiej

PôÇ-

Fig. 156 Oskierko (herb).

trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu M u r-delio (ob.), powstała w drugiej połowie XVI wieku, a używana przez znaną i zasłużoną rodzinę litewską Oskierków.—Źródła: Kojało-wicz; Niesiecki; Ostrowski; Borkowski.

Oskierkowie, h/ Murdelio z odm., ród litewski, szeroko rozgałęziony obecnie na Litwie i w Inflantach. Pierwszym z domu tego, którego _₃wymieniają pisarze heraldyczni, był Hre-hory, dzielny wojownik za czasów Zygmunta

Wielka Kacyki. Illustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 44a.

Oskoł, ob. Brzoza.

Augusta i Stefana Batorego. Wnukiem Hreho-horego stryjecznym był Samuel, mąż ze wszech miar niepospolity, najprzód pisarz ziemski mo-zyrski (1632 r.), później sędzia ziemski i pułkownik królewski. Już w młodych łatach—pisze o nim Niesiecki — uczestniczył we wszystkich wyprawach wojennych owego czasu: moskiewskiej, tureckich, inflanckiej i pruskiej. W latach 1655 - 56 stał wiernie przy Janie Kazimierzu i niezwykle się wsławił wówczas dla swej odwagi i znajomości sztuki wojennej. Mir i Nieśwież odebrał Szwedom, kilka większych ich oddziałów zniósł na Podlasiu, dzielnie stawał pod Tykocinem i Prostkami, zdobył w Prusiech Nowe Miasto, czynnie się wreszcie przyłożył do rozgromienia Kozaków, którzy w 1610 r. zrabowali Pińsk. Stryjeczny brat Samuela, Szymon, stał się założycielem dwóch linij domu Oskierków — starszej, senatorskiej, i młodszej, od dziedzictwa, Rudakowa, zwanej rudakowską. Z tej ostatniej dobrze zasłużyli się ojczyźnie bądź radą, bądź orężem: Jerzy, skarbnik mozyrski, niejednokrotnie deputat na sejmy, stronnik Leszczyńskiego; Stanisław, cześnik mozyrski (1734 r.), mąż wielce szanowany i poważany wśród współobywateli, na których znaczny, a zacny wpływ wywierał; wreszcie Józef, generał wojsk litewskich w końcu XVIII-go stulecia. Gałąź starszą, senatorską, rozpoczął Antoni, pisarz wielki litewski (1724 r.), następnie kasztelan nowogrodzki (1726 — 1735 r.). Synami jego byli: Gerwazy, referendarz wielki litewski (1764r.) (potomstwo tego ostatniego osiedliło się w Inflantach; z linii tej zasługują na wzmiankę: Antoni, pułkownik petyhorski, i Ludwik, gene-rał-major wojsk litewskich); Rafał, marszałek trybunału (1750 r.); syn tegoż Jan, strażnik polny litewski (1782 r.), wielce ucierpiał z powodu należenia do grona najgorętszych stronników Ustawy 3 maja; Marcin-Teodor; pierwszy i zarazem ostatni kasztelan oszmiań-ski (1793 r.) i Kazimierz, kasztelan mozyrski (1793 r.).—*Ź r ó dł a: Niesiecki; Krasicki; Żychliński (t. XIX str. 90—97).    u

Oskijskie igrzyska, ob. Atellanae fabuł a e.

Oskold, ob. Askold i Dir.

Oskoł, rzeka płynąca w kierunku południowym na pograniczu gubernij: Kurskiej, Woro-neskiej i Charkowskiej; przebiegłszy 360 wiorst, wpada do Dońca północnego, poniżej miasta Izjuma. Brzegi bardzo malownicze, okolone skałami kredowemi i pstrym piaskowcem, porosłe są lipą, dębczakiem, jesionami oraz buj-nemi krzewami. W gub. Charkowskiej przybiera O. dopływ Kupiankę. Przeważającemi u-tworaini geologicznemi są kreda i oligocen.

Oskoł Nowy, miasto w Rossyi, ob. N o wy Oskoł.

Oskoł, miasto Oskoł.

Oskomian, roślina, ob. Av err ho a.

Oskowie, po łacinie Ości, w starszej formie Opsci, po grecku Orcixot, Opikowie, pierwotnie nazwa Kampańskiej ludności wiejskiej, należącej do szczepu Samnickiego, w przeciwstawieniu do helleńskich albo shellenizowanych mieszkańców miast nadmorskich Kampanii. Nazwa ta, którą starożytni uczeni wywodzili od imienia bogini Ops, pozostaje zapewne w związku z łacińskim czasownikiem operari (opracować, uprawiać rolę), oznacza zatem „rolników, chłopów“. W późniejszych wiekach tworzyli Osk., blizko spokrewnieni z sabelskiemi plemionami, jak oto: z Picentami, Marsami,<Mar-rucynami, Pelignami, Westyńczykami i Sabiń-czykami, a nadto jeszcze z Umbryj czy kami, jedną potężną gałąź szczepu Samnickiego, sięgającą od rzeczki Sagrus (dzisiaj Sangro) i dolnego rzeki Liris (Garigliano) aż po samo południe italskiego półwyspu z wyjątkiem miast greckich i obszernego wybrzeża, zamieszkanego przez Messapijczyków i Apulczyków. Wszystkie Umbryjskie, Sabelskie i Oskijskie plemiona, w skróceniu Umbryjskiem albo Sabelskiem plemieniem nazywane, stanowią razem z Rzymianami Italską odnogę indo-europejskich ludów Ponieważ zaś Rzymianie z językiem Samnickim, Sabelskim naprzód w Kampanii się zapoznali, oznaczyli go jako lingua Obsca, Ośca, cpoov/j ’Ottouov, Twv ’Oaxwv 7] ôiâXextoç, i objęli tern wyrażeniem także szczepy poza granicami Kampanii osiadłe, tymsamym albo pokrewnym językiem mówiące, t. j. wszystkich Samnitów, po oskij-sku ySa finds. Zwycięztwa Rzymian, odniesione nad Samnitami, jakoteż nadanie ludom tym praw obywatelstwa rzymskiego około r. 90 przed Chr., położyły kres urzędowemu używaniu jęz. Oskijskiego, którzy już w początkach Cesarstwa Rzymskiego zupełnie wygasł. W czasach kiedy Rzymianie po raz pierwszy się starli z Oskijskiemi szczepami, posiadały one bogato rozwiniętą sztukę i literaturę, z których wprawdzie bardzo drobne tylko ślady w budowlach Pompejańskich, w pojedyńczych /dziełach sztuki i w języku samym się dochowały. Całą bujną kulturę szczepów Oskijskich przytłumili Rzymianie razem z podbiciem ich pod swe jarzmo. Kiedy Osk. pod wodzą Hannibala, a po raz ostatni w r. 91 przed Chr. za oręż w o-bronie swej samodzielności chwycili, była potęga Rzymiao już zbyt wielką, aby zachwiać nią zdołali. Szczątki języka którym mówiły, od Sydycynów i Frentanów począwszy, wszystkie ludy południowej części Apenińskiego półwyspu, a więc Samnici, Hirpinowie, północni Apulczycy, Kam-pańczycy, Lukanowie, Bruttyowie i Mamerty-nowie, nie są liczne, nie przechodzą bowiem liczby 200, chociaż zebrane są na przestrzeni obejmującej ^blizko) 1000 mil kwadratowych, w Rossyi, ob. Staryj Znane są one z inskrypcyj i monet, datujących

z lat 400—80 przed Chr. Pomiędzy inskrypcyami

S. Drz.

Dr. J. P.

najsłynniejsze są: tak zwany Kamień Atellański tablica bronzowa w Agnone, 7 śpiżowycli tablic Bantyjskieh, przechowywanych w ratuszu dzisiejszego miasta Gubbio, i tablica z ołowiu, odkryta w r. 1876. Językowi Oskijskiemu było właściwem osobne pismo, przejęte w głównej części od Etrusków Kampańskich, z traktem ßooarpocpyjöov zwanym, t. j. idącym najprzód od lewej ręki ku prawej, a potem znowu od prawej ku lewej regularnie się zwracającym- ograniczało się ono jednakże tylko na Kampanię i Samnium właściwe, ponieważ w południowych krainach posługiwano się także alfabetem greckim. O ile na mocy owych dochowanych szczątków twierdzić można, rozwinęła się morfologia tego języka daleko czyściej aniżeli w łacińskim języku, również i ortografia jego przeprowadzoną była z daleko ściślejszą konsekwencyą niż ją współczesne dokumenta rzymskie wykazują. Por. Nissen EL, Italische Landeskunde, tom I., Berlin 1883; Mommsen T., Oscische Studien, Berlin 1845; tegoż Nachtraege zu den Oscischen Studien, Tubinga 1846; tegoż Die unteritalischen Dialekte, Lipsk 1850; Grotefend G. F., Rudi-menta linguae Oscae, ex inscriptionibus antiquis enodata, Hanower 1830; Lepsius C. R., Inscriptions Umbricae et Oscae, Lipsk 1841; Kirch-hoff, Zur italischen Sprachkunde, w Allgemeine Monatschrift für Literatur z r. 1852, str. 577 — 598, 802—824; tegoż Das Stadtrecht von Bantia, Berlin 1856; Huschke, Die oskisohen und italischen Sprachdenkmaeler, Elberfeld 1856; Bruppacher, Versuch einer Lautlehre der oskischen Sprache, Zurych J 860; Enderes, Versuch einer Formenlehre der oskischen Sprache mit Inschriften und Glossar, Zurych 1871; Bue-cheler, Oskische Bleitafel, Frankfurt nad Menem 1878; Zwetajev, Sylloge inscriptionum Oscarum, 2 części, Petersburg 1878; tegoż In-scriptiones Italiae inferioris dialecticae, Moskwa 1886; Buck, Der Vocalismus der Oskischen Sprache, Lipsk 1892; Planta, Grammatik der oskisch-umbrischen Dialekte,'część I, Strasburg 1892.

Oskrzele (po łac. z grecka Bronchi, ßpo^Xoi, ßpoyXta) są przewodami, przez które powietrze wdychaue z tchawicy (ob.) dostaje się do wnętrza płuc, a następnie znów, podczas wydechu, występuje nazewnątrz. Są one ciągiem dalszym tchawicy, która u człowieka na wysokości trzeciego kręgu grzbietowego dzieli się na dwie gałęzie: prawą, krótszą (3 cm.), lecz grubszą, i lewą, dłuższą (4 do 5 cm.) i cieńszą. Gałęzie te są początkiem O-i; każda z nich, wstąpiwszy do wnętrza płuc (ob.) przez ich wnękę, rozszczepia się w niem na gałązki coraz drobniejsze, wyrastające pod kątem ostrym, a kończące się ostatecznie w pęcherzykach płucnych. O. są tworami cewiastemi, z przodu i po bokach obłemi, z tyłu nieco przypłaszczonemi; ścianki ich składają się przeważnie z tkanki łącznej (ob.), chrząstek, mięśni gładkich i włókien sprężystych. Chrząstki w gałęziach grubszych tworzą rodzaj pierścieni niezupełnych, obejmujących tylko przód i boki cew; w cieńszych widzimy już tylko płytki chrzęstne, w ściankach rozmieszczone, coraz-to cieńsze i rzadsze, z tylu również zawsze brakujące; nakoniec w gałązkach o średnicy mniejszej od milimetra nie ma już ich wcale. Wnętrze O-i wyściela błona śluzowa, pokryta nabłonkiem migawkowym (ob. Nabłonek); gałązeczki najdrobniejsze, łączące się bezpośrednio z pęcherzykami płucnemi (por. Płuca), nazywają się os kr z elkami. — O. zwierząt kręgowych, oddychających płucami, nie różnią się zasadniczo od ludzkich, pomimo różnic niektórych, dotyczących budowy histologicznej i rozgałęzienia ich. Różnice te są najmniej widoczne u ssaków, najwyraźniejsze zaś u zie-mno-wodnych.

Oskrzeli choroby należą do najpospolitszych wogóle, a chorób dróg oddechowych w szczególności. Wytłómaczyć się to daje względnie łatwą dostępnością dla zarazków chorobotwórczych i czynników szkodliwych. Przedewszystkiem, co się tyczy pospolitości, wymienić należy nieżyt czyli katar oskrzeli, panujący w klimacie naszym wprost nagminnie, szczególnie późną jesienią i zimą. Pod nazwą nieżytu oskrzeli rozumiemy sprawę chorobną, polegającą na przekrwieniu błony śluzowej narządów tych w połączeniu z większą lub mniejszą wydzieliną. Wydzielina ta, zależnie od zmian patologicznych w błonie śluzowej i ścianie oskrzeli, może być surowicza, śluzowa, śluzowo-ropna, surowiczo-ropna, lub też czysto-ropna, a jest wytworem bądź komórek nabłonka, bądź też krwinek białych (ob. Kiew) lub też wysiękiem z naczyń. Błona śluzowa pod wpływem sprawy zapalnej ulega zmianom —z jednej strony zanikowym, z drugiej przerostowym. Z objawów klinicznych nieżytu oskrzeli najbardziej znamiennym jest kaszel, t. j. głośny, kurczowy ruch oddechowy, jako odruch na podrażnienie nerwu krtaniowego górnego. Powodem kaszlu jest tu wzmożona wrażliwość błony śluzowej, celem—wydalenie nagromadzonej w drogach oddechowych wydzieliny. Kaszlem suchym nazywamy ten, przy którym chory z wysiłkiem, połączonym z bólem, wyrzuca niewielką ilość wydzieliny. Co się tyczy zaburzeń oddechowych, to przy zwykłym nieżycie oskrzeli u dorosłych, gdy sprawa ogranicza się do grubszych gałęzi oskrzeli, nie spotykamy ich wcale; tylko u dzieci, u których sprawa zapalna prędko przechodzi na gałązki najdrobniejsze (zapalenie oskrzeli włosowate, bronchitis capillaris s. bronchiolitis) znajdujemy objawy duszności, gdyż wydzielina lepka zatyka zupełnie światło oskrzelików, a siła mięśniowa nie wystarcza do ich wykrztuszenia; to samo widzimy u starców wycieńczonych. — Objawów dostrzegalnych przez lekarza ba.

dającego chorych tu nie opisujemy — Co się tyczy przyczyny nieżytu oskrzeli, to przypuszczać należy, że wywołują go drobnoustroje chorobotwórcze, znajdujące się i w o-skrzelach zdrowych, ale niewywołujące zmian chorobnych tak długo, póki nabłonek pozostaje nieuszkodzonym. Z chwilą gdy nabłonek ulegnie uszkodzeniu, nic już nie staje na przeszkodzie działalności szkodliwej bakteryi.

i dyetetyki. Poza zwykłym nieżytem istnieją jeszcze inne postaci zapalenia oskrzeli, mianowicie: zapalenie włóknikowe czyli krupowe, przy którem błonę śluzową pokrywa wypocina włóknikowa pod postacią odlewów wałkowatych—t. zw. błony rzekome czyli krupowe. Jest to przeważnie sprawa wtórna, towarzysząca zapaleniu wlóknikowemu innych odcinków dróg oddechowych. Prócz tego istnieją zapalenia oskrzeli przymiotowe, promienicowe, nosaciznowe it. p. wyrażające się głównie w wytwarzaniu się guziczków swoistych (por. Przymiot, Promienica i Nosacizna). Nowotwory w skrzelach należą wogóle do zjawisk rzadkich. Z nowotworów łagodnych wspomnieć należy o gru-czolaku (adenoma), włókniaku (fibroma), t.łuszczaku (lipoma), oraz o chrząstnia-ku (chondroma). Klinicznego znaczenia guzy te zwykle nie mają. Z nowotworów złośliwych również rzadko napotykamy mię saki (sarcoma) i raki (carcinoma)—guzy szybko rosnące, łatwo rozpadające się i prowadzące w krótkim czasie do śmierci.—Ciała obce bądź dostają się do oskrzeli zzewnątrz, bądź też powstają tam na miejscu w tkankach sąsiednich zwapniałych oskrzeli, jako złogi wapienne, następnie przedostające się do wnętrza oskrzeli (tchawica oskrzeli). Co się tyczy ciał obcych właściwych, to bywają one różnego rodzaju, kształtu i ilości. Dostają się do oskrzeli tylko wtedy, kiedy stojące zwykle na straży mięśnie głośni (ob. Krtań) odmawiają sprawności—zwłaszcza w uśpieniu sztucznem, gdy zdarzało się już, że ząb wyrwany lub też sztuczny dostawał się do oskrzeli. Objawy bywają rozmaite; często, w razie zatkania gałęzi grubszej, człowiek umiera nagle. Zwykle na miejscu gdzie ciało obce zatrzyma się, następuje odczyn zapalny, nabrzmienie i spucbnienie błony śluzowej, przez co ułatwione zostaje wydalenie powrotne ciała obcego. Jeżeli mamy do czynienia z ciałem jałowem, rokowanie bywa niezłe; w przeciwnym razie ciało zakażone wywołuje na miejscu stan gnilny, ropny, zgorzelinowy, zwykle kończący się śmiercią. Do przypadłości dalszych należą: Rozszerzenie (rozstrzeń) oskrzeli po ł ac. Bronchiectasis (ob. ten wyraz). Zwężenie oskrzeli (Bronchiostenosis) należy do spraw chorobnych wtórnych, a występuje jako następstwo cierpień różnych narządów położonych w klatce pierśnej. Powstaje bądź przez ucisk zzewnątrz (rozrosły gruczoł tarczowy, nowotwory śródpiersia i t. p.), bądź przez ciała rozrastające się wewnątrz samej ściany oskrzeli (nowotwory łagodne i złośliwe, ziarnina), lub też nak'oniec przez sprawy rozpadowe w ścianie tej, wywołujące zwężenie bliznowate. Uchyłkami (Diverticuli) oskrzeli nazywamy wypu-klenia ślepe, workowate ściany oskrzeli, zwykle powstające wskutek wyciągania zzewnątrz

Do takich czynników sprzyjających zarażeniu należą wpływy cieplne, mechaniczne i chemiczne.

„Zaziębienie“ oddawna uważane jest powszechnie za przyczynę nieżytu oskrzeli. Wiedza lekarska rozumie pod tą nazwą zaburzenia układowe, ^powstałe z powodu prędkiej, a nazbyt znacznej utraty ciepła przez skórę, lub też wskutek bezpośredniego oziębienia danej powierzchni ciała. Do czynników mechaniczno-chemicznych sprzyjających powstaniu nieżytu oskrzeli należy wdychanie kurzu i gazów, towarzyszące przeważnie pracy fabrycznej. Kurz wprost uszkadza nabłonek, a drobnoustroje pa-sorzytne z jego powierzchni mogą wtedy w głąb przenikać i wywoływać zapalenie (por. Pylica). Z innych przyczyn wspomnieć jeszcze należy o chorobach zakaźnych, w których przebiegu nieżyt oskrzeli powstaje jako wynik zakażenia, bądź ogólnego (odra, grypa i t d.), bądź też swoistego na powierzchni błony śluzowej (zapalenie oskrzeli błonicze, róża oskrzeli itp.).

Inne choroby zakaźne, przewlekłe i choroby ustrojowe wywołują nieżyt oskrzeli wtórnie i pośrednio wskutek zmniejszenia się odporności ustroju (zimnica, cukromocz, zołzy i t. p.).

Rokowanie w nieżytach O-i ostrych i przewlekłych zależy od postaci ich, od stanu chorego i od warunków jego życia. Rokowanie w razie nieżytu ostrego u dorosłych jest przeważnie pomyślne, u dzieci i starców, u których sprawa zwykle przechodzi na oskrzelki najdrobniejsze, włosowate (bronchiolitis)—rokowanie często bywa groźne. Postaci przewlekłe, zwykle nieuleczalne i ulegające wahaniom natężenia, — mają przebieg różny, zależnie od warunków raniej lub więcej hygieniczno-dyetetycznych.

Ogólne wycieńczenie, charłactwo, garb (Kyphoscoliosis) pogarszają przebieg i rokowanie; pozatem czynnikiem nieprzyjaznym są powikłania następnie, jak rozedma płuc, niedomaganie serca i t. d. Leczenie powinno być prze-dewszystkiem zapobiegawcze i polegać na hy-gienie osobniczej i społecznej. Do pierwszej należy zahartowanie dziecka, ćwiczenie czynności narządów oddechowych oraz unikanie czynników szkodliwych wyżej wspomnianych, a więc kurzu, gazów i t. d.; hygiena społeczna dbać powinna o przewietrzanie mieszkań i pomieszczeń fabrycznych, zwłaszcza tych, w których podczas pracy wytwarzają się czynniki zdrowiu szkodliwe. Leczenie w przypadku powstałej już choroby ostrej lżejszej polega na stosowaniu wyłącznie tylko wskazań hygieny n. p. kurczenia się bliznowatego tkanki sąsied-

niej. Obrażenia. Rany oskrzeli należą do ₍ wości. Dlatego też niektórzy uczeni (Haeckel) zjawisk bardzo rzadkich, dzięki głębokiemu poło- łączą O-e wraz z kręgowcami w jeden typ żeniu tego narządu. Do liczby nerwic dróg od- strunowców (Chordata s. Chordonia). Zwykle dechowych należy d y c h a w i c a (ob.) oskrze- jednak O-e wyodrębniają jako typ samoistny Iowa, choroba znamionująca się napadami du- dlatego, że większość O-ic rozwinęła się w spo-szności. Powstaje zapewne wskutek skurczu sób swoisty i że cechy typu kręgowców zupeł-oskrzeli, wywołanego przez podrażnienie ner- nie się zatarły u form dorosłych, a natomiast wu błędnego. Do rzędu nerwic zaliczają w o- wystąpiły właściwości zupełnie odmienne. — statnich czasach również chorobę umiejscowio-    Charakterystyczne cechy typu O-ic są następu-

ną ‘głównie w oskrzelach, — a mianowicie jące: 1) symetrya ciała, nierozczłonkowanego, krztusiec czyli koklusz (ob.).    A- E* workowatego lub beczułkowatego, dwuboczna;

Osłaniaj|Ca oprawa, ob. Opatrunek. 2) brak kończyn; 3) ciało pokryte osłoną (tu-Osławski, herb polski z nadania. Na tar- nicà), wydzielaną przez nabłonek, o galareto-czy w polu czerwonem trzy srerne wręby. Nad watej, skórkowatej lub chrząstkowej konsy-tarczą dwa hełmy ukoronowane; nad pierw- stencyi; 4) obecność u osłonie dwu otworów: szym dwie trąby do połowy, naprze- otworu wehodowego (skrzelowego, inaczej gę-mian srebrne i czerwone. Labry czerwone, bowego) i stekowego (wyrzutowego); 5) przedni

ni

Fig 157. Osławski (herb).

podszyte srebrem. Nadany wraz z nobilitacyą Maciejowi Walentemu z Janowic Osławskiemu, adwokatowi krakowskiemu, w roku 1808-ym przez Franciszka I, cesarza austryackiego.— Źródła: Borkowski; Ostrowski; Hefner (podaje jako datę nobilitacyi rok 1818 mylnie).

Osławskiego zapis, ob. D o p e ł n ie n i e na 1. O.

Osłonice {Tunicata)—typ zwierząt, wykazujących w organizacyi swojej, a zwłaszcza w rozwoju, pewne cechy nader charakterystyczne, właściwe kręgowcom, wobec czego bliskie pokrewieństwo osłonie z najniższemi kręgowcami, a przedewszystkiem z bezczaszkowcami (Leptocardii) nie ulega najmniejszej wątpli-

oddział przewodu pokarmowego zamieniony w jamę skrzelową, łączącą się zapomocą szpar skrzelowych z jamą stekową; 6) ośrodkowy zwój nerwowy mieści się na stronie grzbietowej między szparami skrzelowemi a jamą stekową; 7) woreczkowate serce leży na stronie brzusznej*, 8) obecność w ciągu całego życia lub też tylko w wieku zarodkowym, struny grzbietowej {chorda).— Kształt ciała O-ic bywa dość różnorodny, szczególniej u form kolonialnych, najczęściej jednak workowaty (Ascidiae) lub beczułko waty (Salpae); Copelatae przez całe życie, a żachwy (Ascidiae) tylko w stanie larwy posiadają dobrze rozwinięty płaski ogon, służący im jako ster. Ciało O-ic nigdy nie I bywa podzielone na odcinki, chociaż u niektó-I rych żachw (Ascidiae) daje się zauważyć zewnętrzny podział na dwie lub trzy części. Na powierzchni ciała istnieją dwa wspomniane wyżej otwory, które mogą zamykać się przy pomocy mięśni. Zewnątrz ciało pokryte galaretowatą, skórkowatą lub chrząstkowatą osłoną {tunica), której grubość u wielu O-ic bywa bardzo znaczna. Osłona ta, powstająca z wydzielin nabłonka skóry, zawiera w sobie komórki nabłonkowe; zasadniczą jej substancyę stanowi błonnik, lub związek do niego podobny. Powierzchnia osłony bywa gładka lub pokryta rozmaitego rodzaju wyrostkami (brodawkami, kolcami i t. p.), lub ciałami obcemi, jak ziarnka piasku, drobne kamyki, wodorosty i t. d.). Osłona jest albo bezbarwna i przezroczysta, albo nieprzezroczysta i zabarwiona. Pod zewnętrz

■ o CVÇ

c c

Wf

dm

Fig. 158. Ognica (Pyrosoma atlantikum).

laridae) ścianka tej części (tj. worka skrzelo-wego) posiada z każdej strony po jednym o-tworze orzęsionym, t. zw. skrzelowym, uchodzącym bezpośrednio na zewnątrz; u żacliw ścianka worka skrzelowego zaopatrzona w liczne otwory (szpary skrzelowe), prowadzące do wielkiej przestrzeni, otaczającej worek skrze-lowy i zwanej jamą okołoskrzelową. U sprzą-gli (Salpae) jama skrzelowa zlewa się ze stekową, a ścianka oddzielająca jedną od drugiej występuje pod postacią wązkiej wstęgi skrzelowej; u Doliolum ścianka ta, lepiej rozwinięta, posiada liczne szpary skrzelowe. Otwory skrzelowe uchodzą bezpośrednio nazewnątrz, jak wspomniano już wyżej, tylko u apendiku-laryi; u innych zaś O-ic istnieje jama stekowa, której przednia część otacza worek skrze-lowy i przyjmuje wodę, przechodzącą przez o-twory skrzelowe; do jamy stekowej uchodzą również jelito tylne i otwory organów płciowych; z jamy stekowej nazewnątrz prowadzi jeden otwór wyrzutowy (stekowy), przez który wydostaje się woda, przepływająca przez worek skrzelowy, jako też ekskrementy i produkty płciowe. Na brzusznej stronie worka skrzelowego odwewnątrz ciągnie się po linii środkowej podłużny rowek t. zw. endostyl, którego boczne ścianki opatrzone są wałeczkami gruczołowemi, wydzielającemi śluz, dno zaś jego i brzegi wysłane są komórkami orzęsionemi. W przedniej części worka skrzelowego endostyl tworzy dwie listewki orzęsione, t. zw. luki migawkowe, które obejmują otwór wchodo-wy i łączą się z sobą na grzbietowej stronie worka skrzelowego, dając początek listewce orzęsionej, biegnącej do znajdującego się w tylnej części jamy skrzelowej lejkowatego otworu gębowego. Pokarm, składający się z drobnych wodorostów, małych niższych zwierzątek oraz szczątków roślinnych i zwierzęcych, przynoszony przez wodę, wpadającą do worka skrzelo-dy z załamującem światło ciałkiem (u larw wego, pokrywa się śluzem, wydzielanym przez żachw, sprzągli i ognie [Pyrosoma]), pęcherzyk gruczoł endostyla, poczem komórki migawko-słuchowy, bruzda węchowa i organy dotyku    we doprowadzają go do przełyku; odżywianie

jako wyrostki po brzegach otworów wchodo    się więc odbywa się jednocześnie z procesem

wego i wyrzutowego; u larw żachw organy oddychania. Zwężony przełyk prowadzi do żo-zmysłów są lepiej rozwinięte niż u osobników łądka, zaopatrzonego częstokroć w szczególny doskonałych, prowadzących życie siedzące.-^ utwór (wątroba) lub w gruczoły w ściance we-Najbardziej charakterystyczną cechę przewodu wnętrznej; za żołądkiem ciągnie się jelito, któ-pokarmowego stanowi znaczny rozwój przedniej re u apendikularyj uchodzi bezpośrednio na-jego części, służącej do oddychania i przyjmo- | zewnątrz, u innych zaś O-ic do jamy steko-wania pokarmu. U apendikularyj (Appendicu- | wej,—Serce, w kształcie woreczka, leży na stro-

nym nabłonkiem leży warstwa tkanki łącznej z zawartemi w niej mięśniami, nerwami i naczyniami krwionośnemu—Muskulatura u żachw składa się z podłużnych i poprzecznych włókien mięśniowych, u sprzągli (Salpae) zaś tworzy szereg pierścieni; działalność układu mięśniowego polega głównie na kurczeniu i rozszerzaniu jamy skrzelowej, jak również otwieraniu i zamykaniu otworów wchodowego i wyrzutowego.—Układ nerwowy składa się z jednego zwoju na stronie grzbietowej, od którego rozchodzą się nerwy do mięśni, skrzeli i innych organów wewnętrznych. Organy zmysłów mało wykształcone; najczęściej istnieje oko pod postacią plamki barwnikowej, niekie-

iń

A/S

y,

H'

wœsê

Fig. 159.

Kolonia żachwy Olavellina lepadiformsi a—otwór stekowy; cl—jama stekowa; b—osłona; d— jelito; e—otwór skrzelowy ćgębowy); m—otwór odbytowy;. fc— worek skrzelowy; o—gruczoł płciowy; n— zwój nerwowy.

,    •    .-"Ł. •*. ■ •

Fig. 160. Apendikularya (Megalocereus abyssorum), 5 razy powiększona.

Sn*

-,

§t

est

nie brzusznej pod jelitem. U apendikularyj naczyń krwionośnych brak: u innych O-ic z serca wychodzi naczynie przednie i tylne: pierwsze biegnie po środkowej linii worka skrzelo-wego (naczynie brzuszne), rozgałęzia się w skrzelach, poczem ponownie tworzy się jedno podłużne naczynie na stronie grzbietowej worka (naczynie grzbietowe); naczynie tylne zaopatruje w krew głównie organy trawienia i płciowe; u żachw rozgałęzienia naczyń krwionośnych wchodzą i do osłony. Krążenie krwi odbywa się w sposób następujący: serce przez jakiś czas kurczy się w pewnym kierunku, następnie skurcze ustają, poczem znów rozpoczynają się, lecz w kierunku odwrotnym. Bezbarwna lub czerwonawa krew zawiera w sobie bezbarwne amebowate ciałka krwi, których nie posiadają tylko apendikularye.—O-ce są obu-płciowe. Organy płciowe leżą obok jelita lub pod niem, a przewody ich otwierają się do jamy stekowej. Gruczoły obupłciowe nigdy nie spotykają się, lecz prawie zawsze są oddzielne jajnik i jądro; u niektórych O-ic, mianowicie w rodzinie Botrylidae, istnieją parzyste gruczoły męskie i żeńskie. Ponieważ produkty płciowe męskie i żeńskie dojrzewają przeważnie niejednocześnie, z wyjątkiem Doliolum, samo-zapłodnienie więc jest wyłączone, a jajka zazwyczaj bywają zapładniane przez nasienie innego osobnika. Rozwój O-ic (szczególnie żachw) zasługuje na uwagę ze względu na niektóre szczegóły, pozwalające wyjaśnić stosunek ich do innych grup państwa zwierzęcego; wskazuje on przedewszystkiem na blizkie pokrewieństwo O-ic z kręgowcami, zwłaszcza bez-czaszkowcami (Acrania s. Leptocardii). Zupełne i równomierne bruzdkowanie jajka u żachw prowadzi do powstania jednowarstwowej blastuli, która po pewnym czasie daje gastrulę; na stronie grzbietowej tworzy się podłużny rowek, oddzielający się następnie od pozostałej ektodermy pod postacią rurki nerwowej; przedni jej koniec rozszerza się w pęcherz mózgowy, gdzie rozwijają się organy zmysłów. Wpu-klina ektodermalna z przodu, od pęcherza mózgowego, daje^początek jamie skrzelowej i przewodowi pokarmowemu; dwie wpukliny na tyl-

*3

1%

-V'

.V .4-r

Fig. 161. Salpci maxima.

nym końcu (pęcherze stekowe), rozrastając się od przodu i zlewając’się razem, tworzą jamę stekową i okołoskrzelową. Na stronie grzbietowej od entodermy oddziela się podłużny sze-reg komórek, z których powstaje struna grzbietowa (chorda), a po bokach jej z zaczątków mezodermy tworzy się układ mięśniowy i tkanka łączna. W tylnym końcu ciała rozwija się ogon, służący larwie do poruszania się. W dalszym rozwoju larwa podlega wstecznej meta

Je

ci

1 rn

ii

■11

11H1

i.

Lj

o.

Fig. 162. Organizacya żacłtwy: b— otwór gębowy? cl—otwór stekowy; br—worek skrzelowy; a—otwór odbytowy; n—zwój nerwowy; tu— osłona; es«—żołądek i—jelito; (/«—gruczoł płciowy; c—serce; te—łuki migawkowe.

morfozie: traci ogon i rurkę nerwową, organy zmysłów zanikają; następnie larwa przytwierj dza się do podłoża, wydziela grubą osłonę i prowadzi życie siedzące. Obok rozmnażania się płciowego rozpowszechnione jest pośród O-ic i bezpłciowe, drogą pączkowania, prowadzące do powstawania kolonii. U żachw prostych kolonie tworzą się na szczególnych wyrostkach t. zw. stolonach. U żachw złożonych (Ascidiae compositae) młody osobnik drogą pączkowania wytwarza grupę nowych osobników; niekiedy pączki rozwijają się już na ciele larwy. U Botryllus osobnik, przytwierdzając się do podłoża, wydaje pączek, sam zaś ginie; osobnik powstały z pączka wytwarza z kolei dwa pączki trzeciego pokolenia i również ginie; dwa osobniki trzeciego pokolenia wydają 4 pączki czwartego pokolenia, które stanowią grupę osobników, ułożonych dokoła wspólnej jamy stekowej. Podobne stosunki znajdujemy i u ognie (Pyrosoma). Z jajka rozwija się z początku szczątkowy pod względem organi-zacyi osobnik (cyatozoid), który produkuje na szczególnym wyrostku przez pączkowanie jednoczesne 4 nowe osobniki (ascidiozoidy)\ następnie cyatozoid zanika, ascidiozoidy zaś drogą pączkowania dają początek kolonii. U sprzą-

Cz. St.

A. E

gli (Salpae) znów spotykamy się z przemianą pokoleń. U tych 0-c znajdujemy poczęści pojedyńcze, bezpłciowe osobniki, po części kolonie łańcuchowe, złożone z większej lub mniejszej ilości osobników płciowych. Osobniki łańcuchowe naprzód wytwarzają zwykle po je-dnem jajeczku, które bywa zapładuiane przez nasienie innej kolonii, później zaś produkują nasieuie. Z zapłodnionego jajeczka powstaje osobnik pojedyńczy, bezpłciowy, posiadający na tylnym końcu ciała wyrostek t. zw. stolo pro lifer, na którym przez pączkowanie rozwija się kolonia, złożona z osobników połączonych z sobą za pomocą osłony. Jeszcze bardziej złożony rozwój napotykamy u Dolio-lum\ tutaj osobniki pojedyńcze, płciowe, u których ciałka nasienne i jajeczka dojrzewają jednocześnie, wydają naraz kilka jajeczek, z nich zaś powstają ogoniaste larwy. Larwa po utracie ogona przekształca się w osobnika bezpłciowego, który dosięga znacznych stosunkowo rozmiarów i produkuje na stronie grzbietowej, w tylnym końcu ciała, trzy rzędy pączków: z dwóch bocznych powstają osobniki odżywiające, które dostarczają pożywienia osobnikowi macierzystemu, zatracającemu podówczas własne organy trawienia; osobniki odżywiające niezdolne są do życia samodzielnego i nie wydają potomstwa. Z pączków środkowych, czyli t. zw. wychowawczych, powstają osobniki podobne do płciowych, lecz pozbawione organów rozrodczych; po dojrzeniu odrywają się one, poczem drogą pączkowania wydają nowe pokolenie płciowych osobników samodzielnie żyjących. Cały więc cykl rozwoju Doliolum składa się z dwu pokoleń: z jednego bezpłciowego, oraz drugiego płciowego, które powstaje z pączków osobnika płciowego. — Wszystkie O-ce bez wyjątku są zwierzętami morskiemi. Żachwy proste i złożone — prowadzą życie siedzące, apendikularye zaś, ognice, sprzą-gle i Doliolum —formy pelagiczne. — Typ O-ic obejmuje około 60 rodzajów, liczących 300 gatunków, z których % przypada na żachwy proste i złożone. Typ ten dzieli się na trzy gromady: 1) ogoniaste czyli apendikularye (Appendicular i-dae V. Copclatae)-, 2) żachwy ( Ascidiaceae), do których należą żachwy proste (MonaschUae), żachwy złożone (Synascidiae) i ognice (Pyr oso-midae, Luciae, Ascidiaeformeś)\ 3) sprzągle (Thnliacea), dzielące się na Desmomyaria czyli sprzągle albo salpy właściwe i Cyclomyaria {Doliolum). Niektórzy uczeni zaliczają apendikularye do gromady żacliw.

Osłonki—są to pochewki, w których położone jest włókno osiowe włókna nerwowego. Najbardziej skomplikowane włókno posiada ich trzy: osłonkę rdzenną, osłonkę Schwanna i najbardziej na zewnątrz położoną osłonkę endo-neuralną. Włókna nerwowe, zależnie od obecności w nich lub też braku osłonki rdzennej, zowią się rdzenuemi lub bezrdzennemi; każda z tych kategoryj dzieli się na 2 pododdziały zależnie od obecności osłonki Schwaima czyli neurylemmy. Włókna osiowe bez osłonek zwą się nagiemi włóknami osiowemi; spotykamy je w przebiegu nerwu węchowego jako wiązki włókienek w błonce endoneuralnej. Włókna bezrdzenne z neurylemmach znajdujemy w układzie nerwu sympatycznego. Włókna bez neurylemmy istnieją tylko w układzie nerwowym ośrodkowym, z neuryleinmą—w pniach i gałęziach nerwów mózgowo-rdzenionyeh i w układzie sympatycznym. O-a rdzenna, która otacza dokoła włókno osiowe, zbudowana jest z myeliny, ciała pół płynnego, podobnego do tłuszczu, silnie łamiącego światło. W przebiegu swym okazuje dwa rodzaje przerw (widoczne od działania kw. osmowego). Jedne z nich ukośne, lejkowate, t. zw. wcięcia Lanter-mana, sięgają do włókna osiowego i dzielą myelinę na odcinki cylindryczno-stożkowate, jakby połączone istotą kitową. Twory te u-ważane są przez niektórych histologów za arte facta. Drugi rodzaj —p r z e w ę ż e ni a Ran-vier a — są to przerwy okrężne, w których brak jest myoliny, a włókno osiowe styka się bezpośrednio z następną osłonką—neurylemmą. Przewężenia Ranviera dzielą włókno rdzenne na t. zw. odcinki Ranviera. Osłonka rdzenna gra rolę izolatora dla włókna osiowego i ma ważny wpływ na pobudliwość nerwową.— Osłonka Schwan na, czyli neurylemmą, bezpośrednio przylega do osłonki rdzennej, a tylko w okolicy przewężenia Ranviera zbliża się do włókna osiowego, będąc od niego oddzieloną tylko za pomocą nieznacznej ilości i-stoty kitowej. Jest to cieniutka przezroczysta błonka, która w przebiegu swym wykazuje o-walne jądra, otoczone niewielką ilością ziarnistej zarodzi, skupionej również w postaci owalnej (t. zw. ciałka Schwanna). Nazewnątrz osłonki Schwanna znajduje się zazwyczaj jeszcze jedna osłonka pochodzenia łączno-tkanko-wego, zazwyczaj jednolita, bez budowy, czasami o budowie włóknistej, od wewnątrz wysłana warstwą płaskich komórek. Jest to tak zwana osłonka endoneuralna, której w najcieńszych gałęziach obwodowych odpowiada perineuralna czyli Henlego (Stóhr).

Osłowski, herb polski. Na tarczy w polu srebrnera trzy wręby czerwone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa rogi bawole srebrne z trzema pasami czerwonerni. Labry czerwone, podszyte srebrem. Odmiana herbu Kos (ob.), powstała prawdopodobnie w początkach XVI-go wieku, a używana przez rodzinę 0-słowskich, przydomku Kalkstein, gałąź znanego rodu pomorskiego Kalksteinów, osiadły w Pru-siech Zachodnich i ks. Warmińskiem.—Ź r ó d ł a:

T. M.

Paprocki; Niesiecki; ms. o familiach pruskich; Siebmacher III, 2, 340.

(W

Fig 163. Osiowski (herb).

Osm—pierwiastek chemiczny. Znak—Os, c. atomowy = 191. Wyodrębniony został w 1804 r. przez Tennanfa z rodzimego stopu z irydem (ob.), z t. zw. osmirydu, nieroztwarzają-cego się w wódce królewskiej, co pozwala oddzielać O. od reszty platynowców (ob.), do których rodziny pierwiastek ten należy. Od i-rydu zaś pozwala się oddzielić dzięki temu, że przy utlenianiu daje lotny czterotlenek 0s0₄, kiedy iryd takiego tlenku nie daje. Czterotlenek może się tworzyć już wprost przez u-tlenianie się sproszkowanego wolnego osmu na powietrzu; posiada charakterystyczny ostry zapach (ztąd nazwa pierwiastków — oqr/j), nieznośny dla błon oczu, nosa i płuc; wbrew wysokiej zawartości tlenu (w 0S0₄ przejawia się ośmiowartościowość osmu, więc przynależność do ostatniej—ósmej grupy układu peryodyczue-go pierwiastków) tlenek ten posiada charakter obojętny, niesłusznie zatem nosi u niektórych autorów nazwę kwasu osmowego lub nawet nadosmowego; w wodzie rozpuszcza się niewiele; rozpuszczony traci tlen, redukując się aż na osm wolny; to łatwe odtlenianie się 0s0₄ pozwala stosować roztwór tego związku do barwienia i utrwalania preparatów mi-troskopowych: w tlenkach strąca się wolny, czarny osm. Obojętne są również niższe tlenki: OsO, 0s0₂, Os₂, 0s0₃. Z innych związków O-u należy wspomnieć o OsCl₄, który tworzy z chlorkami potasowców i amonu chloroosmia-ny (2KC1.0sC1₄ = K₂0sCl₆) jednopostaciowe z chloroplatynianami. Metaliczny osm jest barwy niebieskawo-szarej, ma największy ze wszystkich ciał ciężar właściwy (22.48) i nie topi się nawet w płomieniu wodorowym; stąd bywa stosowany do lamp żarowych.

Ósma, dopływ Dunaju, ob. Ose m.

Ósma, starożytne, obecnie podupadłe miasto w prow, hiszpańskiej Soria, na prawym brzegu rz. Ucero; od VI w. siedziba biskupstwa; liczy 2 000 m-ców. Pod O-mą w 938 r. król

Wielka Encykl. Illustr. Ser. II. ïom YI. Zesz. 44a.

Leonu, Ramiro, odniósł zwycięstwo nad Sarace-nami, którymi dowodził Abdur Pahmân z Kor-duby. Po drugiej stronie Ucero położone miasto E 1 B u r g o de Osina z 4000 m-ców.

Osmak, moneta za Zygmunta III, ob. M o-netaw Polsce. Nazwy tej używano na Litwie zamiast oś min y jako miary zboża i słodu.

Osman lub otman I al Ghazi (Zwycięzca), sultan turecki, pierwszy z domu Osmanów lub Otmanów (* w Sukucie, mieście Bitynii, 1259 r.—f 1326 r.). Został po ojcu w 1288 r. przewódcą hordy pasterskiej Turków, obozujących we Frygii. W 1299 r, ogłosił się niezależnym i przybrał tytuł sułtana, wskutek zwycięstw, któremi podbił zachodnią Azyę Mniejszą. Zawładnął w 1304 r. Niceą, w 1307 r. prowincyą Marmara, syn zaś jego Orkan zajął Brussę 1326 r. Za stolicę obrał Karahissar i rozkazał wybijać monetę ze swoim wizerunkiem. Od niego potomkowie, naród, rząd i państwo, otrzymują nazwy Osmanów, Ottomanów, zam. Otmanów (Porta Ottomańska).

Osman II, sułtan turecki 1618—22 (* 1605 r.—zabity w Konstantynopolu 1622). Młodszy syn Ahmeda, bardzo waleczny, następca swego zdetronizowanego stryja Mustafy I. On-to obiegł Chocim (1620 — 1; ob.l. Oburzony na janczarów, powziął zamiar zniesienia ich, lecz zagrożeni powstali i Osman uduszony został przez wielkiego wezyra Daud-baszę.

Osman III, sułtan turecki, panował po ojcu Mahmudzie I (1754—1757), ustawicznie zmieniając wezyrów.

Osman-Digma, wódz proroka w Sudanie ob. Mahdi.

Osman Nury pasza „Grhazi“, generał turecki (* 1837 w Amazyi [Azya Mniejsza] —f 1900 w Stambule). Po ukończeniu akademii wojskowej (harbije mekteb) w Stambule zaciągnął się do jazdy (1854). Podczas wojny wschodniej (1853 — 56) był w korpusie Ornera paszy. W r. 1855 brał udział w bitwach pod Eupatoryą (ob.), następnie w wyprawie Ornera (ob.) u brzegów Abc liazy i. W r. 1860 uczestniczył w tłumieniu powstania Druzów, w r. 1867 rozruchów na Krecie, gdzie odznaczył się podczas ataku na warowny klasztor Hagia Sofia, poczem został podpułkownikiem i bejem i przeniesiony do sztabu generalnego. W r. 1871, jako pułkownik, uczestniczył pod Redyfem paszą w wyprawie na Jemen, w r.

1874    generał brygady (li w a), późną jesienią

1875    r. wrócił ze stopniem generała dywizyi (f e r i k) i paszy do Stambułu, by niezadługo objąć dowództwo nad oddziałem, zebranym pod Widdinem przeciw Serbii. Wówczas odznaczył się w bitwach pod Izworem Wielkim (18 lip. 1876) i Zajczarem (7 sierp.), poczem otrzymał (w listop.) tytuł marszałka (muszyr). W i 1877, z rozpoczęciem wojny z Rosyą, na rozkaz wodza naczelnego Abd-ul-Kerima, stanął

Ö0

Levaux:    „ Ghazi Osman

Hr.

logie“.

z 35 000 ludzi w Widdinie. Kiedy Rossyanie dotarli do Bałkanów (gen. Kriidener obiegł był twierdzę nad Dunajem, Nikopol, i zdobył ją), O. na czele swego korpusu rzucił się (w pocz. lip.) na lewe skrzydło nieprzyjacielskie, zajął Plew en (ob.) i 20 lip. odparł zwycięzko ataki Rosyan pod wodzą Szyldera - Szuldnera, z wiel-kiemi dla tychże stratami; zająwszy (27 lip.) Lowacz, 30 i 31 lip. odparł O. wzmożony atak generałów rosyjskich Kriidenera i Szachowsko-ja. Następnie pozycyę pod Plewenem (tureckie Ple w na) O., za pomocą doskonałych obwarowań ziemnych, przetworzył w silną twierdzę, a gdy armia jego powiększyła się do 60 000 ludzi, przez samo zamknięcie się w tak zaimprowizowanej twierdzy, zmusił Rosyan do zaniechania dalszego pochodu, do ściągnięcia znacznych posiłków i skierowania głównych sił przeciwko Plewenowi, który przez kilka miesięcy był punktem środkowym całej kampanii. D. 2 września Rosyanie zdobyli wprawdzie Lowacz, lecz atak głównych sił rosyjskich na obwarowania Plewena, i to po kilkodniowem bombardowaniu, słabsze zaledwie szańce oddał w ręce Rumunów (11 września), którym O. nazajutrz (12 wrześ.) energicznym kontratakiem wszystkie napowrót odebrał. Atak Rumunów d. 19 paź. został także odparty, choć zakończył się częściowem zdobyciem pozycyj tureckich (Grywica). O. stał się największym bohaterem armii tureckiej. Sułtan nadał mu tytuł Ghazi (zwycięski). Atoli nie otrzymując posiłków i uczuwając brak żywności, O., w celu utorowania sobie drogi ku Widdinowi, w nocy z d. 9 na 10 grud. zrobił wycieczkę, usiłując przerwać pozycye rosyjskie na lewym brzegu Widu (pod Dolnym Netropolem), napotkał wszakże zacięty opór. Rosyanie, powiadomieni zawczasu o wszystkiem przez zdrajców, zajęli coprę-dzej pozostawione przez O-a obwarowania Plewena, i O., sam raniony, zmuszony był zdać się na łaskę i niełaskę nieprzyjaciela; wzięty do niewoli, dopiero po zawarciu pokoju w San-Stefano wrócił do Konstantynopola (w kwietniu

1878), gdzie, sławiony jako „lew z pod Ple-wny“, otrzymał polecenie reorganizacyi trzech korpusów armii, utworzonych ze szczątków wojsk, i zyskał przeważny wpływ na sułtana. D. 4 grud. 1878 r. O. mianowany ministrem wojny (s'eraskier), urząd ten piastował (z nieznacznemi przerwami) do r. 1888. Jako urzędnik nie stanął na wysokości swych zasług wojennych; jego opór m. in. udaremnił zbawienną reformę skarbowości, a w części i państwowości tureckiej, zaprojektowaną przez Chaj-reddina - paszę (ob. Khereddin — basza). Pod wpływem nienasyconej żądzy wzbogacenia się dopuszczał się O. poważnych nadużyć. Od roku 1880 aż do końca swojego życia piastował urząd marszałka pałacowego sułtana. — Por.

Pacha, souvenirs historiques“ (Paryż 1891, wyd. 2-ie).

Osmandżyk, miasto w sandżaku Somasia w turecko-azyatyckim wilajecie Siwas, leży 490 m. n. p. m. na prawym brzegu rz. Kizil Irrnak (Halys), przez którą prowadzi most kamienny, łączący O. z przedmieściem Gemidży Mahalessi. Dwie wyniosłe skały trachitowe podpierają starożytny zamek paflagoński, z którego obecnie pozostały zaledwie ruiny. Wodociągi zaprowadzone w 1714 r. przez w. wezyra Baltadzy'ego; 8 900 m-ców.

Osmanje, Osmanli, Osmanowie, Osmanów Państwo,, Ob. Turcy a.

Osmanje, order, ob. Ordery.

Osmański Mateusz, zasłużony pisarz dla ludu w Prusiech Zachodnich (* 1794 r. w Chełmnie— f 13 grudn. 1857 r. w Brodnicy). Wyświęcony w 1818 r. na kapłana, został w 1821 r. proboszczem w Brodnicy, gdzie przez 26 lat spełniał z wielką gorliwością i poświęceniem obowiązki pasterskie, zajmując się przytem z zamiłowaniem pracami literackiemi. Wprawdzie najwięcej tłómaczył z niemieckiego, lecz wybór powiastek zawsze był trafny, chociaż język niepoprawny i pisownia nieustalona. Pisemka jego rozchodziły się w wielu tysiącach egzemplarzy wśród ludu w Prusiech Zachodu.; ważniejsze: „Wykład obowiązków chrześcianma katolika“ (Brodnica 1850); „Sejmik w karbow-skim boru“ — pisemko z kilku kart złożone o skutkacli pijaństwa (rozprzedane w kilkudziesięciu tysiącach egzemplarzy); „Donna Ma-rya Matyasówna, cz. zwichnięte wychowanie dziewczyny“ (tamże 1859—62); „Starogrodzka kapela cz. Poczciwych Opatrzność nie opuści“ (3 wyd. 1857 — 63); „Maciuś, historya na ziemi Michałowskiej zebrana“ (1856 — 62); „Nabożeństwo dla ludu katolickiego“ (1852, wyd. 5-e 1864); „Krótkie objaśnienie dla ludu“ (1854) i wiele innych.

Osmanpazar, miasto w Bulgaryi na połu-dnio-zachód od Szumli położone; liczy 4 000 m-ców, przeważnie Turków; ważne z powodu skrzyżowania się tu 5-ciu wielkich traktów.

Osmelit, minerał z rzędu drugiego Syli-k o i d ó w, (krzemiany bezwodne) z grupy pi-roksenu i amfibolu, jest odmianą Pektol it u (Na H Ca₂ Si₃ 0₉), zawierającego prócz sodu jeszcze i elementy wody, a występującego w kryształach rombowych; nazwa od wyrazu greckiego bqi/iń=zapacli.—T scher mak „Mine*

Red.

Osmerus, ryba, ob. Stynka.

Osmium, metal, ob. Osm.

Osmoderma, ob. Owady.

Osmoka wielkostrączna, ob. Ent ad a gi-g al o b i u m.

Osmolin, osada miejska (dawniej m-ko) w gub. Warszawskiej, po w. Gostyńskim, nad strugą Nidą, gm. Sanniki, par. O., położony

lir.

przy trakcie z Łowicza do Płocka, 14 w. od Gombina, 23 w. od Łowicza; kościół par. murowany (z 1790 r.), szkoła pocz. ogólna; 600 m-ców (w r. 1827 było 70 dom. i 439 m-ców, w r. 1860 — 62 domy i 440 m-ców); 6 jarmarków rocznie.—Założycielem miasta, a zarazem parafii i kościoła, był Ziemowit, ks. mazowiecki. w r. 1431. Przywilej lokacyjny pierwotny potwierdził Stan. August 1789 r. W dokum. z r. 1462 wymieniono w liczbie miast ziemi gostyńskiej Osrnoly, w liczbie wsi książęcych 0-smolino. W reg. pob. z r. 1579: Osmol-ska wieś w par. O., ma 17'/₂ łan. km. i 4 wójt. Miasto O. płaci z łanów fl, 4, od rzem. fl. 10 gr. 16, czopowego za rok fl. 9“. Z wcieleniem Mazowsza do Korony (1526) O. został włączony do s-stwa Gostyńskiego. W r. 1608 posiadał to s-stwo Stanisław Miński, w-da łęczycki, za panowania Stan. Augusta—Mikołaj Dąbrowski. Wizytacya b-pa Goślickiego w r. 1602 zastała kościół w dobrym stanie (pierwotnie drewniany, pod wezw, św. Marcina; b-pa) w nim 4 ołtarze, przy kościele szkołę, dobrze uposażoną. Biskup założył tu w r. 1604 bractwo literackie. —„Slow. Geogr.u; ,,Enc. Org.“ większa.

Osmoróg, herb polski, ob. G i er aid.

Osmoza (nazwa niezręcznie ukuta z gr. (j)9-św=przepycham, przenikam), nazywana też Egzosmoza, Enosmoza, Endos moza i D y o s m o z a, a po polsku przenikaniem przez błony, jest przenikaniem się wzajemnem dwu płynów różnych (mogących się wszakże mieszać z sobą), odbywającym się po-przez przegrodę, posiadającą budowę drobno dziurkowatą, jak np. błony zwierzęce i roślinne, płytki z gliny wypalonej, niepolewanej, z kauczuku i t. p. O własności tej płynów przekonać się można za pomocą butelki z dnem odciętem, zawiązanej na jego miejscu szczelnie kawałkiem pęcherza. Butelkę tak przysposobioną zatykamy korkiem przewierconym, w którym tkwi rurka szklana, opuszczająca się przynajmniej do połowy butelki, a wystająca ponad korek na kilkanaście centymetrów; następnie butelkę napełniamy płynem, np. wyskokiem, i zanurzamy ją w naczyniu pełnem wody. Przyrząd ten prosty nosi nazwę En-dosmometru. Po upływie czasu pewnego, nie zbyt długiego, spostrzeżemy, że wyskok w rurce zaczyna się podnosić, a po kilku godzinach wypływa otworem górnym rurki, nawet gdyby długość jej dochodziła do 50 cm. Widocznie woda z naczynia większego przez pęcherz musiała wniknąć do butelki, a to przeciwko t. zw. prawu ciążenia. Objaw ten ściślej mianujemy wnikaniem płynu (Endosmosis). Ale równocześnie także część pewna wyskoku z butelki wysączyła się przez pęcherz do naczynia z wodą, to zaś nazywamy wynikaniem (.Exosmosiś)\ co stwierdzić łatwo, jeżeli wyskok do doświadczenia użyty

zabarwiliśmy przedtem czemkolwiek. Podnoszenie się płynu w rurce dowodzi, że więcej wody wsiąka przez błonę do butelki, niż z niej wysącza się wyskoku do wody. Jeżeli zamiast pęcherza zwierzęcego użyjemy błony kauczukowej, to przekonamy się, że więcej wyskoku przez nią wyciecze do wody, niżeli wody wniknie do butelki, a wskutek tego nietylko płyn w rurce się nie podniesie, ale nawet poziom jego w butelce samej obniży się widocznie. Tak nierównomierne przenikanie płynów różnych przez błonę tę samą objaśnia się w ten sposób, że błony dzielące wchłaniają w siebie ilości nierówne płynów rozmaitych. Podług badań L i e b i g a fob.) np. 100 gramów pęcherza wołowego, zupełnie suchego, w ciągu 24 godzin wchłonąć w siebie może 268 gr. wody, 133 gr. rozczynu soli kuchennej, 38 gr. wyskoku, nakoniec 17 gr. oleju kostnego. Więc jeżeli naczynie, zawierające w sobie wodę i wyskok, przedzielimy ścianką z pęcherza takiego, to z jednej strony przesiąknie przez nią woda, z drugiej zaś wyskok w stosunku 268 : 38. Ponieważ wyskok chciwie wchłania w siebie wodę, więc ją zabiera z pęcherza w stosunku wyżej podanym, a nie wiele go tylko miesza się z wodą po stronie drugiej błony. — Jeżeli rurkę szklaną na jednym końcu zawiążemy pęcherzem, a wsypawszy do niej ilość pewną, ściśle odważoną, soli kuchennej, zanurzymy końcem zawiązanym w naczyniu z wodą, to pomału przez pęcherz przesączy się nieco wody, która sól w rurce rozpuści, a wtedy natychmiast rozpocznie się wynikanie soli z rurki, wnikanie zaś do niej wody. Jeśli w pewnych odstępach czasu zmieniać będziemy wodę w naczyniu, to w końcu z rurki zniknie ślad ostatni soli, a pozostanie w niej woda czysta, i to w i-lości stale stosującej się do ilości soli wsypanej do rurki na początku doświadczenia. Jeżeli zamiast soli kuchennej użyjemy jakiejkolwiek innej, to stosunek ów zmieni się także. Liczbę oznaczającą, ile cząstek wagi wody przechodzi przez błonę na jedną cząstkę takąż ciała rozpuszczonego, nazywamy równoważnikiem przenikania; wynosi on dla soli kuchennej 4.3, soli glauberskiej 11.6, siarkanu potasowego 12, siarkanu magnezowego 11.7, siarkanu miedzi 9.5, wodorotlenku potasowego 215, kwasu siarczanego 0.39, siarkanu kwaśnego potasowego 2.3, wyskoku 4.2, cukru 7.1. Zauważyć tu jednak należy, iż równoważnik przenikania jest także zależny od stężenia rozczynu soli, a wogóle wzrasta równomiernie ze zwiększeniem się ciepłoty jego. — W życiu powszedniem często spotykamy się ze zjawiskiem przenikania; jest niem np. pęcznienie grochu lub ziarna jakiegobądź w wodzie, ponieważ przez blonki komórek roślinnych wnika więcej wody niż wyjść z nich może zawartości ich. Jeżeli pokrajemy w talarki rzepę, albo rzodkiew posypiemy solą, to woda z nich

występująca sól rozpuści bardzo prędko; tak samo cukier rozpuszczają owoce świeże, obrane, nim posypane — a wszystko to są objawy O-y, która dla życia roślin i zwierząt posiada znaczenie bardzo wybitne, ponieważ sprawa odżywiania się od niej jest zależna. Korzenie roślin za pomocą O-y czerpią z ziemi soki pożywne; ona też rozprowadza je przez ścianki komórek po roślinie całej. Tak samo w ustroju zwierzęcym i ludzkim mlecz zawarty w miazdze pokarmowej (por. Trawienie) przesiąka do naczyń mleczowych, z których przechodzi do krwi, krążącej w naczyniach zewsząd zamkniętych, więc z niej soki odżywcze do komórek dostać się mogą też tylko za pomocą przenikania przez ścianki naczyń i osłonki komórek.—Du troc het i N. Fischer odkryli i zbadali pierwsi zjawisko O-y; po nich, oprócz wymienionego Liebig a, między innemi, wiele do jej poznania przyczynili się Jolly i Vierordt; Graham zaś wykazał, że ciała posiadające w stanie stałym budowę krystaliczną, jak np. cukier, sól i t. p., które nazwał krystaloidami, daleko łatwiej przenikają po rozpuszczeniu przez błony, niż inne, nie krystaliczne, jak np. klej, białko, guma, kwas krzemowy rozpuszczalny, karmel i inne, tworzące z wodą roztwór galaretowaty, które nazwał k o 1 o i d a 1 n e mi. —Własności te ciał wymienionych zużytkować można do rozłączania ich, jeżeli w płynie jakim znajdą się razem rozpuszczone, a postępowanie takie nazy? wamy dializą (ob.), przyrząd zaś do tego służący dializatorem, który w przemyśle niejednokrotnie stosowany bywa. — Por. Dyf-f u z y a.

ropejskiej nie spotyka się go wcale. Podejrzon królewski posiadał dawniej pewne znaczenie w medycynie. Jego kłączy, obfitujących w ma-terye śluzowe i ściągające, używano, jako Medulla Osmundae regalis przeciw skrofułom i chorobom rachitycznym. Do tego samego celu służyły i liście rodzajne pod nazwą Juli Osmundae regalis. Jako środek przeciw robakom również miała być ta paproć wielce pożyteczną. Obecnie podejrzon królewski, podobnież jak i inne gatunki amerykańskiego pochodzenia (O. cinnamonea L., O. spect&bilis Wild O., in-terrupta Mchx) posiada pewne znaczenie w o-grodnictwie ozdobiłem, gdzie używa się dla podniesienia malowniczości brzegów rzeczek, strumyków i wodospadów. Najładniej wyglądają paprocie te latem, kiedy ich wiotkie, misterne, żółtobrunatne liście rodzajne bardzo efektownie odbijają od ogólnej zieloności. Mnożymy je na wiosnę przez dzielenie kłączy.

Osmundaceae—długoszowate, jedna z rodzin paproci właściwych (Filices isosporeae) wyróżniająca się brakiem pierścienia (annulus) w zarodniach, oraz brakiem zawijki (indusium) dokoła kupek zarodniowych (sori). Funkcye zawijki spełnia grupa komórek grubobłonnych, mieszcząca się w bocznej części zarodni i przy zasychaniu powodująca pękanie, a tern samem wysypywanie się zarodników. Zarodnie u O. posiadają postać owalną lub kulistą, barwę żółto-brunatną, ścianki bardzo cienkie. Osadzone są na bardzo krótkich szypułkach, a nawet całkiem szypułek pozbawione. Wyrastają na nerwach liści lub w pobliżu tychże, przy-czem blaszka liściowa (w rodzaju Osmunda) nie rozwija się wcale lub w bardzo małym stopniu, skutkiem czego taki liść rodzajny, czyli zarodniowy, wybitnie różni się od zwykłych płaskich liści asymilacyjnych. W drugim, tutaj również należącym rodzaju Todea — takiej dwupostaciowości liści nie znajdujemy.— Wszystkie Osmundaceae są to niewielkie zielne paprocie o kłączu trwałym, z którego corocznie wyrastają jednokrotnie lub dwukrotnie pierzaste liście. Obejmuje rodzina ta dwa tylko j uż wyżej wspomniane Osmunda i Todea. Przedstawiciele pierwszego (7 gatunków) trafiają się we wszystkich częściach świata z wyjątkiem Australii, drugiego (4 gatunki) właściwe są jedynie tej ostatniej i Afryce południowej.

Osnabrück, niegdyś miasto biskupie w Rzeszy Niemieckiej, od r. 1866 pruskie, w dawnem Królestwie Hannowerskiem, w okręgu regencyjnym (Regierungsbezirk) tegoż imienia, nad rzeką Haase, na podgórzu Lasu Teutoburskiego i gór Wezerskich, u zbiegu dróg żelaznych do Oldenburga, Bremy, Hannoweru, nad Ren i do

Dr J. Trz.

Dr. J. P.

Osmuglina, ob. Ar dis i a.

Osmunda—długosz, rodzaj paproci z rodź.

Osmundaceae (ob.) wyróżniający się dwuposta-ciowemi liśćmi. Obok bowiem liści zwykłych zielonych, płaskich, dwukrotnie pierzastych, znajdujemy liście rodzajne brunatne, o blaszce silnie zredukowanej, składające się prawie z samych nerwów, usadzonych żółtobrunatnemi za-rodniami. Z tego powodu liście takie przypominają na pierwsze wejrzenie rozpierzchłe wiechy niektórych traw np. mietlicy (Agrostis).

Dr J. Trz.

Rodzaj O - a obejmuje 7 gatunków, właściwych wszystkim częściom świata, z wyjątkiem Australii. Z nich jeden tylko, a mianowicie podejrzon królewski (u ludu naszego także podeźrzon; Osmunda regalis L.) napotyka się w Europie, gdzie rośnie na torfowiskach leśnych i bagnach, wśród zarośli krzaczastych. Dochodzi do 1 metra wysokości, zarodnie jego dojrzewają w lip. i sierp., nie on bynajmniej z liczby roślin pospolit. i stanowiska jego są dość rozrzucone. Tak np. w Niem- Münsteru; rezydencya biskupa, siedziba władz czech północnych znajdowano tę paproć w oko- administracyjnych, skarbowych, policyjnych; u-licach Bremy, Hamburga,f Lubeki, Hannoweru, ' rząd górniczy, sąd krajowy (Landgericht), sąd w Brandenburgii, na Śląsku; w Królestwie miejscowy (Amtsgericht) bank własny „Osna-Polskiem w okolicach Jabłonnej. W Rosyi eu- brücker Bank“; filia banku Cesarstwa; izba han-

sienie.

dlowa; pierwszorzędny urząd pocztowy z telegrafem; garnizon piechoty. Dzielnice stare zacieśnione, z dochowanemi domami o wyskokach balkonowych, charakterystycznych dla Niemiec, nowsze według powszechnego typu. Na placach posągi dwu znakomitych obywateli rodem z O-u: Mö sera Justusa z XVIII w. (ob.) i Stüvego, ministra hannowerskiego (1848—52), który był burmistrzem miasta, oraz dwa patryo-tyczne: na pamiątkę Waterloo i szablonowy Kriegsdenkmal (po 1870    r.). Najznakomit

szym budynkiem jest katedra; erekcya sięga tu jeszcze czasów Karola W.; gdy sam budynek pierwotny zgorzał w końcu XI w., odbudowano go zaraz w stylu romańskim; do dziś dotrwała z niego ośmiościenna wieża boczna; dwie wieże frontowe stanęły w XII i w XV w.; z pięknym portalem katedry i okazałemi nagrobkami biskupów współzawodniczy skarbiec zasobny w ciekawe zabytki. Prócz katedry jest jeszcze jeden kościół katolicki i trzy e-wangelickie, z nich dwa wydarte katolikom, starożytne, gotyckie, z pocz. i ze środka XIV w.; wieża kościoła niegdyś P. Maryi romańska z XII w.; ołtarz wielki rzezany. Ratusz z późnego gotyku, zmodernizowany w r. 1889—90 i upstrzony posągami wszystkich cesarzy niemieckich; ma salę pokoju z r. 1647—8, starannie utrzymaną z podobiznami oblicz panujących i pełnomocników na kongres. Dawne wały forteczne pozamieniano na promenady. Sędziwe miasto uszanowało fundacyę szkolną jeszcze Karola w t. zw. Carolineum dla katolików (1100 lat!); ma nadto gimnazyum fundacyi miejskiej ewangelickie, gimnaz. realne, szkoły dla dziewcząt, szkoły dalszej nauki (po elementarnej; „Fortbildungschule“) szk. handlową, semin. nauczycielskie ze szkołą wzorową, semin. duchowne katol.; wreszcie muzeum przyrodoznaw-cze, rękodzielnicze i starożytnicze. Z zakładów miłosiernych: instytut dla głuchoniemych i o-ciemniałych, dom przytułku Maryi (średniowieczny), szpital ogólny i szpital dziecięcy; dom dla obłąkanych, dom połogowy ze szkołą akuszerek. Prócz wytworów spożywczych (szynka westfalska i pumpernykel), pod miastem huta żelazna, wpust do kopalni węgla kamiennego, walcownie i kowalnie żelaza, stali i miedzi, cią-glice do drutu, odlewnie żelaza i wytwórnie machin, warsztaty kolejowe, przędzalnie lnu i bawełny, wyr. powrozów, fabryki papieru, chemikaliów, farb; młyny, olejarnie, tartaki. Handel wielce ożywiony; mieszkańców (1905) przeszło 50 000; 17 000 katolików.—Przeszłość. Już w r. 782 istniała w O-u missya frankońska; prawdopodobnie w r. 785 powstało biskupstwo, w czasach kiedy tu jeszcze sięgała ludność słowiańska, „Wendowie“ południowi. Karol W. dokonał w r. 810 erekcyi miasta, które w r. 888 zyskało wolność targową prawo do ceł i własną mennicę. Już w r. 1082 było obwarowane, w XII przystąpiło do Hanzy i otrzymało własny miecz sprawiedliwości; należąc do biskupów zyskiwało przywileje, a do końca XVI w. rosło w zamożność; głów-nem źródłem żywiącem było sukiennictwo i rozległy handel. Wojna Trzydziestoletnia podcięła byt O-u, który dopiero w środku XVIII stulecia zaczął się nanowo podnosić dzięki doskonałemu płótnu, które wyrabiał. W ratuszu odbywały się od r. 1644 narady kongresu, d. 26 paźd. 1648 r. uwieńczone nareszcie Pokojem Westfalskim (ob.). Reformacya wtargnęła do O-u za Waldecka, którego władza duchowna rozciągała się na Minden i Munster. Od tego czasu do władzy nad miastem dopuszczano biskupa ewangelickiego z domu Braunschweig-Liineburg jako przedstawiciela wówczas już może większości liczebnej mieszczan; oba wyznania mieniały się u steru, posiadanego dożywotnio. Gdy przyszła kolej na ewangelika, opieka nad katolikami przechodziła do arcybiskupa kolońskiego. Ostatnim z biskupów-władco w ewangelickich w Osnabriicku (wraz z terrytoryum) było w r. 1764 sześciomiesięczne dziecko ks. Yorku, Fryderyk. Podczas medyatyzacyi na samym początku XIX w.—nalegał na nią pierwszy konsul—biskupstwo, zamienione na księstwo, dostało się Hannowe-rowi, po Tylży Królestwu Westfalskiemu; od r. 1810 było okręgiem we francuzkim departamencie Górnej Ems, od r. 1815—66 należało z powrotem do Królestwa Hannowerskiego. Od r. 1803 — 58 zarządzał dyecezyą bp Hildesheim u (ob.); dopiero wtedy odzyskał O. własnego biskupa; Rzym wyposażył go w prawa wikaryusza apostolskiego na całą północ Skandynawską, na Szlezwig-Holsztyn i Meklemburg.— Obwód regencyjny O. składa się z historycznych ziem: O., księstwa Ahrenberg, Meppen, hrab. langen i Bentheim i wielkopaństwa (Herrlichkeit) Papenburg; ma 6.205 klm. Q, w 11 obwodach, 533 gminach wiejskich, 13 okręgach ziemskich gospodarczych (Gutsbezirke) i 14 miastach. Ludności ma około 350 000; katolicy w stosunku do ewangelików jak 55 do 45.

Osnowa, ob. Tkactwo.

Osnowjanońko, pseudonym Kwitki Grzegorza.

Osnowskie starostwo niegrodowe, ob. 0-śnińskie starostwo.

Osnówka, powłoka nasienia, ob. Na

Osoba w gramatyce jest pewną kategorją odmiany słowa czyli jego konjugacji, służącą do odróżnienia podmiotu, który mówi, czyli o-soby 1-szej, od podmiotu, do którego się mówi, czyli osoby 2-ej i od tego, o którym się mów;, czyli osoby 3-ej. Takie odróżnianie osób wyraża się w odmianie słów indoeuropejskich za pomocą przyrostków osobowych, któ-remi formy słowa zwykle na końcu są opatrzone (np. polskie: słucha-m, nios-ę, słucha-sz...).

A. A. K.

1884 r.

Odróżnianie trzech osób istnieje także i w liczbie mnogiej (np. niesie-my, niesie-cie, nios-ą), a w wielu językach i w 1. podwójnej, co było także właściwością i staropolszczyzny, a dzisiaj pozostało w mowie ludowej (np. 1 os. niesie-wa, 2 i 3 niesie-ta). W gramatyce nazywa się to odmianą słowa przez osoby i liczby. Wła-ściwemi wyrazami oznaczającemi każdą z trzech osób, są zaimki osobowe (np. poi. ja, ty,

my,    wy i dla os. 3-ej zaimek wskazujący: on, ona, ono; oni, one). I owe przyrostki osobowe w dzisiejszych odmianach słowa są żywiołami pochodzenia zaimkowego, tj. rozwinęły się z pierwiastków zaimkowych. Postaci zaimków osoby 1-ej i 2-ej w obu liczbach w językach indoeuropejskich (pols. ja, my, ty, wy) służą do oznaczenia tych osób bez różnicy rodzaju. Języki innych szczepów przedstawiają tutaj pewne odróżnienia: niektóre z nich nie tylko o-znaczają rodzaj tych osób, ale także uwydatniają w osobie 3-ej osobnemi brzmieniami obecność lub nieobecność tej osoby. Tak np. w języku abchaskim, jednym z kaukaskich zachodnich, przedrostek u- jest znamieniem os. 2-ej rodź. męskiego (u-ara—‘ty’ r. męs,), przedrostek zaś b- oznacza rodź. żeński tejże osoby (b-ara = 'ty’ rodź. żeń.), j- oznacza obecność os. 3-ej (j-ara = ‘on, ona’ obecne, 1-ara — ‘ona’), przedros. d- nieobecność os. 3-ej r. nijakiego (d-ara = ‘ono’ nieobecne) i t. p. (ob. Enc. XXXV, 184—5). Inne znowu języki w formach zaimka osobowego 1. mn. uwydatniają ograniczenie mnogości osób, wyłączając z niej osobę słuchającą, lub też ją włączając; posiadają więc formy tego zaimka wyłączne i włączne;

np.    języki melanezyjskie, język dajacki (jeden z malajskich) i inne (ob. Enc. XIV, 980).

Osoba prawna—pojęcie to zbudowane jest na tym fakcie, że pewne prawa i obowiązki nie nawiązują się na poszczególne osoby, lecz uważane są jako przynależności całych grup osób, korporacyi lub instytucyi. Odróżnia się np. majątek i długi poszczególnych akcyona-ryuszów i samego towarzystwa akcyjnego, poszczególnych obywateli i samego państwa, prezesa instytucyi dobroczynnej i samej instytucyi. Pojęcie osoby prawnej spotykamy również pod nazwą osoby fikcyjnej, osoby cywilnej, osoby moralnej. W filozofii greckiej spotykamy pojęcie państwa jako istoty realnej; Grekom jednak obce było pojęcie państwa-oso-by. Jurysprudencya rzymska nie opracowała formalnie pojęcia osoby prawnej. Jedynie FIo-rentinus nawiązuje nazwę osoby do pojęć zbiorowych: „Hereditas personae vice fungitur, sicuti municipium et decuria et societas“ (Di-gesta ks. XLVI, tyt. I, 22). Uosobienie zbiorowości było dziełem przeważnie kanonistów. Kanoniści nazywali kościół małżonką Chrystusa, a matką wiernych. Kościoły poszczególne, jeden w stosunku do drugiego, obdarzały się mianem matki i córki {filia).

Tak pojęcie osoby prawnej, persona reprae-sentata, przeniknęło do nauki prawa, a z dziedziny prawa kanonicznego przeszło do prac roma-nistów oraz znawców prawa zwyczajowego. Zauważyć należy, że kanoniści powyższe pojęcie stosowali jedynie do korporacyi {collegia lub corpora), nie zaś do zwykłych towarzystw {societas), i czynili w tym względzie wyraźną różnicę; „collegium“ posiada byt niezależny od bytu członków, którzy nieprzerwanie zmieniają się, gdy „societas“ składa się z osób określonych i rozwiązuje się z tą chwilą, gdy jedna z nich umiera. W czasach nowszych pierwszy daje spoistą teoryę osoby prawnej Savigny; teorya ta sprowadza się do orzeczenia, że osoba prawna jest, nie realnym podmiotem stosunków prawnych, lecz tylko fikcyą. Dalej jeszcze w tym względzie idzie Brinz i zupełnie odrzuca konieczność tego rodzaju fikcyi i uważa samo pojęcie osoby prawnej za niepotrzebne. Inni znowu, Gierke, Regelsberger, usiłują uzasadnić byt realny osób prawnych, poczytując je, nie za fikcyjne, ale za rzeczywiste podmioty stosunków prawnych Według Iheringa pojęcie osoby prawnej jest to tylko specyalny sposób konstrukcyi rzeczywistych stosunków osób fizycznych; jest to tylko środek techniczny, upraszczający określenie wzajemnych stosunków zainteresowanych ludzi. Co do podziału osób prawnych zaznaczyć należy, że jedna ich kategorya nosi charakter publiczny, druga zaś prywatny. Z pierwszej kategoryi zauważymy: państwo, gmi-nę, instytucye publiczne (akademie nauk, uniwersytety, szpitale i t. d.); z drugiej — : stowarzyszenia handlowe, związki zawodowe i t. p. W prawodawstwie francuski em dopiero w r. 1884 spotykamy nazwę „osoba cywilna“ (osoba prawna); spotykamy mianowicie nazwę tę w tekście Prawa municypalnego z dn. 5 kwietnia (art. 111). Kodeks cywilny hiszpański pierwszy poświęca cały rozdział kwestyi osób prawnych (Hiszp. k. cyw., tyt. II, rozdz. 2, De las personas juridicas art. 35—39); zaś niemiecki kodeks cywilny zabiera na określenie stosunków O-y p-ej cały tytuł (ks. I, art. 41 — 63). Literatura:    Pićbourg, „De quelques

questions sur les personnes civiles“ („Revue de législ. anc. et moderne“ 1876). Van den Heuvel „De la situation légale des associations sans but lucratif“ (wyd. 2-e z r.

1884). Saleilles „Histmre des Sociétés en commandite“ („Annales de droit commercial“, 1895 i 1897). Va ut hi er „Etudes sur les personnes morales“ (Bruksella-Paryż 1887). M i-choud „Responsabilité de l’Etat“ (Revue du droit public“ 1895). Savigny „System des heutigen römischen Rechts“ (1840). Ihering „Geist des römischen Rechts“ Bd. III (1865); Brinz „Pandecten“ (1873). Z it el ma nn „Begriff und Wesen der juristischen Person“ (1873). Gier-

foloûtami, polipy zaś w pierwszym są jeszcze poniekąd biontami, w drugiej wyodrębniają się tylko morfologacznie prócz ciałek nasiennych, tzenplotz.    natomiast cały organizm rurkopławy jest już

kę „Die genossenschaftstheorie und die deutsche Rechtssprechung“ (Berlin 1887).

Osoblaha, m. na Śląsku Austr., ob. Ho-

H. Ap. K.

wstaje kolonia, która w rozwoju fylogenezyj-nym wydawała z siebie osobniki wyższego rzędu. Na najniższym szczeblu złożoności znajdują się kolonie pierwotniaków. Haeckel w pobliżu Bergen znalazł na powierzchni morza pływające małe kulki, złożone z 30—40 komórek gruszkowatych, opatrzonych rzęsami, a łączących się w gwiazdy swojemi końcami, zwróconemi do środka. Po upływie pewnego czasu ta kolonia rozpada się, komórki jako pełzaki błąkają się oddzielnie, opadają na dno i każda za pomocą dzielenia wydaje pewną liczbę komórek, które żyją czas jakiś w opisanej gromadzie. Jestestwa wielokomórkowe najniższego typu (polip pojedyńczy, gąbka) przedstawiają jedynie dalsze ogniwo rozwoju takiej kolonii. Albowiem niechaj w tern tak prostem skupieniu wytworzy się jama wewnątrz, otoczona komórkami, niech w jednym jej końcu zrobi się otwór, zaś powierzchnia komórek zewnętrznych pokryje się rzęsami i wogóle zróżniczkuje się od powierzchni komórek wewnętrznych: niech sama kolonia końcem przeciwległym otworowi przymocuje się do jakiegoś przedmiotu, a powstanie zasadnicza forma jestestw polipowatych. Kolonia pełzaków, gąbka, polip—to formy współrzędne w hierarchii organizacyi gromadnej, chociaż nie w jednakowym stopniu doskonałe: prosta gromada spojonych komórek, wskutek zróżniczkowania po-jedyńczych komórek i podziału pracy, przechodzi w O. o charakterze gąbki lub polipa. Są to O-ki drugiego rzędu—gąbka lub polip, albo skupienie pierwszego rzędu—kolonia pełzaków.—Z pośród takich O-ów drugiego rzędu lub powstają w dalszym ciągu nowe kolonie albo nowe organizmy. Organizmy polipowate z pośród hydroidów tworzą skupienia, w których każda jednostka jest wyodrębniona a podobna do innych, natomiast rurkopławe przedstawiają skupienia, w których pojedyńcze jednostki tak przeobraziły się i podzieliły funkcye, iż niektórzy kolonię taką uważaii za jeden organizm, osobniki zaś pojedyńcze za organa. Tasiemiec również przedstawia skupienie pojedyńczych części, członów, a człon jest skupieniem pierwszego rzędu, stojącym pod tym względem na tym samym szczeblu, co gąbka lub organizm polipowaty; wówczas gdy jedni uważali tasiemca za organizm, inni patrzą nań jako na kolonię wielu osobników, z których każdemu odpowiada pojedyńczy człon. Natomiast ustrój organizmów pierścieniowatych i kręgowców przedstawia już całość skończoną, indywidualność scałkowaną w stopniu jeszcze słabym

Osobnik (w biologii). Pojęcie O. w biologii, biontem, acz nie zcałkowanym należycie. Takie ongi bardzo proste, uległo znacznemu rozsze- fakty doprowadziły do wyodrębnienia osobników rżeniu, odkiedy przekonano się, iż prócz je- { różnego rzędu: z osobników niższego rzędu po-stestw jednokomórkowych, wszystkie organizmy składają się właśnie z wielu komórek, a zwłaszcza gdy badania drobnowidzowe wykazały, że ciałka rozrodcze i białe kulki krwi możnaby poniekąd uważać za samodzielne jestestwa.

Ciałka rozrodcze gąbki pełzają po jej powierzchni i przez pewien czas uchodziły za samodzielne pasorzytnicze stworzenia, żyjące na gąbce.

Są to niewątpliwie O-ki, ale niższego rzędu, w tern znaczeniu, że tworzą cząstkę innego organizmu. Co więcej, konsekwentnie rzecz biorąc, należałoby wszystkie komórki, z których składa się wyższy organizm, uważać za osobniki, które wskutek zróżniczkowania czynności swoich nie mogą prowadzić bytu samodzielnego. Nie dziw iż wielu przyrównało organizm wyższy do społeczeństwa, złożonego z niższego rzędu O-ków.

„Organizm roślinny przypomina rzeczpospolitą, zwierzęcy—monarchię, komórki roślinne są sa-modzielniejsze, jednorodniejsze, niezależniejsze zarówno od siebie jak i od całości“. (E. Haeckel). Zwłaszcza na niższych szczeblach świata organicznego niekiedy jest rzeczą bardzo trudną wyznaczyć granicę osobniczości. Możnaby wskazać tutaj organizmy rurkopławe. Na wspólnej „łodydze“, służącej za główny kanał krążenia soków i zaopatrzonej w mięśnie i nerwy, siedzą pojedyncze osobniki, które przybrały kształt bardzo różnorodny, odpowiednio do spełnianych zadań: jedne z nich przeobraziły się w pęcherze pławne, dzięki którym cała kolonia porusza się w wodzie — okazy te utraciły prawie wszystkie organa, natomiast rozwinęły te, którę służą do ruchu; inne okazy, pochłaniające pokarm dla całej kolonii, zachowały jedynie organa do wchłaniania pokarmu z zewnątrz; jeszcze inne spełniają _rolę organów dotyku, inne wzięły na siebie produkcyę komórek rozrodczych. Kiedy w polipniaku koralowym jednostki-polipy są jeszcze jednorodne, u rurkopławy (Siphonophora) uległy zróżniczkowaniu i gdy jedni badacze jestestwa te uważają za kolonie, to jest za zbiór osobników, inni patrzą na nie jako na organizmy, tj. osobniki.

Właściwie Siplionopliora jest osobnikiem wyższego rzędu, w którem wyraźnie jeszcze występują osobniki składowe niższego rzędu. Ale i te niższego rzędu osobniki przedstawiają także zjawisko złożoności: składają się z komórek tj. jeszcze niższych osobników, które zupełnie utraciły swoją samodzielność. Haeckel w swojej „Generelle Morphologie“ wyróżnił osobniki morfologiczne, inorfolonty, od fizyologicz-nych, b i ont ów. Zarówno w polipie koralowym, jak i w Siphonophora komórki będą mor

u pierścienic, w silnym u ssaków i jedynie O-ki i społeczeństwa, że jedne i drugie powstały tak zwane metamery (ob.), odpowiadające członom tasiemca, świadczą o naturze budowy. Kolonia hydroidów jest skupieniem drugiego rzędu—widocznym a namacalnym, siphonophorów— zatartym niemal już Okiem; tasiemiec według jednych jest kolonią członów, tj. skupieniem drugiego rzędu, według innych osobnikiem, a będzie to osobnik trzeciego rzędu; stawo wate jestestwa lub kręgowcowe będą również O-ami trzeciego rzędu.—Natomiast u O-ów trzeciego rzędu, które przedstawiają doskonałe pod względem zróżniczkowania pojedynczych części i scałkowania ich jestestwo, rozwinięte na podłożu skupień drugiego rzędu, dalsze skupienia organiczne jednostek zdarzają się rząd- phologie“. ko (chociaż mają miejsce u żachw, (ob.) w skutek złożoności budowy, natomiast ukazują się gromady wyodrębnionych osobników: mrowiska, kolonie bobrów, społeczeństwa ludzkie. Są to skupienia trzeciego rzędu. U stawowatych te gromady pod działaniem podziału pracy wytwarzają z osobników specyalne postaci, przystosowane do danego zajęcia: w mrowisku są sarncy i samice, spełniający obowiązki zachowania gatunków, bezpłciowe robotnice i bezpłciowe wojownice, a te postaci odróżniają się wielkością swoją, rozwojem jednych i zanikiem innych organów. W gromadach kręgowców znika ta wielokształtność osobników, uzupełniających się nawzajem pod względem organicznym, a podział pracy pierwotnie zlewa się z podziałem płciowym, aż wreszcie w społeczeństwie ludzkiem przybiera nowe formy, powszechnie nam znane.—Zestawienie to przekonywa nas, że O-ki i społeczeństwa powstały jako płód tego samego procesu rozwojowego, że w tym rozwoju istniały różne szczeble, a na każdym z nich, obok niewątpliwych gromad, tworzyły się równoznaczne tym gromadom O-ki wskutek wzrostu podziału pracy pomiędzy pojedyńczemi częściami wchodzącemi w skupienie. Skupienia wyższego szczebla wyrastały na uskutecznionym skupieniu niższego szczebla, dając początek w jednym kierunku koloniom, w drugim zaś — nowym jeszcze wyższego rzędu organizmom. Wobec tego można uważać organizmy zwierzęce (i roślinne) za twory, współrzędne gromadom i społeczeństwom a nawet w przenośni powiedzieć, iż O-ki są silnie zorganizowanemi społeczeństwami, a w dalszym ciągu, iż glob ziemski pokryty jest społeczeństwami-O-ami. Pierwsze rozdziały socyologii zlewają się z pe-wnemi działami biologii. Ale nie należy zbytnio zagłębiać się w to podobieństwo. Nie o to chodzić nam winno, jak dalece rozciąga się podobieństwo pomiędzy połączeniem organicznem żachew lub społecznem samodzielnych jednostek, np. ludzi z jednej strony a organizmem zwierzęcym z drugiej, ale o zrozumienie tej doniosłej prawdy naukowej, że są różnego rzędu

z samorzutnie działającego procesu rozwojowego pod działaniem pokrewnych czynników, że ukazanie się wyższego rzędu O-ów było jedynie uwieńczeniem różniczkowania się pierwotnie prostych skupień organicznych, aż wreszcie złożoność budowy organicznej na różnych szczeblach rozwoju uniemożliwiła dalsze całkowanie gromady w nowy wyższego rzędu O. i w końcu nawet zupełnie udaremnia istnienie spoideł organicznych, jakie spotykają się w polipniaku lub w koloniach żachew i zamiast kolonii powołuje do życia gromady niezależnych jednostek. Szczegóły co do wyróżnienia O-ów (organizmów) różnego rzędu: Haeckel „Generelle Mor-

Ked.

Osobowość—poczucie własnej osoby, własnej jaźni. Badania nad zakłóceniami ducho-wemi człowieka podważyły w sposób bardzo stanowczy dawne pojęcia metafizyczne o jaźni jako kategoryi ciągłej i jednolitej i rzuciły światło bardzo ciekawe na przyrodę duchową człowieka. Z pośród mnóstwa faktów warto wspomuieć o sprawozdaniu d-ra Morton a Prince na czwartym międzynarodowym zjeź-dzie psychologów, w którem podał on wiadomość o niejakiej B. i o różnych osobowościach ujawniających się w niej. Osobowość I była osobowością zasadniczą: poważną, poniekąd smutkiem nacechowaną, posiadającą wszystkie u-miejętności, które nabyła B. w ciągu życia (obce języki, stenografię i t. d.). Natomiast osobowość II (z której z biegiem czasu wyłoniła się osobowość III) odznacza się radosnem usposobieniem ducha, jest istotą odruchową, biorącą życie powierzchownie i ze strony jedynie wesołej, wogóle charakterem swoim przypomina psotne dziecko. Mówi ona poprawnie po angielsku, ale pisze z trudnością, nie zna sztuki stenograficznej, ujawnia niekiedy swoje istnienie podczas snu p. B. Cowięcej, kiedy osobowość I nic nie wie o istnieniu osobowości II, ta jest świadoma wszystkich myśli i uczuć osobowości I, nienawidzi pani B. i korzysta z każdej okazyi, ażeby jej sprawić przykrość lub przysporzyć kłopotów. Jednego razu p. B., jako osobowość II, wyszła na spacer, nazbierała wężów i pająków i w pudełku wysłała pod właściwym adresem swoim, ażeby sprawić O-ści normalnej, tj. p. B., nieprzyjemność. Niekiedy osobowość II jeździ kilka mil angielskich lub idzie gdzieś w miejsca ustronne, wziąwszy tyle pieniędzy, ile trzeba było na przejazd w jedną stronę, tam budziła p. B, tj. osobowość I, ustępując jej miejsca w tern świadomie stworzonem kłopotliwem położeniu, to znowu pisała anonimy do p. B., opowiadając o jej marzeniach najskrytszych i wywołując w niej wielkie rozdrażnienie. Z biegiem czasu ujawniła się jeszcze w p. B„ trzecia i czwarta osobowość, które niekiedy działały na przekór zarówno pierwszej i drugiej jak i w sto-

sunku wzajemnym. Osobowości te występowa- zamiarom Hiszpanii w widokach jej na Portu-ły w niepiawidłowych odstępach czasu i trwa- galię, musiał usprawiedliwiać się w pismach ły czas dłuższy lub krótszy. W ten sposób z zarzutów. O. słynął z wielkiej nauki i świą-życie p. B. było poniekąd dramatem, —drama- tobliwości, przez współczesnych zwany „Cycero-tem, w którym uczestniczyło pozornie parę o-sób, a właściwie różnych osobowości tej samej osoby. Fakty tego rodzaju, acz .nie tak jaskrawe, zgromadził Ribot w pracy swojej, przełożonej na język polski: „Choroby osobowości“ (Warszawa). Fakty te, wykazujące, iż pojęcie ciągłości i jednolitości w O-ści człowieka jest rzeczą bardzo względną, były od-dawna wyzyskiwane przez ciemnotę i dały początek wierzeniom w nawiedzenia, opętania i t. d.,—wierzeniom, które jeszcze obecnie pokutują u spirytystów. Nowsza psychologia bardzo gorliwie zajmuje się poszukiwaniami w tej dziedzinie. Wykazała ona, że osobowość nasza zmienia się w zależności od zdrowia naszego; działają także wpływy dziedziczności (ktoś w młodości ujawnia charakter matki, później ojca, a niekiedy oba pierwiastki istnieją, ścierając się wciąż w chorobliwych zakłóceniach, i dają początek dobrze wyodrębnionym i kolejno występującym osobowościom). Ob,

nem portugalskim“. Ważniejsze prace: „De justitia coelesti¹¹ (Kolonia 1574, przeciwko Lutrowi i Kalwinowi); „In Gualterum Haddonuin Elisabethae reginae magistrum libellorum sup-plicum de vera religione libri 3“ (Lizbona 1567; 1569); „In epistolam b. Pauli ad Rom.“; „Com-mentaria in Parab. Salom., in Oseam, in Za-chariam proph.“; „De nobilitate civili“, „De nobilitate Christiana“; „De gloria libri V“; traktat zawierający mądre rady dla panujących: „De régis institutioue et iisciplina libri VIII“; „De rebus Emmanucdis virtute et auspi-cio gestis“ (Lizbona 1571). Synowiec O-a, również Hieronim Osorius, autor kilku prac egzegetycznych, napisał jego życiorys i dzieła zebrał i wydał w 4 tom. w Rzymie (1592; wydanie nader rzadkie).—Por. „Biblioth. łiisp. nov.“ (I — 783). —Larousse „Grand Diction. U-niversel“.

Osorno, główne miasto departamentu tejże nazwy (6 500 klm. [G, 27 000 m-ców) w pro-wincyi chilijskiej Llanquihue, nad spławną rzeka Rio Rahue, dopływem Rio Bueno, połączone koleją z m. Valdivią. Liczy 4 000 m-ców; ma porządnie zabudowane ulice, klasztor franciszkański, liceum. O. istniało już w 1558 r., lecz w 1603 zburzone zostało przez Arauka-nów, w 1788 r. odbudowane nanowo. 92 kim. na południo-wscliód od miasta leży wulkan Osorno.

Osoryja, herb, ob. Ossorya.

Osowiccy, ród kniaziowski na Litwie, gałąź książąt czernihowskich. Protoplastą ich był kniaź Michał, syn Romana Michałowicza, kniazia Czernihowskiego i Brańskiego, żyjący około roku 1300. Potomkowie jego, przybrawszy w XIV stuleciu od włości Osowiki nazwisko Osowickich, osiedlili się w Sinoleń-szczyźnie, gdzie wygaśli w połowie XVI-ego wieku.

Red.

Medyumizm, Spirytyzm, Subjekt myślący, Żywiołowa Cerebracya.

Osocze, ob. Krew.

Osocznik, ob. Łowczy.

* Osoczyn, roślina, ob. Bur ser a.

Osoje, wieś w Karyntyi, ob. Ossiach.

Qsoka, rośl., ob. Cares, St rati o tes.

Osokjin Mikołaj Aleksjeewjicz, historyk rossyjski (* 1839—f 1895) profesor hi-storyi powszedniej w uniwersytecie kazańskim.

Ważniejsze jego prace: „Savonarolaj i Fłoren-cija“ (1864); „Istorija Albjigojcew“ rozprawa magistrowska; „Perwaja inkwjizjicija i zawoje-wanie Langedoka francuzami"¹ (rozprawa doktorska, dalszy ciąg pracy poprzedniej, 1871).

W latach 1888 — 89 w „Ucz. Zapis. Kazan.

Unjiwers.“—drukowano obszerny kurs uniwers.

D.

O-a: „Istorija srednjich wjekow“. Tamże: „Za-mjetki po ekonomjiczeskoj istoriji Italiji“ (1864);

Osowie, po łacinie Osi, lud, o którym tylko Tacyt (Germania 28 i 43) wspomina, że siedziby swe miał w starożytnej Germanii poza siedliskami Kwadów i Markomanów, w lesistej okolicy górskiej, wszakże nie należał do szczepu germańskiego, lecz „panońskim“ mówił językiem i panońskich trzymał się obyczajów, a Kwadom i Sarmatom haracz płacił; zdania uczonych względem ich siedzib do dzisiaj nie są zgodne; jedni mieszczą je bowiem na Śląsku i w przyległych okolicach Morawii i Polski, inni znowu u źródeł Odry aż do źródeł Granu, albo też w księstwie Oświęcimskiem, pomiędzy Wisłą a Tatrami, a wreszcie i na

S. Drz.

„Licznyj i istorjiczeskij charakter Oliwera KromweJja“ (1868), „Poljitjiczeskija dwjiżenija w Zapadnoj Ewropie w perwoj połowinje naszego wjeka“ (1885 i 1892); „Istoiiografija srednjich wjekow“ (1889). — , Encjikłopedjicz. Sło-war“ Brokhausa i Efrona.

Osor, ob. Ossero.

Osorio Osorius Hieronim, biskup Sil -ves, jeden z wybitniejszych pisarzy kościelnych portugalskich (* w Lizbonie 1506 —f 1589).

Po odbyciu studyów w Salamance, Paryżu i Bolonii wykładał w uniwersytecie w Coimbrze.

Górnych Węgrzech.

Ospa, inaczej ospa naturalna, lub prawdziwa, w narzeczach ludowych krostami, je mielnica mi i gościejami zwana,

Był arehidyakonem w Evorze, biskupem w Sil-ves, później w Faro. Jako zaufany króla Se-b as ty na (ob.) napróżno usiłował go odwieść od nieszczęśliwej wyprawy do Afryki. Po jego śmierci (w bitwie pod Kesr-el-Kebir, 1578), posądzony przez partyę narodową o sprzyjanie

Wielka Encykl. Illustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 44a

( Variola ver a), podobnie jak ospicaiospian-k a (ob.) znamionuje się występowaniem na skórze i błonach śluzowych pęcherzyków z zawartością surowiczą, przezroczystą, która wkrótce mętnieje, nabiera znamienia ropnego i zasycha pod postacią strupów, po których odpadnieniu powstają blizny bardzo znamienne i szpecące.

dobnie początku jej szukać należ\ w Afryce środkowej, gdzie dotąd między tubylcami jest bardzo pospolita i groźna, więc bardzo być może, iż z tego ogniska środkowo-afrykańskiego rozeszła się po ziemi całej. Do Ameryki przywieźli ją Europejczycy. Jest rzeczą nie pewną, ale prawdopodobną, że Grekom starożytnym O. była już znana, chociaż w dziełach Hippo-kratesa (ob) wzmianki pewnej o niej nie masz. Natomiast nie podlega wątpliwości, że Gale nos (ob.) i następcy jego znać ją już musieli. Wzmianki najdawniejsze, mniej lub więcej pewne, o panowaniu nagminnem O-y we Włoszech i Francyi posiadamy dopiero z połowy drugiej wieku VI ery naszej. Najdokładniejszy z opisów dawnych O-y pozostawił nam arab Rhazes (ob.).-Od wieku VI wybuchy nagminne O-y powtarzały się już w Europie wciąż, a to w odstępach czasu niewielkich, czyniąc przytem spustoszenia ogromne. Jeszcze w wieku XVIII w jednej tylko Europie na O-ę corocznieu mierało średnio do 400 000 osób-, właściwie mówiąc, choroba ta panowała bez przerwy, jeno z większem lub mniejszem natężeniem. Dopiero od czasu, gdy Jenner (ob.) odkrył własności ochronne szczepienia krowianki (ob.), stan ten się zmienił; O. osłabła stopniowo, a wybuchy jej nagminne w krajach, w których szczepienie krowianki bywa przestrzegane i stosow .ne ściśle, obecnie już ustały zupełnie.

O. jest chorobą zakaźną, udziela się łatwo przez powietrze od chorego otoczenia i zależy od pierwiastku chorobotwórczego, dotąd niewykry-tego.—W przebiegu ospy odróżniamy: 1) okres wtargnięcia zarazka, znamionujący się gorączką, zaczynającą się od dreszczów nagle występujących, a dochodzącą nieraz do 40°

1    40°.5 C. Gorączka w ciągu tego okresu, trwa

Dr. J P.

Ospa ochronna, ob. Krowi an k a.

Ospedaletti, miejscowość lecznicza. Jest to wieś położona nad Morzem Liguryjskiem, w pro-wincyi włoskiej Porto Mauricio, powiecie San-Remo, przy drodze żelaznej z Genui de Ventimiglia. W r. 1888 urządzono tam t. zw. sta-cyę klimatyczną zimową dla chorych na narzą-

jącego 3 — 4 dni, bywa prawie ciągła. Zwolnienia ranne są nieznaczne, wynoszące najwyżej 0.2 do 0.4°.—Obok gorączki występują: ból głowy, łamanie w kościach, ból w lędźwiach, nudności, wymioty, zwykle prędko przemijające; obrzmienie śledziony, oraz niekiedy zjawiająca się róży ca (obO pod postacią drobnych plam różowych, zlewijących się na większej przestrzeni, uzupełniają obraz w okresie wtargnięcia zarazka. —Okres drugi O-y, t. z w. okres wysypywania się O-y, rozpoczyna się od występowania plamek przechodzących w grudki, na których wierzchołku tworzą się pęcherzyki z zawartością naprzód przezroczystą, następnie mętniejącą, co znamionuje początek okresu trzeciego, t. j. okresu ropienia. Okres drugi występuje z jednoczesnym spadkiem ciepłoty, natomiast okres trzeci znamionuje wzmożenie się gorączki wskutek ropienia w pęcherzykach, trwające aż do rozpoczęcia się okresu 4-go, t. j.zasychania krost i tworzenia się strupów. W tym ostatnim, t. j. 4-ym, okresie, następuje spadek ciepłoty i nakoniec stały okres bezgorączkowy. Czas trwania ospy    dy oddechowe.—Latem zjeżdża się tam mnó-

wynosi średnio 3 — 4 tygodni — w t. zw.    stwo osób na kąpiele morskie. O. leży o pięć

przypadkach typowych. Okres pierwszy trwa    kilometrów na wschód od San-Remo, a miesz-

2    — 4 dni, trzeci 5 — 6, a czwarty do końca    kańców stałych liczy blizko 1000, urządzenia

choroby. — Oprócz tego przebiegu typowego    lecznicze tamtejsze są dobre i dogodne. Miejsco-

istnieją postaci O-y poronne, bez krost lub    wość sama posiada położenie bardzo pomyślne;

też bardzo ciężka postać z krwawieniami, O-ą    od północy zasłaniają ją góry, broniące od

petociową zwana, występująca pod posta-    chłodnych wiatrów północnych, ciepłotę ma do-

cią plam ciemno-czerwonych i zwykle kończą-    syć jednostajną, zimą łagodną, latem nie ua-

ca się śmiercią: trwać ona zwykła kilka dni żale-    zbyt gorącą, powietrze bardzo czyste, nieomal

Dr. .1. P

dwie. Najniebezpieczniejszym dla otoczenia    zupełnie wolne od kurzu,

jest okres zasychania t. j. czwarty, kiedy stru-    Osphromenus —Gniazdor (Węchwa). Rodzaj

py krost zaschłych łatwo odpadają i rozno-    ryb z rzędu Acanthopteri (Acanthopterigii),

szą się w powietrzu otaczającem chorego. Do-    podrzędu Labirinthibranchii [Ryby kościste

piero po wzięciu kilku kąpieli ciepłych i zmia-    cierniopletwe zamkniętopęcherzowe — pędrząd

nie bielizny i pościeli, oraz odkażeniu pomiesz-    Błędnikowate] rodziny Labyrinthiei.— Ryby te-

kania niebezpieczeństwo zarażenia się ulega    go rodzaju posiadają ciało z boków ściśnione,

znacznemu zmniejszeniu. O leczeniu O-y nie    mniej lub więcej szerokie (wysokie); pokrywa

może być mowy, bo środków do stłumienia    skrzelowa gładka (nieuzbrojona w wyrostki

choroby już rozwiniętej nie posiadamy; możemy    zaostrzone lub kolce), kości lemieszowe i pod-

tylko zapobiegać szerzeniu się jej, głównie za    niebienne pozbawione zębów; płetwa grzbieto-

pomocą szczepienia krowianki.    Dr- L> w- wa posiada (w gatunku O. olfax) 14 promieui

O. jest chorobą bardzo dawną, znaną już    ciernistych i 12 miękkich, pl. odbytowa 11 i 19,

może Egipcyanom starożytnym, a prawdopo-    każda z płetw piersiowych po 16 promieni,

St. Min.

Dr. T, W.

Ospica czyli ospa wietrzna (Varicella) różni się zasadniczo od ospy prawdziwej. Szczepienie ochronne za pomocą krowianki (ob.) zabezpiecza w znacznym stopniu od ospy naturalnej, a nie chroni od O y. Wybuchy nagminne O-y występują niezależnie zupełnie od epidemii ospy naturalnej. O. zaczyna się zwykle odrazu, bez okresu wstępnego; gorączka nieznaczna, a równocześnie występuje wysypka pod postacią plam rozrzuconych po calem ciele. Niektóre tylko grudki i plamki przechodzą w ropienie, przeważna część jednak kończy się na wytworzeniu pęcherzyków i grudek. Odczyn gorączkowy w całej tej sprawie jest nieznaczny, niekiedy nawet gorączki wcale niema. Choroba ta udziela się dosyć łatwo otoczeniu. Chorzy powinni być natychmiast kładzeni w łóżko i niewypuszczani z niego dopóki ostatecznie nie nastąpi zasychanie i odpadnięcie strupów. W tym celu najlepiej dać kilka ciepłych kąpieli podług wskazówek lekarza i poddać odkażeniu rzeczy i mieszkanie chorego. O chorobach wytwarzających powikłania należy powiedzieć to samo, co powiedziano powy-

Dr. L. W.

płetwy brzuszne 6. z tych pierwsze promienie bardzo długie (ob. ryc. 222), nitkowate; płetwa ogonowa posiada 16 promieni. Linia ńaboczna ciągła. Istnieje do 5 gatunków w wodach słodkich Indyj Wschodnich; z tych najpospolitszy Osphromenus Olfax (G u r a m i w mowie tubylców) posiada zęby na pro operculum; ubarwienie na stronie grzbietowej szaro-bru-natne; z boków na tle srebrzystem przebiegają brunatne pasy (pręgi); strona brzuszna srebrzysta, niekiedy z ciemnemi półksiężycowatemi

m.

dim

Fig. 164: Gurami (Osphromenus olfax):    wielkości

naturalnej.

plamami. Gurami dochodzi do 1--2 ra. dłu gości i 10 kgr. wagi; żyje w wodach słodkich Sumatry, Jawy, Borneo i in.; odżywia się roślinami (przeważnie), a również małemi zwierzętami ; samiec (a według zdania innych i samica) budują okrągłe gniazdo z roślin wodnych, samica składa w nie 800 — 1 000 jaj. Mięso Gurami jest jadalne; to też robiono próby zaaklimatyzowania tej ryby w Europie, co udaje się zupełnie na Maladze i w miejscowościach okolicznych.

Ospianka (Varlolosis) jest to lżejsza postać ospy. Odróżniamy w niej również okresy wtargnięcia, wysypywania się, ropienia i zasychania, lecz wysypka jest zawsze niegęsta, nie przebiega tak typowo jak w ospie naturalnej, gdyż nieraz grudki i pęcherzyki zasychają, nie przeszedłszy wcale w ropienie, pewna część wysypki zazwyczaj ulega wszakże ropieniu, które jednak bywa nierozległe i rzadko tyl-wywołuje wzniesienie się ciepłoty. Okres pierwszy, t. j. wtargnięcia, trwa raz b. krótko, ale stan ogólnej niemocy, nudności, bóle głowy przeciągają się niekiedy do tygodnia i dłużej. Najbardziej zaraźliwym i tutaj jest okres łuszczenia się. O ile ospa naturalna jest dla życia ludzkiego połączona z niebezpieczeństwem, o tyle O. zwykle kończy się pomyślnie.—Należy pamiętać, że zarówno ospa jak i O. łatwo podlegają powikłaniom przez choroby następcze, które mogą stać się niebezpiecznemi: dlatego opieka nad wyzdrowieniem powinna być rozciągana przez czas dłuższy.

żej p. w. Ospianka

Ospielica, roślina, ob. Au c u b a.

Osrhoëne, także Osdorene, po grecku Oapo-YjvVj, OaöopYjvrj, kraina w zachodniej Mezopotamii; zyskała miano swoje od przewódcy hordy arabskiej, Osrhoesa, który tutaj za panowania Seleucydów się usadowił i niezależnemu księstwu arabskiemu dał początek; ostatni władca tego państwa utracił samodzielność za rzymskiego ces. Karakalli, wszakże sama kraina ta, której stołecznem miastem była Edes-sa (ob.), zachowała swą nazwę aż do VJI wieku po Chr. —Por. Plinius, Nat. Hist. 6,28,32; Procopius, Bel. Pers. 1,17.    a UrZl

Ossa, po grecku ’'Ooaa, sławne w mitach i dziejach greckich pasmo górskie w Tessal-skiej krainie Magnezyi, pomiędzy rzeką Pene-jos (dzisiaj Salomorias), a morzem Egejskiem, nad wybrzeżem zatoki Termajskiej; łączy się w kierunku południowo-zachodnim z Pelionem (ob.), a ponieważ ku północnemu zachodowi dzieli wysokie szczyty od góry Olimpu czarowna romantyczna dolina Tempe (ob.), która, jak starożytne wieki wierzyły,skutkiem trzęsienia ziemi powstała, dając zarazem Penejosowi upływ do morza, stąd łatwo stworzyć mogła bujna fan-tazya grecka mityczną opowieść, jako w Tyta-nomachii Aloidowie (ob.) „niebo“, t. j. najwyższy szczyt Olimpu, szturmem zdobywając, na Olimp Ossę, a na Ossę górę Pelion przenieść się kusili. Góry Ossa niższe są od Olimpu i grzbietu Pelionu, dochodzą bowiem w przecięciu tylko do wysokości 4500 — 5000 stóp. Dla bujnych bluszczowych latorośli, jakiemi stoki O-y są pokryte, zowie się dzisiaj całe pasmo Kissavo, Kissabos, xiaaxßos (xiaaóę=bluszcz). Najdawniejszą wzmiankę o górach tych znajdujemy w Homerze (Odyss. 11 315). Tworzy-

S.' Drz.

S. Drz.

ne są wymienione.

Ossarene, także Tossarene, po grecku Oaaa-p7]V/j, Twaaaprjvfj, jeden z 120 obwodów, aTpar/]Ywu, na które była podzielona Armenia Większa; rozciągał się on nad rzeką Cyrus, według Man-nerta w okolicy dzisiejszego Tyflisu.

Ossat A mold, kardynał i dyplomata fran-( f w Laroque we Francyi 1536 Kiedy z nędzy odumarł

ły one najstarszą granicę pomiędzy mitycznymi Lapitami a Doryjczykami, i tak mieli Lapi-ci swe siedziby ku południowemu zachodowi, Doryjczycy zaś na północnej stronie, w krainie Hestiaeotis. Po wyparciu Doryjczyków mieszkali na północ od Penejosu Felagonowie. Góry owe, które tworzyły klucz do właściwej Grecyi, obsadzili Grecy podczas drugiej wojny perskiej silną załogą, lecz ta opuściła warowne stanowiska na wieść, że barbarzyńcy przełęcz górską obeszli. W późniejszych wiekach obwarował także Perseus, król macedoński, wąwóz Tempe przeciwko armiom rzymskim. — Por. Livius, 44, 6; Plinius, Nat. Hist. 4, 8, 15; Strabon, 8, 429. 430, 440—443.— Dodwell, Travels in Gr. tom II, str 106 i nast.-, Clarke, Trav. tom II, str. 281 i nast.; Leake, Travels in northern Greece, tom. Ill, str. 390 i nast., tom IV, str. 411 i nast.; Pouqeville, Voyage en Morée, â Constantinople et en Albanie, Paryż 1805 tom III, str. 95 i nast.; KriegM,Das thessalische Tempe, Lipsk 1835; Mezières A., Sur le Pélion et 1’ Ossa, Paryż 1853; Ussing

J. J., Kritis^e Bidrag til Graekeulands gamie Geographie, Kopenhaga 1868. —2) Góra w krainie Elis, i tc w części jej zwanej Pisatis, w pobliżu Olimpii.—3) Miasto w obwodzie Bizaltyjskim, w Macedonii, na zachód od rzeki Strymon. —

4) Rzeczka w Etruryi, uchodząca do morza Tyrreńskiego pomiędzy przedgórzem Telamon a miastem Kosą i dzisiaj zowie się jeszcze Osa. —5) Uosobienie ruchliwej wszędzie docierającej wieści, pogłoski, które Homer (Iliad. 2, 93; Odyss. 24, 413; 1, 282) posłanniczką Zeusa Aioę    ex Atóę mieni, nie na

dając tej personifikacyi jednakże osobnego zlecenia, jak n. p. bogini Iris (ob.), spełniającej orędzia bóstw wyższych. W Atenach miało to bóstwo, które Sofokles (Oedip. tyr. 158) <Mp.a, córką Nadziei zowie, osobny ołtarz. W dziełach rzymskich poetów nosi ona miano Fama (fama = pogłoska).

Ossa sepiae, ob. Kości czernik owe.

Ossadyjczycy, po grecku OooaSou, połacinie Ossadi, lud, na północ.-zachód od Indyj intra Gangem, na północnym brzegu rzeki Akesines zamieszkały, który wraz z sąsiedniemi szczepami poddał się Aleksandrowi Wielkiemu i nadesłał okręty na wzmocnienie jego floty. Por. Arrhianńs, Anab. 6, 15, 11.

Ossakowski Jan E. (f w Warszawie w r.

1859) lekarz, w zawodzie swym wykształcony w Krakowie, gdzie mu w. r. 1836 przyznano dyplom doktorski. Już jako student zajmował się gorliwie chirurgią pod przewodnictwem profesora Bierkowskiego i wydał wtedy „Synoptyczny wykaz zwichnień wydarzających się w ludzkiem ciele, wraz z rozpoznawczemi znakami i różnicami od złamań i sposobami odprowadzenia, pomnożony uwagami L. J. Bierkowskiego“ (Kraków 1834). Niebawem po do-ktoryzacyi otrzymał posadę adjunkta kliniki chirurgicznej. Po latach kilku porzucił stanowisko to i, przeniósłszy się do Warszawy, został tamże w r. 1842 lekarzem ordynującym w szpitalu św. Ducha, w roku zaś 1849 mianowano go lekarzem naczelnym; na posadzie tej pozostawał do śmierci. Od r. 1851 ogłosił w „Tygodniku Lekarskim“ szereg prac drobniejszych z dziedziny lekarskiej, chirurgicznej i okulistycznej, nadto wydał osobno „Przewodnik do śledzenia moczu w rozmaitych chorobach“. (Warszawa 1857, w 8-e 2, 51 str. i 4 tabl.)—Por. S. Kośm iń sk i eg o „Słownik lek pols,“, gdzie wszystkie prace jego drukowa-

Dr. J. P

S. Drz.

cuski

f w Rzymie 1604). go ojciec, wychowywał się w domu sąsiada-szlachcica, którego syuom następnie, podczas ich pobytu w Paryżu, towarzyszył w roli wychowawcy. W roku 1556 został księdzem, lecz dopiero po r. 1574 w Rzymie otrzymał święcenie kapłańskie. Po wyjeździe wychowańców z Paryża, uczęszczał na wykłady Ramusa i występował w obronie jego filozofii, odmiennie jednak zapatrując się na protestantyzm. Następnie zapoznał się z prawem na wykładach C u j a s a (ob.) w Bourges i ukończył studya, otrzymując miejsce radcy przy głównym sądzie w Melun. Posiadał wtedy tytuł opata w Varennes. Zapoznał się z Pawłem Foix, późniejszym biskupem tolozańskim, który zabrał go na stanowisko sekretarza, gdy jako ambasador udawał się do Rzymu 1574 r. Tam O., zwłaszcza po śmierci swego protektora, pracował z właściwą sobie wytrwałością nad pogodzeniem Henryka IV ze Stolicą Apostolską. Był mianowany człoukiem komisyi, która pod przewodnictwem księcia de Nevers, Ludwika Gonzagi, prowadziła w tym celu układy. Gonzaga postępował zbyt gwałtownie i celu jednakowoż nie dopiął; O-ie udało się zgodę ustalić. Klemens VIII żądał złożenia korony francuskiej u stóp papiez-kiego tronu. O. sprzeciwiał się temu uporczywie i nakoniec uzyskał absolucyę papieską d. 16 września 1595. Wdzięczny mu król mianował go biskupem w Rennes (1596), w roku następnym zaś nadał mu tytuł radcy stanu, lecz pozostawił go Rzymie w roli pośrednika dyplomatycznego. O. wyjednał u papieża rozwód Henr. IV z Małgorzatą de France i małżeństwo z Maryą de Medicis. Krainy Bresse, Bugey i Valmorey były przytem przyznane Francyi. O. potrafił również skłonić papieża do zatwierdzenia Edyktu Nantejskiego i przedsięwzięcia środków przeciw Jezuitom. Został kardynałem 1599 r., biskupem w Bayeux

Ben.

uą; 12000 tn-ców, przeważnie Chorwatów. 2) O. góra wyniosła na w. Lussina.

Osset, z przydomkiem Constantia Julia.[mia-sto w Hiszpania Baetica, naprzeciw Hispalis na prawym brzegu rzeki Baetis (Guadalquibir) położone; dzisiaj prawdopodobnie St. Juan de Alfarache, z ruinami w pobliżu Castello de la Cu esta.

(1600 r.—1603). Byl przeciwnikiem polityki Sullego, który też nienawidził go i zdołał nawet pozbawić pensyi królewskiej. Listy O-a (Paryż 1624 i wielokrotnie przedrukowywane) do ministra Villeroi uchodziły za wzór korespondencyi zagranicznej.

Ossau (Vallée d’0.), piękna dolina w departamencie franc. Pirenejów niższych, zroszona rzeką Gave d’0. i okolona szczytami: Pic du Midi d’0 (2885 m.); liczy 15000 m-ców, trudniących się przeważnie hodowlą bydła. W dolinie O. leżą uzdrowiska i miejscowości kąpielowe: Bidle, Arudy, Laruns, Eaux-Chaudes i Eaux-Bonnes.

Ossegg, miasto chorwackie, ob. Osiek.

Osselin K a r o 1 - Mi k o ł aj, polityk francuski (* w Paryżu 1752 —ścięty tamże 1791). Adwokat, zwolennik nowych idei, byl i członkiem zarządu miasta Paryża. Na tern stanowisku należał do departamentu gwardyi narodowej. Będąc wyborcą sekcyi Fontaine de Grenelle 1790 roku, redagował „Almanach du juré français“ i otworzył w wielkiej sali Jakobinów św. Dominika, przy ulicy du Bac, 1 stycznia 1792 r., kursa prawnicze bezpłatne. Był członkiem komuny po 10 sierp. 1792 r. i przewodniczącym trybunału krymiualuego. Obrany 16 września 1792 r. deputowanym Paryża do konwencyi 18 głosami na 24. W dniu 19 paźd. przedstawił, w imieniu komitetu prawniczego, projekt prawa przeciw emigrantom i wziął żywy udział w dyskusyi. D. 13 grud. 1792 został sekretarzem Konwencyi. Głosował za karą śmierci na Ludwika XVI i wszedł do Komitetu Bezpieczeństwa Publicznego. D. 24 maja 1793 r. denuncyował Komisyę Dwunastu, a 31 maja oświadczył się przeciw Żyrondystom. Dn. 13 września był oskarżony w blubie Jakobinów o wypuszczenie na wolność Bonue-Carrère’a

1    innych jeszcze obywateli sekcyi Fontaine de Grenelle. Dn. 20 września wniósł poprawkę prawa przeciw nabywcom i przeprowadził ją d.

2    paźdz. Dn. 23 września wymógł dekret obwiniający kolegę Perrin de l’Aube. Dn. 1 list. dopiął tego, że wszystkie osoby, które porzuciły Francyę przed Eewolucyą i nie powróciły, miały być uważane za emigrantów i jako takie traktowane. Dn. 9 list. 1793 r. doniesiono do Komitetu Ocalenia, że dał poręczenie za emigrantką, Karoliną Luppé, hrabiną de Char-ny. Dn. 5 grud. został skazany na zesłanie; przewieziony do Bicetre, zaplątał się w pamiętny spisek więźniów i stawiony był przed trybunał rewolucyjny. Skazany na śmierć, poniósł ją 26 czerw. 1794 r., po bezowocnych usiłowaniach pozbawienia się życia.

Ossero (słowian. Osor): 1) miejscowość w okręgu austryackim Lussina na zachodnim brzegu wyspy Cher so (ob.), połączonej kanałem O. i mostem stałym z wyspą Lussiną; niegdyś biskupstwo, piękna katedra wraz z gmi-

S, Drz.

Ossett, miasto w zach. części hrabstwa York w Anglii, na zachód od Wakefield. Fabryki . kołder pikowych, wyrób towarów wełnianych, pokłady węgla kamiennego, 2 źródła mineralne; 12 000 m-ców.

Ossetowie, Oseci, niewłaśc. O s e ty ń c y,jeden ze szczepów górskich Kaukazu, mówiący jęz., który należy do rodziny języków indo-europejskich, a siedzący z obu stron głównego grzbietu Kaukaskiego, w przybliżeniu pomiędzy 42°5' a 43°20' szer. płc. i 61°10' a 62°20' długości wschodniej. Rdzeń O-ów zajmuje dzisiaj tery-toryum 205—210 mil kw., ale istnieją jeszcze osady wzdłuż średniego biegu rz. Tereku około Mozdocha, w odległości 50 wiorst od północnego krańca pomienionego obszaru oddzielone od rdzenia głównego pasem osad czeczeńskich i ros. O-y należą pod wielu względami do rzędu ciekawych ludów—wśród ludów kaukazkich, które należą do tylu i tak odmiennych rodzin lingwistycznych; są oni tu jedynym ludem mowy indo-europejskiej. Badania Klaprotha i in. pozwalają mniemać, że w liczbie hord alańskich znajdowali się O-cy, a nadto lingwistycy wykryli pokrewieństwo blizkie pomiędzy nazwiskami sarmackiemi a wyrazami O-kiemi. O-cy są szczątkiem licznego ludu erańskiego, który zajmował rozległe terytorya na północy Kaukazu, nad morzem Czarnem i przy uściu Donu. Aż do Elbrusu, oraz w porzeczu górnem Kubania przetrwały O-ego pochodzenia nazwy rzek, przesmyków, wierzchołków, wąwozów. Nawet nazwa Donu jest osecką ( = woda, rzeka). Przodkowie O-tów, znani w kronikach rosyjskich pod nazwą J a s s ó w, przebywali w porzeczu Kubania i Donu, a napisy na pomnikach greckich z Olbii, Pantykapeionu, a zwłaszcza Tanaidy zachowały moc imion własnych, do których klucza dostarcza nam dzisiaj język O-ski. W kronikach ormiańskich i bizantyjskich występują oni pod nazwą Alanów; o O-ach jest tam mowa jako o potężnem plemieniu, które może wystawić kilka tysięcy jeźdźców. Najście Czyngis-hana zadało cios tej potędze, O-e zmuszeni zostali do uiszczania haraczu Tatarom, a Tatarzy od północy zajęli część ich obszaru, Kabardowie zaś ostatecznie zamknęli O-ów w górach i odcięli od reszty świata; południowi znaleźli się w zależności od panów gruzińskich. W w. XIX O-ci zaczęli się wyzwalać z pod tych wpływów. W r. 1866 — 1867 rząd rosyjski zniósł poddaństwo. Pod względem antropologicznym O-cy należą do grupy ludów o czaszce krótkawej: a 534 pomiary dały dla

L. K.

Dr. M. G-y.

W r. 1552

wskaźnika głównego Waitośi 31.95 (było czaszek dług. 11%, średnich 22%, krótkich 67%); co do cery i barwy oczów i włosów 9 % przypada na typ blondynowy, 61 % na brunetów, pozostali są typu pośredniego; wzrostu są wysokiego, w przecięciu 169.2 ctm. Zwłaszcza blondynów spotyka się często w Dygoryi; w południowych odłamach panuje typ bruneta, twarz ma rysy mniej subtelne i widać wpływy skrzyżowania się z Gruzinami. W r. 1833 liczono O-ów 35 750 głów, w r. 1880 w północnej Osetyi było 58 926, w południowej 51 988; o-becnie liczą O-ców 160 — 180 000. Mowa O-ów rozpada się na 3 narzecza; sami zaś oni na grup parę: Dygorów w Dygoryi, Ala-girów (Waładżyrów) w wąwozach rz. Ardonu, Kurtatinów w wąwozach Oriag-douu i jego dopływów, Tagaurów w wąwozach rz. Henal-donu i Hizel-douu. O-ci, częściowo przybrawszy kulturę Gruzinów, mieszkają Jeszcze na południe od łańcucha gór, na obszarze nazywanym przez Gruzinów D w aletti. O rozstrzeleniu społecznem świadczy brak wspólnej nazwy dla wszystkich plemion. Najczęściej posługują się one nazwą Irów, Ironów (prócz Dygorów). Nazwa O-ów jest pochodzenia armeńskiego. Góry (3 000 mtr.

n. p. m. i wyżej) zajmują około xji całego obszarn ziemi Osetów. W górach budują O. domy z głazów, niespojonych cementem, a skała służy jako jedna ze ścian; taki dom jest piętrowy: parter zajęty przez bydło, ludzie mieszkają na pierwszem piętrze, niekiedy wznosi się także drugie piętro — dla gości. Często istnieje wysoka paropiętrowa wieża, a całość z powierzchowności przypomina zamki dawne. Dachy są płaskie i służą za miejsce młocki zboża, suszenia i t. d. Zasadą jest wielka rodzina, oparta na wspólnem gospodarowaniu niepo-dzielnem braci. O-ci są powściągliwi w jedzeniu, poprzestają na potrawach roślinnych, mięso spożywają podczas świąt i uroczystości. Rolnictwo i hodowla bydła są głównemi źródłami ich utrzymania, a niewielkie pólka na pochyłościach górskich wymagają wielkiej pieczołowitości. Ustrój społeczny O-ów był przedmiotem drobiazgowych studyów ze strony Maksyma Kowalewski jego („Sowrjemjen-nyj obyczaj i drewnij zakon“ 1886). Co do studyów antropologicznych źródła są przytoczone u A. A. I w a n o w s ki j e g o ,,Ob antropolo-giczeskom sostawje nasjelenja Rossiji“ (Moskwa 1904); Bibliografię przedmiotu ob. Ws. Miller ,,Osetinskije etiudy“ (część II Moskwa 1882); z nowszych: Erckert „D. Kaukasus u seine „Völker“ (Lipsk 1887); Fait Emil „Kavkaz“ (Praga 1898); Gilczenko „Materijały dlja au-tropołogiji Kawkaza: I Osetjiny“ (Pbrg 1890); Chantre „Recherches anthropologiques dans le Caucase“ (Paryż 1887, T. IV).

Oss§dowski Stanisław „de Dzierżawy“ h. Lis; zmarł w 1680. Był doktorem obojga

prawa i teologii i profesorem akademii krakowskiej, w 1666 r. został kanonikiem krakowskim, a w kilka lat później protouotarynszem Stolicy Apostolskiej. Znanym jest jako pisarz a przez Juszyńskiego zaliczonym został do rzędu poetów. Jest autorem dzieł teologicznych jak; „Quaestio de spousalibus“ (Kraków 1646) i „De iuramento calumuiae“ (tamże 1657), które zapewne utorowały mu drogę do godności kanonika. Z poetyckich dzieł i panegiryków do ważniejszych uależą: na wjazd Cecylii Renaty i Władysława IV do Krakowa p. t. „Cythara Novodvorsciana“ (Kraków 1638) i wiersz imieniem szkół krakowskich na imieniny Adama Sie-niawskiego p. t. „Aurora Natalium“ (Kraków 1638). Bliższe szczegóły o jego pismach ob. Juszyński: „Dykcyonarz poetów polskich“ t. II i Estreicher „Bibliografia polska“.

Ossiach, wioska w Karyntyi, w pow. celo-wieekitn, obw. sąd. Eeldkircheu (słów. Terg), w obr. gm. Steindorf, na wsch. brz. jeziora Ossyackiego (ob ), przy linii kol. państw. Św. Michał-Bielak (3t. Michael-Villach), wśród licznych sadów, w okolicy górzystej, 503 m. npm. Było tu do końca XVIII w. słynne opactwo benedyktyńskie, którego początki sięgają zamierzchłych czasów, bo połowy VIlf wieku. O powstaniu jego niewiele wiadomo. W r. 1063 opatem jego b>ł Wolfram, a po nim Teucho, za którego jakoby Bolesław II Śmiały, po zabiciu biskupa krakowskiego Stanisława Szcze-panowskiego, miał tutaj znaleźć przytułek i jako braciszek niemowa po kilku latach umrzeć. Opat Teucho umarł w r. 1125—Następca jego opat Hezelin zabezpieczył kościołowi św. Jakóba w Bielaku dziesięciny. W r 1149 spotyka się po raz pierwszy w dokumentach z nazwą tej miejscowości Oseev ah. R. 1192 dobra opactwa sięgają aż wgłąb doliny Różanej (niera. Rosenthal), obejmując miejscowości św. Jakóba i Podgórze (niera. Maria-Elend) w pow. bielackim Aż do 40 go opata nie są znane nazwiska rodowe opatów. Dopiero z końcem XV w. występują opaci z nazwiskami, jak 1472 Leonard Zorn, 1484 Daniel Krachenber-ger, 1496 Erazm Totlver (um. 1516), Wolfgang Glaysbacher, um. 1523, Jakób Rössler von Steindorf, um. 1528. Już w XV wieku działalność cywilizacyjna opactwa zaczęła upadać. W r. 1484 cele zakonników uległy pożarowi, kościół aż do nowego poświęcenia r. 1500 stał pustką. Opat Andrzej Hasenberger w latach 1529 i 1532 musiał płacić wysokie podatki wojenne; mimo to zdołał w tych ciężkich i niespokojnych czasach odnowić i do ładu doprowadzić mieszkania i cele zakonników, pokój opata, studnię w dziedzińcu, sypialnię, młyny i t. d.; lasy wycina! z rozsądną gospodarką; wogóle gospodarzył znakomicie, cesarz Karol V wyparty, przez napad Sasów z Insbruku, odpocząwszy w Bruneck w Tyrolu> przebywał w O. przez pewien czas, używa.

Br. O.

S. Dr’.

298

S. Drz.

Ossip S c h u b i n, ob.Kirschner A1 o i s i a. Ossja's, ob. Ossiach, Ossyak.

Ossmannstedt, wieś i dobra w okręgu A-polda, w w- ks. Sasko-Wejmarskiem, należące niedyś do poety W i elan da (ob.). W ogrodzie tutejszym pochowany jest Wieland, żona jego i przyjaciółka, Zofia La Roche (ob.).

Ossoli (d’) margabia Sara Margareta, ob. Fülle r.

Ossolin, wieś i folwark, daw. m-ko w gub. Radomskiej, pow. Sandomierskim, gm. Klimontów, par. Goźlice, 21 w. od Sandomierza; szkoła pocz. ogólna; 200 m-ców (w r. 1827 było tu 24 domy i 106 m-ców).—O. jest dawną wła-

jąc żeglugi po jeziorze Ossyackiem. W następnych latach godność opatów piastowali: Zygmunt Frisch z Kirchheim 1555, Piotr Gró-b'acher 1556, Zacharyasz Gróblacher 1587, który zbudował dom gościnny, wraz z restau-racyą, Adam Schróttl 1593, Kasper Rainer 1595, Aleksander Gever 1617, Jan II Geysser 1621, otruty przez trucicielkę, Jerzy Wilhelm Schweyzer, 1622 — 1629, który odbudował o-pactwo, zacięty wróg lutrów; Maurycy Mancher 1638, Fr. Hirschberger 1642, Krzysztof Kapo-nig 1656, który doprowadził do skutku wymianę zamku Wernberg n. Drawą za posiadłość Wallersberg, sporną od r. 1370. Opat Edmund Nebelbacher święcił r. 1689 początek X w. istnienia opactwa; opat Wirgili Gleissenberger wydał poemat bohaterski o Bolesławie Śmiałym o-kóło r. 1737; Herman Łudinger odnowi! front opactwa r. 1742; Józef Wallner r. 1749 i 1766 wydał książkę pamiątkową o tysiącletniem istnieniu klasztoru, a Roman Zusuer (1753 —1784) zamknął szereg opatów i kierowników opactwa. W r. 1740 wydał klasztor przeszło 25 000 złr. na nadzwyczajne potrzeby kraju; długi od czasów wojen tureckich za Leopolda I i Karola VI ciążyły na opactwie i napróżno w r. 1779 starał się ostatni opat o pożyczkę u solnogrodz-kieli Benedyktynów. Zniesienie opactwa z rozkazu ces. Józefa II nastąpiło w r. 1783    (28

lut.—5 kwiet.); majątek w kwocie 251 000 guld., wszystkie srebrne i złote naczynia i sprzęty włączono do skarbu państwowego. Opat Zusner osiadł przy kościele parafialnym w św. Jakóbie z roczną płacą 800 guld Bibliotekę, która od r. 1617 liczyła 3 000 — 5 000 tomów, przeniesiono w znacznej części do Celowca, a wszelkie dokumenty do Gradca (najdawniejszy dok. z 8 września 878 r.).—Dziś w zabudowaniach klasztornych przebywają od r. 1776 komendant, oficerowie, lekarze i urzędnicy rządowej stadniny na 220 koni. Widzieć tu można jeszcze wielką salę cesarską i kapitulną z freskami malarza Józefa Ferdynanda Fromillera (urn. 1760), przedstawiającemi zdarzenia z dziejów krajowych, książąt karyntyjskich od Ottona Wesołego aż do Józefa I, składanie hołdu książętom na polu Gosprowickiem i t. d —Co do kościoła, będącego dziełem XVI w.,, jest on niepokaźny, wprawdzie w stylu gotyckim, ale wskutek licznych przebudowań bardzo* zeszpecony. Kaplica w lewym boku od frontu z krzyżowem sklepieniem, zdaje się, jest najdawniejszą częścią kościoła, starszą niż główny ołtarz; tutaj w pobliżu portalu kilka kamieni nagrobkowych opatów. W przechowaniu znajduje się piękny kielich, wysadzany szla-chetnemi kamieniami. Grób wrzekomo Bolesława Śmiałego od stu lat przeszło licznie odwiedzany. Przy kaplicy P. Maryi, w rogu północnego mu-ru głównego, w niży kratą otoczonej, widać płytę z kamienia wapiennego, na niej płaskorzeźbę konia, z następującym napisem: „Bole-slaus, rex Poloniae, occisor sanoti Stanislai episcopi craeoviensis“. — O. jest własnością funduszu religijnego. Letnie miejsce pobytu gości i turystów. Szkoła, poczta i telegraf w miejscu. M-ców 130. ob. Ossyak.

Ossigi, z przydomkiem Laconicum, starodawne miano miasta szczepu Turdulów, w His-pania Baetica, którego obwód zwany Os si gitan i a, przepływa rzeka Baetis, dzisiaj Gua-dalquibir; na miejscu jego sterczą obecnie rozległe ruiny w pobliżu miasta Maguiz, w których dochowały się liczne inskrypcye starożytne.

Ossilegium, wyraz łaciński, utworzony od rzeczownika os, w liczbie mnogiej ossa,-=kość, kości, i od czasownika legere=zbierać, zachodzący dopiero w Glossaryach, po grecku óoto-Xô'fiov, oaroXcrjua, oznacza u Rzymian ceremonię zbierania kości, popiołów zmarłego, na stosie spalonego. Najbliżsi krewni nieboszczyka myli sobie, zabierając się do tego, odwieczną tra-dycyą uświęconego, obowiązku, ręce, zbierali popioły do tuniki swej, przyczem pobożne modły do cieni zmarłego odmawiali. Następnie polewali je winem albo wodą i mlekiem, a o-suszone w płóciennych chustach skrupiali wonnościami przeróżnemi, odores; prócz tego stawiano jeszcze często pełne perfumów flaszeczki do popiołów. Urna, zwana olla ossuaria, po grecku oatoô'o^etov, w której chowano szczątki zmarłego, była, stosownie do jego mienia, albo z gliny, albo z marmuru, albę też ze spiżu lub ze srebra. Samą czynność chowania popiołów oznaczano wyrażeniem condere, comporterez pochowane popioły zowią conditi, composai, sili (Cicero, De legibus, 2,22,57). Jeżeli Rzymianin w obcym kraju naturalną śmiercią ze świata zeszedł albo w bitwie zginął, wolno było przyjacielowi nieboszczyka, czego w innym razie prawo Dwunastu Tablic surowo zabraniało, uciąć mu palec i przesłać go rodzinie, aby ta, przynajmniej przy tak drobnym szczątku zmarłego, wszelkich ceremonii należnych, justa, dopełnić mogła; obrządek ten zwano: ossa legere homirti morluo. —Por. Kirch-maun, De funeribus Ro-man., rozdz. 3, str. 7 i Dast.; Becker, Gallus, tom II. str i nast.

snością Toporczyków, którzy już w XV w. ma- skim (ob.) umowę o umieszczeniu ich w Za-ją w tej okolicy liczne posiadłości. Według mościu, wówczas austryackim, i wytworzeniu „Lib. Ben.“ Dług. (II, 333», wieś O. leżała w ten sposob z Biblioteki wielkiego Jana i ze w par. Goźlice; dziedzicem był Andrzej Kii- swej własnej jednej instytucyi. Przejście Za-muntowski Toporczyk; były tu łany folwarczne, mościa do Księstwa wskutek traktatu w Schön-kmiece, karczmy i ogrodziarze; dziesięcinę brał brunn rozerwało umowę i skierowało myśl da-pleban w Goźlicach. Według reg. pob. z r.

roczyńcy na Lwów. Tu w marcu 1817 r. nabył Ossoliński klasztor po-karmelicki wraz z kościołem, położony u stóp wzgórza, nazywanego „Szemberką“ (obecnie „Góra Wronowska“), od pożogi, konsystencyi wojska i piekarni wojskowej przezwany „spalonym magazynem“ — a rozpadający się już w zupełną ruinę; w parę miesięcy później, d. 4 czerwca, wyjeduał u Franciszka I zatwierdzenie ułożonego już dawniej,

1578 O., własność Ossolińskich, ma 1¹fi lana,

W tym akcie erekcyjnym ustanowił kuratora dziedzicznego i zarazem właściciela dóbr ziemskich, które po sobie zostawiał, zobowiązując go do wypłacania corocznie 6 000 reńskich potrzeby instytucyi. Pod okiem kuratora funk-cyonować mieli dyrektor, obowiązkiem pierwszego z nich było wydawanie czasopisma naukowego p. t. „Wiadomości o dziełach uczonych“. D. 15 stycznia 1824 r., aktem w Wiedniu, rozpołowił Ossoliński kura-toryat na majątkowy, ekonomiczny, i kowo-literacki, umówił się też o wcielenie do zbiorów wszystkiego, co od siebie doda Henryk ks. Lubomirski; fundusz biblioteczno-muzealny pomnożył nowym procentem od 20 000 reńskich, przeznaczonych na fundusz rezerwowy, i nad kuratorem jeszcze postawił Potomność, myślnych reprezentantów wcieloną. I Pr szłość. Instytucya zaczęła przyoblekać się w ciało dopiero po śmierci założyciela (1826). W r. 1827 w 50-u ogromnych skrzyniach sprowadzono pozostałość z Wiednia. Kurator, ów Henryk ks. Lubomirski 1827 r. przysięgę, a' w trzy dni później arcybiskup lwowski rz.-katolicki, Aukwicz, kładł już kamień węgielny pod nowy mur z ruiny podnoszonego gmachu. Rozpoczęły się zwykłe u nas starcia ambicyi; wyciągnęła pazury chciwość. Kurator ekonomiczny odmawiał wypłat, do których go zobowiązywała fundacya;

roboty zbrakło pieniędzy. Gdyby nie Stany Galicyjskie, rozumiejące przecież, że instytucya ma być własnością wieczystą całego kraju, upłynęłyby pewno lata całe, zanimby się odbudowa ruszyła. Już w r. 1826 sejm postulatowy uchwalił pożyczkę (15 000 reńs.), później darowaną, i z tej pożyczki pokrywano wydatki. Ossoliński zostawił był gotowe już plany gmachu (ob. Medal O-go) pomysłu Nobili’ego, ale je odrzucono; Józef Bem (ob.), przyszły dowódzca artyleryi polskiej pod Ostrołęką i Warszawą, opracował nowe, i według nich dokonano przebudowy i urządzenia gmachu. Pierwszym dyrektorem, opiekunem bezpośrednim i zawiadowcą książnicy, znajdującej się jeszcze w skrzyniach, został już w r. 1827 proboszcz

na

0 osadn., 1 ogrodź, i 2 ubogich komorn. (Pa-wiński: Małop., 173). Jerzy Ossoliński, kanclerz w kor., otrzymawszy w r. 1633 od Urbana VIII tytuł książęcy, zapragnął uświetnić swe rodowe gniazdo przez wybudowanie wspaniałej rezydencyi. Stercząca tu, odosobniona zupełnie skała, nadawała się wybornie do zamiarów księcia. Usunąwszy dawny budynek, układanego ciągle, statutu przyszłego Zakładu. Jerzy wzniósł na jego miejscu w r. 1635 okazały zamek, przy nim zaś urządził wspaniały ogród w guście włoskim. Majętność ta, przez różne przechodząc ręce, weszła napowrót w r.

kustosz i pisarz;

1755 w dom Ossolińskich; z tych Józef Salezy, w-da podlaski, wyjednał u króla (1775) przywilej na 6 jarmarków. Inwentarz „księstwa“

na nau-

w u-

z e-

złożył d. 10 czerwca

Ossolińskiego, sporządzony w końcu w. XVIII w., opisuje zamek (jeszcze cały i dobrze utrzymany), znajdujący się w nim księgozbiór, kaplicę i t. p. Dotrwała dotąd kaplica, zwana Betleem, leżąca za wsią w kształcie wyniosłego kopca, sklepienie bowiem na wierzchu pokryte jest darniną, nad niem wznosi się murowana wieżyczka z dzwonem, sprowadzonym z Loretu, tuż obok mieszkanie pustelnika, wszystko zaś nizkim murem obwiedzione. Arkada, tworząca przysionek kaplicy, ma marmurową tablicę z napisem [zepsutym]: „Christoq.Nato D. O. M. Filio O. P F. Max.—Sacellum hoc ad normam Bethleemicam Christo Asia..- Georgius de Tęczyn S. R. J. princeps, ac Dux in Ossolin Spm (supremus) R P. Cancellarius circa 1640 erexit. Joseph Salesius Com. de Tęczyn Podia.

Palat. Sandom., Chmielni., Sokolowien. etc.

swe

Hr.

Praefectus, Ord. P. Eques restauravit. Praeben-dam erexit, elegantiori structura ac varia su-pellectili auxit ac ornavit 1760“. Zamek, mimo usilnych próśb rodziny, zburzyć kazał 1806 r. ówczesny dziedzic O-na, hr. Ant. Ledóchow-ski. Pozostała tylko wyniosła okrągła baszta na z ułamkiem muru, most na arkadzie murowanej i brama wjazdowa z marmurową tablicą, a na tablicy długi napis, znacznie uszkodzony.—Opis wraz z rysunkiem podał „Tyg. II.“ z r. 1862 (II, 196). — „Sł. Geogr.“.

Ossolineum, Zakład narodowy im. Ossolińskich, założony we Lwowie z fundacyi, księ- zrazu gozbioru i zabytków archiwalnych i muzealnych Józefa Maks. Osolińskiego (ob.), otwarty dla użytku publicznego na jesieni 1833 r. Mieści się obecnie przy ulicy Ossolińskich pod nr.

2. Gorliwy zbieracz już w samym początku wieku XIX myślał o przeniesieniu swych zbiorów z Wiednia do kraju i d. 17 sierpnia 1804 r. zawarł w Łańcucie z ord. Stan. Żamoy-jarosławski, zasłużony pijar, historyk i geo- i stosza, Jana Szlachtowskiego (ob.). Wzię-graf ks. Franc. Siarczyński (f 1829); nie to się nanowo do przerwanego przebudowywa-chciał on brać żadnego wynagrodzenia, a cały j nia gmachu; w r. 1842 urządzono galeryę ob-czas, wszystkie siły swoje poświęcał powsta- ; razów, gabinet starożytności i rzeźb, gab. jącej instytucyi; z wielką gorliwością, w du- { numizmatyczny i nową czytelnię, której wszak-chu prawdziwej naukowości, w miarę wyłania- że otworzyć rząd nie pozwolił. Siedzibę muz na-nia się zbiorów, opisywał je w owem wyda- wiedził pożar; widząc więcej bezpieczeństwa wnictwie fundacyjnem; poważny „Czasopism w dawnym kościele niż w klasztorze, zaczęto naukowy księgozbioru publicznego im. Ossoliń- już w r. 1843 przewozić książki do kościoła, skich“, przez półtora roku z górą jeszcze przez niego samego prowadzony, uprzedził właściwe istnienie Biblioteki jako instytucyi użytecznej i dostępnej już dla wszystkich (1828 — 30). Dopiero d. 1 grudnia 1831 r. otrzymał Siarczyński następcę w professorze uniw. krakowskiego, Konstantym Słotwińskim, wybitnym prawniku. Otwarcie w r. 1833 czytelni oznaczyło moment rozpoczęcia przez instytucyę tych usług publicznych, do których ją założyciel był powołał. W tym roku również otwarto drukarnię; od r. 1830 posiadano już własną litografię. Nagle nad kolebką zagrzmiał grom.

gdzie też są dotychczas. Zajęto się dobudowaniem nowego skrzydła; obmyśliwano jaknaj-lepsze sposoby zużytkowania rozległych, ale niezdarnych murów. Starania o ciało instytucyi niewiele zostawiały czasu, sił i środków na właściwe bibliotekarstwo) porządkowanie i katalogowanie zbiorów szło powolnie, nie odpowiadało należycie celom, wymaganiom i potrzebom. Kłodziński, oddany całą duszą instytucyi, gdy ruchy i rzezie 1846 r. wydarły Zakładowi dochody fundacyjne, z własnej kieszeni łożył na budowę. Za niego w r. 1844 u-kończono inwentarze i zabrano się do katalogów systematycznych i alfabetycznych; po dwu latach ogólny katalog abecadłowy doprowadzono do końca—i dopiero wtedy nastąpiło urzędowe

Kłodziński

Słotwiński nie był, jak Siarczyński, 70-letnim starcem: zakipiała mu krew w żyłach. Wy-chodźtwo z r. 1831, uwijające się po Galicyi,

czerwcu

demokratyczno-narodowe dążności, i roboty Go- j objęcie instytucyi przez kuratora, szczyńskiego, Nowickiego i in. wciągnęły w wir w r. 1842 zaczął wydawać „Bibliotekę naukowe-swój uczonego professora. Drukarnia zakładu go zakładu im. Ossolińskich“ — własnym swym w r. 1834 odbiła dla celów propagandy poli- kosztem; prowadził ją do r. 1848 z dotkliwe-tycznej zbiór pieśni patryotycznych: Słotwiński mi stratami. Bo kilkunastoletniem zamknięciu dostał się do więzienia, a nad zakładem całym dawnej czytelni zastępca ks. Henryka, Jerzy rozpostarła czarne skrzydła policya. Pozabie- Lubomirski, korzystając z rewolucyi, dozwolo-rano wszystkie katalogi i przez lat pięć ich nej przez rząd wiedeński, otworzył d. 1 kwie-nie zwracano. Umyślna komisya zaczęła szu- tnia 1848 r. nową, w innem już miejscu posse-kać kąkolu w pszenicy, wszystkie książki od gyi- Kiedy bomby spaliły bibliotekę uniwer-r. 1830 przybyłe przetrząsała i „szkodliwe“, sytecką prawie doszczętnie, zakład zasilił ją a zwłaszcza już zakazane, odstawiała do dy- 6 000 swych wtórotów (dubletów). W rekcyi policyjnej. Odtąd nie wolno było żaku- 1850 <r. usunął się zupełnie Kłodziński, zrażo-pić nawet elementarza bez pozwolenia cenzury; uy ostrą krytyką Maurycego Dzieduszyckiego,

c. k. urząd rewizyjny rozciągnął opiekę swą a przytem zmęczony już usilną kilkunastoletnią i nad przedmiotami darowywanemi. Kilkaset ksią- pracą w ciągłych przeciwnościach. vV tym sa-żek w ten sposób dostało się z O. do uniwer- mym roku zmarł pierwszy w czasie kurator sytetu, któremu nakazano trzymać je osobno; Henryk Lubomirski (ob.), rzetelny opie-podczas bombardowania Lwowa d. 2 list. 1848 r. kun, obrońca i mecenas instytucyi. Nadarem-w płonącym gmachu uniwersyteckim znaczna nie dochodził praw swoich syn jego, Jerzy część tego politycznego fideikomisu stała się (₀b.); rząd przyznać mu ich nie chciał, narzu-pastwą ognia. Zamknięta drukarnia i litogra- cił swego komisarza w osobie Maurycego D z i e-fia; nieotwierana czytelnia: nieobsadzone stano- duszyckiego (ob.) i przeprowadził tak krę-wisko dyrektora; co chwila i wszędzie policya; pujące warunki, że dziedziczny kurator musiał terror zawieszony nad zakładem — takie było ustąpić przemocy i zdać cały zakład komisa-położenie obywatelskiej instytucyi przez lat rzowi (d. 26 czerwca 1851 r.). Za krótkotrwa-kilka. Kurator wyręczał się vice-kuratorem, jyCh swych rządów dokonał on pożytecznej dlą Gwalbertem Pawlikowskim; o dyrektorze my- naukowego powołania zakładu reformy: prze-śleć nawet nie pozwalano, rzeczywistemu ku- niósł obowiązki zarządowe, skarbowe i gospo-stosznwi, człowiekowi pracowitemu i dobremu darcze na kuratoryę, a dyrektora zamknął sci-znawcy starej książki polskiej (ok. r. 1860 śle w obrębie biblioteki, muzeum i gabinetów, w Wilanowie), Stanisławowi Przyłęckiemu które wszystkie tymczasem pomnożyły się (ob.), pozwolono funkcyonować tylko w chara- znacznie darami ks. Henryka i zbiorem Ale-kterze „praktykanta“. Dopiero we wrześniu 1839 ksandra Batowskiego. W r. 1850 zastępcą dy-otrzymał zakład dyrektora, Adama Kłodziń- rektora zamianował ks. Jerzy Bielowskie-s kie g o (ob.), członka Tow. Naukowego g₀ Augusta (ob.), mającego na sobie skazę krakowskiego, oraz tymczasowego zastępcę ku- polityczną. Rząd nie uznał go za p. o. dyrektora,

Wielka Encykl. IUustr. Ser. II. Tom VI. Ze»z. 44».

nic pozwolił mu nawet zostać rzeczywistym kustoszem; ale o o, choć tylko tymczasowy, nie mniej przez lat 18 był duszą naukową zakładu; dopiero w r. 1869 został urzędownie dyrektorem (f 1876). W Dzieduszyckim znalazła instytucya dobrego administratora, zdjął on z fundacyi ciężar drukarni, którą wydzierżawił, wykończył ostatecznie gmach główny; sam wykształcony, dbał o przybytek światła, pracę naukową w nim popierał, w politykę się nie bawił: był komisarzem nieszkodliwym, a nawet użyteczuyin. On-to powołał Szajuochę na zastępcę kustosza, a po 6-letniem jego urzędowa niu (L852—-8) oddał kustodyę Fr. Ksaw. Godebskiemu. W r. 1868, po Sadowię, która, wstrząsnąwszy Austryą, pobudziła ją do odrodzenia się, Belcredi powrócił Jerzemu Lubomirskiemu wydarte prawa. Od początku roku 1869 zaczyna się ostatni, najpomyślniejszy o-kres istnienia Zakładu. Bielowski i Godebski utrzymani na stałe; Małecki powołany na zastępcę kuratora; w r. 1870 zbiory przeworskie złączone z instytutem lwowskim; czytelnia dla uczonych wyodrębniona z ogólnej; na miejsce żność księgozbioru od czasu fundacyi bardzo kustosza po Godebskim w r, 1869 zamianowa | znacznie wzrosła. Było: a) dzieł unikatów, ni trzej skryptorowie, w ich liczbie: pełen na- j b) duplikatów; c) atlasów i map, d) rękopisów, dziei, których później nie zawiódł, Władysław ; e) autografów, /) dyplomatów, y) podobizn, h) Wisłocki (ob.; f 1900) i Lucyau T a t o m i r muzykaliów:

(ob.). Gdy zasłużony mąż zmarł już w r. 1872, kuratoryum z powodu małoletności jego syna, Andrzeja, sprawował do r. 1882 hr. Kazimierz Krasicki jako administrator. Jego dziełem jest wyrobienie przywileju dla drukarni zakładowej na wydawanie, książek dla ludu (1878). Instytucya, zyskawszy lepszą materyal-ną podstawę, rosła ciągle w zasoby i siły. Po 25 u latach podjęto w niej nanowo pracę Kłodzińskiego nad katalogiem realnym, który dopiero nadaje każdemu większemu księgozbiorowi absolutną użyteczność. Zamiast 3 stypendystów, słabo wynagradzanych, pracowało już teraz ośmiu. Zasługą Krasickiego jest zamianowanie od 1 listop. 1876 r. Wojciecha Kętrzyńskiego (ob.) po Bielowskim, na dyrektora. D. 16 listopada 1882 r. nowy kurator Andrzej Lubomirski rozpoczął wykonywanie swych praw od przelania ich w dziale naukowym na Małeckiego (ob.), mianując go jednocześnie generalnym swym zastępcą. Obaj w tej chwili jeszcze (wrzesień 1907) stanowi- -ska swe zajmują.- II. Stan obecny. Zamo-

W roku 1827 1830 1840

10 121 24 342

456

CO O

CD

552

748

55 597

750

1855

1860

1870

1880

1890

1893

1905

1906

47 523 49 654 60 690 75 665 87 530 92 076 120 350 122 855

2 936 5 603

7    88Cf

8    740 12 971

4    580 4 603

1 089

1    845 1 881

2    072 2 105

2160    165

2 189 2 525 2 689 2 782

193

419    .

872

992

ęo co O'

230

237

Ilość dzieł zwiększyła się w ciągu lat 89 razy 12; map i atlasów — przeszło 15; volumi-nów rękopisów—przeszło 8. W zbiorach alnycb, t. zw. Muzeum Lubomirskich, było 1906: rycin 27 954, przedmiotów uzbrojenia w t. zw. Zbrojowni Przeworskiej 716, monet (numizmatów) 17 170 (w tern polskich 5 437, rzymskich 2 689). Wzmagającej się ciągle u-żyteczności Zakładu dowodzi wzrastająca wciąż liczba pracujących w obu czytelniach: a) kowej, czyli pracowni, dla ludzi czyniących już poszukiwania, b) ogólnej i dla młodzieży, która ma dla siebie wyznaczonego umyślnego skryptora:

Eok

muze-w r.

nau-

ft)

b)

a-f b

1880

1890

1893

1 959

3    335

4    330 7 592

12 779 12 880 9 346 6 357

14 738 16 215 13 676

13 949

Zwiększona liczba pracujących naukowo wskazuje podniesienie się ogólnego poziomu wykształcenia, zwłaszcza młodzieży. W r. 1906 obie czytelnie otwarte były przez 212 dni; w naukowej korzystano z 2 083 rękopisów i 16 713 dzieł w 27 762 tom. W r. 1871 wprowadzono wypożyczanie do domu, nawet rękopisów i autogratów. Czytelnia ogólna jest na 80 osób; naukowa na 20. Oprócz pracowni i czytelni istnieje w zakładzie od r. 1880 jeszcze i studyum muzealne; w r. 1880 pracowało w niem 559, w r. 1893—252 osoby. Dowodem wzrostu są i zwiększone wydatki na pomnażanie zbiorów: w ciągu 5 lat 1844—9 wszystkiego tylko 2 960 złr.; w r. 1906 na zakup i oprawę książek i manuskryptów, oraz na prenumeratę czasopism 10 053 kor.; zakład stara się posiąść jaknajwiększą liczbę czasopism bieżących. Wzgląd na miejsce — w każdym większym księgozbiorze pierwszorzędne

znaczenie mający, znajduje do pewnego stopnia przeciwwagę w porządku, który książki w o-wym dawnym kościele ustawia według formatu i przez to wiele miejsca zaoszczędza.—Wzrosły też ogromnie inateryalne środki z .kładu. Pierwotne 6 tys. reńskich, oparte na kapitale—który Ossoliński naiwnie dopiero po 200 latach — więc w r. 2024! — przeszacować nakazywał — wzrosły do 82 604 koron, przy zu ełnie pewnym przypływie dochodów. Wspaniały instytut jest dziś właścicielem wsi Rakowiec w Tar-nopolskiem z częścią lasu Ponory pod Podhaj-cami; ma własną drukarnię; posiada 536 943 k. kapitałów procentujących i 5755 kor. zapisów, a uczestniczy w dochodach z 87 848 kor. W r. 1817 dał Ossoliński za ruinę po-karmelicką 24 tys. reńskich; dziś possessya zakładu oceniona jest na 300, zbiory książkowe na 250, muzealne na 40 tysięcy koron, oczywiście, w szacunku najniższym. Possesya obejmuje i obszerny ogród. Skromnych trzech czy czterech urzędników pierwotnej fundaeyi zastąpiła liczna obsługa, wraz ze sztabem posiadająca 159 508 kor. funduszu emerytalnego. W r„ 1906 kuratorem był wspomniany Andrzej Lubomirski, jego zastępcą Małecki, dyrektorem naukowym Wojciech Kętrzyński, kustoszem biblioteki Aleksander Hirschberg (f w lipcu 1907 r.), muzeum — Stan. . Gubrynowńcz, skryptorami literackimi: Ludwik Biernacki i Tadeusz Czapelski. W zakładzie czynnych jest przeszło dziesięciu pomocników, t. zw. stypendystów, kształcących się do zawodów naukowych i pobierających skromne stypendya (400 kor.) z zapisu Marceliny Worcellowej z r. 1807, oraz kilkunastu dyurnistrów, czyli ammanuen-s ó w, wynagradzanych dziennie. Pensye wszelkie wynoszą 39140 kor., zapomogi emerytury 5 073 kor.—III. Wydawnictwa. Szereg wydawnictw urzędowych instytucyi rozpoczęły w r. 1857 „Ustawy Zakładu naród. im. Ossolińskich“, a po- nich „Zbiór dokumentów i u-stawT dotyczących Zakl. nar. im. Oss.“ (1870) i w r. 1894 „Zakład narodowy im. Ossolińskich“ w opracowaniu Kętrzyńskiego—wszystkie trzy niezbędne do przyszłej monografii. W r. 1857 ukazało się pierwsze „Sprawozdanie z czynności Zakładu narodowego im. Ossolińskich“, obejmujące lata 1851—6; dalsze, coroczne, dotyczyły lat 1857 —60. Potem nastała dziesięcioletnia przerwa; następny z kolei obraz działalności dał lata 1870—2 i odtąd już aż do r. 1906 dalsze ukazywały się corocznie. Sprawozdania te, z wyjątkiem kilku, mieszczą naukowe rozprawy członków instytucyi, jej urzędników: samego Kętrzyńskiego, Bełzy, Bruchnalskiego, Czarnika, Czapelskiego, Gubrynowicza, Hecka, Hirschberga, Kanteckiego, Papéego, Pawłowicza. Urzędowemi są i katalogi, wewnętrzne, nominalne, prawie już zupełnie w dwu działach, książkowym i muzealnym ustalone, w dziale rękopiśmiennym opracowywane przez same-

go teraźniejszego dyrektora, Woje. Kętrzyńskiego. Trzy tomy dotychczas wydane p. t. „Katalog rękopisów Biblioteki Zakl. nar. im. Oss.“ (tytuł bliźni łaciński) dają wzór tego rodzaju opracowań nietylko nam, ale i bibliografii powszechnej (Lwów 1881, 1886 i następ.). Praca nad katalogiem realnym postępuje raźno naprzód. Zbiory muzealne opisał zarząd naukowy instytutu w trzech drobnych wiadomościach (1876, 1877, 1884) o Muzeum im. Lubomirskich. Obowiązkowe wydawnictwo zakładu nie 'ma te] ciągłości, której dla niego pragnął założyciel; w trzech tylko okresach wychodziło corocznie: 1828—34 „Czasopism naukowy Księgozbioru publ. im. Ossolińskich“, red. Siarczyń-ski, a od r. 1831 „Czasopismo naukowe od zakładu naród. im. Os. wydawane“, red. Słotwiń-ski (ostatni zesz. r. 1834, wydal już w r. 1841 Kłodziński)—ogółem zeszytów kwartalnych 28, roczników 7; 1842 — 8 z przerwą za r. 1846 „Biblioteka naukowego Zakładu im, Os., pismo poświęcone dziejom, bibliografii, rozprawom i wiadomościom naukowym“ red. Kłodziński —ogółem tomów 12 i zeszytów 16;    1862—9, z prze

rwą w r. 1867 „Biblioteka Ossolińskich, pismo historyi, literaturze, umiejętnościom i izeczoin narodowym poświęcone, poczet nowy“, red. Bie-lowski—ogółem tom. 12, I—XII, po 2 w latach 1864 — 8, po 1 w 1863 i 1869 —wysokiej wartości. Na tem ustało wydawnictwo peryody-czne. Po 4-letniej przerwie zaczął Bielowski w r. 1874 wydawać p. t. „Bibi. Oss.“ zbiór materyałów do Historyi Polskie] w osobnych książeczkach, zwanych zeszytami, i wydał 3 takie książeczki, obejmujące: „Pamiętnik Jakuba Pszonki“, „Inwentarz skarbu koronnego z r. 1607“, „Pamiętnik ks. Antoniego Jabłonowskiego", „Autobiografię Jerzego Ossolińskiego“. Prowadził to wydawnictwo dalej Wojciech Kętrzyński od zesz. IV—VIII w latach 1877—9 i 1882. Tu znajdują się: „Dyaryusz legacyi Jerzego Ossolińskiego (ob.) na sejm rzeszy niemieckiej w Ratyzbonie“ 1636 r. (wyd. Alex. Hirschberg); „Pamięt. Zbign. Ossolińskiego“ (wyd. Kętrzyński); same :o Kętrzyńskiego nader cenne prace: „Nazwy miejscowe polskie Prus zachodnich, wschodnich i Pomorza....“ (1879) i „O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich; z trzema mapami“ (1882; dzieło kapitalne). Dotychczas nie podjął zakład wydawnictwa tak potrzebnej bibliogradi rzeczy mieszczących się w obu „Czasopismach“ i obu „Bibliotekach“. Z obowiązku wdzięczności synowskiej względem Ossolińskiego wywiązał się instytut jeszcze za Siarczyńskiego, który w „Czasopiśmie“ wiele wyjątków z licznych rękopisów jego pomieścił. W r. 1833 Słotwiń-ski, idący torem poprzednika, osobno ogłosił „O rozmaiłem następstwie na tron za dynastyi Piastów“. W r. 1850 ukazał się przekład „Dziejów rzymskich Liwiusza“ (Lwów, 3 t.), wreszcie t. IV „Wiadomość histor. krytycznych“

staraniem i pracą Bielowskiego (tu szczególnie ważny' życiorys Rutki; Lwów 1852). Dobrze zasłużył się tenże Bielowski, jako jeszcze „tymczasowy kustosz“, przedrukowaniem „Słownika Lindego“, w wydaniu uzupełnionem, na koszt (30 000 reńskich) i siłami Zakładu (Lwów 1854 — 61, 6 t.). Drukarnia wydała niejedną książkę cenną jak t. VI Niemcewicza „Pamiętników o dawnej Polszczę“ (1833); „Biblię królowej Zofii“ Małeckiego (1871), „Codex diplo-maticus monasterii Tynecensis“ Kętrzyńskiego i Smolki (nakład Ossol., 1875); a od r. 1878 wyszło z niej przeszło 50 podręczników dla szkół ludowych i wydziałowych. W życiu u-mysłowem Polski XIX w. Zakład im. Ossolińskich od czasu wyjścia z ucisku pełnił funk-cyę wielce dodatnią; był nietylko zasobnią, ale i ogniskiem wiedzy; był szkołą i pracownią młodych umysłów, a za pośrednictwem ludzi w nim pracujących—dawał siłom szczerze naukowym podnietę do ruchu, do walki, do klęski nieraz, do diakrytycznej zdobyczy zawsze.

r.), fundował Ossolin, od którego potomkowie jego w początkach wieku XV-ego wzięli nazwisko. Synem Jaśka był Mikołaj, kasztelan zawichojski, wiślicki (1377), w końcu marszałek wielki koronny (1387), mąż wielce zasłużony orężem i radą, jeden z najzaufańszych doradców Władysława Jagiełły, któremu niejednokrotnie w podróżach na Litwę towarzyszył. Z dwóch jego synów—starszy, M i k o ł aj. kasztelan radomski (1436) i wojnicki, zmarł w r. 1351 bezżennym, młodszy zaś, Jan, kasztelan radomski (1436), dalej ród Ossolińskich poprowadził. Jeden z najmożniejszych magnatów owoczesnych, przyjaciel wielki Zbigniewa Oleśnickiego i jego szwagier, odgrywał dużą rolę w wypadkach i zamysłach politycznych, po śmierci zaś Jagiełły był jednym z o-piekunów dzieci zmarłego monarchy. Pozostawił syna: Andrzeja, kasztelana wojnickiego (1503 r,), który stał się założycielem dwóch linij Ossolińskich: starszej, szlacheckiej, która, wydawszy z siebie cały szereg obywateli, użytecznych dla kraju, istnieje podobno do dziś dnia na Litwie; na wyższe stanowisko wzniósł się jedynie Mikołaj, kasztelan parnawski, ("1650 r.). Do niej również należał Woj ciec h, rektor akademii rzymsko-katolickiej w Warszawie (ob.). Linię magnacką rozpoczął wnuk Andrzeja (ob.*, Hieronim, kasztelan sądecki,

swego czasu, które-to zalety wykazał w sposób świetny za młodu jeszcze we Włoszech, gdzie walczył pod Janem Medyceuszem, a później w bitwie pod Obertynem, która mu utorowała drogę do godności senatorskich. Synami Hieronima byli: Marcin, starosta krze-czowski, który zginął bezpotomny w r. 1577 w boju z Gdańszczanami pod Tczewem, i Z b i-g n i e w-J a n (ob.) kasztelan małogoski, żarnowski, biecki, wojewoda podlaski, mazowiecki, w końcu sandomierski (1613 r.), jeden z najzaufańszych doradców króla Zygmunta III. jewoda Zbigniew pozostawił czterech synów. Z nich: Jerzy, kanclerz wielki koronny, wybitny mąż stanu, książę Św. Państwa Rzymskiego (ob.), miał jednego tylko potomka, F r a n-ciszka, starostę bydgoskiego, zgasłego bezdzietnie; K r z y s z t of (ob.), wojewoda sandomierski (1638), pozostawił również jednego syna, Krzysztofa, poległego bezpotomnie w bitwie pod Zborowem (1649); pozostali dwaj: Sieciech, dzielny wojownik i Maksymilian, kasztelan czerski, później podskarbi nadworny koronny (1636—1648) (ob.), stali się założycielami dwóch gałęzi tej linii Ossolińskich. Z gałęzi Sieciecha zaszczytnie odznaczyli się na kartach dziejów Rzeczypospolitej wnukowie jego: J e r z y, kasztelan zawichojski (1724) i Józef, kasztelan czchowski (1730), tudzież wnuk tego ostatniego, J ó ze f-M aksy-m i li an, historyk, fundator Ossolineum we Lwowie (ob.), zmarły w 1826 r. bezpotomnie.

Dość tu wymienić Bielowskiego, jego „Wstęp“, jego „Monumenta“, które się w O. poczęły; dość przypomnieć tylko nazwiska Szajnochy i Kętrzyńskiego. Wiele z tego, co Galicya wydała znakomitszego w nauce historycznej, najobszerniej pojmowanej, przechodziło przez Ossolineum; skromne nazwy ammanuensów, dyurnistów, sekretarzy, kustoszów, skryptorów, później sandomierski (1569), dzielny wojownik ich pomocników, nawet tymczasowych pomocników, ukrywały ludzi jędrnej pracy i poważnej zasługi. Prócz innych tu wymienionych służbę pełnili w Zakładzie i zarazem pracowali w nim i kształcili się: Bełza Wład., Bruch-nalski Wilhelm (od r. 1888 —1905 skryptor, obecnie profesor literatury polskiej na uniw. lwowskim), Czarnik Bronisław, Gubrynowicze Bron. i Stan., Heck Korneli, Łoziński Wład.,

Morawski Szczęsny, Papée Fryd., Pawłowicz Edward, Skrzydylka Wład., Smolka Stanisław,

Wo-

Tatomir Lucyan; szlachetny pieśniarz-bohater Mieczysław Romanowski (f 1863) od r. 1857 —

9 był stypendystą, a od 1860 — 3 dyurnistą Zakładu. W liczbie stypendystów spotykamy:

Dzierzkowskiego Józefa, Górskiego Kazimierza,

Kalickiego Bernarda, Mazanowskiego Ant., Przy-łęckiego Stan., Ramułta Stef., Szlachtowskiego Jana, Turowskiego Józ. Kaz, wydawcę „Bi-bioieki polskiej“.    *•

Ossolińczyk, herb polski, ob. Ossorya.

Ossolińscy h. Topór, jeden z najznakomitszych rodów polskich, imionami wielu senatorów i mężów stanu niepospolicie wsławiony; odgrywał wielką rolę przez kilka wieków w dziejach b. Rzeczypospolitej. Gniazdem możnej tej rodziny był Ossolin (ob.) w ziemi sandomierskiej, protoplastą zaś wiadomym Że go ta Toporczyk, kasztelan krakowski (f 1291 r.), jednocześnie przodek Tęczyńskich, Zaklików i Tarłów. Wnuk tego Żegoty, Jaśko, przezywany Owcą, marszałek wielki koronny (1378

Gałąź Maksymiliana poprowadzili dalej czterej jego synowie. Z nich: Adam, starosta lubelski, i Hieronim, dworzanin królewski, polegli bezżenni pod Beresteczkiem; Mikołaj, poeta (opisał wierszem łacińskim wylew Wisły w 1621 roku), zmarł bezdzietny w Padwie, gdzie pozostawił po sobie pamiątkę w wielu nagrobkach, któremi uczcił pamięć zmarłych w mieście rzeczonem rodaków, Zbigniew wreszcie, kasztelan czerski, pozostawił synów: Jakóba i M.a k s y m il i a n a-F r a n c i s zk a. Wnukiem Jakóba był Franciszek Salez y, biskup kijowski i czerniehowski (1774) (ob.), synami zaś Maksymiliana Franciszka, starosty drohickiego, sekretarza pieczęci większej: Kazimierz, kasztelan liwski i czchowski (f 1730 r. bezdzietny), Francisze k-M aksymilian, podskarbi wielki koronny (1729), wielki przyjaciel i stronnik Leszczyńskiego, książę i par Francyi (1736)    (ob.) i J an-S t a n i sł a w,

kasztelan gostyński (1753 — 69). Potomkami Franciszka Maksymiliana byli: syn jego, Józef, wojewoda wołyński (f 1780), i wnuk, również Józef, wojewoda podlaski (1790), zgasły bezpotomnie. Z potomków Jana-Stanisława wymienić należy wnuków jego: Stanisława, posła na sejm czteroletni, i Józefa, kasztelana podlaskiego (1790 ), później-senatora kasztelana Królestwa Polskiego (f 1834), oraz prawnuczkę, Ludwikę, znaną autorkę polską (ob.) Linia magnacka Ossolińskich, zatwierdzona w tytule hrabiowskim wr. 1785 w Austryi, a w 1805 w Prusach, wygasła w roku 1858 w osobie hr. Wiktora, syna kasztelana Kr. Polskiego, Józefa (ob. wyżej). — Ź ród ł a: Paprocki; Okolski; Niesiecki; Duńczewski; Krasicki; Bobrowicz; Kosiński; Żychliński (XXIII, str. 123-145).    D-

Ossolińska Ludwika, autorka polska, córka Jana Onufrego O-ego, starosty drohickiego (* 1797 f w Krakowie 1843). Prócz artykułów i powiastek w „Przyjacielu ludu“, po jej śmierci wydano osobno: „Kolenda i podwieczorek na wsi“ — dwa obrazki dramatyczne (Kraków 1850, druk „Czasu“); „Przygody Zosi, powieść“ (tamże 1850).

Ossoliński Zbigniew, syn Hieronyma, wojewody sandomierskiego (* 3 września 1555 — f w paźdz. 1634). W młodości nowinki niedowiarstwa wywiezione z domu wzmocnił w podróżach od r. 1570 — 6. Dłuższy czas bawił w Strasburgu, Heidelbergu, Paryżu, Padwie, skąd skon ojca powołał go do powrotu. Odraza udał się do Batorego pod Gdańsk (1577) i został sekretarzem królewskim. Na wojnę z Moskwą podążył pod Połock (1589), z licznym pocztem; ztamtąd posłany przez króla do Królewca, wrócił na sejm warszawski a z niego na kampanię pod W. Łuki. Po zdobyciu twierdzy pociągnął z Zamoyskim pod Zawoło-cze, a w r. 1581 znalazł się pod Pskowem. Po pokoju Zapolskim i sejmie 1582 r. ożenił się z Sienieńską, kasztelanką Żarnowską, a małżeństwo to przykrępowało go jeszcze mocniej do Zborowskich, którzy byli mu już i tak wujami. W maju 1584 patrzeć musiał w Krakowie jak miecz spada na głowę Samuela Zborowskiego: zapałał gniewem ku kanclerzowi, na sejmie 1585 r. ostro i namiętnie na niego nacierał, a i króla nie oszczędzał: aż się Batory zerwał z tronu i po karabelę sięgnął. Po śmierci królewskiej trzymał ze Zborowskimi; na tronie chciał ujrzeć Maksymiliana. Osadził na jesieni r. 1587 Wiślicę i czekał na swego elekta; ale na odprowadzeniu go pod Kraków zakończył się zawód O-go jako zborowszczyka. Interes własny i rozsądek obywatelski skłoniły go do uznania faktów spełnionych: przeprosił króla; co więcej, na sejmie inkwizycyjnym (1592) stanął przeciwko Zamoyskiemu za królem, a wracającego w r. 1594 ze Szwecyi w Częstochowie od wojew. sandomierskiego powitał. Już wtedy miał podkomorstwo sandomierskie. Posłował na dziesięciu sejmach; w r. 1601 był marszałkiem Izby. Samo oderwanie się od Zborowskich ostudziło nienawiść ku Zamoyskiemu, a czas dokonał reszty: zwycięstwo wołoskie (28 paźdz. 1600) dało O-u sposobność do obywatelskiej, gorącej mowy pochwalnej; Piasecki wysoko czyn ten stawia. Dwukrotnie w latach 1601 i 1603 marszałkował podkomorzy trybunałowi. Po śmierci przyjaciela swego, Jana z Tenczyna, zarządzał uczciwie majątkami spadającemi na synowców, nieobecnych w kraju; sam mówi, że mógł Tenczyn posiąść jako darowiznę, ale uie chciał. Król dał mu po zmarłym dzierżawę Laski w wojew. podol-skiem; dosadnie przytem mówi: „Nie odrzuciłem jej, bo dobrze, na grzyby idąc, bedłek nie mijać“; do Lasek przybyły wkrótce dwa starostwa królowej Anny, puszczone mu w dzierżawę (Dobrzyń i Stanisławów). Majątek uświetniały zaszczyty: w r. 1603 kasztelania żarnow-ska, w r. 1606 województwo podlaskie. W rokoszu Zebrzydowskiego pod Janowcem (wrzesień 1606 r.) spełnił O. funkcyę pojednawczą: śmiałą a dobrą wymową zniewolił wojewodę do przeproszenia króla; za przykładem tym poszedł i Janusz Radziwił. Słomiany to był pokój: r. 1607 wojna domowa nauowo zapłonęła, i znowu, pod Warką (czerwiec), usiłował O. rokoszanów przemówieniem do ich serc polskich ułagodzić; tym razem nie udało mu się. Zebrzydowski odstąpił tylko na zachodo-północ i d. 6 Iipca przyszło do bitwy dla króla zwycię-zkiej (Guzów). Rozjemca w niej nie uczestniczył; z pamiętnika jego widać, że, trzymając z dworem, myślał jednak własną głową: nie potępiał w czambuł wszystkich żądań rokoszu i nie pochwalał wszystkich postępków królewskich. Był przeciwnikiem wyprawy Zygmunta III na Moskwę; nie przewidział zwycięstwa pod Kłu-szynem (4 łipca 1610), ani wzięcia Smoleńska (13 czerwca 1611): a przewidywał trafnie wzbu-

rżenie się niepłatnego wojska. Gdy w roku ków historycznych o dawnej Polsce“ (T. I—V 1612 potworzyły się związki wojskowe, udało i VI Lwów 1833); Koronowicz „Słowo dziejów mu się ugłaskać sapieżyńskich w Brześciu, a r. polskich“; Heidenstein „Dziejów polskich ksiąg

n. w Łomży, już podczas sejmu, który go do dwanaście“ (przekład Gliszczyński, w „Dziejopi-umyślnej komissyi był wybrał. Wypłatę żołdu sach krajowych“ Petersburg 1857    2 tomy);

Ossoliński Krzy s z t o f, najstarszy syn Zbigniewa z Sienińskiej (* 28 kwiet. 1587—f 24 lut. 1645), woj. sandomierski. Szkoły ukończył wespół z bratem Maksymilianem, w Lublinie; kształcili się potem obaj przez trzy lata w gim-nazyum w Wiirzburgu. Gdy wrócili (1607), ojciec wysłał K-a wraz z Jerzym do Gradca w Styryi. Stamtąd w r. 1611 arcyks. Maksymilian zabrał go z sobą do Florencyi. Zwiedził wtedy O. Włochy, był w Rzymie, pojechał wespół z bratem do Francyi, wreszcie z Paryża w r. 1612 wrócił do kraju.

1613 wyprawił go ojciec na Podole z chorągwią kwarcianą i rotą strzelców konnych. Województwo wybrało go na posła. W r. 1614 po Lanckorońskim dostało się mu podkomor-stwo sandomierskie. Od sejmu r. 1620 otrzymał mandat komisarski do rady na wojnę z Turkiem; służył w tej wojnie i osobą swoją i chorągwią własnego zaciągu. W wojnie szwedzkiej podjął się zaopatrywania wojska w żywność i zaopatrywał je tak uczciwie i gorliwie, że sejm 1627 uchwalił mu konsty-tucyę dziękczynną (V. L. III 542). Wszedł w tym czasie do senatu jako kasztelan sandecki potem wojnicki a pod koniec życia sandomierski. Na elekcyi Władysława IV bronił praw Akademii przeciwko Jezuitom. Błędy młodości ojca i lat dojrzałych dziada odpłacił wielką żarliwością katolicką: wyrugował Aryanów z Rakowa, Iwanisk i Skrzelowa; prześladował innowierców; łaskami hojnemi darzył duchowieństwo, zwłaszcza Bożogrobców w Miechowie; Reformatów w Stobnicy de nova radice ufundował. Karmelici bosi w Krakowie pochowali go za te zasługi w habicie św. Franciszka, z ogromnym przepychem. Trzymał dwór okazały, a na niej liczną młódź szlachecką, zaprawiając ją do nauk i rycerskiego rzemiosła Sam był światły, brał za pióro, przełożył prozą „Argenidę“ Barclay a, wyszłą u Cezarego 1707 r. w Krakowie .— On-to zbudował wspaniały zamek w Krzysztoporach (ob.). — Ossoliński J. M.

i nakłonienie związkowców brzeskich do roz- Rembowski „Rok. Zebrzydowskiego“ (źródłowe; wiązania się jemu również powierzono. Speł- Warsz. 1893). nił zlecenie ostatniego dnia października (1613), ale potem jeszcze musiał przez 2 tygodnie u-żerać się z buntownikami, którzy sprawę swoją o ogólną zahaczali; nakoniec 12 listopada przeprowadził rozwiązanie konfederacyi. W r.

W r.

1614 wynagrodzony wojew. Sandomierskiem skłonił je na sejmiku w Opatowie do uchwalenia poborów poza sejmem. Sprawa wznowionych okazowań wojewódzkich poróżniła na krótko O-go z królem. Osobiście przywiązywał on wagę do tych popisów jako środka na podtrzymanie zbrojności, a przynajmniej myśli o obronie ojczyzny: ale król, lękając się nowego rokoszu, wziął za złe przetrzymywanie szlachty pod Pokrzywnicą, skąd nawet wysłano na zamek deputacyę, żądającą utrwalenia obywatelskiej instytucyi i umyślnego sejmu dla „wiecznej obrony“. Odsunął się O. od dworu, którego intrygancki charakter jędrnem słowem kreśli. Nie przebacza Żółkiewskiemu „źle u-kartowanej do Moskwy wyprawy królewicza“ i nie waha się o nim powiedzieć: „jak był dzielny w boju, tak gnuśny i niedbały w pokoju, a przytem nie dosyć obojętny na łaski dworskie, iżby ich podłem nawet nadskakiwaniem nie łowił“. Wpółspełzły sejm 1618 wyrywa mu z pod pióra powtórzone za Skargą proroctwo. Potępiając intrygi innych, sam się też ich wystrzegał. Zwolna owa niechęć królewska topniała: w r. 1619 dostał starostwo stobnickie, a gdy w r. 1620 w Warszawie syna, Jerzego (ob.), żenił, oboje królestwo z własnego popędu wesele osobami swemi zaszczycili. Mieszkał w Zgórsku, potem w Klimontowie, gdzie zmarł w październiku 1623 r.

Kiedy porzucił reformacyę? — ściśle niewiadomo, zdaje się, że w pierwszych latach po powrocie z Włoch. Dominikanie klimontowscy, przez niego samego fundowani, pochowali go w swym habicie. Pisał dziennik, który w całości prawie doszedł i doczekał się druku w „Zbiorze materyałów do historyi polskiej“

Ossoliński Maksymilian, podskarbi nadworny, kasztelan czerski (| 1655), drugi z kolei syn Zbigniewa, wojew. sandomierskiego i pierwszej jego żony, Jadwigi Sienińskiej. Oddany w 1596 r. wraz ze starszym bratem Krzysztofem do jezuickiej szkoły w Lublinie, kształcił się potem w 1604 — 1607 w Niemczech, w Wiirzburgu. Za młodu służył wojskowo, dowodził chorągwią husarską w bitwie chociniskiej w 1621 r. Po bracie Krzysztofie otrzymał naprzód godność chorążego, w 1633 pod-

Bibi. Oss. (zesz. V; Lwów 1879; wyd. Kętrzyński); pisał i komentarze o wypadkach współ- „Wiad. histor. kryt.“ IV 331. czesnych, ale z nich pozostały ledwie strzępy; natomiast dochował się w Ossolineum dyaryusz komissyi brzeskiej i kilka mów sejmowych przez mówcę samego spisanych. Z dyaryusza korzystał Józef Maksym Ossoliński do życiorysu („Wiad. hist.-kryt.“ IV 310—30). -Por. Dyaryusz sejmu 1585 r.; „Zbiór pamiętników, wyd. przez Broël-Platera; pamiętnik Jerzego O-go i prace o nim; kronika Piaseckiego (jest jej przekład, Kraków 1870); Schmitt H. „Rokosz Zebrzydowskiego“; Niemcewicz „Zbiór pamiętni-

w any. domowy“.

Ossoliński Jerzy (*    15 grudnia 1605

w Sandomierzu - f 9 sierpnia 1650) kanclerz wielki koronny i znakomity mąż stanu polski z czasów Władysława IV. Rodzina ta, starożytna, ale bynajmniej nie magnacka, zwolna przychodziła do znaczenia. Dopiero ojciec Jerzego, Z b i g n i e w (ob.) był pierwszym w rodzie Ossolińskich senatorem — wojewodą sandomierskim. Jerzy był trzecim, najmłodszym synem Zbigniewa; matkę — Annę Firlejównę, wo-jewodziankę krakowską i marszałkównę w. kor.—stracił we wczesnem bardzo dzieciństwie.

komorzego sandomierskiego. W 1631 r. delegował go sejm do komisyl rewizyjnej zamku szydłowskiego. W 1636 r. został O. podskarbim nadwornym koronnym po przyrodnim bracie, Jerzym (ob.), a w 1648 kasztelanem czerskim. Był także starostą malborskim i bieckim. 0-żeniony dwukrotnie: 1) z Heleną Kazanowską, córką podkomorzego koronnego Zygmuuta; 2) z Heleną Sanguszkówną, wojewodzianką witebską, i miał z nich liczne potomstwo (3 córki i 7 synów). Zaczęty przez ojca kościół 00. Dominikanów w dziedzicznym Klimontowie dzięki posagowi pierwszej żony dokończył i sowicie wyposażył; w tym też kościele został pocho-Pozostał po nim w rękopisie „Dziennik

M. e-y.

Zajmował się więc nim ojciec, autor pamiętnika, gorący patryota i regalista, zawdzięczający swą karyerę popieraniu interesów domu habsburskiego, ale wielce zasłużony w Rokoszu Zebrzydowskiego. Kształcił się Jerzy naprzód u Jezuitów w Pułtusku przez lat trzy, potem wraz z najstarszym bratem Krzysztofem w a-kademii jezuickiej w Gradcu pod opieką arcyks. austr. Ferdynanda, który bardzo polubił tego syna senatora tyle zasłużonego dla Habsburgów. Czteroletni pobyt w sławnej podówczas akademii wpłynął bardzo na Jerzego, stał się niejako źródłem jego przywiązania do Habsburgów i Jezuitów, z którymi przez życie całe utrzymywał stosunki — przyczyną jego żarliwej religijności. Ale na tern nie skończyły się jego nauki: ojciec nie chciał bynajmniej mieć go księdzem i wysłał go znowu za granicę z odpowiedniemi instrukcyaini, tj. by się kształcił w rzemiośle rycerskiem, językach cudzoziemskich, prawie rzymskiem i t. d. Bawił więc Jerzy przez rok w Lovanium i tu wystąpił z dysputą p. t.: „De optimo reipublicae statu“; zwiedził Hollandyę, Flandryę, Anglię, bawił czas dłuższy (znowu rok) w Paryżu i Padwie (tyleż), wreszcie, wezwany przez ojca, wrócił do kraju, przerywając rozpoczęte w Rzymie study a. Wróciwszy, dzięki protekcyi, dostał się na dwór królewicza Władysława w 1617 r. jako pokojowiec i wraz z nim brał udział w bezowocnej wyprawie do Moskwy, gdy Władysław miał zasiąść na carskim tronie. Po powrocie z wyprawy O. żeni się w 1620 r.

z Izabellą Dauiłowiczówną, córką podskarbiego koronnego, i otrzymuje od swego ojca dział majątkowy z dziedzicznym Ossolinem i sześciu prócz tego folwarkami. W tym samym czasie przybiera tytuł hrabiego na Tęczynie i zostaje mianowany przez Zygmunta III (1621) posłem do króla angielskiego, Jakóba I Stuarta, w sprawie wojny tureckiej, grożącej od Osmana Rzpltej i Habsburgom, z prośbą o posiłki czy interwencyę dyplomatyczną. Doznał niemal świetnego przyjęcia; mowa jego sprawiła wyborne wrażenie na królu Jakóbiej zachowaniem się swojem ujął sobie O. innych posłów bawiących w Londynie, a zwłaszcza hiszpańskiego — Gondomara. Król Jakób wyprawił istotnie posiłki, ale nim te przybyły ne miejsce, wojna turecka już była skończona zwycięztwem pod Chocimem. Po 10 miesiącach pobytu w Anglii wraca O. do domu. — Przez lat kilka bierze stały udział w życiu publicznem, wskutek bowiem systemu swojego wychowania i długiego pobytu za granicą na studyach i charakteru tychże O. nie znał wcale prawie swojego kraju i społeczeństwa, nie rozumiał potrzeb ojczyzny. Jest odtąd kilkakrotnie posłem na sejm (1623), czy do koinisyi monetarnej (1627), jest jednym z pomocników kanclerza Zad zik a (ob.) przy traktatach pokojowych ze Szwecyą i podpisuje pokój w Altmark; zostaje starostą radoszyckim (za legacyę angielską), adzelskim (za wojnę szwedzką), i w 1630 r. podstolim koronnym. W tym też okresie 9-letnim (od poselstwa do Anglii) pisze O. swoją autobiografię (wydana we Lwowie w 1876 r. przez Bibliotekę Ossolińskich kończy się właśnie na o wem poselstwie do Anglii;. Dopiero w roku 1631 otwierają się O-mu wrota do wielkich godności. Zostaje wtedy marszałkiem izby poselskiej sejmowej, co dowodzi wielkiego zaufania dworu i szlachty, a dzięki uzyskanym względom u Urszuli Majerin, ulubienicy króla Zygmunta, która na niego wielki wywierała wpływ —łaski i u samego Zygmunta. Za jej to poparciem Zygmunt III już na łożu śmierci mianował O-go podskarbim nadwornym. W czasie zaś bezkrólewia odzyskawszy utraconą przyjaźń królewicza Władysława (IV), miał według planów jego stać się jego towarzyszem wiernym i pomocnikiem w przeprowadzaniu rozległych zamysłów. Ledwo też Władysław włożył na swą skroń koronę, zaraz w 1633 r. wysyła O-go do Rzymu, do pap. Urbana VIII, nadto do Florencyi i Wenecyi. Ważne sprawy i doniosłe miał załatwić poseł. Oprócz złożenia obedyencyi i niniejszych spraw (np. spór Jezuitów z Akademią Krakowską), miał uzyskać od papieża potwierdzenie ustępstw rozległych, jakie poczyniono w czasie bezkrólewia dyssydentom i jakie już król Władysław udzielił schizmatykom (uiweczyły one niemal unię brzeską z 1596 ±.). Ustępstwa te stały

w związku ze śmiałemi planami króla przeciw patrzyła szlachta. Poselstwo to stało również Moskwie i Szwecyi, obejmującemi unię dyssy- w związku ze wszystkiemi planami króla, a przy-dentów i dyzunitów z katolikami, uspokojeuie pomnieć trzeba, rozważając je, i to także, że Europy i wojnę wielką z Turkami. Miał O. to czas 30-letniej wojny i wzmagającej się po-papieżowi konieczność owych ustępstw wytłó- y tęgi Francyi. Chciał król pogodzić strony wo-maczyć, króla jako gorliwego katolika przed- | jujące, narzucić się im na inedyatora na kon-stawić i przychylnie papieża usposobić. Oprócz \ gresie (Austrya na kongres nie chciała przy-tego chodziło w poselstwie o kwestye stosunku stać, Władysław IV chciał ją do tego zmusić), duchowieństwa do szlachty (dziesięciny, naby- na tym kongresie podnieść swe dziedziczne wanie dóbr ziemskich przez księży). Wreszcie była jedna jeszcze sprawa: zatwierdzenie statutu Bractwa Niep. Pocz. Najśw. Maryi Panny, u-tworzonego przez O-go. Był to rodzaj rycerskiego zakonu, złożonego z pewnej liczby członków uksiążęconych rodzin i zobowiązanych do posłuszeństwa i walki z niewiernymi pod wodzą W. mistrza, króla polskiego; przez to bractwo Rzplta zyskiwała pomoc katolickiej Europy, jako członka bractwa. W listopadzie 1633 r. odbył O. świetny wjazd do Rzymu, na au-dencyi wypowiedział wspaniałą mowę, jedną z najświetniejszych mów polskich. Poselstwo załatwił podskarbi bardzo szczęśliwie: papież zgodził się na wszystkie punkta instrukcyi poselskiej, nawet na razie- przyjął ustępstwa dla dyssydentów i schizmatyków, utrzymując je w mocy do pewnego czasu; potwierdził statut owego bractwa, nadał O-mu tytuł książęcy, jego dobra przemienił w księstwo. We Flo-rencyi miał O. przypatrzyć się Katarzynie Medici, siostrze w. ks. toskańskiego (król miał ją poślubić), w Wenecyi zaś prosić o pomoc przeciw Turkom. Wenecya do sojuszu przeciw Turkom nie przystąpiła, ale pomoc swą dyplomatyczną przyrzekła. Wracając z tak świetnie odprawionych poselstw, zatrzymał się O. w Wiedniu u Ferdynanda, już wówczas cesarza, gościnnie przyjęty przez dawnego opiekuna, i również tytułem książęcym obdarzony. 0-trzymał jako nagrodę za to poselstwo dobra ziemskie w Księstwie Siewierskiem, ale szlachta bardzo nieprzychylnie przyjęła O-go. 0-barzona była na jego tytuły cudzoziemskie, niezadowolona z tego, że Urban VIII ograniczył tylko prawo nabywania ziemi przez duchownych, a nie zakazał tego bezwarunkowo.

prawa do Szwecyi. W tym tedy celu wysyła do Ratyzbony O-go, lecz podczas tego pobytu w Niemczech zmienia król swój plan, co do środków wszakże tylko, nie co do celów. Jednym ze środków miał być ślub Władysława z córką „króla zimowego“, Fryderyka z Pala-tynatu i o to miał się starać O. Był już wtedy wojewodą sandomierskim. W 1637 r. w senacie i potem na sejmie O. popiera wszelkie-mi siłami zaprowadzenie ceł morskich na Bałtyku i, jakkolwiek sprawa ta napotkała na trudności współposłów, cło zaprowadzone zostało i O. był wysłany przez króla do Gdańska wraz z wojew. malborskim Denhofem, by uchwałę w czyn wprowadził. Prusy książęce i Gdańsk stawiały zacięty opór i nawet pomocy króla duńskiego wezwały, który dokonał napadu na okręty królewskie i przez to Gdańsk od ceł uwolnił. W roku następnym (1638) otrzymuje O. pieczęć mniejszą—zostaje podkanclerzym koronnym mimo niechęci i obaw wielu senatorów, ale za to traci, na mocy uchwały sejmowej z tegoż roku, wszystkie swoje tytuły książęce. Zaczęła się teraz jego rywalizacya z A-damem Kazauowskim, faworytem króla i kandydatem do pieczęci, i z Gembickim, kanclerzem wielkim; za to wielką przyjaźń miał O. u królowej Cecylii Renaty. Odbiło się to w intrygach dworskich i zwłaszcza w sprawie obsadzenia marszałkowstwa przy królowej i arcybis-kupstwa gnieźnieńskiego po śmierci Wężyka. Od dworu króla trzymał się O. w tym czasie zdaleka, niezadowolony z rozwiązłego życia Władysława IV. Stał na czele katolickiego stronnictwa w Polsce, utworzonego przez siebie, i pozostawał w bezpośrednich stosunkach z Rzymem. Na te lata (1638 — 1640) wypadają główne fundacye O-go. Jezuitom w Bydgoszczy wymurował kolegium i szkoły i dobra po starościnie stobnickiej, z Tarłów Ossolińskiej, zapisał. W Warszawie fundował Karmelitanki bose; wystawił lub przyczynił się znacznie do wystawienia kościołów w Klimontowie, w Gołębiu, Bydgoszczy, Ossolinie. Był bardzo zapobiegliwym gospodarzem; poduosił kulturę rolną w swych posiadłościach, karczował lasy, osuszał bagna, objeżdżał folwarki. W gnieździe rodowem Ossolinie i w Warszawie, przy ulicy Reformackiej, wystawił wspaniałe i zbytkownie urządzone pałace: warszawski nazywał się „Arde“, zbudowany był w stylu włoskim.

Przeprowadziła sama taki zakaz na sejmie w 1635 r. W 1636 r. O. jedzie na sejm do Ratyzbony jako poseł króla, który pragnie choćby wojną odzyskać nietylko Prusy i Inflanty, ale całą Szwecyę. Na tym sejmie popiera elekcyę syna cesarza, Ferdynanda II, a wreszcie z powodu zmiany polityki króla, który w czasie pobytu O-go w Ratyzbonie przerzuca się do obozu austryackiego i nie na Francyi, jak przedtem, ale na Austryi oprzeć się pragnie w odzyskaniu Szwecyi—zawiązuje układy o rękę arcyks. Cecylii Renaty dla Władysława IV. Przywozi z Ratyzbony sojusz au-stryacko-polski, wzmocniony węzłem małżeńskim, sojusz, który odpowiadał jego pojęciom W 1641 r. jedzie O. jako poseł do Gdańska politycznym, ale na który bardzo niechętnie j w sprawie owych ceł morskich, a w następ-

nym do Prus do kurfirsta Fryderyka Wilhel- kiem było urobić opinię publiczną, zjednać ma, by mu zagrozić wojną i utratą lenna pru- dla zamysłów szlachtę i sejm, uzyskać zagra-skiego, jeżeli w istocie poślubi, jak zamierzał, niczną pomoc i z obcych monarchów stworzyć królową szwedzką Krystynę, co groźnem było- koalicyę. Wszystko zaczęto przygotowywać, by dla Polski Uzyskał tu przyrzeczenie, że a śmierć hetmana Koniecpolskiego, jakkolwiek elektor bez wiedzy Władysława VI nie podej- wielką klęską była dla króla i planu wojny tumie żadnych kroków co do swego małżeństwa, reckiej, nie przeszkodziła wszelako dalszych ale równocześnie, przypatrzywszy się bliżej i e- czynić przygotowań. Znaczną liczbę senatorów lektorowi i jego dworowi, fortyfikacyom w Pi- udało się zjednać dla wojny i przychylnie u-ławie i Królewcu, przeląkł się i zrozumiał, że sposobić, dzięki zabiegom i wymowie O-go. ten młody lennik »jest bardzo niebezpiecznym Na radzie senatu senatorowie zgodzili się podia swego suzerena —miał go więc odtąd cią- pierać zamysły królewskie, ale żądali zwołania gle na baczności i często przed nim przestrze- sejmu; O. pragnął robić to wszystko ostrożnie, gał. W 1643 r na sejmie mianował król nie przestraszać szlachty, miłującej pokój i lę-Ogo kanclerzem wielkim koronnym, podczas kającej się wojny z potężną Portą: to też gdy gdy jego rywal - Kazanowski zostawał marszał- król zmienił chwilowo swój plan i ogłosił jakiem nadwornym; w roku następnym traci O. wnie wojnę turecką, O. opuścił króla i wyparł swą dotychczasową protektorkę, Cecylię Rena- się udziału. Dopiero gdy Władysław IV wió-tę. Ale, że prowadził układy z dworem fran- cił do dawnego programu, mającego Rzpltą po-cuskim o rękę Ludwiki Maryi i prowadził po- tajemnie wciągnąć w działanie pod pozorem myślnie, że ją nadto otoczył swoją rodziną wojny z Tatarami, i O. się nawrócił i zamysły i przyjaciółmi, zapewnił sobie u niej to samo królewskie z dawną energią popierał. Ale o-stanowisko; jakie miał u zmarłej królowej, bydwa sejmy w 1646 i 1647 r. kategorycznie W r. 1645 zwołał król wielki zjazd dyssyden- sprzeciwiły się wojnie, a nawet zażądały tów do Torunia, t. zw. w historyi „Colloquium wprost rozpuszczenia zebranych już przez kró-charitativum“ i O-go mianował dyrektorem, la wojsk najemnych. Na pierwszym, z 1646 r., Ale po niecałym miesiącu (zjazd otwarto 28 sejmie przemawiał O.., oczywiście, w myśl kró-sierpnia) odwołał go król d. 22 września na- la i za wojną; mowa jego wywarła wrażenie głym rozkazem z powodu, nietaktownego, na i, jakkolwiek posłowie, zgodnie z instrukcyami, bezowocnym zresztą zjeździe, postępowania, u- przeprowadzili odmienną, niż pragnął i spodzie-dziełił mu nawet za nietakt publ. nagany. Tak wał się król, konstytucyę sejmową, to je-sądzouo na zjeździe. Tymczasem rozkaz króla dnak mową swą O. uspokoił obawy i podejrze-był wcześniejszym i, jakkolwiek król później nia, zażegnał burzę i trwogę, jaka nad sejmem była tej nagany O-mu udzielił, odwołał go jednak i z in- zawisła. Władysław IV nie wyrzekł się jednak nego powodu, a mianowicie z powodu zamysłu ulubionej myśli, gotów był wbrew woli narodu wielkiej wojny tureckiej. Plan ten, wielki tę wojnę doprowadzić do skutku, wyzwać Tur-i rozległy, miał na celu wyrzucenie Turków cyę. Dopomagał mu w tein O., dopomagała z Europy, zabranie ich państwa i rozdzielenie uchwała sejmu z 1647 r., pozwalająca królowi między mocarstwa. Ta wielka krucyata była zatrzymać wojska kwarciane; środkiem do wznowieniem myśli, która długo już, oddaynia, poczęcia wojny miała być Moskwa, żądająca jeszcze w czasach Renesansu, krążyła po gło- od Polski ligi i pomocy, i do której wyjechał wach papieży; nawoływali oni do niej, ligę w poselstwie kasztelan kijowski, Adam Kisiel katolickich państw stworzyć pragnęli, ale wszyst- (ob.), oraz Kozacy, do których w 1647 r. udał się kie ich usiłowania unicestwiały ciągłe waśni O. w celu uzyskania od nich pomocy i w celu i wojny wśród królów Europy. Już Batory do uspokojenia zaognionych stosunków na Ukrai-takiej wojny począł się gotować —śmierć sta- nie, a wyjechał pod pozorem zwiedzenia nęła na przeszkodzie. Teraz Władysław IV ich dóbr i zamków pogranicznych. Król tym-ją podejmuje. Staje się wojna z Turcyą jego czasem czynił w dalszym ciągu potajemnie ideałem, marzeniem i, przez wzgląd na syna, i ostrożnie przygotowania do wojny i porozu-staje się celem jego życia. Ma mu ona przy- miewał się z Francyą, Wenecyą i Bulgaryą, nieść sławę daleką, której pragnął, a Polsce która wysłała Parczewicza do Polski, ofiarując niewidzianą potęgę, brzegi morza Czarnego ' królowi koronę. Ale wypadki poszły innym to-i pokój na zawsze. W O-irri znalazł chętnego rem: Chmielnicki podniósł sztandar buntu w i gorliwego współpracownika. On i hetman przymierzu z Tatarami, pokonał syna hetmań-Stan. Koniecpolski (ob.) byli duszą całe- skiego pod Żółtemi Wodami, a obu hetmanów go tego planu. Hetman, cieszący się ogólną Potockiego i Kalinowskiego, rozbiwszy na gło-i wielką sympatyą w całej Polsce, a w szcze- wę pod Korsuniem, wziął do niewoli. W trak-gólności wśród Kozaków, którzy mieli poważną cie tego trzeci grom uderzył w Rzpltą: w Me-w tej wojnie odegrać rolę - miał przygotować reczu skonał Władysław IV. W najkrytyczniej-całą militarną stronę, zgromadzić zapasy wo- szej chwili, wobec groźnego wroga znalazła jenne, flotę i t. d. O., jako kanclerz, prowa- ‘ się Rzpltą bez króla i steru, pełna chaosu i dził dyplomatyczną część roboty; jegoobowiąz- mętu nowego bezkrólewia. O. obejmuje ster

roz-

swo-

za-

Wielka Encykl. IUustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 44b.

ną, O. odradza królowi zwoływanie pospolitego ruszenia, ale żąda, by osobiście ruszył przeciw Kozakom, spodziewając się, że majestat królewski oddziała dodatnio na bieg wojny. Król wyrusza w 1649 r.: jest to wyprawa Zborowska.

Pró-

rządów w swoje ręce, zwołuje zjazdy partykularne, mianuje regimentarzów, zjazd warszawski zamienia na konwokacyę. W tym też czasie, tak bolesnym, i jego samego nowy cios spotyka: traci dumę i chlubę swego rodu, syna - jedynaka w sam dzień otwarcia zjazdu (konwokacyi) warszawskiego. Nie odbiera mu to wszakże energii: zajmuje się wszystkiem i czuwa nad Rzpltą, koresponduje na wszystkie strony, najmniejszej sprawy nie spuszczając z oka, a zwłaszcza z Kisielem, któremu poleca układami rozzbroić Chmielnickiego. Nie myślał O., przynajmniej teraz, o wojnie z Kozakami, jak to wielu pragnęło; ale uporny w swych własnych zamysłach wojny tureckiej, chciał te wypadki wyzyskać i, pojednawszy Kozaków z Rzpltą, do tej wojny doprowadzić. Jakoż zawieszenie broni doszło do skutku. Nierada była z tego szlachta i w O-m widziała sprawcę tej „hańby“; już sejmiki wrogo wystąpiły przeciw niemu, a na sejmie konwokacyjnym podniosła się prawdziwa burza przeciw kanclerzowi i formalny przeciw niemu proces: podejrzanym był przecież u szlachty, choćby jako stronnik' planów Władysława IV. — Przetrwał wszakże z zimną krwią i spokojem burzę; za jego radą poszedł sejm (konwokacya) przy u-łożeniu instrukcyi, a po części i przy wyborze komisarzów do Kozaków, do traktowania z Chmielnickim. Nietylko więc zażegnał burzę, ale przeprowadził część swego programu, dotyczącą Kozaków, wzbudził podziw dla siebie, a nawet i sympatyę, co okazało się w sprawie aryańskiej, na tej konwokacyi podniesionej. Główną jednak uwagę zwracał O. na elekcyę przyszłego króla. Od początku najodpowiedniejszym kandydatem według niego był, wbrew opinii powszechnej, Jan Kazimierz, a nie Karol Ferdynand, młodszy jego brat. Jego też popierał przez cały ciąg bezkrólewia i szukał mu stronników nawet między różno-wiercami, on, tak gorliwy katolik, i to nie dla osobistych jakichś względów, ale z pobudek politycznych, patriotycznych. Jakoż Jan Kazimierz został królem. Nowy król, podobnież jak kanclerz, nie pragnął z Kozaczyzną dalszej wojny i zgadzał się na wszelkie ustępstwa, których żądał Chmielnicki. Na sejmie koronacyjnym O., jeżeli nie spodziewał się przeprowadzić zgody, to przynajmniej wierzył, że układy z Chmielnickim same dojdą do skutku, a on potrafi nakłonić niewiedzącą szlachtę o ustępstwach dla Kozaków do ligi z Moskwą i uchwalenia podatków, możnych panów—do porobienia prywatnych zaciągów, poczem sam wyjedzie do Rzymu i stworzy podstawę, przygotuje wielką z półksiężycem wojnę: O jest teraz spadkobiercą myśli Władysława IV. Przeliczył się: sejm nie uchwalił tego, czego pragnął kanclerz, a gdy rokowania z Chmielnickim zerwały się, zbuntowany ataman zamordował posła królewskiego i wojna dalsza była nieuniknio

O., przez króla zamianowany naczelnym wodzem całego wojska, jakie ma przy sobie Jan Kazimierz, kieruje działaniami w bitwie pod Zborowem, w której król otoczony zostaje przez przeważające wojska tatarskie. Nie widząc ratunku, Jan Kazimierz za radą O-go, zgadza się wejść z hanem w układy, aby oderwać go od Kozaków. W ten sposób przychodzi do skutku „Ugoda Zborowska“. Wiedział z góry O., że pokój Zborowski wywoła oburzenie w kraju i że naród jemu całą winę przypisze, bował więc brorić się i w tym celu ogłaszał, że bitwa pod Zborowem była dla Rzpltej zwycięską, że pokój Zborowski to drugi, dyplomatyczny, tryumf. Jakoż okazało się na sejmie niezadowolenie, ale w ostateczności ugodę Zborowską potwierdzono. Na tym sejmie miał O. zajście z lubionym powszechnie ks. Jeremim Wiszniowieckim. Był to już ostatni sejm za życia kanclerza, umarł bowiem d. 9 sierpnia 1650 r. po kilku dniach choroby, myśląc ciągle o przeprowadzeniu zamysłów Władysława IV— wojny tureckiej—i tej myśli poświęcając ostatnie miesiące swego życia. A właśnie w marcu tego roku zagroziła Rzpltej wojna z Moskwą; ujął tę sprawę w doświadczone ręce O. i grożącą burzę zażegnał. Śmierć jego nie sprawiła wielkiego wrażenia; wszechwładny minister, zdolny bardzo dyplomata, ale lichy wódz i żołnierz, czego dowodem Zborowska wyprawa, nie był w kraju lubiony, miał znaczną liczbę zazdrosnych. ' Jako poseł i dyplomata O. zasłużył się wielce i stał się wzorem godnym naśla-dowaniar, ale nie naśladowanym. Był monarchistą i dążył do zmiany Rzpltej na monarchię dziedziczną, do rozszerzenia władzy królewskiej, ale nie umiał połączyć interesów króla z interesami narodu, nie miał szczęścia w prowadzeniu spraw wewnętrznych Rzpltej. Nie umiał też zjednać sobie zaufania w kraju: każdy jego krok był dla szlachty podejrzany; on był winnym w znacznej części, że i króla i silniejszej władzy królewskiej szlachta się lękała. O., ten gorliwy katolik, sam stróż prawa, gwałcił je, lekceważył ustawy i tradycye państwa. Pomijając owego zmarłego syna Franciszka, O. miał jeszcze trzy córki: Helenę, żonę Aleksandra Lubomirskiego, Annę, żonę Zygmunta Denhofa, starosty sókalskiego, i Urszulę, żonę Samuela Kalinowskiego, oboźnego koronnego. Umierał O. w przeddzień wyjazdu do Rzymu, rzekomo na jubileusz, a właściwie w celach wojny tureckiej. Pochowany został w grobach familijnych w Klimontowie w Sandomierskiem.—Por. Kubala „Jerzy Ossoliński“ (Lwów 1883, 2 i.)] a ponadto do poszczególnych spraw: Kubala „Szkice historyczne“; Szajnocha

„Dwa lata dziejów naszych“; Czermak W. „Plany wojny tureckiej Władysława IV“ (Kraków 403 str. 8-0; ważne dla danego przedmiotu).

M. G-y.

ro-

Dr. M. G-y.

Ossoliński Franciszek Maksymilian (* 1676—f 1756) podskarbi kor., gorący stronnik Leszczyńskiego, syn łowczego podlaskiego Maksymiliana i Teodory Krassowskiej, a wnuk kasztelana czerskiego Maksymiliana; wykształco-ny, przywiązany gorąco do swego kraju, nieprzyjaciel prywaty. W r. 1740 zostaje regentem kan-celaryi koronnej, a w cztery lata potem podskarbim nadwornym. Ma w tym czasie w swem posiadaniu liczne i bogate starostwa, nadane mu przez Augusta II. W 1722 r. obiera go marszałkiem swoim izba poselska na spełzłyrn sejmie, w 1729 otrzymuje O. godność podskarbiego koronnego. Stronnik i osobisty przyjaciel Leszczyńskiego, gdy elekeya tegoż na króla niepomyślny wzięła obrót, wraz z nim opuszcza Polskę i w 1736 r. przenosi się po złożeniu swoich godności do Lotaryngii na dwór książęcy w Lunewilu. Tutaj otrzymał od Ludwika XV order św. Ducha i tytuł „księcia i para Francyi". Ożeniony dwukrotnie: 1) z Katarzyną Miączyńską i 2) z Katarzyną Jabłonowską, wojewodzianką ruską, a z dwóch jego synów, młodszy, Józef, sławny jest z powieści Z. Kaczkowskiego, jako „Ostatni z Nieczujów“. O. słynął w swoich czasach jako jeden z wybitniejszych mówców i kilka jego mów wydrukował Danej ko wicz w „Swadzie Polskiej“. Pozostały po Franciszku O. także dzieła po polsku i francusku dotyczące dziejów króla Leszczyńskiego (ob. Bibliografiią Estreichera).

Ossoliński Franciszek S a 1 e z y, bp ki-jowski (* 1730 - f 1784). Pochodził z du Ossolińskich Toporczyków. W zakonie franciszkańskim odbył nowieyat; pojechhł do Padwy po dalszą naukę. Wróciwszy do kraju, już jako doktor św. teologii był przeorem klasztoru w Warce na Mazowszu, a od r. 1763 w Warszawie. W r. 1765 wyświęcony we Lwowie na bpa dardańskiego in part. infid., został w dwa lata później koadjutorem bstwa polskiego bakońskiego na Wołoszczyźuie, początkami swemi sięgającego w wiek XIV. Zalecony już i dostojeństwem i uczonością, otrzymał w r. 1773 koadyutoryę przy Józefie Andrzeju Załuskim, a po jego śmierci i pełne już biskupstwo kijowsko-czerniehowskie, na którym przebył lat 10 aż do śmierci.—„Enc. Orgelbr.“ większa.

Ossoliński Józef Maksymilian, "z Ten-czyna, hrabia austryaeki, założyciel Ossolineum, pierwszy historyk literatury polskiej (* 1748 w Woli Mieleckiej —f 17 marca 1826 w Wiedniu). Rodzicami jego byli: Michał O., Kasztelanie czchowski.i Anna z Szaniawskich, urodzona z Ossolińskiej. Przeznaczony do stanu duchownego, oddany do konwiktu jezuickiego w Warszawie, pod bliższym dozorem Naru-sze wieża (ob.) był uczniem zarówno jego samego jak Karola Wyrwicza (ob.), o którym z wdzięcznością jako starzec już mówi: „Nieśmiertelnej sławy, choćby za samo tylko młodzieży gorliwe wychowanie, w której liczbie i mnie też byl mój los szczęśliwy umieścił“ '(„Wiadom. hist.-kryt.“ I 422). Konwikt u-kończył z żyłką pisarską, a niechęcią do stanu duchownego. Rodzice nie nalegali, i O. poszedł drogą powołania świeckiego, które prowadziło go, pchało do książki i wiedzy. Już w „Zabawach przyjemnych i pożytecznych“, (1769 — 77), założonych przez Albertrandiego, prowadzonych dalej przez Naruszewicza i innych, oraz w „Monitorze“ (1765 — 84), który je publicystyką poważną uzupełnia!—literac. działalność swą rozpoczął. Jak długo bawił w stolicy, skończywszy szkoły, nie wiemy; powracać do niej musiał z domu rodzicielskiego, aby z jej życia umysłowego korzystać. Przedstawiony królowi, zyskał wstęp na zamek, wpuszczony do księgozbioru królewskiego, pilnie go przeglądał; o kierunku prac, które nad hi-storyą narodu i poszczególnych ludzi podjąć-by należało, wypracował memoryał (Rkps Ossol. nr. 784). Poznał ówczesne wielkości literackie; znał się z Janockim, bibliotekarzem Załuskiego, w przybytkach wspaniałego daru dla narodu nad księgami ślęczał. Obcowanie z Naruszewiczem, Czackim, Czartoryskim kształciło w nim siłę naukowości. Zamiłowany w starożytności, w Warszawie wykończył i oddał do druku przekład Seneki „De consolatioue“; tu również zebrawszy mowy łacińskie swego przodka, Jerzego, spolszczył je, wydał i życiorys do nich dopisał. Umysł jego miał jakby wrodzoną oryentacyę ku przeszłości, a zanim osiadł w piśmiennictwie, i potem jeszcze, zagłębiał się w tę rzeczywistość zbiorowego bytu, którą zbiera w siebie historya polityczna; życie zajmowało go nawet więcej niż myśl, przez życie ją tylko wyrozumiewał, pojmował i rozumiał. W tem ciążeniu ku rzeczywistości zewnętrznej powstał aforyzm „Historya literatury naszej zawiera w sobie i polityczną“ — aforyzm od chwili odradzania się narodu wciąż nanowo stwierdzany, a w epoce porozbiorowej, zwłaszcza zaś w wielkiej literaturze, „romantyczną“ zwanej, w istocie zaś rdzennie ludzkiej i polskiej, z taką płomienną wyrazistością występujący. Zdaje się, że na pierwszy okres życia, któryby warszawskim nazwać można, przypada wyjazd za granicę, po którym pozostał w rękopisie „Pamiętniczek podróży po Niemczech“ (nr. 798 Ossol.), W r. 1785 O. ożenił się z krewniaczką swą, Teresą Jabłonowską, kasztelanką wiślicką, lecz po sześciu latach się rozwiódł i żył już odtąd bezżenny do śmierci. Objęte po ojcu majątki ziemskie w województwach Sandomierskiem i ruskiem leżały w ówczesnej Galicyi. Kiedy w r. 1790 na tle miłości pruskiej dla Rzeczypospolitej, zjazdu w Reiehenbach i wojny rosyjsko-turec-kiej wszczął się ruch mający w stosunkach zewnętrznych wszelkie pozory wojennego naprężenia między Leopoldem II a Fryderykiem Wilhelmem II, w wewnętrznych zaś zapowiadający, po zażegnaniu wojny kosztem nadziei polskich, przynajmniej skromne uprawnienia polityczno-administracyjne dla Galicyi,—obywatelstwo wybrało pomiędzy innymi i O-go do de-putacyi, mającej zgarnąć w Wiedniu gotowe już łaski. Im skwapliwiej pojechali deputaci, tern prędzej się rozczarowali; przedwczesny skon Leopolda (1792) wtrącił ich nawet w położenie przykre. O. wytrwał na stanowisku, a zyskawszy względy Franciszka I, on głównie wyjednał ustanowienie katedry literatury i języka polskiego w akademii Józefińskiej we Lwowie oraz drobne dla szlachty galicyjskiej przywileje, jak np. przyjmowanie synów szlacheckich do Theresiauum i szkoły wojskowej. Działalność całej deputacyi, a w niej i O-go, nie jest dotychczas należycie wyłuszczoną ze świadectw i dowodów historyczuych; niema też śladu, aby on sam, prócz możliwych wzmianek w listach, w umyślnem jednociągłem opowiadaniu ją wystawił. Długi, przeszło trzyletni pobyt w grodzie Habsburgów, jego kulturalny rozkwit, obfitość księgozbiorów, muzeów i książek, medali i numizmatów, wołających na lu-bownika, aby je nabywał, utrwalone już stosunki z dworem, który miał mu później powierzyć nawet ster nad swą biblioteką, a przez te stosunki prześwitująca myśl, że, bawiąc w Wiedniu, można być użytecznym dla kraju i ludzi w nim- wszystko to przykuło O-go do Wiednia; po skończeniu się deputacyi na krótko go tylko opuścił, aby powróciwszy, w nim u-mrzeć. Pochłaniała go całego bibliomania, żądza antykwarska i muzealna i nieodstępna ich towarzyszka praca naukowa. Umysły polskie wówczas już zwracać się zaczęły ku słowiańskiej przeszłości Polski. Kiedy Schlözer, Do-bner, Dobrovsky zajmowali się Słowiańszczyzną, współcześnie z nimi już Jan Potocki roztaczał swą, z zamysłów, z.majątkowego nakładu i wydawnictw wspaniałą, działalność; już Kołłątaj wyrywał myśl swoją z więzienia oło-munieckiego w przestwory pierwotnej słowiańszczyzny, przedzierając się do niej przez początki Rodu Ludzkiego. Powędrował w świat Słowiański i O.: jął gromadzić odpowiednie książki z całej literatury europejskiej, a jako badacz, pracę swą słowiańszczyźnie oddał. Jego rękop. z tego czasu zawierają rozprawy „O najdawniejszej ojczyź. Słowian“ (nr. 1287 — 8), „Jaka najdawniejsza pamięć Wenedów“ (nr. 1289), „Początki Słowian“ (nr. 1291—4). O. względnej, historyczno-naukowej, jedynie sprawiedliwej wartości tych prac nikt jeszcze słowa nie powiedział. W r. 1794 zbiory O-go były już tak liczne, że uporządkowanie ich przechodziło siły jednego człowieka, i to jeszcze oddanego usilnej pracy naukowej. Trafił zbieracz na Lindego i przywiązał go do siebie stałe; u niego-to pracowity Niemiec zbierał zasoby do swego „Słownika“; hojnie przez niego wspierany, u niego pierwsze tomy opracował i można powiedzieć, że 10-letni pobyt u O-go uczynił Lindego pisarzem polskim. Pomocnik nietylko wybierał wyrazy, wyrażenia i zdania do dzieła leksykograficznego potrzebne, ale robił jeszcze dla zwierzchnika swego wypisy do przyszłych „Wiadomości“. Po nim znalazł O. od r. 1804 pomoc w bibliotekarstwie pra-ktycznem z dwóch Niemców: Siegarta i Hüt-tnera. Kiedy się z Lindym rozstawał, już miał stałą wolę urządzenia ze swych zbiorów biblioteki publicznej, ale za życia rozstać się z niemi nie chciał. Od r. 1817 ciągle aż do śmierci fundacyą się zajmował, usiłując jej zapewnić wieczystość; w jej też tylko sprawach z Wiednia się wydalał (ob. Ossolineum). Wdzięczne Stany Galicyjskie w r. 1822 wybiły na cześć daroczyńcy medal (ob. w końcu O-go medal). W r. 1808 zamianowany tajnym radcą (a consiliis aulicis) a jak sam na głó-wnem dziele swem się podpisuje; „zaufnym radzcą“, w r. 1809 prefektem Hof- Bibliothek, miał nio łatwe przed charakterem swem zadanie, kiedy po rozejmie w Znaimie w środku lata 1809 r. zjawiła się w Wiedniu delegacya galicyjska z Ignacym Potockim na czele, aby wyjednać jaknajlepszy dla Polaków pokój. Pa-tryotyzmu czynnego O. w sobie nie miał; statycznego, kształtującego się w ogólne poczucie przynależności do danego narodu, życiem całem, pracami i czynami dowodził. O zachowaniu się. O-go w tej ważnej chwili nie wiemy prawie nic, ani od niego samego, ani od innych. Wśród ustawicznej pracy historycznej to nad Zygmuntem I (rkps Oss. nr. 1025—6, 1031), którego podjął się był dla To w. Prz. Nauk Warsz., i Zygm. III (nr. 931 — 3), to nad innemi przedmiotami z dziejów polityczno-społecznych narodu dojrzewała do ukształtowania i ujawnienia ta jedyna, którą miał imię swe w piśmiennictwie utrwalić. W r. 1819 ukazały się w Krakowie w haniebnem wydaniu firmy drukarskiej po-gröblowskiej dwa pierwsze tomy; musiał je mieć gotowe już conajmniej od lat kilkunastu, gdyż w zaofiarowaniu ich Towarzystwu Przyjaciół Nauk w Warszawie (członkiem jego był od r. 1811) mówi, że „nad dziewięć lat Horacyuszowego przepisu ten płód swój pierwiastkowy hodował“. W r. 1822 wyszedł również w Krakowie z tej samej drukarni, tom trzeci, ogromny, rozpołowiony na dwie części (tekst i przypisy), obejmujący „Orzechowskiego“. Dalsza praca ustała, gdy mrok coraz głębiej zapadał na oczy; w r. 1823 O. zupełnie zaniewidział. Młodzi Polacy z uniwersytetu czytali mu Liwiusza, Pliniusza młodszego, Juvenalisa i innych, a on im przekłady dyktował. Tak przeżył prawie trzy lata,

chyląc się coraz bardziej do grobu;' stan duszy naszern przed 90-u laty i porówna jakość te-swojej odmalował w „Rozmyślaniach ślepego“, go, co dawano przed O-m, z jakością tego, co Przed samą śmiercią okazał statek umysłu; dal on sam, dopiero poznaje się całą jego zagrożony gangreną, 78-letni starzec dyktował wartość. „Wiadomości“, obejmujące 49 życio-spokojnie listy z pożegnaniem i dodatkowe rozporządzenia ostatuiej woli; na wezwanie księdza pozwolił dopiero po namyśle; po wyspowiadaniu się przed księdzem unickim poprosił o pochowanie bez wszelkiej okazałości: ciało wrzucić w dół, „aby ziemia połączyła się z ziemią“ („Pamiętnik Henryka Bogdańskiego“, zużytkowany przez Hirschberga w Zbiorze pamiętników o powstaniu 1830 -1 r., Rkps Ossol. nr. 3 487, u Kętrzyńskiego, ob. niżej); ale na pogrzeb zastrzegł sobie Polaków: Polacy nie zawiedli, młodzież niosła posługę z serca. Pogrzeb, d. 19 marca 1826 r., nie odbył się bez starcia z policyą. Gdy po przewiezieniu zwłok z domu do kościoła parafialnego jeden z akademików, medyk Zakrzewski, występował już z mową, sługa porządku zagroził mu aresztem, jeśli przemówić się odważy. Wielki ochmistrz królestw G&licyi i Lodomeryi, marszałek najwyższy Stanów Galicyjskich, kom-mandor ś-go Stefana, wysoki urzędnik dworu,

rysów (25 pośmiertnych), a wśród nich wielką pracę o Orzechowskim, nie dając właściwej historyi literatury wieku XVI i XVII, przez samą jednak krytykę bibliologiczną i biograficzną, .przez cenne przypisy i przytoczenia z pism i świadectw, dostarczają pracującemu nad przeszłością umysłową Polski elementów rzetelnych, nie mechaniczuych tylko, materyal-nych, ale organicznych, sięgających w żywe siły dziejów. Ossoliński nie mógł wyręczać pokoleń przyszłych i spełniać sam jeden pracy, której one wszystkie po nim już dokonały: to, co on wyrąbał i obciosał, nie wystarcza już dla dzisiejszych pracowników; ale mało, bardzo mało jest w jego dziele takich danych, któreby i najsumienniejszy z nich jako nieużyteczne, albo złe, odrzucić musiał. Żadne inne dzieło o przeszłości umysłowej Polski nie wprowadza w nią tak łatwo a skutecznie, jak „Wiadomości“ O-go. Nie tyle też o literaturę zabiegał, ile o życie duchowe narodu, i na tę stronę pada waga jego pracy. Najdobitniej się to okazuje w „Orzechowskim“, który na swój czas jest wręcz znakomitym, choć go tak lekceważy Wiszniewski. W jakim duchu badacz niestrudzony podejmował pracę, w takim ją wykonał. Kim się zajął, ten stawał się „gościem w jego domu“; oceniał go zaraz jako „człowieka, obywatela i uczonego“. Zadaniem naszej historyi literatury jest według niego wykazanie „jak u nas Rzeczpospolita u-czoną powstała, zmagała się, kwitnęła“ w porównaniu z innemi współczesnemi, jaki wpływ miała na rząd i jakiego nawzajem od niego doznawała, jakie miał przekonania pisarz, jakie naród mu współczesny, jak się kształciła młodzież w kraju i co wprowadzała do niego z za-' granicy: krąg, wielkim, nie wyłącznie już su-cho-literackim, zakreślony promieniem. Szczerze kochający co swoje, O. nie wątpił, że hi-storya tak wykonana „za najdokładniejszą służyłaby odpowiedź oszczercom naszym“, — „odkryłaby nam prawdziwe nieszczęść inszych publicznych przyczyny“—i „sam nasz język, to spaczonemi mowy tokami, to sprzecznemi z przyrodzeniem jego, jakiemiś dzikiemi głosami zaburzony, usiłowałaby do właściwego mu kształtu i tonu przywrócić“. Jeśli woła: ,,Nigdzie świetniej nie panowały nauki jak u nas... Nauka niemniej jak szabla stworzyła nasze szlachectwo“ i przytacza Łapczyńskiego, którego Stefan Batory uszlachcił jako swego drukarza obozowego—nie czyni tego w ciasnocie niewiedzy, w przystępie pychy narodowej, ale w uniesieniu patryotyzmu, pod świeżem wrażeniem odkrytych skarbów. O całej głębokości pojmowania historyi literatury świadczy zalecenie Sołtykowiczowi (ob.), aby, jako histo-

„zaufny wreszcie radca“, jakby przyjaciel Franciszka I, nie mógł mieć wygłoszonej nad sobą mowy—bo był Polakiem. Wbrew obyczajowi ówczesnego Wiednia młódź polska zaniosła już o zmroku ciało na cmeutarz, a nazajutrz sama je pogrzebała. Rusini etnograficzni i Polacy etnograficzni pospołu rwali między siebie na pamiątkę białą krepę z trumny; Rusin też,

Harasiewicz, dysponował duszę pols. na śmierć, a ciału po śmierci dawał błogosławieństwo kultu religijnego. O. umierał obsypany zaszczytami nietylko politycznemi, ale i naukowemi: od r. 1808 był członkiem honorowym (sodalis honorarius) Towarzystwa uczonych w Getyndze; towarzystwa naukowe w Pradze i Warszawie, Akademia w Wiedniu, uniwersytety w Krakowie, Wilnie i Lwowie obdarzyły go swemi względami. Cichy pracownik, ceniony przez współczesnych, sławiony przez Siarczyń-skiego, w kilkanaście lat po skonie doczekał się lekceważącej odprawy z pod pióra historyka literatury, jakim był sam: Michała Wiszniewskiego („Hist. lit. pols.“ I 144, 11 XI). Sąd ten przyjął Tyszyński, niechętny z powodu małej żarliwości religijnej O-go i zbytniego zajmowania się heretykami i szczepił ją z katedry Szkoły Głównej w swych uczniów. Za panowania literatury pozytywistycznej w Warszawie o „Wiadomościach“ niewolno było mówić z uznaniem uczoności, krytycznego ujęcia przedmiotu i wielkim pożytku dla nauki; przeciwne zdanie Sobieszczańskiego w opracowaniu t. z w. „Historyi literatury“ Leona Rogalskiego wyszydzano. Dopiero Tarnowski w swojej „Historyi“ (t. IV 53) naprawił krzywdę, o którą zaniedbał był upomnieć się Bielowski w przedmowie do t. IV. Gdy się pomyśli o ubóstwie ryk Akademii Krakowskiej, zebrał „owe Theses, konkluzye, dysputacye, promocye akademickie, któremi, jako lichego żakostwa motło-chem, nieprzeczuwający do jak ważnego użycia służyć mogą, lekkomyślnie pomiatają“.

żnej kolei ogólnego oświecenia, jako też szczególnych nauk w Narodzie Polskim“ (T. I XV, 516 5 str.; tom. II VIII, 625 str. —8-o Kraków 1819, w drukarni Gröblowskiej Józefa Matec-kiego; T. III cz. I 507 str.; cz. II VIII, 391 str.—8-0 Krak. 1822 drk. t-że; T. IV „Wiadomości... oraz o ich dziełach, wyd. z rkpsów pośmiertnych“ Lwów 1852, drk. Ossol. X, 524 str.—8-o). T. III cz. I i II wyd. 2-e okładkowe i tytułowe: Kraków 1850, Czech, p. t. „Żywot i sprawy Stan. Orzechowskiego z dołączeniem popiersia i życia autora“ (2 tomy, 3 ryc. — 8-o). Z zaofiarowanego sobie T. II Linde wyjął rzecz o Kadłubku: przetłómaczył wraz z rozprawami Lelewela, Czackiego, Frażmowskiego, Kownackiego i wydał wszystko razem w Warszawie 1822 r. p. t. „Vincent K., ein kritisch-historischer Beytrag zur slavischen Literatur“. W T. II „Wiadomości“ str. 325 znajduje się wykraczająca z pod tytułu rozprawa „O prawie rzym-skiem w Polsce“; podejmuje w niej O. przeciwko Czackiemu, a w myśl J. W. Bandtkiego, tezę, że prawo rzymskie w Polsce obowiązywało. 5) „Uwagi nad recenzyą Historyi biblioteki u-niwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, przez J. S. Bandtkiego napisanej, w „Pszczółce“ Krak. r. 1821 T. IV str. 50-65 przez A. B. X Z. R. C. K. N. umieszczoną“. (Poznań 1821). O. ujął się tu za autorem srodze poszarpanym i spotwarzonym. 6) „O rozmaiłem następstwie na tron dynastyi Piastów, rozprawa z rkpsów.... wyjęta“ (Lwów 1833).    7) „Tyta Liwiusza

Dzieje Rzymskie; przekład...“ (Księgi I—X, XXI—XXIV; -Lwów 1850, 3 tomy). 8) „Wieczory Badeńskie czyli powieści o strachach i upiorach (w rękop. nr. 660—2 i 2755 „o dziwach i strachach“) z dołączeniem bajek i innych pism humorystycznych, z autentycznych rkpsów w Bibl. im. Ossol. dochowanych wydał Józef Czech, z przedmową Józefa Łepkow-skiego (Kraków 1852, Czech; VIII, 348 str.— 8-0; 1 tabl. ryc.). Te „Wieczory“ O-go są to swobodne, swawolne nawet wzloty myśli uczonego jako jednostki unerwionej; niektóre graniczą z II Decamerone). 9) Druki w „Czasopiśmie“ red. Siarczyńskiego i „Czasop.“ red. Słotwiń-skiego (wykaz ich w „Skarbcu“ Sienk. I 27) oraz w „Bibliotece“ red. Kłodzińskiego (niewiele; najwięcej ogłosił Siarczyński). Umieszczany w Bibliografiach pod nazw. O-go druk „O potrzebie nauki prawa w kraju naszym nie jest O-go, ale Bandtkiego J. W.; dokładny tytuł: „Uwagi o potrzebie nauki prawa w kraju naszym w szczególności, a użytku onejże w o-gólności“ (Warsz. 1814). b) Rękopisy wykazuje katalog Kętrzyńskiego, a od n-ru ostatniego, na którym kończy się T. III, ostatni dotychczas wyszły, jego również „Zakład Narodowy im. Ossol. we Lwowie“ (Lwów 1894;

Nauka rzetelna dała mu naukowe sumienie, to zaś uzbroiło go w przezorność i cierpliwość.

Miał o wiele mocniejsze prawo nazwać zbiór swych życiorysów ,,historyą“ niż Bentkowski,— który rzeczywiście, jeśli pominiemy to, co o Jezuitach napisał, daje tylko szczegółową, gdzieniegdzie rozumowaną lub porównawczą bibliografię; poprzestał jednak na skromnej nazwie „Wiadomości“, a historyę właściwą ,,dla bieglej szego mistrza zostawił“. Z tego tytułu sądzone dzieło O-go wyższej jeszcze nabiera wartości. Gdy ogarniemy całość, gdy uprzytomniały sobie ciągle wyczuwane tętno życia ogólnego, gdy przypomnimy nauczające przypisy, wykazy bibliograficzne, wyjątki z pism, zawsze wymierne i dosadne, stanie nam przed oczyma pisarz rdzennie uczony. Historykiem synte-. tycznym nie był i być nie chciał: nie czas jeszcze na historyę—niechaj będą wprzód „zgromadzone, wyrobione, wyłuszczone szczegóły“;

„nim się do wielkich budowli i wznoszenia niemniej porządnych i ozdobnych jak ogromnych gmachów weźmiemy“, trzeba „wprzódy materyały zgromadzić i przygotować“. I daje zaraz za przykład Naruszewicza, daje Bentkowskiego. Zasługą O-go jest wydobycie z zapomnienia cudzoziemców w Polsce jak Gad de Ouciu, Bernard Ochin, Piotr Royzyusz, Antoni Schneeberger, Stankar, Oktawian Woltzner; niemniej pożytecznem było rozwianie legendy o t. z w. Marcinie Polaku jako Polaku, a wywindy-kowanie dla Polski Skrzetuskiego; w „Teofilu Rutce“ rzecz zupełnie nową, jasno, dosadnie, przedstawił. Nie lękał się dotknąć różnowier-ców, od których uciekał cały w. XVIII; bez nienawiści i bez zaciętości wyznaniowej, do której był niezdolnym, dał Goniądza, Krowic-kiego, Lutomierskiego, Modrzewskiego, Niemo-jowskiego, Moskorzewskich, Occhiua, Paulego,

Stankara, wreszcie własnego swego przodka Ossolińskiego (Hieronyma). Nie uwodzi go nic, nie pęta. Trzeźwo patrzy na kronikę świata jako zszywankę, stosunek ojca do syna w „Kronice Polskiej“ wyłuszcza tak, jak my dziś to czynimy. Obok Orzechowskiego co do ujęcia stają Bzowski i Krzycki, może pierwszy raz obnażony. „Wincenty Kadłubek“ nie jest życiorysem, jest przyczynkiem krytycznym do historyk—B i b 1 i o g r a f i a. a) Druki: 1) „Lucyu-sza Auneusza Seneki o Pocieszeniu ksiąg troje przekładania....“ (Warszawa 1782); 2) „Mowy Jerzego Ossolińskiego, kancl. w. kor., przekładania....“ (Warsz. 1784); „Wiadomości histo-ryczno-krytyczne do dziejów literatury polskiej o pisarzach polskich, także postronnych,    str. 14—5). Liwiusza przetłómaczył    niewidomy

którzy w Polscze albo o Polscze pisali, oraz    już starzec jeszcze 7 ksiąg dalszych    po wydru-

o ich dziełach; z roztrząśnieniem wzrostu i ró-    kowanych (nr. 3 122—47). Pod nr.    784 mie-

7$

,Y'~-

■V

MDCCCXVII.

ści się ów meraoryał, dla króla zapewne przeznaczony, p. t. „Głos za wielkimi w ojczystej starożytności ludźmi z okazyi zebranych w bibl.

J. kr. M-ci obrazów, tudzież wydanych kilku życiów [tak]“. Myślał O. zarysować i dzieje powszechne, na tle krajoznawstwa, i to na wielką skalę i w wymiarze głębokim, jak widać z tytułu rkpsu nr. 484 „Historya powsz. polit., w której się opisuje początek, wzrost, przypadki, odmiany i upadek państw dawnych a ni-uiejszy stan teraźniejszych, tudzież własności krain, obyczaje mieszkańców, wiara, prawa, handel, potęga, nauki, z przyłączeniem charakterów sławnych męstwem, umiejętnością i cnotą ludzi, oraz politycznych uwag, z najlepszych w tym gatunku pisarzów wybranych“. s-Ossolińskiego medal. Na cześć J ó z. Maks. O-go, za ofiarę uczynioną Galicyi ze wspaniałego księgozbioru i pamiątek historycznych, przyczem ofiarodawca zapewnił we Lwowie byt umyślnej instytucyi, znanej pod nazwą „Biblioteki Ossolińskich“—wybito z polecenia stanów galicyjskich w Wiedniu w r. 1822 medal z popiersiem ofiarodawcy z jednej, a widokiem projektowanej fasady muzeum r8£

Wmm

ts

63

x#©

2,0 6.

Fig. 165. Ossoliński Józef Mak. (medal).

z drugiej strony. Medal, roboty wiedeńskiego medaliera Józefa Lang’a, ma na stronie licowej (awers) napis: ,,Jos. Max. de Tenczyn C, [omes] Ossoliński Sup. [remus] R. R. [egnorum] Gal. et Lod. mare, [schalcus], Ofrdinis] S. Ste[fani] comm.[andor]<{;^na odwrotnej ^(rewers):

,,Musis patriis. Bibl. publ. Leopoli. funda, [ta],

w. w. w.

Ossoliński hr. Wojciech, ksiądz, pierwszy rektor Akademii Duchownej rzymsko-katol. w Warszawie, kanonik podlaski (* 1796 r. we wsi Sielusizna, na Podlasiu za Bugiem — f w Warszawie 1842). Syn Józefa, chorążego Ziemi Mielnickiej i Zofii z Jakubowskich, początkowe nauki odbył w Białej Podlaskiej; w 1812 r. wstąpił do seminaryum w Janowie, a od r. 1815 wykładał w niem przez lat 5 filozofię, wymowę i historyę kościelną. Wyświęcony na kapłana w 1819 r., za zezwoleniem władzy kościelnej dokończył studyów na wydziale teologicznym uniwers. warszawskiego; słuchając wykładów, udzielał zarazem religii w liceum warsz. Za napisane wtedy rozprawy: „Quid de sensu typico seu immediato statuendum?* i „Quinain irrepserint abusus in saeculi VIII, IX et X Cliristianorum ignoran-tia?“ (1821—22) otrzymał dwa złote medale i stopień magistra teologii z postępem celującym. Arcybiskup Hołowczyc’ (ob.) ofiarowywał mu probostwo na Pradze i urząd w kon-systorzu, równocześnie pragnął go mieć przy sobie bp. krakowski Woronicz (ob.); O. jednak, czując się w obowiązku służenia prze-dewszystkiem swojej dyecezyi, odrzucił za-szczytniejsze wezwanie dla skromnej posady profesora Pisma św., teologii dogmatycznej i pastoralnej w Janowie. Wkrótce po powrocie z Warszawy został kanonikiem nowoerygowanej kapituły podlaskiej, sędzią surrogatem konsy-storza, w 1828 r. proboszczem w Kocku, wreszcie vice-administratorem dyecezyi podlaskiej. W 1829 r. objął katedrę teologii dogmatycznej w seminaryum warsz., tegoż roku uzyskał stopień doktora teologii w Uniw. Jagiellońskim. W 1837 r. po utworzeniu Akademii- Duchownej w Warszawie, powołany na jej rektora, urząd ten pełnił do śmierci. Z prac O-ego pozostały w rękopisie „Teologia dogmatyczna pasterska“ i wiele rozpraw religijno-moralnych.—Por. „Żywot O-ego przez ks. Topolskiego" w „Pamiętn. Relig. Moraln.“ (t III, 556).

Ossolińskich hrabiów herb. Na tarczy pię-ciodzielnej—w polach I-em i IV-em czerwonych—topór srebrny z rękojeścią złotą, w Il-em i III-em dwudzielnych w połowie srebrnych i czerwonych, osieł dwugłowy w połowie i na-przemian podług pól czerwony i srebrny; w V, środkowem, błękitnein—lew złoty ukoronowany, wspięty w prawo. Nad tarczą korona hrabiowska, a w niej hełm ukoronowany, nad którym lew złoty w koronie, z toporem srebrnym w prawej łapie. Odmiana herbu Topór nadana wraz z tytułem hrabiowskim, możnej rodzinie Ossolińskich przez Ferdynanda I, cesarza św. państwa rzymskiego, w 1561-yin roku, potwierdzona w 1798 r. w Prusach, w 1785-tym w Galicyi, a w 1848-ym w Rosyi —Z r ó dl a: Kosiński, Ostrowski, Gritzner i Hildebrandt. n

S. Drz

Ossonoba, po grecku ’Oooovoßa, miasto szczepu Turdetauów w Luzytanii pomiędzy rzekami Tagus (Tajo) i Auas (Guadiana), przy trakcie, wiodącym z miasta Esuris, w Hispania Baetica, do Ebory i Pax Julia; dzisiaj Estoy, na północ od Faro, przy ujściu rzeczki Silves do Guadiany, z rozległemi ruinami, w których się liczne inskrypcye starożytne znachodzą.

Ossorya, Szarza, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem kolo złote bez górnego dzwona, na miejsce którego krzyż czy też miecz otłuczony. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe (niektóre rody używają w klejnocie pięciu piór). Jeden ze starszych herbów polskich, przyniesiony, podług pisarzy heraldycznych, do Polski z Czech w KIII-em stuleciu. W zapiskach sądowych średniowiecznych spotykamy herb Ossorya już w roku 1396-tym; w zapiskach tych stale występuje z zawołaniem Os s or i a; w kilku jednak nosi i drugą nazwę—Szarza. W zapisce z roku -1507-go odmiana herbu tego, na tern polegająca, że braknie krzyża, a jest samo tylko koło bez dzwona, zwana jest O s solide zykiem. (Prawdopodobnie nazwa mylna zamiast Ossoryjczyk, powstała widocznie

Fig. 166. Ossorya (herb).

wskutek błędnego napisania czy też przepisania przez pisarza sądowego). Pieczęcie średniowieczne z O-ą nie są nam dotychczas znane, oprócz jednej, przedstawiającej wyżej wspomnianą odmianę, t. j. koło bez dzwona i bez krzyża, z roku 1501-go, Mikołaja Miko-sza z Krakowa, mistrza sztuk. O-ą pieczętują się rody następujące: Bilickich (zgaśli), Bo-chłowskich, Boklewskich, Brochockich, hr. Bukowskich (hrab. austr. 1783 r.), Buszów, Busz-kowskich, Cieplińskich, Saweyków-Cierpickich z odm., Dobieckich, Filipowskich, Glińskich „z Gliny“, Gordyków, Góreckich, Hruszewiczów, Burskich z odm., Janowskich, Kępskich, Koło-myjskich, Konarskich z odm., Kondradzkich v. Konradzkich, Kostrzeckich, Kowalowskich, Krassowskich, Krzywoszewskich, Kunrackich, Kwas-sowskich, Lasowskich, Laszańskich, Metelskich,

Mietniowskich (zgaśli), Olszewskich „z Olszówki", Pełków „z Grabowicy“, Pierzchowskich, Pierzczewskich, Pieskowskich z odm. (zgaśli w XVI w.), Bryganthów-Pilchowskich, Pogrodziach v. Podgrodzkich, Ptaszkowskich, Pysz-kowskich, Rusieckich, Sędzimirów (zgaśli), Skro-baczewskich,, Stadnickich (zgaśli), Stróżewskich, Struckich, Swieczków, Szczanieckich z odm., Trojanowskich „z Trojanowie“, Tworkowskich, Tyrawskich, Werbotyczów, Werbutów, Wodeckich, Wołodyjowskich „z Wołodyjowa", Zlo-ckich „ze Złotnik“, Złotnickich i Zręckich v. Zrzęckich.—Ź r ó d ł a: Długosz; Kromer; Paprocki; Okolski; Kojałowicz; Niesiecki; Duńczewski; Kuropatnicki; Stupnicki; Kosiński; Borkowski; Uruski; Ulanowski; Potkauski; Piekosiński; Boniecki; Spis szl. Kr. Polskiego; Poczet szl. galicyjskiej; Czarnecki; Szeliga-Żernicki. D-

Ossorya, pseudonym Marc. Cieplińskiego (ob.).

Ossowski Michał, ksiądz, ex-jezuita, żyjący w drugiej połowie w. XVIII, który odegrał znaczną a wpływową rolę w okresie sejmu czteroletniego jako projektodawca reform finansowych. Szczegółów jego życia nie znamy. O. zasłynął już przed tym sejmem, bo z r. 1787 istnieje medal (ob. niżej), wybity z rozkazu króla Stanisława Augusta na cześć O-ego, a nadto już w „Listach do Małachowskiego“ III, Kołłątaj wspomina o O-ira, nie szczędząc mu pochwał. „Mało gdzie widziany, subtelny co do ciała i umysłu“, O. był ukrytą sprężyną działalności Prota Potockiego: kształcił go jako nauczyciel, towarzyszył mu w jego podróży zagranicę, był organizatorem pierwszego składu wódek na małą skalę, urządzonego przez Potockiego, doradcą w jego projektach gospodarczych. Pełnił przez czas jakiś obowiązki plenipotenta bankiera holenderskiego Piotra de Haän, między innemi w takiej roli występuje gdy w r. 1792 bankier ten zgłosił się z gotowością udzielenia Rzpltej 15 milionów złp. pożyczki. Stanisław August kazał O-mu wypłacać po 1000 złp. ze skarbu prawdopodobnie za powzięty zamiar „objaśnić powszechność narodu w materyi bogactw krajowych“ i wynaleźć w nich „prawdziwego podatku źródła“. W r. 1789 wydaje O. rzecz „O pomnożeniu dochodów publicznych: wynalezienie kapitału publicznego ku zasileniu Rzeczypospolitej z oszczędzeniem podatków“ (Warszawa, Estreicher mniema, iż praca ta drukowana była raczej w r. 1788), w -r. 1790 zaś „O urządzeniu starostw", w której powtarza to, co w pierwszej wyprowadził. Prace i w dalszym ciągu projekty ks. O-ego wywołały różne repliki: w r. 1792 wychodzi bezimiennego autora „Zastanowienie się nad całego kraju włościanami z uwagą nad projektem X-dza Ossowskiego ich urządzeń w starostwach“. W projektach swych O. wychodzi z założenia, że nowe podatki „nienawy-kłemu narodowi zdawać się będą uciążliweini

Red.

w. w w.

do dźwigania tego ciężaru“. Chcąc więc przysporzyć funduszów skarbowi, zwraca uwagę na kapitał z „majątku publicznego“: ze starostw, wójtostw, emfiteuz. Domaga się ich sprzedaży, tj. zamiany na „dziedzictwo ziemskie“, bo „zwyczajnie nikt tak usilnie nie pracuje i nie przemyśla, ani tak hojnie kosztów nie łoży, kiedy nie jest zapewniony, iż wszelkie wynikające stąd ulepszenia i spodziewane korzyści niewątpliwie i na zawsze własnością jego zostaną“; przyczem powołuje się na postępowanie ces. Józefa II oraz rządu francuskiego (rewolucyjnego). Zastrzega się jednak przeciw nadwerężeniu dóbr kościelnych, za których „niewzruszoną stałością“ się oświadcza. Oceniwszy liczbę dymów w królewszczyznach Korony i Litwy na 150 000, wartość ich na 300 000 000 (dym na 2 000) złp., mniema, iż po odliczeniu 100 000000 na spłatę praw dożywot-ników i posiadaczy emfiteutycznych pozostałoby na potrzeby skarbu 200 000 000, co przy stopie 4*/>°/o dałoby dochodu rocznego. 9 000 000 złp., tj. o 7 milionów prawie więcej niż wynosiła kwarta. Ale ponieważ przewiduje, iż cała o-peracya zajmie sporo czasu, przeto doradza zastąpić niedobór wpływów z niej biletami ban-kowemi na kwotę 18—20 000 000 złp. sposobem autycypacyi z obowiązkiem umarzania w określonym czasie. W ten sposób pokrytoby wydatki na zaopatrzenie wojska i na zbrojownię, a nadto pozostałby jeszcze fundusz na inne potrzeby. Projekt ten jest treścią pierwszego dziełka O-ego, a także został powtórzony w drugiem z poprawkami i zredagowany w postaci prawa sejmowego w 34 artykułach, z przedmową, zawierającą motywu. Wyraża tutaj O. w przedmowie ufność, że „ten wynalazek dogodny okolicznościom da poznać całemu narodowi, że go niepotrzebnie ' straszono jakąś ogólną szkodliwością papierowych pieniędzy. Nadużycie papierów zamiast pieniędzy byłoby zapewne szkodliwe, ale użycie oszczędne i umiarkowaue tęsamą wygodę sprawi i te korzyści przeniesie, jakgdyby rzeczywiście przybyło tyle złota i srebra do krajowej cyrkulacyi“. Projekt jest ostrożny, papiery niewątpliwie miałyby poważną rękojmię w 10-krotnej wyższej wartości majątków. Sam projekt sprzedaży królewszczyzn ryczałtowy da się jedynie usprawiedliwić rozpaczliwem położeniem kraju, który potrzebował pieniędzy na obronę swoją: w innych okolicznościach projekt ten byłby tylko próbą odwrócenia od szlachty ciężarów publicznych i zrujnowałby rząd ku ocaleniu kieszeni ziemiańskich. Wogóle O. pozostawia wrażenie zręcznego finansisty, ale niezbyt głębokiego ekonomisty. Projekt tu streszczony w pierwszej swojej części odpowiadał zapatrywaniom ogółu pospolitego szlacheckiego, który podczas Sejmu Czteroletniego kilkakrotnie występował przeciw starostwom. Projekt ten w sformułowaniu O-go wniósł w sej-

Wielka Encykl. lllustr. Ser. II. Ton VI. Zcsz. -14b.

mie w r. 1788 poseł ziemi nurskiei Zieliński; później w r. 1791 podniósł go poseł poznański Gliszyński, otwierając trzecią a ostateczną kampanię przeciw starostwom: sejm wyznaczył wtedy deputacyę do rozważenia kwestyi i wypracowania stanowczego projektu, przyczem Prot Potocki usilnie popierał tam plany O-go. Delega-cya ta przychyliła się do projektu sprzedaży starostw, co'wywołało pomiędzy starostami wielką konsternacyę, a panie urządziły nawet w wigilię Nowego roku 1792 demonstracyę, nie zjawiając się na zamku: jedne wymówiły się chorobą, więkęza część zaś odpowiedziała, iż po odjęciu starostw nie mają za co sukien sobie kupować. Ale delegacya, przyjąwszy projekt sprzedaży, odrzuciła najważniejszą część planu O-ego, a mianowicie emisyę biletów bankowych, co jedynię zdołałoby natychmiast dostarczyć funduszów skarbowych. Pozostało jedno: pożyczka. O. pośredniczy przy jej zaciąganiu jako plenipotent bankiera Haäna i bierze udział w zawikłaniach, które naówczas się wywiązały.

Ossowski Michał, ex.-jezuita; w uznaniu zasług położonych przy wynalezieniu nowych dróg komunikacyi handlowych i w ogóle za starania około podniesienia w kraju przemysłu

Fig. 167. Ossowski Michał (medal).

i handlu, król Stanisław August w r. 1787 rozkazał w mennicy warszawskiej wybić wyobrażony tu medal. Medal ten wykonał znakomity me-dalier Holzhaeusser.

Red

Ossowski Franciszek, syn Wojciecha herbu Belina i Katarzyny Korneckiej, kustosz katedry krakowskiej (* 1740—f 6 stycznia 1788).

Będąc kanonikiem sandomierskim, instalował się w r. 1778 na kustodyę krakowską, którą objął w r. 1775. Uchodził za bardzo dobrego kaznodzieję. Kazania jego są drukowane w książce ks. Aloizego Putanowicza „Życie, cuda i dzieje kanonizacyi św. Jana Kantego“ (Kraków 1780).—Por. Łętowski „Katalog“ III 482.

Ossowski Godfryd, syn Józefa, jeden z bardziej zasłużonych archeologów polskich (* 1835 we wsi Kazarynówce pod Kaniowem— f 1897 w Tomsku). Uczył się w gimnazyum żytomierskim, ale wykształcenie swoje głównie zawdzięcza własnemu samouctwu. W r. 1860 rozpoczął swoje poszukiwania w obrębie Wołynia, rezultaty swoich badań początkowo o-głaszając w „Wołyń. Gubern. Wjedomostjach“.

Z większych przyczynków dotyczących Wołynia wydał w tym czasie: „Gieologiczesko-gieognosti-czeskij Oczerk Wołyns. guberniji“ („Trudy Wołyń, statjist. komjiteta“, 1867) i „Iz putje-wych zamjetok po Żjitomirskomu i Owruczsko-mu ujezdach“ (Żytomierz 1868). Pierwsza z tych prac, rozszerzona, wyszła po polsku i francusku w r. 1880: „Mapa geologiczna Wołynia według badań z lat 1860—1874“ (Paryż 1880). O. ustalił miejsca, w których znajduje się glina służąca do wyrobów porcelanowych, zbadał wołyńskie odmiany granitu, odkrył minerał, dzisiaj noszący nazwę woły ni tu (ob.) [prace O-go: „Wołynit“, Warszawa 1875, oraz „O wołynicie“, Kraków 1886J. Kolekcye geo-logiczno-geognostyczne wołyńskie, ułożone przez O-go, znajdują się w publicznej bibliotece żytomierskiej. Studya geologiczne doprowadziły O-go do badań archeologicznych. W „Trudach Iii-go archeol. Sjezda“ ukazały się jego prace w tym kierunku „O kamjennom materjalje, iz kotorago postrojeny drewniejszyje pamiatnjiki Kijewa“, „O kamjennom wjekje w Owrucz. i Dubjens. uj.“. „Wiadomości Archeologiczne“

(tom III, 1876) drukowały pracę „O niektórych zabytkach kamiennego wieku na Wołyniu“,

Zygmunt Dzialowski, znany z wystąpienia swego w Kijowie przeciw Hołowackiemu, postanowił zużytkować wiedzę i zapal O-ego na rzecz nauki swojskiej i dał mu środki na prowadzenie studyów w Prusiech królewskich, gdzie badacz niemiecki Lissauer znalazł był tyle rzeczy ciekawych. W latach 1874—1878 0. prowadzi więc studya archeologiczne nad Prusami królewskiemu; kolekcye te znajdują się w muzeum toruńskiem. Wyniki poszukiwań swoich w Prusiech ogłosił O., prócz mniejszych przyczynków, w szeiegu większych prac: „Mapa archeologiczna Prus Zachodnich, dawniej królewskich, z przyległemi częściami W-go Księstwa Poznańskiego według badań w latach 18/5 —1878 dokonanych“ (po polsku i po francusku w przekładzie M. Gasztowta i J. Jasiewicza, Kraków 1881); „Sprawozdanie z badań archeologicznych w Prusach Królewskich“ („Zbiór wiad. do antr. kraj.“ I, oraz oddzielna odbitka 1879); „Wiadomość o narzędziach .kamiennych i kościach zwierzęcych, znajdowanych w grobach kamiennych skrzynkowych w Piusach Królewskich i w W. Ks. Poznańskiem“ (w „Zb. Wiad. do antr. kraj.“ V, oraz oddzielna odbitka 1881); „Zabytki przedhistor. ziem polskich: Prusy królewskie“ (po polsku i francusku, zesz. I 1879, II 1881). Po ukończeniu tych studyów O. wyjeżdża do Krakowa, gdzie w ciągu lat kilku z polecenia A-kademii Umiejętności bada jaskinie tak zwanego obszaru archeologicznego krakowskiego (ob.). Rozpoczyna je w r. 1878, a dokonane przezeń odkrycia i ogłoszone rozprawy należą do liczby najpoważniejszych przyczynków do archeologii naszej krajowej. Wyniki poszukiwań ogłaszał w „Zbiór. wiad. do antr. kraj.“ („Sprawozdanie z badań geologiczno-antropologicznych, w jaskiniach okolic Krakowa“, tom IV, V, VI; „Sprawozdanie z badań paleo-etnologicznych w jaskiniach okolic Ojcowa“, Kraków 1885; „Jaskinie okolic Ojcowa: I Jaskinia Maszycka“, Kraków 1885; „Sprawozdanie z badań paleo-etnologicznych w jaskiniach okolic Ojcowa“, „Zb. wiad. XI). Zwłaszcza ciekawe rezultaty otrzymał O. ze studyów swoich nad jaskinią Mnikowską (ob. Mnikowskie wykopaliska). Przedmioty otrzymane w jaskini Mnikowskiej zdumiewają liczbę swoją i oryginalnością, zwłaszcza nożyki kościane, oprawione w trzonku z takiego samego materyału, widełki, wisiorki fantastyczne i figurki ludzkie i zwierzęce. Właśnie dlatego dały one powód do różnych sporów i dy-skusyi, tern bardziej, że O. popełnił nieostrożność, iż zanadto oczyścił te przedmioty. Zarzucono wyrobom tym nieautentyczność, a pogłoski wychodząc w formie powściągliwej z ust paru osób, przekształcały się, dostawszy się pomiędzy szersze koła, i przybierały brzmienie bardzo niemiłe dla O-ego. „Nie bez wielkiej przykrości — odezwał się O. na pierwszem posiedzeniu komisyi specyalnej, wydelegowanej przez Akademię Umiejętności do zbadania wykopalisk—przychodzi mi oświadczyć, iż pierwsze odezwanie się, podające w wątpliwość autentyczne jaskiniowe pochodzenie wyrobów Mni-kowskich („to chłopcy Muikowscy robili“) wyszło z ust prof. Łepkowskiego, który zaledwo miał sposobność rzucić okiem na dwie okazane mu figurki, nie wziąwszy ich nawet do ręki. W ślad za nim powtórzył to p. T. Zie-mięcki i to wprzód nawet, nim same przedmioty obaczył. Wnet zaś potem pogłoski w tym duchu poczęły krążyć i długo krążyły po mieście“. Poglądy krakowskie oddziałały na badaczy zagranicznych; zwłaszcza Mortillet i Chantre już wprost mówili o sfałszowaniu. Sprawa oparła się o specyalną komisyę, która usunęła co do osoby O-ego wszelkie podejrze-

D.

nia, zdania podzieliły się jedynie co do czasu, z którego wyroby pochodzą. Dzisiaj, kiedy liczba dorobku archeologicznego powiększyła się, zdania te jeszcze korzystniej brzmiałyby dla tego badacza. Warto zaznaczyć uczciwe stanowisko, jakie w całej tej sprawie, w której niepodobna nie dojrzeć względów osobistych, zajęli J. Majer i I. Kopernicki. O. dalej prowadzi studya z polecenia Akademii Umiejętności, ale zwraca się do kurhanów. — Zwłaszcza kurhan wielki Ryżanowski daje mu plon obfity („Wielki kurhan Ryżanowski“, Kraków 1888, oraz „Materyały do paleo-etu.-Kurh. Ukraińskich“, w „Zbiór. wiad. do antr.“, XII, XIII). W latach 1889 —1891 odbywa wycieczki paleo-etnologiczne po Galicyi, z których zdaje sprawę w „Zbiorach wiad. do antr. kraj.“ (tomy XIV, XV). Ale położenie w Krakowie stawało się coraz trudniejszem. To, że O. służył wojskowo w Rossyi, jego wymowa z tona-cyą rosyjską, jego przekonania polityczne i naukowe, zabarwione wolnomyślnością i odmien-nem stanowiskiem, raziły świat naukowy Krakowa, tak samo jak później uniemożliwiły pobyt Baudouin-de-Courtenay’owi. Możliwa, iż O., nie znajdując poparcia w Krakowie, miewał nieostrożność powiedzeuia, że w Rossyi znajdzie skwapliwszą pomoc i życzliwszą ocenę swoich zasług. A w głębi prawdopodobnie nurtowały niechęci, datujące się od czasów sprawy mni-kowskiej. Stosunek Akademii Umiejętności stawał się względem O-go coraz bardziej napiętym, zapomniano o tern, że O., przewożąc cenne swoje wykopaliska wołyńskie do Krakowa i składając je Akademii, skompromitował siebie w Rosyi i wywołał wśród archeologów rosyjskich żądanie, ażeby rząd uniemożliwił na gruntach włościańskich dowolne rozkopywanie grobowisk, a to w celu udaremnienia wywozu przedmiotów po za granice państwa. Do tego dołączyła wpływ swój jeszcze jedna okoliczność, a mianowicie naprężone stosunki polityczne pomiędzy Rossyą a Austryą. Pogłoski różne, coraz ostrzejsze, zaczęły obiegać o O-im, aż wreszcie doprowadziły do tego, że policya krakowska dokonała rewizyi w jego mieszkaniu, podejrzewając go o stosunki z rządem rosyjskim. Zdaleka stojącemu od tych zdarzeń trudno rozstrzygać o pobudkach, które tam działały, w każdym razie nic podejrzanego nie znaleziono. Tutaj warto zaznaczyć, iż tego rodzaju podejrzenia systematycznie spadały w o-wych czasach na „Zakordonowców“, o ile postaci ich nie podobały się w Krakowie. O takie stosunki systematycznie oskarżano tam e-migrantów socyalistycznych, oraz młodzież, która po „schodce“ Apuchtinowskiej w r. 1883 szukała przytułku w Uniwersytecie Krakowskim, i dlatego odbywano u nich rewizye i wydalano ich z granic Galicyi. Zdarzenie t) sprawia, że O. opuszcza Kraków i przestaje pracować dla kraju. W r. 1892 wyjechał do Syberyi

w celach zarobkowo-naukowych: wyszukiwania wody dla Tomska. Poszukiwania swoje ogłosił w pracach: „Otczet o geolog, izsljedowanijach dlja izyskanija jistocznikow wodosnabżenija Tomska“ (1895) i „Gieo-gidrołogiczeskije izsljedo-wanija Tomskago i Marianskago okrugow“ (1896). Podczas tych poszukiwań życie zakończył w Tomsku. Prócz wymienionych prac drukował drobniejsze przyczynki w „Rocz. Towarz. Naukowego Toruńskiego“, „Pamiętniku Tow. tatrzańskiego“, „Pamiętniku fizyograficz-nym“; niektóre izeczy O-ego ukazały się w „Mitth. der anthr. Gesellschaft in Wien“ (1884 i 1885) oraz w „Matériaux pour l’histoire primitive de l’homme“ (1883). Owoce poszukiwań swoich w jaskiniach także ogłosił po rosyjsku: „O gieołogicz. i paleo-etnoł. chara-kterje pieszczer jugo-zapadnoj Rossiji i Galiciji“ (1892). Bibliografia prac jego polskich: „Swia-towit“, tom I, str. 188 —189.    L' K'

Ossowski Julian J a n, lingwista (* 1855 — f 1882). Ukończył uniwersytet królewiecki, ogłaszając rozprawę inauguracyjną „Der Laut-werth einiger Palatale im Sanskrit“ (Królewiec 1880). Zajmował się poszukiwaniami etuogra-ficzno-językowemi nad Prusami i nad Mazurami. Ogłosił „Zabytki języka dawnych Prusów‘‘ (Rocz. tow. nauk. toruń. 1880), o Mazurach pisał w ,,Ateneum‘‘ („Przyczynek do literatury mazurskiej“ 1882) i o Mazurach i Prusakach w „Wędrowcu“ (1881, 1882), oraz umieszczał artykuły naukowe ze swej dziedziny w „Dzienniku poznańskim“.    L‘K'

Ossowski herb polski. Na tarczy w polu błękitnem nad sześciopromienną gwiazdą złotą w środku takiegoż półksiężyca — strzała żeleź-cem na dół między dwiema złotemi sześcio-promiennemi gwiazdami. Nad hełmem w ko

Fig. 168. Ossowski (herb).

ronię szlacheckiej noga zbrojna, piętą w prawo do góry obrócona. Odmiana herbu Sas (ob.), powstała prawdopodobnie w XVIII stuleciu, a używana przez rodzinę Ossowskich, zamieszkałą w Galicyi. — Źródło: Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich“.

Wszystkie osady legły na

Br. 6.

Ossyackie jezioro, u słów. Ożewskiem jez. zwane, niem. O ss i a ch er See w Karyn-tyi górnej, na płn.-wsch. od Bielakn (Villach), pod 46°39'—46°40.5' sz. płn. a 13°34'—14°1' dłg. wsch. od Greenwich. Leży ono pod tym 'samym południkiem co jezioro Blede (Veldes-See), Pola, Ischia (ku płd.), a Aussee, Gmunden, Linieć i Uście (Aussig) na płn. — Co do szerok. geogr. położone jest bardziej na płd. od jezior bawarskich i górno-austryackich. Ma 11 km. długości a 15 km. szerokości; co do długości trzecie jezioro z rzędu w Karyntyi. Leży 488 m. n. p. m., więc o 48 m. wyżej niż jez. Werbskie (Wörther See), ale niżej o 93 m. od jez. Millsztackiego (Millstätter S.), a o 403 m. od jeziora Białego. Powierzchnia wynosi

1    043 ha; gdy tymczasem jez. Werbskie liczy

2    061 ha. Największa głębokość wynosi 84 więc '/₇— l/g głębokości jezior szwajcarskich, m., a o 28 m. mniej niż jez. Werbskie, o 85 m. niż jez. Millsztackie. Kształt wydłużony od płd.-zach. ku płn.-wsch. Na płn. brzegu przyjmuje najwięcej potoków górskich; na ich ujściach gromadzi się wiele żwiru i piargoń, przede-wszystkiem po gwałtownych ulewach. Z południowego narożnika jego wypływa potężna żyła wodna, Seebach (Jeziernica), która, zabrawszy od zach. potok Trebiański (Treffner-bach), w biegu płd. podąża do Drawy poniżej osady Unter-Seebach (słów. Jeziernica dolna).

Średnia temperatura wody jeziora w lecie od czerwca do września wynosi 15—21° R., niekiedy dochodzi do 23° R. Kąpiele trwają do 20 września. Śnieg pojawia się w pierwszych dniach listopada na wyższych stanowiskach, w dolinach zaś leży od grudnia do marca. Lodem pokrywa się jez. rzadko przed Bożem Narodzeniem, najczęściej koło Trzech Króli. Nad jez. O., koło Jeziernicy (Seebach), następnie ku płn.-zach. po Trebno (Treffen) i ku płd. w stronę Bielaku (Villach) pojawia się ciekawa dla botanika flora. Z ptactwa licznie gromadzą się wzdłuż wybrzeża dzikie kaczki, mewy i Sterna hirundo. Z ryb żyją: Lot a fluviati-lis (miętus, do 3 km.), Barbus fhwiatilis (brzana, 1 m. dłg.), Perca fhwiatilis (okuń),

Crobio fhwiatilis (Kiełb), Esox lucius (szczupak, do 11 kg. dość często), Cyprinus carpio (karp) rzadziej, Salmo trutta (łososiopstrąg, do 6 kg.) ale pojedynczo, Petromyzon Planeri (minóg) w mule nadbrzeżnym, Tinea vulgaris (lin, do 5 kg.), Silurus glanis (sum, ponad 110 kg.), Lenciscus rutilas, Scardinius ery-throphtalmus, Phodeus amarusi in.; wreszcie raki, wysyłane na Karyntyę i Tyrol, do 20 cm. długie, między niemi odmiany jasno-niebieskie lub białe do 10 cm. dłg.— Od. płn. i płd. równo-legle do podłużnej osi jeziora wznoszą się działy górskie. Od płn. tak zw. Alpy Gerlickie, u Słowian Wysoszczyzną zwane, opadają swe-mi odnogami stromo do płn.-zach. wybrzeża jeziora; są one najwyższe. Na przestrzeni 15

km. od osady Tiffen po Trebno (Treffen) granice skaliste Sallaeh i Tschriet dochodzą do 1178 m. z gorlickim lasem ku turniom gerlic-kim 1719 i 1019 m. n. p. m. Stoki strome od strony jeziora pokrywają gęste lasy świerkowe i jodłowe, poprzerywane skalistemi jarami i wąwozami; w dolinkach zaś rozsiadły się ludzkie osady, chronione od płn. od wiatrów mroźnych, a wystawione na działanie ciepłych promieni słonecznych; stąd też bujne łąki, sady (jabłonie, grusze, wiśnie i orzech włoski), a na najwyższych dworzyskach i wólkach, jak Meschutznigg 1000 m. i Schlodnig 1118 m., obok zielonych polan rozpościerają się żółte owsy. Pod względem geologicz. występują bogate pokłady łupku pierwotnego z górną warstwą fillitu, magnezyt, magnetyt, spat talkowy, bren-neryt, wpryśnięty w jasno-zielony łupek talkowy, następnie drobno-ziarnisty wapień w łupku łyszczykowym. Liczne groty i jaskinie. Bogate kamieniołomy koło Trehna (Treffen). Na stokach tak na płn., jak płd.' brzegu jeziora pojawia się eklogit, gnejs, granit, serpentyn i piaskowiec czerwony. W lasach i gajach żyją sarny, zające, kuny, lisy, tchórze, borsuki, jelenie, kuropatwy, jarząbki, głuszce, sępy i orły. Widok ze szczytów gerlickich wspaniały.— Działy górskie południowe, znacznie niższe, ciągnące się od Lanckorońskiej góry zamkowej aż do grzbietu Glinickiego (Glanhofener Berge), należą wraz z odnogami, bieżącemi ku Drawie i jez. Werbskiemu (Wörther See), do pasm górskich ciągnących się ku dolinom celowieckiej i galowieckiej (Wölfnitz). Najwyższe szczyty Taubenbühel 1076 m., Rabenkofel 1072 — 1024 m., Gallim 1055; liczne ślady dawnych lodowców, grot i erozyi z okresu lodowego. Po zach. stronie rzeki Jeziernicy (Seebach), między nią a potok. Trebiańskim (Tretfner Bach) wznosi się góra Oswaldi 929 m. npm. (łupek pierwotny) góra Św. Ruprechta, Wolanig, Hochpirkach 768 m.; Ambergeralm (wapień pierwotny), sięgający po wieś Dobryje (Döbriach) i szczyt Mir-nok 2103 m. — Dolinę jeziorną zamieszkują Niemcy w liczbie 2 250, trudniący się uprawą roli, hodowlą bydła, handlem drzewa, wypalaniem węgla drzewnego, młynarstwem, wypalaniem cegieł i wapna, rybołówstwem. Ze tu niegdyś wszystko było słowiańskie, przede-wszystkiem w dolinach aż do źródeł Drawy, dowodzą tego nazwy słowiańskie miejscowości, rzek, potoków, gór i polan. Osady, które legły naokoło jeziora, tworzą trzy gminy, z których dwie leżą w pow. bielackim, a jedna w celowieckim. Gmina Steindorf, licząca 540 dom., a 3535 m-ców (375 ewan.), zajmuje część wschodnią wybrzeża, gmina Trebno (Treffen), mająca 386 dom. a 2351 m-ców (966 ewan.), i gmina Lanckorona (Landskron), licząca 310 dom. i 2232 m-ców, zajmują wybrzeże zachodnie i południowe, stokach, wzgórzach i przedgórzach.

Ossyak (histor.). Rządkiem w dziejach już średniowiecznych wydarzeniem jest zupełny zanik tradycyi o skonie Bolesława Sm.; od XII w. do pocz. XV w., żadne z odkrytych dotychczas świadectw kronikarskich i annalistycz-. nycli nie wskazuje miejsca, w którem bohaterski król, z ojczyzny wygnany, obcej ziemi prochy swe miał zostawić. Ciężkiego grzechu wobec historyi dopuścił się t. zw. Gallus, który niewątpliwie wiedział tyle, ile i sam dwór Władysława Hermana, ale, dworactwem właśnie skrępowany, w kronice swojej, jak sprawę tajemniczego dziś dla nas zatargu owinął w o-gólniki, tak znowu na sam upadek, wygnanie i skon króla rzucił zasłonę samowolnego milczenia, uchylając się wręcz od rzeczywiście historycznego opowiedzenia wypadków. Mglista jego wzmianka, czysto oratorska, że Boles a w, przybywszy na dwór Władysława węgierskiego, okazał się tak pysznym, iż prędzej (niż być miało) „dzień ostateczny go pochwycił“, (ci~ tius eitrema dies cum occupavit: Biel. „Mon. Pol. Hist.“ I 423) nie daje nam nic. Po nim dopełniacz Dierzwy i Wincenty (Biel. „M. P.

H.“ II 299) mówią o „omdlałości duchowej“ (languor) jako przyczynie śmierci samobójczej, a niedaleko od nich odbiega Boguchwał ze swoim ,,wrzodem“ (tactus pessimo ulcere in amentiam cecidit■ Biel. ,,M. P. H.‘‘ II 489). Już w XV w. powołany przez Lelewela anna-lista sandomierski (1430) w roczniku S-to Krzyskim nowszym wspomina o pobycie przy klasztorze, którego wszakże nie wymienia, wskazuje tylko położenie jego na Węgrzech; tu Bolesław miał lat dziesięć spędzić na surowej pokucie i ,,jakby nawrócony“ życie zakończyć; pogrzebiony na miejscu. Komentator Mateusza-Kadłubka, Dąbrówka, utrzymując pokutę, posyła króla do papieża, który pozwala mu zbrodnię odpokutować, a król obiera sobie klasztor pewien na krańcach Węgier w stronie Austryi i Karyntyi i odbywszy pokutę w „Panu zasypia“. Tu dopiero pierwszy raz zjawia się Karyntya, ale O-u jeszcze niema. Za to jest już wiadomość o grobowcu, jest nawet sam napis: „[Hic jacetJ Bolcslaus rex Polonie, occisor Sancti Stanislai, episco'H Cracouiensis“. Tu spotykamy się już z miejscową tradycyą os-syacką. Charakterystyczne jest następujące zaraz potem spostrzeżenie komentatora, chociaż księdza (był on profesorem Akademii Krakowskiej): U nas takich rzeczy się nie rozgaduje i nie rozszerza pomiędzy lud ,,aby łatwość przebaczenia nie dawała podniety przestępcy“ (wyd. dobromilskie Kadłubka r. 1612, str. 667). U nas działo się coś więcej: po klątwie Grzegorza VII, o której obszernie Długosz w ,,Vita S. Stanislai“ w rozdz. XXVIII, gwałtownie zacierano ślady panowania, wypełnionego tylu czynami godnemi władzy i potęgi państwowej, zacierano i pamięć o samej osobie króla i tragicznym jego losie: im jaśniej skrzył się Sta

nisław, w tern większy mrok zapadał Bolesław, aby w środku XIII w, w epoce kanoni-zacyi, nie być już wobec narodu niczem więcej jak mordercą i rozpustnym gwałtownikiem. Duchowieństwo, opanowawszy naród, zawładnęło i jego samowiedzą i narzuciło mu swój historyczny kanon. Można powiedzieć, że gdy wpływ księży coraz bardziej się szerzył i tłumił świadomie wspomnienia o Bolesławie Sm., Polacy już w końcu XII w. nic o rzeczywistem miejscu i czasie skonu jego nie wiedzieli. Z mętnej już tylko tradycyi poprzedników swoich Długosz czerpie wiadomość, że Bolesław z dworu węgierskiego, dokąd zgodnie prowadzą go w ucieczce wszystkie świadectwa kronikarskie, udał się do Karyntyi samowtór z jednym tylko sługą, w opończy-łachmanie, któryby go już zdradzić nie mógł, i ukrywał się po klasztorach, przez przodków jego zbudowanych i ufundowanych, a zwłaszcza w klasztorze Wilthina, leżącym w pobliżu Iszbruk (Innspruck), w prowincyi ponad rzeką Athesis (Adyga), w surowej pokucie, żywiąc się odpadkami z kuchni. Nikt ani o stanie, ani o rodzie jego nic nie wiedział; on zaś ten występek, którego dopuścił się był na świętym bożym Stanisławie, w worze pokutniczym odcierpiał“. Ta długoszowa Wilthina, właśc. Wiltin lub Weltau, dziś dzielnica miejska In-nspruku, wyprzedza zatem Ossyak, który w kronikarstwie polakiem zjawia się dopiero u Kromera (1555), po nim u Bielskiego. Miechowita „Chronica“ (r. 1521, str. 50), zaciekawiony, zwiedzał krainę pamiątkową, ale żadnego w niej śladu pokutnika nie znalazł. Najbardziej kon-kretnem, naj pożyty wniejszem ze wszystkich świadectw aż do końca XV w jest to, które daje Dąbrówka; mógł on je otrzymać od jakiego Polaka podróżnika, a przypuszczenie to narzucają Gęsta Cronicalia (u Lelewela w kodeksie Witowskim Premonstratcnsów) mówiące o owym uagrobku: „quod epi*aphium peregrini er nostris plures legebanP (który to napis grobowy wędrowcy z naszych liczniejsi czytali). Był zatem w Ossyaku pomnik grobowy, z pamięcią Bolesława ściśle związany już przed środkiem XV w.; musiała też być i była miejscowa tradycya, przenikająca do wzmianek naszych kronikarzy, zwłaszcza Dąbrówki i o-wych Gęsta. Oglądali pomnik, słuchali tradycyi Polacy przejeżdżający często do Włoch, tam i z powrotem. Pomiędzy r. 1551—1561 Hozyusz, już biskup warmiński, ale jeszcze nie kardynał, w podróży do Rzymu, miał z sobą Walentego Kuczborskiego, późniejszego prałata kościoła (f 1573); ten po powrocie mówił Kromerowi, że „widział w klasztorze ziemie Karwackiej [tak], Ossyą rzeczonym, a o półmili od miasteczka Feltkirchu leżącym, kamień na cmentarzu położony, który konia z siodłem pięknie wyrytego nosi i tak nagrobek opiewa: „Bolesław, król polski, Stanisława, biskupa kra-

kowskiego morderca“ (Kromer, przekł. Błażow- szych kronikach, samo powstać mogło z wie-skiego). Wyrażenie „na cmentarzu“ nie usuwa ści, lub z przygód rzeczywistych, ale , rozsnutej możliwości, że pomnik był wpuszczony tych przez imaginacyę samych zakonników, w mur kościoła od strony cmentarza, jak jest a nawet z inaej jakiej osoby, zupełnie małej, obecnie, jak był w XVIII w.; pomnik też mógł y przeniesionych na wielką. W niedowierzaniu, być tymsamym, o którym mówi Dąbrówka, tern | właściwem wszelkiemu dążeniu do prawdy, bardziej, że pisownia „Polonie“ na zabytku dô s wolno jest przypuszczać zarówno podstawienie dziś dochowanym sama za dawnością jego przemawia. Co zasłyszał od Białobrzeskiego, późniejszego b-pa kamienieckiego, Paprocki, to powtórzył w ,,Herbach“ i dodał nieco jeszcze z innych opowieści. Polacy przejęli się wiarą i w rzeczywistość miejsca skonu i w rzetelność pamiątki, i w przejeździe na południe do O-u zaglądali; jeden z nich, pan możny, w r 1748 zabrał benedyktynom potajemnie sygnet, który oni zwiedzającym pokazywali jakoby rzeczywisty królewski. W r. 1762 słynny z mecenasostwa i z próżności Józef Aleks. Jabłonowski (ob.) zwiedził ustronie ossyackie i pompatyczną pamiątkę pisaną po sobie zostawił (Buszczyń-ski „Pielgrzymka“). Naruszewicz nie pominął nagrobka („H. N. P.“ Bóbr. T. V str. 86), ale sceptycznie się wobec niego zachował. Lelewel, znający świadectwa miejscowe brukowane, zaczynając od Valvassora, wysnuł dalej pasmo: odrzucił tradycyę o pokucie i skonie w O-u, a nagrobek uznał za prostą tylko tablicę pamiątkową (epitapMum). Z nowszych historyków najkategoryczniej potępia wiarę w O.

jak samozwaństwo. Domysłu Lelewela o tablicy bez zwłok nie zwala fakt, że w r. 1839 w murze kościoła, w tern samem miejscu, w którem wmurowano kamień, w zasklepionym grobie znaleziono garść szczątków kostnych, między niemi części czołowe czaszki, i spinkę jakoby „królewską“: przy przenoszeniu, przesuwaniu, umieszczaniu tablicy mógł prosty przypadek zespolić nagrobek od strony cmentarza z grobem osklepiouy:n od strony kościoła, zwłaszcza, że na linii tego grobu w XVIII w. stał ołtarz, jak świadczy owo opus pisane Jabłonowskiego. Braknie więc nietylko ciągłości podania o wypadku, ale i ciągłości pomnika. Jeżeli, według podania miejscowego, już nie o-siem, ale całe dziesięć lat król pokutował, jeżeli za życia drwa rąbał, ciężkie posługi spełniał, żywił się brudnemi odpadkami z kuchni, a przed samą śmiercią wyznał, że jest królem Lechitów i mordercą, to siła wrażenia byłaby tak wielką, że miejscowi zakonnicy nietylko zaraz po skonie zakon swój cały o fakcie-by zawiadomili, ale dla zaznaczenia wielkiego dla nich wypadku na miejscu postaraliby się o znak widomy pobytu i skonu. Może były niegdyś dowody odbijające w sobie tętno życia, może je miał sam klasztor ossyacki w swoich rocznikach, w jakichś „Chronica“ lub „Gęsta“-, ale, gdy lekki człowiek, jakim się przedstawia Gróblacher, zakładając pod koniec XVI w. nowe, swoje już, „Annales“, ze świadectw historycznych nie skorzystał, gdy je zniszczył, to, rzecz prosta, jak podanie .tak i pomnik wiary bez dowodów wzbudzić już nie zdołają. W każdym razie to, co dziś jest pomnikiem Bolesława Sm., nie mogło powstać przed końcem XIII w., bo mówi o Stanisławie jako już o świętym, a kanonizacyi w Assyżu dokonał Innocenty IV dopiero w r. 1253, jeżeli nie w 1254. Po opis . zabytków odsyłamy do Przeździeckiego, Buszczyńskiego i Smólskiego; bibliografię najpełniejszą podał Sinólski; wyobrażenia nagrobka u Lelewela, Przeździeckiego i we „Wzorach sztuki Średniowiecznej“. — Bibliografia: Ankershofen, ob. Gróblacher. Bielski M. (właśc. Joachim) „Kronika polska“ (wyd. Gałęzowskiego „Zbiór pis. polskich“ XI 203). Buszczyński Stefan „O grobowcu Boi. Śm.“ (Kraków 1882; przedruk p. n. „Pielgrzymka do grobu Bolesława Śmiałego“ nr. 212 w „Wieku“ warszawskim z tegoż roku). Długosz „Historia polonica“

Żegota Pauli (Dzieł Długosza T. X — XIV; w. T. X str. 379—81). Gleissenbergias Virgilius, ex ordine S. Benedicti. abbas osiacensis in

Wojciechowski Balzer w „Genealogii Piastów“ wcale się z podaniem ossyackiem nie liczy i przyjmuje rok śmierci Bolesława 1081, przypadający do podania węgierskiego o rozszarpaniu króla na polowaniu przez własne psy (zna je Długosz). Młody profesor historyi polskiej, znany z prac gruntownych Stanisław Zakrzewski ze Lwowa, dochodząc stosunków dynastycznych i innych przed Bolesławem z Ka-ryntyą i południowemi krainami niemieckiemi, zostawia miejsce na prawdopodobieństwo. Poważny historyk dalej się nie posunie: pomnik jest, ale czy pod pomnikiem jest rzeczywistość dziejowa? Sprawa O-u jako miejsca skonu nieszczęśliwego króla, —sprawa tak jeszcze dziś zajmująca dla Polski, wygnaniem jego nieu-szczęśliwionej,— niedomaga w dwu punktach: nie ma ani bezpośredniości świadectwa, ani ciągłości pomnika. Jedyną legitymacyą jest dziś zapisana w rocznikach klasztornych Z. Grób-lachera wzmianka, że wygnaniec „w roku 1084 opuszcza swe królestwo, a po 8 latach odbytej pokuty tu (w Ossyaku) umiera“ (1084.

ed. Przeździecki —

Hoc anno Bol. relinquit regnum suum, Mc, 8 annis penitentia acta, moritur). Data opuszczenia królestwa jest wręcz skłamana, a data śmierci tylko do niej dostawioua: ani tej, ani tamtej nie dało samo życie, odrazu na gorąco pochwycone, jedyna dla historyka powaga. Widocznie jest to zaznaczenie już późniejsze, błędną, bezźródłową wieść utrwalające. Podanie miejscowe, przebłyskujące w na-

Carintłiia „De Boleslao II, rege Poloniae, Osiaci poenitente, poëma, libri VI“; 164 str. 8-o; inne wyd. pod temsamem nazwiskiem autorskiem, ale odmiennym tytułem „Boiesiaidos libri VI, poëma“, Ratisbonae, sumptibus Poczii b. r., ale w każdym razie po roku 1722; 84 karty nlb. 8-o). [Gleisseubergius Virgilius] „Bo-leslaus II, rex Poloniarum, S. Stanislai Episco-pi et Martyris Cracov. occisor, sua exemplari poenitentia, quam Ossiaci in Carinthia egit, iu Polonium, praevia applicatione M. Stanislai de Golanka Golański, Utr. Jur. Dris, protonotarii Apost., Can. S. Off. Biecensis, in Brzostek prae-positi, redux.“ (Kraków 1735, drk uniw. 11 knlb., 181 str. 4-to, bez wymień, nazwiska autora; plagiat). Gröblacher Zacharias, opat bened. w O-u w końcu XVI w. „Annales Ozziacenses mit. d. Fortsetzung durch d. Abt Hermann Ludinger aus d. Blättern eines Ossiacher Codex abgeschrieben u. initgetheilt v.' Gottlieb Freiherrn v. Ankershofen“ („Archiv f. Kunde Oester. Geschichtsquellen“ T. VII nr. 5). Ho-henauer T. L. „Kärntens Geistlicher Ehrenkreuz“ (Villach 1851). Jolpacher Edm., opat Bened. w Ossyaku „Annus millesimus anti-quissimi Monasterii Ossiacensis“ (Klagenfurt 1766; dopełnił Walner Józef, benedyktyn ossyacki). Kierski Emil „Grobowiec Bolesława Śmiałego w Ossyaku“ („Tyg. Illustr.“ 1864 X 359). Kromer M. „Kronika Polska“ w prz. Błażowskiego (Kraków 1611; przedruk Tur. Sanok 1857; str. 186). Lelewel J. „Bolesława Śmiałego upadek“ i „Grobowe napisy i grobowce Bolesławów w Poznaniu i Ossyaku“ („Grobowe król. pols. pomniki“ Poznań 1856, 1857; „Polska Wiek. Śr “ T. II). Megiser „Kärtnische Chronik I Theil“ 1612 (u Lelewela). Moszyński Ant. X. „Bolesław Śmiały“ („Rocz Podber.“ 1846 III). Paprocki Bartosz „Herby Rycerstwa Polskiego“ (Krak. 1585; wyd. wznów, w „Bibl. polskiej“ Tur., Kraków 1859; pod klejnotem „Orzeł“). Przeździecki Al. „Ślady Bolesławów polskich po obcych krajach“ (Warsz. 1853; 4 tabl. lit.); Smólski Grzegorz „Grób króla Bolesława Śni. w Ossyachu“ („Przegląd powsz.“ krak. 1896, str. 71—100).    Valvassor „Topo

graphie von Kärnten“ (Norymberga 1688, folio). Walner ob. Jolpacher. Wendethal „Austria sacra“ (Wiedeń 1783). Wojciechowski Tad. „Szkice z jedynastego wieku“ (Kraków 1904; str. 284—5). Zakrzewski Stan. „Ossyak i Wüten, przyczynek do poznania związków dynastycznych Boi. Śm.“ („Rozpr. Ak. Urn., wydz. hist.-filozof.“ T. XLVI ogól. zbioru; Kraków 1903). ,,Das Kloster OssiaclW (Wiedeń 1833). „Athenaeum“ Kraszewskiego r. 1842 „Grób Bolesł. Sm. w Ossyaku“. „Die Carinthia“, czasopismo w Klagenfurcie 1811—49. „Przegląd poznański“ T. XIX; „Warta“ poznańska 1881: „Belak i Osoje‘‘.    s-

Ossyaków albo O s y a k ó w, Osiaków, w dokumentach Oszyakow, Ossiaków, osada, dawniej miasteczko, w pow. Wieluńskim gub. Kaliskiej, nad rz. Wartą, o 39 wiorst od stacyi kolej. Sieradz. Założone w XV wieku miasteczko nie miało i nie ma warunków do rozwoju. Obecnie jest lichą osadą, ma kościół parafialny murowany, szkołę początkowa, u-rząd gminny, stacyę pocztową, młyn wodny; liczy 1000 m-ców, W 1561 r. miasteczko spłonęło doszczętnie. W 1648 r. na miejsce drewnianego kościółka proboszcz Jakób Fabry -cyusz wzniósł nowy murowany, zniszczony przez pożar w 1750 r. i znów odbudowany przez proboszcza Cysterzyóskiego. (Słown. Geogr.).

Ossyan i jego wrzekome poem at a. O. (po celtycku O is in, a także Os sin albo Os ein) jest wraz ze swym ojcem, F i n-M a k-Kummal’e m, głównym bohaterem wielkiego cyklu legend celtyckich. Według podania syn i ojciec żyli w III w. po n. Ch. w Irlandyi. Obydwaj rządzili „finiami“ czyli „feniami“, które w starożytnej Irlandyi tworzyły armię stałą (fiannę). Niełatwy był dostęp do fianny: od członków wymagano nietylko odwagi rycerskiej, lecz i zdolności poetyckich i znajomości wszystkich „12-tu ksiąg poezyi“. Ta warstwa uprzywilejowana, która pragnęła nawet ograniczyć władzę królewską, dawała się we znaki całemu krajowi. Na schyłku III stulecia król irlandzki Karb rozpoczął zaciętą walkę z fian-ną, na której czele stał wtedy Ossin. W bitwie pod Gobar 274 r. potęga fianny została złamana, ale jednocześnie doznała silnego ciosu cała potęga wojenna Irlandyi. Od tej pory datuje się gruntowna zmiana całego ustroju starożytnej wyspy. Ostatnim z fenijan, którzy przeżyli klęskę pod Gobar, był Ossin czyli O. Fantazya ludowa z czasem otoczyła postać jego i jego ojca fantastyczno-mitologiczną aureolą. Obydwaj stali się ulubionymi bohaterami pieśni i baśni ludowych: Fin Mak-Kummal jako przedstawiciel świetnej przeszłości, a ślepy i nieszczęśliwy Ossin jako ostatnie jej e-cho. Według podania ludowego O. żył bardzo długo i doczekał się zjawienia św. Patryka. Święty ten jest uosobieniem chrześcijaństwa, które doszczętnie zniosło ustrój pogański w Ir-laudyi. Według innych znów podań O. powrócił z „kraju wiecznej młodości“ (pola elizejskie pogańskiej Irlandyi) już po utwierdzeniu się chrześciaństwa i wtedy spotkał się ze św. Patrykiem. Wiele legend, baśni, klechd i pieśni maluje to spotkanie.—Nie te jednak postaci i pieśni rozsławiły szeroko po świecie imię O-a 'i nie one wywarły silny wpływ na literatury europejskie w końcu XVIII i w pocz. XIX wieku. Uczyniła to dopiero książka, wydana w Edinburgu w r. 1760 p. t.:    ,Fragments ot

ancient poetry, collected in the Highlands and translated from the gaelic or erse language by James Macpherson“. Nieznany wydawca, ów Jakób Macpherson, w słowie wstępnem sprowadza swoją rolę jedynie do przekładu starożytnego rękopisu, zawierającego poezye barda O-a, który żył w III w. w Górnej Szkocyi. Z początku ukazało się jedynie 15 poematów. Ale grono patryotów szkockich, widząc ogromne powodzenie książki, zaopatrzyło Macphersona w środki na nową podróż po Szkocyi. Wynikiem tej podróży było z początku nowe, uzupełnione wydanie pieśni; w r. 1765 zaś zjawiło się trzecie wydanie, zawierające 22 poematy i przedmowę Blara, profesora retoryki i literatury na uniwersytecie edinburskim. Poematy te zaczęto tłómaczyć na wszystkie języki europejskie; wszyscy się niemi zachwycali i nikt z początku nie wątpił o ich autentyczności. W O-ie widziano takisam wyraz poezyi ludowej, jak w „Iliadzie“ i „Odyssei“. Wkrótce jednak zaczęto powątpiewać o autentyczności poematów. Gdy po gwattownych napaściach krytyka Johnsona Macpherson oświadczył że wystawi oryginały u księgarza Bekkera w Edinburgu, ale obietnicy tej nie dotrzymał, walka zawrzała na dobre. Oprócz czynnika literackiego wszedł w grę i narodowy. Irlandczycy czuli się pokrzywdzonymi, ponieważ przed Macphersonem nikt nie wątpił o irlandzkim pochodzeniu bohaterów fenijańskich. W r. 1797 zwołano komisyę do zbadania autentyczności „0-au. Osiem lat trwały prace komisyi, ale nie bardzo popchnęły naprzód sprawę; upłynęło lat czterdzieści od ukazania się poematów O-a; wiele zmian zaszło w Górnej Szkocyi, a nie znaleziono żadnych zgoła starych rękopisów. Te, które ogłoszono po śmierci Macphersona, bardziej jeszcze zegmatowały sprawę, bo znaleziono w nich tylko 11 pieśni w narzeczu gael-skiem i dwie wielkie epopeje: „Fingal“ i „Te-mora*¹, przepisane ręką zmarłego. Wobec tego fałszerstwo poematów uznano powszechnie; o-becnie wszakże zarzut fałszerstwa nie bywa stawiany w formie tak stanowczej jak dawniej. Obecnie nikt nie zaprzecza irlandzkiego pochodzenia O-a, ale też i nie ulega przytem wątpliwości, że mieszkańcy Irlandyi i północnej Szkocyi należeli do tegosamego plemienia i zachowali swoje rdzenne a wspólne rysy narodowe, ponieważ zostawali w ciągłych z sobą stosunkach i nie ulegli wpływom postronnym. Poważne domniemanie historyczne pozwala u-ważać mieszkańców Górnej Szkocyi za wychodźców z Irlandyi. Mogła więc i Szkocya posiąść pierwotną legendę ossyańską i ukształtować ją u siebie odrębnie. Odnaleziono niedawno Zbiór Les morski z 1555 r., który zawiera pieśń przypisywaną O-wi; jest ona do tego stopnia podobną do poematów Macphersona pod względem treści i nastroju, że blizkie pokrewieństwo między niemi nie ulega wątpliwości. Wszystkie poematy Macphersona co do charakteru można podzielić na trzy grupy: poematy pierwszej grupy albo były zapisaue dokładniej, albo za podstawę ich posłużył rzeczy wiście jakiś odnaleziony dawny rękopis, pouie-waż dobitniej odzwierciadlają twórczość ludową. Epitety, które spotyka się w tej grupie poematów, są nadzwyczaj charakterystyczne i wcale nie przypominają ani poe-zyi romantycznej, ani Homera; zdarzają się też tutaj podwójne porównania, jak np., „ręce bitw“, tj. rycerze. W drugiej grupie pieśni znać ślady jakiegoś zbioru; wszakże najpewniej zbiór ułożył nie sam Macpherson, lecz ktoś stojący bliżej mas ludowych. Grupa ta posiadałaby wielką doniosłość dla poznania ludowej poezyi celtyckiej, szczególnie epopei z trzeciego okresu epiki irlandzkiej, gdyby Macpherson nie skaził był dowolnie tekstów. W obecnym stanie ta grupa poematów bardziej gmatwa aui-żeli rozświetla sprawę. Do trzeciej grupy wreszcie należą poematy niemające nic wspólnego z poezyą ludową; jest to produkcya czysto literacka, przeładowana sztucznemi opisami i homerowskiemi porównaniami, które obce są ludowej twórczości celtyckiej, jak up. „szybko-nogi“, „promienno-oki“ i t. d. Wpływ O-a ciężył na literatach europejskich do połowy XIX w., pomimo przeświadczenia o jego nieauten-tyczności. Jak w Wiekach Średnich motywy celtyckie znalazły szeroki odgłos w t. z. lais i romansach o Okrągłym Stole, tak również od końca XVIII w. dzięki „U-owi“ Macphersona wpływ ich na długo utwierdził się w całej Europie. Przytem z arówno wówczas jak i później przywiązywano wagę nietylko do motywów, lecz i do pojęć i stylu. W romansach o Okrągłym Stole występuje ideał szlachetnego rycerza i kult kobiety, w poematach zaś Macphersona—zaciętość w boju, żądza sławy wojennej zamiłowanie w natchnieniach, zjawiskach i siłach nadprzyrodzonych, wreszcie miłość, ale przy kolorycie i nastroju elegijnym—tak duszy ludzkiej jak i zewnętrznej natury. W Anglii wpływ O-a odbił się na Walter-Scott’cie, poetach Szkoły Jezior, a nawet na Byronie. Ałe nigdzie ossyanizm nie wywarł takiego głębokiego i długotrwałego wpływu jak w Niemczech, gdzie Klopstock, Herder, hettingeńscy bardowie, poeci z okresu „Sturm u. Drang¹' byli gorliwymi wyznawcami O-a; nawet i Goethe uległ czarowi jego kiedy przez usta Werthera wyrzekł: ,,0. wyrugował z mego serca Homera*'. — W Polsce pierwszy Krasicki przełożył kilka ustępów O-a, oczywiście nie z oryginału. Przekład nosi wszelkie cechy okresu pudrowanych peruk i menueta, a ani jednej istotnie ossyanicznej.— Czuć wczytanie się w Ossyana w „Bardzie polskim“ Czartoryskiego; słabych wpływów tej poezyi dopatrzyć-by się można w Niemcewiczu (ob.), nietylko w jego przekładach z angielskiego, ale i w niektórych śpiewach historycznych. Pierwsze przejawy romantyzmu wyraziły się w uwielbieniu dla pieśni O-a. Początkowo wprawdzie O. oddziałał nie na poetów, lecz na badaczów, etnografów i folklorystów. Krystyn Lach-Szyrma pisze rozprawę

ö wartości pieśni Indowych dla poezyi artystycznej. Do pewnego też stopnia cech Ossya-nizrau dopatrzeć się można po 30-ym roku wśród poetów polskich we Wschodniej Galicyi, zgrupowanych koło braci Borkowskich, jako też śród niektórych z t. zw. cyganeryi warszawskiej (Zmorski). Po Krasickim, który trzymał się przekładu francuskiego, tłómaczyli Ossyana: Kniaźnin, Brodziński, Tymieniecki Konst, (wiele z oryginału), Goszczyński (prozą), Ostrowski Wład., Gaszyński; najlepiej i rzeczywiście z o-ryginału Ilnicka („Bibi. Warsz.“ 1864, t. II i 1865 t. II; wstęp prozą o O-e i Macpherso-nie), a po niej jeszcze Żebrawski Teofil (Kraków 1865). Ob. Macp herson.

Ost—holenderska nazwa wschodu, symbolizująca się literą O , najczęściej używana w żeglarstwie dla oznaczenia wschodniej strony świata.

x-y.

M. z.

Ostade: 1) Adryan, van, znakomity malarz holenderski (* 1610 w Haarlem—f 1685 tamże). Ojciec jego, Jan Hendriez, t. j. syn Henryka, pochodził z Cyndhoven w północnej Bra-bancyi, skąd skutkiem prześladowań religijnych przeniósł się w 1605 do Haarlem. Ostade jest nazwą wioski, znajdującej się w sąsiedztwie Cyndhoven, z którą rodziców Adryana wiązać musiały jakieś bliższe stosunki rodzinne, i z tego prawdopodobnie powodu młody malarz, zapisując się do cechu św. Łukasza, podał się jako van Ostade. W 12-m roku życia umieszczony w pracowni Pr. Hal sa (oh.)] około r. 1630 zaczyna pracować już samodzielnie. Długa i obfita niezwykle działalność jego pod względem rozwoju talentu i właściwości, charakteryzujących jego doskonalenie się, dzieli na trzy okresy. Pierwszy obejmuje lata do 1640, w których O. pozostaje zarówno pod wpływem mistrza swojego jak i kolegi cokolwiek odeń starszego, utalentowanego A. Brouwera (ob.). Od 1640 indywidualne cechy jego i upodobania występują silniej wzbogacone, nadto wpływami genialnego Rembrandta, którego talent, już to przez prace olejne, już przez akwafortowe, coraz więcej zwraca na siebie uwagę ówczesnego świata artystycznego. Okres od 1653 do 1676 jest czasem największej i najświetniejszej produkcyjności O-go; raz zaś stanąwszy na szczycie doskonałości, nie schodzi on już z niego do końca życia, a w ostatnim okresie jego twórczości wzrasta jedynie czystość i staranność wykonawcza. O. poczytywany jest za pierwszego malarza życia ludu holenderskiego. Mniej jednak interesują go typy poszczególne, lubo i tym poświęca niemałą część pracy, malując w pół-figurach grajków wszelkiego rodzaju, palaczy fajek, pary miłosne i t. p., głównie zaś pociąga go samo życie owego ludu i sfer niższych, i przedstawia ,je w scenach złożonych, wyobrażając najrozmaitsze momenty, jak oto: uczty w szynkach, w izbach i przed izbami, bijatyki namiętne, koncerty chłopskie, brane

Wielka Eucjrkl. Illuitr. Ser, U. Tom Vf. Zeiz. 44b.

z ogólnego i z malarskiego punktu widzenia. Postaci biorące udział w tych epizodach, obserwowane poszczególnie, rażą karykaturalnością, sprawiają na widzu wrażenie często wprost niemiłe grymasami swojemi, bezkształtnością rysów, minami, niezgrabnością ruchów i nie-proporcyonalnością kształtów: dlatego też winny być traktowane tylko jako szczegóły całości, pełnej artyzmu, o niepospolitych zaletach kolorystycznych, do której wnoszą humor i silne napięcie życia. Ulubioną porą dzienną, w jakiej, zwłaszcza przed izbą, odbywają się te sceny, są przedwieczorne godziny, w których panuje cicha, miła atmosfera kończącego się dnia, ożywiana często ostatnim błyskiem zachodzącego słońca. O. wcześnie zdobył uznanie; powodzenie materyalne sprzyjało mu również. W r. 1636 był już mistrzem cechu św. Łukasza, w r. 1662 stanął na jego czele, wybrany jako dziekan. Niezwykle pracowity, pozostawił, według obliczeń przypuszczalnych, około 800 samych obrazów olejnych, pomijając liczne rysunki, akwarele i kilkadziesiąt płyt akwafortowych. Obrazy jego znajdują się prawie w każdej ga-leryi większej, a nadto wiele z nich posiadają zbiory prywatne. Do rzędu najcelniejszych należą: ,,Wnętrze izby“ w Luwrze, „Towarzystwo chłopskie“ w Galeryi królewskiej w Berlinie, „Bójka“ w Pinakotece monachijskiej, „Koncert“ w pał. Buckingham w Londynie, „W szynku“ w gal. drezdeńskiej, „Towarzystwo chłopskie“ w muzeum w Haadze, „Wnętrze pracowni malarskiej“ w Dreźnie i takież w Amsterdamie, „Oświadczyny“ w Haadze, „Lekarz w swoim gabinecie“ w gal. w Berlinie, „Trio w król. muzeum w Brukselli, oraz wiele innych. —2) Izaak v. O., także malarz, brat młodszy i uczeń poprzedniego (* 1621 w Haarlem,— f 1649 tamże), w ciągu niedługiej działalności swojej szedł początkowo śladami brata, malując te same co on sceny i starając się naśladować go do złudzenia. Wkrótce jednak porzucił ten kierunek, a upodobawszy sobie krajobraz, obrał go za główny przedmiot swojej działalności i na tern polu zdobył stanowisko samodzielne w historyi, jako jeden z pierwszych pejzażystów. Ulubionym krajobrazem jego jest zimowy. Z umiejętnością i opanowaniem środków przeprowadza O. ton dnia zimowego, stopniowanie przejść od ciemnych pierwszoplanowych partyi do jasnych, od wyraźnych powietrznych przedmiotów do perspektywicznie zagłębionych. Obok krajobrazów zimowych I. malował obrazy, przedstawiające życie uliczne, zajazdy przydrożne, podróżnych i t. p. Prace jego znajdywały nabywców chętnych; znaczna część ich dostała się do Anglii. Śmierć wczesna przerwała krótką, ale produkcyjną działalność jego, obliczaną na 120 płócien olejnych, oprócz znacznej ilości rysunków. Do najlepszych obrazów I-a zaliczane bywają: „Zamarzła rzeczka ze ślizgającemi się“ w gal. naród, w Londynie,

K. B.

L. K.

1).

Od. r. 1770

Hr.

żery.

Labry

„Krajobraz zimowy“ w Luwrze, „Przed oberżą“ Buckingham, Londyn, „Przed wiejską oberżą“ muzeum w Amsterdamie, takież w Ermitażu w Petersburgu i in. w Brukselli, Berlinie, Wiedniu i Dreźnie. — Literatura: Wilhelm Bode „Frans Hals und seine Schule“ (Lipsk 1871). Tegoż ,,Adriaen van Ostade als Zeichner und Maler“ w Graphische Künste“ (Wiedeń 1879); A. Rosenberg „Adriaen und Isaak van Ostade“ wydawnictwo Knackfussa, (Lipsk 1900, ze 107 ilustracyami).

Ostara, rzekoma bogini Germanów, będąca upostaciowaniem pory wiosennej. Jej nazwa zachowała się niby w nazwie niemieckiej świąt Wielkanocnych Ostern. Beda (ob.), pisarz w. VIII, w swojej pracy ,,De temporum ratio-new pierwszy o niej wspomina, oświadczając, iż miesiąc Eostar nazwę swoją bierze od dawnej bogini germańskiej Eostre. J. Grimm i inni, opierając się na tem twierdzeniu, zaliczyli O-ę do panteonu germańskiego. Zdaje się jednak, iż Beda pod nazwę miesiąca podstawił nazwę bogini, nazwa zaś niemiecka święta pochodzi od wyrazu Ost, wschód.

Ostaszewski, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, na polach górnem, błękitnem, i dolnem, czerwonem, między barkami dwóch złotych półksiężyców — miecz końcem na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich: błękitne i czerwone między trzema złotemi. Nadany wraz z nobilitacyą Michałowi Ostaszewskiemu w Galicyi d. 17 marca 1785 roku. — Źródła: Borkowski; Hefner; Poczet szl. galicyjskiej.

Ostaszewski Spirydyon, rolnik i pisarz dla ludu (* 1797—f 1875 w Awratynie koło Lubaru). Po ukończeniu nauk w Winnicy i Krzemieńcu służył w wojsku; następnie oddał się gospodarstwu wiejskiemu w okolicach Hajsyna i Humania, a od r. 1854 w pow. Żytomierskim we wsi Awratynie. Dobry obywatel, przyjaciel włościan, szanowany przez nich i kochany, obok gospodarki zajmował się kształceniem samego siebie, przyczem badał język, zwyczaje i obyczaje ludu wiejskiego. Zwłaszcza zbierał gorliwie legendy i podania ludowe, które od 1848 r. umieszczał w Athenaeum Kraszewskiego (ob.). Osobno wydał: „Piw kopy kazok napysaw dla wesołoho mira“ (Wilno 1850, 200 str.); ,,Ojciec córkom“ (2 tomy, Kijów 1851—52); ,.Miłośnik koni“ (2 t. tamże, 1852). Utwory O-ego zawierają wiele trafnie z ust ludu pochwyconych zwrotów i wyrażeń ludowych.

Ostaszków, miasto pow. w gub. Twerskiej, położone na półwyspie w płd. części jez. Seliger; klimat wilgotny, chłodny; średnia ciepłota roczna 3.3° C.; 12 158 m-ów (1896); dom wychowawczy (po stołecznych najstarszy w Ro-syi), szpital miejski, przytułek dla ubogich, szkoła miejska, szkoła duchowna, bank miejski, zapasowy magazyn zbożowy, straż ogniowa ochotnicza, biblioteka miejska, teatr miejski, dwa ogrody publiczne, bulwar; trzy cerkwie prawosł., klasztory męski i żeński; fabryk i zakładów przemysłowych 30 (1895), z produkcyą 1V₂ mil. rub. (w tern 20 garbarni), zakładów handlowych 437. Z rzemiosł i przemysłu drobnego rozwinięte kowalstwo (narzędzia rolnicze), wyrób butów (t. zw. ostaszów) dla wyrobników i rybaków, tudzież innego obuwia (do 400 tys. par); wyrób sieci rybackich, łodzi i t. p. Rybołówstwem na jez. Seliger trudni się około 300 rodzin mieszczańskich. Po jeziorze kursują parowce. Data powstania O-wa nieznana. Od roku 1587 miał własnych wojewodów; w tymże roku ludność zbudowała tu niewielką warownię; w połowie wieku XVII wzniesiono nową, która parokrotnie ucierpiała od pogorzeli, po raz ostatni w r. 1711, i od tego czasu nie odbudowana.

O. jest miastem. — Ostaszkowski powiat, położony w zach. części gub. Twerskiej, zajmuje 7970 w. □, w tern 344 pod jeziorami (196), a 38 pod wyspami na jeziorach. Powierzchnia powiatu wzniesiona i przeważnie górzysta. Rzeki należą do trzech wodostoków: Dźwiny Zach. (41 w. w powiecie, od źródeł) jez. Ilmen i Wołgi, która zrasza powiat na przestrzeni 147 w. Lasy zajmują około 50$ całej powierzchni; drzewa: jodła, sosna, osina, brzoza. W lasach mnóstwo niedźwiedzi, wilków, są także łosie i dziki. — Ludność wiejska wynosi przeszło 120 000, w tern samych włościan 115 000 (piśmiennych 11 000). Szkół w powiecie było w r. 1895—81. Na produkcyę rolną składają się: żyto, owies, jęczmień i kartofle. Pow. O-ski co do ilości koni, bydła rogatego i nierogacizny zajmuje pierwsze miejsce w gub. Twerskiej.— „Encykłop. Słów.“ Brok. i Efr.

Ostatnia wola, ob. Testament.

Ostatnie olejem św. namaszczenie, ob. Sakrament a.

Oste, lewy dopływ Łaby; wypływa niedaleko m. Tostedt, w hanowerskim obw. Harburg, płynie płn.-zach., a od Bremervörde ku płn., zasila się wielu małemi dopływami; jest przy głębokości 1—5.15 m. żeglowną na przestrzeni 79 km. i uchodzi pod Belum do Łaby ujściem 180 m. szerokiem. - Długość biegu 145 km. Kanał Oste-Hamme, 16 km. długi, łączy rz. Oste z Hamme, prawym dopływem We-

Br. G.

Osteitis, ob. Ostitis.

Osten, herb polski z indygenatu. Na tarczy dwudzielnej—w polu prawem, czerwonem, klucz srebrny, zębami do góry, w lewo tarczy położony, w lewem zaś, błękitnem, trzy rzeki złote, ukośnie w prawo i równolegle płynące. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, na trzech piórach pawich dwa klucze zębami do góry, nazewnątrz ukośnie skrzyżowane, z prawej strony czerwone, podbite srebrem, z lewej błękitne, podbite złotem. Nalany wraz

Por.

Pr. J. r.

Ostengować maszty okrętu znaczy nastawić na nich (wystrzelić) górne ich części, zwane stengami (ob. Omasztowanie). M- z-Osten - Sacken, rodzina pomorska, która osiadła w Rosyi, w prowincyacli nadbałtyckich, gdzie jest reprezentowana przez trzy linie: Ba-then, Dondangen i Rothof. Główne osobistości: Fabian-Gottlieb (* 1752—f w Kijowie 1837), wstąpiwszy do wojska jako sier_

z indygenatem i tytułem hrabiowskim Adolfo-wi-Zygfrydowi von Osten, członkowi możnego rodu pomorskiego von Ostenów, w dn. 29 października 1768-go roku przez Stanisława Augusta, króla polskiego.—Z r ó dł a: Ks. kanclerskie 41, f. 98; Sieb mach er 111,2,340. D Ostenda, stolica obwodu (arrondissement) w prowincyi belgijskiej Flandryi zachodniej, położona nad morzem Północnem, słynna z kąpieli morskich, wybornych. W mieście tym zbiega się kilka kolei żelaznych, łączących się z Europą całą, nadto kanały spławne wiodą stamtąd do Gandawy, Niuportu i Dunkierki. O. jest miastem porządnie zabudowanem, nadzwyczaj czystem, posiadającem przeszło 30 000 mieszkańców. Z gmachów publicznych na wyróżnienie zasługują: ratusz, zbudowany w r. 1711, dwa kościoły katolickie dawne (w jednym z nich, pod wezwaniem śś. Piotra i Pawła, znajduje się nagrobek ozdobny księżniczki Ludwiki belgijskiej), dalej t. zw. „Kursaal“, wzniesiony w latach 1875 — 78 nad brzegiem morza, budynek ogromny i ozdobny, ale nieodzna-czający się wcale smakiem architektonicznym; mieszczą się w uim sale koncertowe, balowe, czytelnia, restauracya, kawiarnia, zarząd kąpieli morskich i dom gry (ruleta i trente-et-quarante), przynoszący wielki dochód miastu. O. posiada teatr, giełdę, warsztaty okrętowe, tkalnie płótna żaglowego, fabryki lin okrętowych, tytoniu, koronek i warz. soli. Rybołów. zajmuje się blizko 200 statków, dostarczających codziennie na targ ilości wielkie ryb i raków morskich, nietylko rozchodzących się po Belgii, ale wysyłanych również do Francyi i Anglii. O. słynie także z hodowli ostryg. Port O-y dzieli się na trzy części; większość urządzeń jego powstała już za cesarza Józefa II w wieku XVIII, a Napoleon I przyczynił się do jego rozszerzenia i udoskonalenia. Obok wjazdu wznosi się latarnia morska, 58 metrów wysoka. Do portu ostendzkiego zawija średnio rocznie przeszło 1 500 okrętów większych i mniejszych, z ładunkiem dochodzącym do miliona ton. Kąpiele morskie tutejsze, zwłaszcza od r. J865, w którym zburzono fortyfikacye nadbrzeżne, należą do liczby najlepszych w Europie; korzysta z nich rocznie średnio 15 — 20 tysięcy osób. Od wybrzeża piaszczystego, równego, sprzyjającego nadzwyczaj kąpiącym się, odgranicza miasto grobla nadbrzeżna (digue), wzniesiona z kamienia, 1V₂ kilometra długa, a 18 metrów szeroka, wybrukowana gładko cegiełkami. Jest to miejsce ulubione przechadzek dla przyjezdnych, zwłaszcza w godzinach rannych i wieczornych. Wzdłuż grobli i od strony miasta ciągnie się szereg wspaniałych hoteli, willi i restauracyi; mniej lub więcej w środku stoi wyżej wspomniany „Kursaal“. Na krańcu południowym wznosi się willa królewska, zdaleka mająca wygląd zamku. Na krańcu północno-wschodnim grobla ta łączy się z t. zw.

estacude, t. j. wjazdem do portu» składającym się z dwu pomostów na palach, z których dłuższy wybiega w morze na 652 metry, krótszy na 550 m. Pomost południowy służy również do przechadzek, a na końcu jego znajduje się pawilon restauracyjny, licznie odwiedzany, gdyż stamtąd roztacza się widok daleki na morze. Okolica najbliższa O-y jest piaszczysta, jałowa i bezdrzewna, dlatego też i park miejski, utrzymywany wielkim nakładem kosztów, jest wcale nieosobliwy, ponieważ na gruncie piaszczystym, solą morską przesią-klym, drzewa i krzewy, pomimo zachodów wszelkich, słabo się tylko rozwijać mogą. Z zakładów naukowych O. posiada t. zw. „Athenaeum“, szkolę żeglarską, przemysłową i gim-nazyum; jest także siedliskiem trybunału handlowego. — O. jako osada jest bardzo dawna, w r. 1072 otrzymała już prawo miejskie. W r. 1445 Filip Dobry, książę burgundzki, do którego O. należała wtedy, otoczył ją murami; wnuczka jego, Marya, dziedziczka Burgundyi, wydana za cesarza Maksymiliana I, wniosła O-ę do Domu Austryackiego, pod którego panowaniem pozostawało miasto nieomal do końca w. XVIIL Od d. 7 lip. r. 1601 do d. 20 wrz. r. 1604 oblegali Hiszpanie pod Spinolą O-ę, która w końcu zmuszona była kapitulować. W r. 1705, podczas wojny o sukcesyę tronu hiszpańskiego, znów miasto było oblegane i ponownie musiało kapitulować. Cesarz Karol VI założył tu w r. 1722 Towarzystwo handlowe indyjskie, które bardzo korzystnie wpłynęło na rozwój handlu belgijskiego, jednak pod naciskiem innych mocarstw morskich rozwiązało się w r. 1735.—W r. 1781 O. przez ces. Józefa II ogłoszona była portem wolnym, co na rozwój miasta wywarło wpływ bardzo dodatni. W r. 1793 O-ę opanowali Francuzi; po upadku Napoleona w r. 1814 przeszła pod pauowanie Hollandyi wraz z całą Belgią; po rewolucyi r. 1830 weszła w skład nowo utworzonego Królestwa Belgijskiego. 0-becnie (1907) miasto liczy przeszło 30 000 mieszkańców, a w czasie kąpielowym nawiedza je 20 i więcej tysięcy gości żądnych uciechy, a w stopniu o wiele niższym rzeczywiście potrzebujących kąpieli w morzu.

Pas qui ni „Histoire de la ville d’Ostende“ (Bruksella 1842); Hur ar d „Histoire du siège d’Ostende 1601 — 1604“ (tamże 1890; i Ver-haeghe „Das Seebad Ostende“ (Ostenda 1872).

Ben.

1871 konsulem jeneralnym w New-Yorku. W r. 1873 podaje się dymisyi, a w r. 1877 przenosi się do Heidelberga. Podczas pobytu w Ameryce podróżował po St. Zjednoczonych w celach naukowych. Z podróży tej przywiózł bogaty zbiór owadów, szczególnie dwuskrzydłych, opracował go w części on sam, a w części H. Löw. Liczne prace O-S-a poświęcone są wyłącznie owadom dwu-skrzydłym; najważniejsze dotyczą fauny Amer. Półn., pewną część również poświęcił i innym krajom, jak: wyspy Filipińskie, Amer. Środkowa, Archipelag Malajski, Rosya. Rozprawy swoje naukowe pisał O.S. wyłącznie prawie po angielsku; po rosyjsku ukazała się jedynie praca traktująca o entomologii okolic Petersburga. Główniejsze prace: „Monographs of

nazwa

Dr J. V.

Ob. Rak

żant, odznaczył się w kampaniach Suworowa przeciw Turkom i Polakom i pod Korsakowem w Szwajcaryi, gdzie został mianowany generał-majorem; dowodził 1807 r. Il-im korpusem armii Bennigsena i odznaczył się pod Pułtuskiem i Eylau. W 1812 r. dowodził armią wołyńską, która 16 listop. była pobita przez Au-stryaków pod Wołkowyskiem. W r. 1813 — 1814 wraz z Bliicherem działał pod Katzbach, Lipskiem, Brienne, Montimirail, Crâonne, Laon, i w ataku Montmartre’u, poczem był woj. gubernatorem Paryża. W 1815 r. Aleksander I mianował go feldmarszałkiem. W r. 1831 O. S. tłumił powstanie polskie na Wołyniu i Podolu. W roku 1832 dostał tytuł książęcy. - 2) Dymitr (* 1790 r., f we własnym majątku, w gubernii Chersońskiej 1881 r.), brał udział w kampanii francuskiej, został generałem brygady ułanów (1825 r ), szefem sztabu Paskie-wicza (1827), zdobył na Turkach Achałkałaki (1828), dowodził lewem skrzydłem w bitwie pod Kainli (1 lip. 1829), uczestniczył w tłumieniu powstania polskiego (1831 r.), został generałem kawaleryi (1843 r.), dowodził 1853 r. 3-im korpusem, który zajął główne pozycye nad Dunajem; 1855 r. został z ramienia Gor-czakowa dowódzcą Sebastopola; otrzymał tytuł hrabiego i członka Rady Państwa. —3) Syn jego, Mikołaj (* 1831 r.), pracował w ministe-rym spraw zagranicznych (1853), był przy gubernatorze w Warszawie, następnie przy głównodowodzącym w Kampanii Krymskiej, sekretarzem w Haadze (1856), urzędnikiem do szczególnych zleceń w Madrycie (1857), Bernie, Turynie (1864—69), posłem w Darmstadzie (1869), w Monachium (188)'—82 i 1884—95), ambasadorem w Berlinie (1895).

Osten-Sacken Robert, dyplomata i przyrodnik rosyjski (* w Petersburgu w r. 1828). Uczył się w gimnazyum w Petersburgu (1841 — 1845), a później był tamże na uniwersytecie. W r. 1849 O. został urzędnikiem w mini-steryum spraw zagranicznych; w r. 1856 mi-nisteryum wysłało go do Ameryki, gdzie do r. 1862 O. jest sekretarzem misyi w Waszyngtonie, a od r. 1862

North American Diptera by H. Löw and C. R. Osten-Sacken“ (4 tomy, Waszyngton. 1862- 78);

,.Catalogue of the described Diptera of North America“ (Waszyngton 1858); „Prodrome of a monograph of North American Tabanidae“. x*y

Ostentum, wyraz łaciński, utworzony od czasownika o st end ere = pokazywać; także portentum (portendere=prötendere), oznacza w języku rzymskich augurów nadzwyczajne jakie zjawisko w martwej naturze; ob. Po rtentu m.    N 1>ri!'

Osteoplasty (z gr. TO öotsov = kość i ßXa-oüàvco = wyrastam, rodzę się, wzrastam) obca, zbyteczna, kościotwórczych komórek (ob.).

Osteofity, łac. Osteophyta (z gr. to ootêov— kość i to cpoTÓv=roślina). są to niewielkie, ale zwykle dosyć liczne narośle na powierzchni kości, powstające wskutek urazów, albo też spraw zapalnych, zwłaszcza przewlekłych; postać miewają bardzo różną (gębczastą, brodawko-watą, grudkowatą, listkowatą, czasem gałęzi-śtą lub piłkowatą), nieraz zlewają się z sobą, tworząc pierścienie szerokie, o powierzchni chropowatej, obejmujące kości długie; do nich zaliczyć-by można właściwie także i k o s t n i n ę (ob.). Po polsku należy je nazywać naroślami kostnemi.

Osteogeneza, ob. Kościorództwo.

Osteokarcynomat, łac. Osteocarcinoma (z gr. to oaTŚov=kość i ó xapxivoę=rak (zwierzę i choroba), po polsku rak kostny.

(choroba).

Osteoglossidae. Rodzina ryb z rzędu Phy-sostomi (Otwartopęcherzowe); tworzy ją niewiele, bo tylko do 3 rodzajów (o 5-ciu gatunkach) ryb, zamieszkujących w wielkich rzekach okolic podzwrotnikowych. Ciało pokrywają łuski duże, ułożone mozajkowo; głowa bez łusek; linia naboczna z dużemi otworami; brzeg górnej wargi utworzony z kości między-i górnoszczękoT/ych; kości językowe usadzone ostremi zębami (stąd nazwa rodziny). Płetwa grzbietowa odsunięta ku okolicy ogonowej, tuż naprzeciw płetwy odbytowej; obiedwie wymienione płetwy prawie sięgają do ogonowej; otwory skrzelowe bardzo szerokie. Z rodzajów wymienimy 1) Osteoglossumz bardzo szerokim otworem gębowym i wąsaini na szczęce dolnej, wydłużonemi płetwami piersiowemi; znane są trzy gatunki tego rodzaju, z których jeden żyje w Ameryce Południowej, drugi — w Australii i trzeci—na wyspach Indyj Wschodn. gat. O. bicirrosuM (Brazylia, Guyana). 2) Apa-rnima z jednym jedynym gatunkiem A. gigas\ łuski ułożone w 56-ciu poprzecznych szeregach; na szarem tle ciała występują czerwonawe i niebieskawe plamy; według zdania Schom-burgk’a łuski i płetwy ryby mogą przybierać odcienie barw ciemno-szarej, różowej i blado-niebieskiej z różowym odcieniem.[A. gigas jest jedną z większych ryb słodkowodnych, dosięga

bowiem 4.5 m. gł. i 200 kg. wagi. Żyje w du- j nież trzecią kostkę słuchową (strzemię); E u-żych rzekach Brazylii i Guyany; mięso jadalne i cenione.

s t a c c h i odnalazł przewód noszący dotąd nazwisko jego, łączący gardziel z uchem we-wnętrznem; znakomite pozostały też po nim miedzioryty, wyobrażające kości, wydane dopiero w r. 1714 przez J. M. Laucisiego. Do postępu O-i przyczynił się również niemało Gabriel Fallopio i wielu innych jeszcze anatomów. Pracę najdawniejszą nad zbadaniem układu kostnego płodu ludzkiego podjął też już pod koniec wieku XVI Volcher Koyter, Niderlandczyk; w sto lat po nim sprawą tą samą zajmował się ziomek jego, F. Ruysch. W wieku XVIII zwłaszcza B. S. Albinus, profesor anatomii w Lejdzie, przyczynił się niezmiernie do postępu O-i, a tablice wyobrażające kości, wydane przez niego w r. 1747, dotąd słusznie uchodzą za najlepsze i najdokładniejsze; wyrył je na miedzi artysta biegły w sztuce swej, Wen de la ar, podług okazów przysposobionych przez Alb i nu sa i pod jego dozorem ciągłym, w ten też tylko sposób powstać mogły arcydzieła takie. — O. porównawcza, której śladów dopatrzyć się wprawdzie można już w dziełach Arystotelesa, naprawdę powstała dopiero na przełomie po między wiekiem XVIII a XIX, najwybitniejszym zaś w niej pracownikiem był Francuz genialny, Cuvier. Także dopiero w w. XIX zabrano się do O. mikroskopowej, czyli do hi-stologii kości; na czele badaczów w kierunku tym pracujących stanął Czech, J. Purkinje, a śladem jego stąpali dalej: Jan Müller, później Koelliker, Virchow i bardzo wielu innych, wykończając pracę poprzedników swych. Dziś O. słusznie uchodzić może za najlepiej i najdokładniej poznaną i opracowaną część anatomii, tak, że trudno przypuścić aby w jej zakresie jeszcze coś nowego można odkryć. — Por, B. S. Albinus „Libellus de ossibus humanis“ (Leyda I 726) i,,Tabulae sce-leti et musculorum corporis humani“ (tamże 1747); Henie ,,Handbuch der Knochenlehre¹* (wyd. 3-e, Brunszwik 1877); Flower „Osteology of the Mammalia“ (wyd. 3-e Londyn 1885; przekł. niem. Lipsk 1888); L. Holden „Human Osteology** (wyd. 7-e Londyn 1887, z 62 tabl. i 89 drzewor.); G. Pouchet et H. Beauregard „Traité d’ostéologie comparée“ (Paryż 1889; z 331 ryc.); G. Zoia „Osteologia¹* (Pawia 1896 z 11 tabl,); D. v. Ha use mann „Das menschliche Skelett“ (Berlin 1904; z 6 tabl., rzecz napisana b. przystępnie dla ogółu) i G. Gilson „Manuel d’ostéologie descriptive et comparative“ (Paryż 1903). Nadto od O-i rozpoczyna się zawsze każdy podręcznik anatomii, szczegółów zaś mikroskopowych doszukać się można w podręcznikach histologii. — U nas pierwszą O-ę wydał Jan Ursinus, lwowianin, profesor akademii zamojskiej, p. n. „De ossibus humanis, tractatus très¹* (Zamość 1610); książka ta, napisana po łacinie, z wielką

St. Min.

Osteoklast, narzędzie używane przez chirurgów do umyślnego łamania kości. — Por.

Osteoklazya.

Osteoklasty nazwa obca kościogu fali ych komórek (ob.).

Dr J. F

Osteoklazya (f'r. Ostéoclasie, z gr. z6 oatśov= kość i xX<&a)=łamię, odłamuję), umyślne łamanie kości w celach leczniczych, zwłaszcza gdy chodzi o wyprostowanie kości krzywo zrosłych po złamaniu przypadkowem.

Osteolit, ob. Od onto lit, por. Turkus.

Osteologia (z gr. TO ooTŚov=kośó i ó Xóyo<; = słowo, nauka), nauka o kościach (ob.), część anatomii opisująca kości. — Początki O-i gubią się w pomroce dziejów, nie ulega wszakże wątpliwości, że jest ona najstarszą, czyli najdawniej znaną, częścią anatomii, tak jak i do dziś pozostała jej podstawą, od której rozpoczyna się zawsze naukę anatomii (ob.).—U Greków świadczą o dawnej znajomości O-i, nawet dość już posuniętej, dzieła przypisywane Hippokrate-sowi (De ofisium natura) i Arystoteleso-w i (Historia animalium i De animalium par-tibus)\ lekarze aleksandryjscy, tacy jak flero-filos, Eudemos i Erasistratos, już znali ją stosunkowo bardzo dokładnie. Rzymianin A. Cornelius Celsus, w dziele swem „De medicina libri VIII“, pomieścił rys krótki O-i, opierając się przytem wyłącznie na dziełach greckich, dziś już zaginionych. Gale n o s opisał kości szczegółowo i pierwszy wspomina o tworzeniu z nich kośćca (ob.). Powaga tych opisów jego, otaczana czcią nieomal dogmatyczną, przetrwała niewzruszona do połowy pierwszej wieku XVI, gdyż w Wiekach Średnich O., jak wogóle anatomia cała, znajdowała się w stanie upadku, do czego przyczyni! się przeważnie wpływ Arabów, którym Koran surowo zabrania dotykania się ciał zmarłych, wyjąwszy w celu pochowania ich; pomimo to O. w każdym razie i wtedy stała jeszcze wyżej od innych części anatomii, ponieważ kości, tak ludzkie jak zwierzęce, znajdowane przypadkowo, ułatwiały jakie-takie zaznajomienie się z nią.—Rozwijać zaczęła się O. nanowo, chociaż początkowo bardzo pomału, w wiekach XIV i XV, rozkwit jej zaś przypada dopiero na wiek XVI, odkąd, otrząsnąwszy się z więzów Galena, badacze niektórzy zabrali się do pracy samodzielnej, a wtedy też posypały się odkrycia, bądź rzeczywiście nowe, bądź też przypomnieniem będące rzeczy od wieków zapomnianych. Tak np. A chilli ni w r. 1480 odkrył dwie kosteczki słuchowe (kowadełko i młotek); wielki Vesal pogłębił znajomość kości czaszki i we wszystkich kierunkach rozszerzył i ulepszył znajomość O-i całej. I n-grassia pierwszy opisał najdokładniej kość podstawną czaszki (os basilare) i odkrył rów-

l<r. J. P.

Dr J. P.

znajomością rzeczy, szczególnie jest cenna dla nas, ponieważ autor obok nazw łacińskich stawia też wszędzie i polskie; dalej pisali o O.: J. Krupiński „Osteologia lub nauka o kościach ciała człowieczego“ (Lwów 1774); F. Brandt „Osteologia i Syndesmologia“ (Warszawa 1814); L. Hirschfeld „Opis układu kostuego i stawowego“ (tamże 1867), oraz podręczniki anatomiczne: L. Natansona (tamże 1858), L. N e u g e b a u r a i J. F. Nowakowskiego (tamże 1860 — 1865) i Quain-Hoff-manna (tamże 1874—1878). O. mikroskopowa: W. Szymanowie z „Tkanka kostna'4 (w „Podręczniku histologii“ wyd. pod red. H. H o-yera; Warszawa 1901; str. 102 i nast.) i H. Hoyer starszy „Rozwój i wzrost kości" (tamże; str. 524 i uast.).

Osteomalacia (z gr. Tb ooTsov=kość i p.a-Xaxôç = miękki) nazwa łacińska choroby, po polsku nazywanej mięknieniem, albo z mięknieniem kości. Choroba ta, na szczęście, menależąca do częstych, nieomal wyłącznie właściwa niewiastom w kwiecie wieku będącym, polega na tem, że z kości nikną stopniowo sole wapienne, przez co tracą one twardość swą, wyginając się, krzywiąc i kurcząc liajrozmaiciej, a z tego powstaje kalectwo bardzo ciężkie, i, niestety, żadnemi środkami niedające się usunąć. Przyczyna choroby, którą może jest zapalenie tkauki kostnej przewlekłe, bardzo powolnie przebiegające, dotąd stanowczo wyjaśniouą nie została. O. zaczynać się zwykła wkrótce po odbytym połogu, a to u osób przedtem zupełnie zdrowych, więc wynika z tego, że ciąża, poród i połóg rozwojowi jej niewątpliwie sprzyjać muszą; u niewiast, które nie rodziły, nie spostrzegano jej dotąd nigdy. Pierwszym objawem O-i rozpoczynającej się są bóle rwące i świdrujące w kościach, które nieraz bywają tak srogie, że stają się trudnemi do zniesienia. Leczenie spokojne zazwyczaj uśmierza je mniej lub więcej; od ruchu każdego wzmagają się znowu; niekiedy towarzyszy im gorączka przepuszają-ca, niezbyt wysoka. W niektórych przypadkach zmiany chorobne dotykają jeno kości miednicy i kręgosłupa (ob. te wyr.), w innych zaś razach mięknienie ogarnia kolejno wszystkie nieomal kości, z wyjątkiem kości głowy, prawie nigdy nieulegających zmięknieniu. Po pewnym przeciągu czasu kości mięknące coraz bardziej, bądź wskutek działania mięśni, do nich przyczepionych, bądź z powodu ciężaru części ciała, na nich się opierających, zaczynają się wyginać i kurczyć. Kręgosłup wykrzywia się i załamuje najrozmaiciej, przez to zaś i jamy ciała doznają zmian w objętości swej, a to znów oddziaływa szkodliwie na trzewia zawarte w piersiach i brzuchu, wywołując zaburzenia poważne. Kości nóg wyginają się z czasem do tego stopnia, że podeszwy wykręcone bywają ku górze, a chodzenie staje się niemożliwem; objawy podobne występują i na kościach rąk. Wskutek kurczenia i krzywienia się kości, zniekształtnienie przechodzi granice wszelkie, a długość ciała zmniejsza się nieraz do tego stopnia, że osoby, przedtem odznaczające się słusznym wzrostem, stają się karłami potwornemi. Czasami zdarza się, że sprawa chorobna, doszedłszy do pewnego stopnia, zatrzymuje się na czas dłuższy lub krótszy, aby po przerwie niejakiej rozwinąć się na-nowo. Jeżeli chora podczas przerwy takiej ponownie zajdzie się w ciążę, to po porodzie choroba wybuchnie tern ostrzej. — Stan ogólny chorych zwykle od początku choroby pogarsza się stopniowo coraz bardziej, wiodąc po długich cierpieniach do wycieńczenia ostatecznego i śmierci. Ale zdarza się i tak, że wszystkie czynności ustroju długo odbywają się prawidłowo, a stan zdrowia ogólny, pominąwszy zmiany bezpośrednio przez chorobę wywołane, lata całe nie podlega zakłóceniom żadnym. — Przebieg O-i bywa zawsze bardzo długi, wlokący się latami, a do śmierci pewnej wiodący. Wyjątkowo tylko zdarzyć się może, iż sprawa chorobna, po trwaniu dłuższym lub krótszym, ustaje zupełnie, ale wywołane przez nią kalectwo pozostaje nazawsze.—Ponieważ wszelkie leki, stosowane dotąd, okazały się najzupełniej bezsilnemi przeciwko O-i, więc o leczeniu jej mowy nie może być wcale; ograniczać się trzeba do zmniejszenia bólu, wielce dokuczliwego, za pomocą środków stosownych, jako też do zapobiegania, o ile można, skrzywieniom kości przez nakładanie opatrunków stałych, podtrzymujących je i niedozwalają-cych im wykrzywiać się: przeciwko ich kurczeniu się nic to nie pomaga.—Mięknienie kości u mężczyzn jest nadzwyczaj rzadkie; spostrzegano je dotąd tylko u osobników słabowitych, źle odżywianych i wogóle żyjących w warunkach hygienicznych bardzo niepomyślnych. Objawy, przebieg i zejście choroby takiesame bywają jak u niewiast. — O. wskutek objawu znamiennego, będącego mięknieniem kości, jest niejako podobna do krzywicy (ob.), czyli choroby angielskiej, jednak różni się od niej zasadniczo tern, że w krzywicy wieku dziecięcego miękkość kości rosnących powstaje wskutek niedostatecznego osadzania się w nich soli wapiennych, gdy przeciwnie w O-i sole te, prawidłowo nagromadzone w tkance kostnej, stopniowo z niej znikają. Zejście ostateczne obu chorób tych jest też zupełnie odmienne.

Osteomat (łac. osteoma, z gr. to 6arśov= kość), ob. K o s t n i a k.

Osteometrya zajmuje się badaniem kości ludzkich i zwierzęcych zapomocą pomiarów i stanowi część składową Zoo metry i, t. j. badania zapomocą pomiarów wszelkich części składowych organizmu zwierzęcego. O ile pomiary nad człowiekiem wyodrębnimy z cało-

summa

Ant ropo- . otrzymujemy diagram okolicy lędźwiowej kre-wyłącznie ślimy na nim linię prostą A-B, łączącą otrzyma przedni na powierzchni górnej I-go kręgu lędźwiowego z punktem przednim na powierzchni dolnej ostatniego kręgu lędźwiowego. Następnie, w punkcie największej odległości tej linii od powierzchni przedniej kręgosłupa, przeprowadzamy linię C-D, pionową względem poprzedniej. Mnożąc C-D, t. j. linię pionową, przez 100 i dzieląc iloczyn przez cięciwę luku lędźwiowego A-B, otrzymujemy stosunek obu linij, określający stopień wygięcia lędźwiowego, czyli wskaźnik lędźwiowy.

linia pionowa X 100

o*

>=[

Zoometryi, pod to dział jej p< tylko mierzeniu skieletu nazwę Osteometryi człowieka. Nie wszystkie działy O-i są, jak dotąd, jednakowo opracowane; pierwsze miejsce w tym względzie zajmuje Kraniometrya, czyli badanie czaszki zapomocą pomiarów [ob. Kraniologia, Kraniometrya], drugie Pelvimetry a, czyli wymierzanie miednicy.—I. Kręgosłup. Najwięcej badań osteometrycznych w zakresie kręgosłupa przeprowadzono nad jego okolicą lędźwiową i krzyżową. — Okolica lędźwiowa z punktu widzenia filogenezy, czyli rozwoju rodowego człowieka, ciekawa jest szczególniej ze względu na kierunek, jaki kręgosłup mieć może na tej przestrzeni, mianowicie: bądź zakreśla on tu łuk ku przodowi, bądź ciągnie się prosto, bądź wygina się nieco w tył. Kierunek ten, oraz stopień wygięcia określa t. zwany wskaźnik lędźwiowy. Istnieją dwa sposoby wyprowadzania go. Chcąc zastosować sposób I-y, należy wymierzyć wysokość wszystkich kręgów lędźwiowych na linii medyalnej tylnej, pomnożyć przez 100 i podzielić przez wymiar wysokości wszystkich kręgów lędźwiowych na linii medyalnej przedniej. Czyli, że

wymiarów tylnych X 1001 summa wymiarów przednich, J Jeśli summa wymiarów przednich jest większa od summy . wymiarów tylnych, —okolica lędźwiowa posiadać będzie kształt wgięty ku przodowi; w odwrotnym przypadku kształt ten będzie wygięty ku tyłowi; o ile summa wymiarów przednich i tylnych będzie równa, —kierunek kręgosłupa w okolicy lędźwiowej będzie prosty. Stąd też wskaźnik równy 100 oznaczać będzie kierunek prosty kręgów lędźwiowych, wskaźniki wyższe oznaczać będą wygięcie ku-tyłowe, a wskaźniki niższe—wygięcie do-przodowe. H-a metoda określania wgięcia lędźwiowego daje się zastosować jedynie tylko do takich kręgosłupów, w których kręgi i chrząstki międzykręgowe trzymają się razem i zachowały jeszcze swe naturalne położenie [ob. fig, 169]. Przedewszystkiem zapomocą diagrafu

fi

p>:

Fig. 169.

Czyli, że

cięciwa

W tym więc przypadku, przeciwnie niż przy I-ej metodzie określania wygięcia lędźwiowego,—wyższe wskaźniki będą wyrazem silniejszego stopnia wygięcia doprzodowego. Badanie okolicy lędźwiowej zapomocą pomiarów ma na celu przeważnie określenie kształtu i stopnia wygięcia lędźwiowego u ras rozmaitych, oraz, wewnątrz poszczególnych ras, u o-sobników rozmaitego wieku i płci. Co się tyczy różnic rasowych, to Cunningham i Turner rozróżniają w tym zakresie trzy rozmaite grupy kształtów: I — o lędźwiach wygiętych ku przodowi [kurto-rachia]—obejmuje wskaźniki poniżej 98. II—o lędźwiach prostych [ortho-ra-chia]—obejmuje wskaźniki od 98 —102. III— o lędźwiach wygiętych ku tyłowi [koilo-rachia] obejmuje wskaźniki powyżej 102. Według licznych badań rasy niższe wykazują słabszy stopień wygięcia doprzodowego okolicy lędźwiowej niż Europejczycy; u niektórych z nich nawet linia lędźwi jest lekko wygięta ku tyłowi. Podobne stosunki stawiają rzeczone rasy na stanowisku pośredniem między rasami białeini i małpami i zbliżają je do tych ostatnich. Co się tyczy zmian wskaźnika lędźwiowego zależnie od wieku osobników, — to badania Rave-nala i Aeby wykazują, że u noworodka ras białych wskaźnik równa się 100, czyli że linia lędźwi ciągnie się prosto; u dziecka 3-miesięcz-nego wytwarza się lekkie wgięcie doprzodowe i zaznacza się silniej z chwilą, gdy dziecko zaczyna chodzić.—Stosunek długości do szerokości krzyża określa się zapomocą wskaźnika krzyżowego w sposób następujący: mierzymy szerokość krzyża wpoprzek skrzydeł, w punktach najbardziej oddalonych od siebie; następnie otrzymaną liczbę mnożymy przez 100 i dzielimy iloczyn przez liczbę, oznaczającą długość krzyża, a którą stanowi cięciwa, idąca od punktu medyalnego przedniego na pro-montoryum, — do punktu medyalnego przedniego na dolnej powierzchni kości krzyżowej Czyli że

szerokość maximal, krzyża X 100 cięciwa długości krzyża Stąd wskaźniki wyższe niż 100 oznaczają kształt krzyża szerszy niż dłuższy, a wskaźni-

szerokość X 100

lali

ki niższe od 100, — kształt krzyża dłuższy niż szerszy. Paterson ustanawia na podstawie wskaźnika krzyżowego trzy następujące grupy klasyfikacyjne: I) długokrzyżowośó [dolichohie-riaj—o wskaźnikach poniżej 100. II) średnio-krzyżowość [sub-platyhieria] — o wskaźnikach od 100 do 106. III) szerokokrzyżowość [platyhie-ria] — o wskaźnikach powyżej 106. Badania porównawcze nad wskaźnikiem krzyżowym człowieka i małp wykazują stosunkowo znaczną węższość i dłuższość krzyża u tych ostatnich. Rasy niższe pod względem stosunku szerokości do długości krzyża stanowią przejście od małp do ras białych, wskaźniki ich bowiem są niższe, a niekiedy znacznie niższe, a-niżeli u ras białych. — Chcąc wymierzyć sto-pień wygięcia kości krzyżowej ku tyłowi użyć możemy dwóch metod. Metoda I: Mierzymy długość kości krzyżowej sposobem wskazanym wyżej, a następnie mierzymy długość powierzchni brzusznej, czyli przedniej krzyża, na linii medyalnej, zapomocą miary giętkiej, przylegającej, np. taśmy centymetrowej stalowej. Wymiar pierwszy odpowiadać będzie cięciwie, a drugi łukowi; im łuk w stosunku do cięciwy będzie większy, tern wygięcie krzyżowe będzie silniej wyrażone,—i odwrotnie. Chcąc otrzymać wskaźnik wygięcia, mnożymy cięciwę przez 100 i iloczyn dzielimy przez łuk, czyli że

I⁻cięciwa X 10CTI

L Ink. J

Metoda II: Zapomocą diagrafu otrzymujemy diagram kości krzyżowej [ob. fig. 170]; kreślimy

otrzymać wskaźnik tego wygięcia, mnożymy C-D przez 100 i dzielimy przez A-B, czyli że C-D X 100

A-B

Badania dowodzą, iż u małp wskaźniki wygięcia krzyżowego są niższe aniżeli u człowieka, czyli że wygięcie jest tu mniejsze. Pod tym względem rasy niższe zajmują stanowisko pośrednie między rasami białemi i antropoida-mi. W rozwoju osobniczym człowieka wygięcie krzyżowe, podobnie jak lędźwiowe, rozwija się ostatecznie dopiero z pozyskaniem chodu wyprostowanego. —II. Miednica. Pomiary miednicy mają ważne znaczenie, zarówno dla aku-szeryi, jak dla anatomii porównawczej i anatomii rasowej. Podaję tu najważniejsze z pośród nich: Stosunek szerokości do wysokości miednicy określa się zapomocą wskaźnika miednicy właściwego, przy-czem wysokość mierzy się linią prostą, łączącą dwa przeciwległe najbardziej oddalone punkty: na grzebieniu kości biodrowej [crista iliaca] i na kości kulszowej [os ischii],—szerokość zaś wymierza się linią prostą, łączącą dwa przeciwległe najbardziej oddalone punkty na grzebieniach biodrowych. Na podstawie wymiarów tych wyprowadzamy wskaźnik miednicy, bądź mnożąc szerokość przez 100 i dzieląc iloczyn przez długość [Broca, Topinard],— bądź, odwrotnie, mnożąc długość przez 100 i dzieląc iloczyn przez szerokość [Turner, Duckworth]. Czyli że

długość

I długość X 100

A.

X.

73.

Fig. 170.

linię prostą A-B, od punktu przedniego na pro-montoryum do punktu przedniego na powierzchni dolnej kości krzyża, — poczem, w punkcie największej odległości tej linii od powierzchni przedniej kości krzyżowej, przeprowadzamy linię C-D, pionową względem poprzedniej. Im linia C-D będzie dłuższa, tem wygięcie kości krzyżowej ku tyłowi będzie silniejsze. Chcąc

szerokość _

Przy użyciu metody I-ej wskaźniki większe niż 100 oznaczać będą większą szerokość miednicy niż długość; przy użyciu metody Ii-ej wskaźniki mniejsze niż 100 oznaczać będą takie same stosunki. Badania z anatomii porównawczej świadczą, iż przechodząc od małp niższych do wyższych i do człowieka, szerokość miednicy stosunkowo do długości znacznie się zwiększa, Podobne zwiększanie się szerokości w stosunku do długości zachodzi również w rozwoju osobniczym człowieka, od stadyów embryonalnych, do zupełnego rozwoju. W zakresie stosunków rasowych niektóre rasy niższe wykazują znaczną długość miednicy w stosunku do jej szerokości, czem zbliżają się do antropoidów.—Stosunek szerokości do wysokości kości miednicy określa się zapomocą wskaźnika kości miednicowych. Chcąc go wyprowadzić, wymierzamy wysokość kości miednicowej sposobem wskazanym wyżej, szerokość zaś mierzymy linią prostą od kolca biodrowego przedniego górnego, — do kolca tylnego górnego. Mnożąc teraz szerokość przez 100 i dzieląc iloczyn przez wysokość, otrzymujemy wskaźnik:

Szerokość kości miednicowych w stosunku do ich wysokości, podobnie jak szerokość miednicy wogóle zwiększa się od małp — do człowieka, i od stadyum płodowego ludzkiego—do stadyum rozwoju zupełnego. Natomiast w zakresie ras badania dowodzą, iż, przechodząc od ras niższych do wyższych, stosunkowa szerokość kości miednicy znacznie się zmniejsza.

Jakże tedy wyjaśnić fakt, że pomimo to ogólna szerokość miednicy w stosunku do wysokości jest u niektórych ras niższych mniejsza niż u ras białych? Objaw ten wyjaśnić należy jako spowodowany znaczną szerokością krzyża i wejścia miednicy małej u ras wyższych, co stanowi równoważnik, a nawet przewagę w zakresie ogólne] szerokości miednicy. — Stosunek .

szerokości do długości wejścia małej miednicy i który wyprowadzamy jak następuje: Mierzymy

średnicę poprzeczną w miejscu największej szerokości klatki, t. j. między punktami najbardziej wydatnemi nazewnątrz na żebrach; następnie mierzymy średnicę przednio-tylną, między punktami najbardziej oddalonemi od siebie na mostku i kręgosłupie; wreszcie średnicę przednio-tylną mnożymy przez 100 i dzielimy przez średnicę poprzeczną. Czyli że

x=

szerokość X 100 _ wysokość _

[;introitus] określa się zapomocą wskaźnika wejścia miednicowego. Długość wymierzamy tu od przedniego środkowego punktu na promontoryum, —do górnej krawędzi spojenia łonowego [symphysis mbis\. Linia ta nosi nazwę: „wymiaru prostego wejścia miednicy“, czyli ,,conjugaty“. Szerokość wejścia miednicy mierzy się pomiędzy dwoma najbardziej oddalonemi punktami kresy granicznej miednicy [linea terminalis]. Mnożąc teraz długość przez 100 i dzieląc przez szerokość, otrzymamy wskaźnik: “długość wejścia X 100~

_ szerok. wejścia _ Wskaźniki wyższe będą przeto oznaczały stosunkowo znaczniejszą długość wejścia miednicowego, a niższe stosunkową jego szerokość. Turner przeprowadza następującą klasyfikacyę na podstawie wskaźnika wejścia miednicowego:

I. długomiednicowość [dolichopelia] obejmuje wskaźniki powyżej 95. II. średniomiednicow. [mesatipelia] obejmuje wskaźniki od 95 - 90. III. szerokomiednicowość [platypelia] obejmuje wskaźniki poniżej 90. Rasy niższe posiadają wyższy wskaźnik wejścia miednicowego niż Europejczycy i rasy żółte i zajmują pod tym względem stanowisko bardziej zbliżone do małp człekokształtnych (ob. fig. 171). Kąt pochy-ustawiamy miednicę w takiej pozycyi, jaką zajmuje w skielecie, czyli tak, by kolce górne przednie (spinae super, anter.) i guzki łonowe (tubercula pubica) znajdowały się na jednej płaszczyźnie pionowej; następnie wymierzamy kąt, jaki tworzy conjugata (linia łącząca przedni środkowy punkt promontoryum z górną krawędzią spojenia łonowego)—z płaszczyzną poziomą. Räuber podaje jako średnią kąta miednicowego ras białych dla mężczyzn 55°, dla kobiet 60°—65°; u kobiet przeto pochylenie miednicy jest większe. Pod tym względem kobiety ras białych, bardziej niż mężczyźni zbliżają się do stosunków istniejących u niektórych ras niższych i u małp człekokształtnych.— III. K 1 a t k a piersiowa. Stosunek jej szerokości do wymiaru średnicy przednio-tylnej określa wskaźnik klatki piersiowej,

śred. przed.-tylna X 100

średnica poprzecz. _

Im wskaźnik jest wyższy, tern szerokość klatki piersiowej jest stosunkowo mniejsza,— i odwrotnie. U płodu ludzkiego wskaźniki są wyższe niż u człowieka dorosłego i zbliżają się do wskaźników właściwych małpom. Podobnie i klatka piersiowa kobieca jest, stosunkowo do wymiaru przednio-tylnego, mniej szeroka niż męska i bardziej niż męska zbliża się z tego względu do stosunków istniejących u małp.—IV. Łopatka. Stosunek jej szerokości do długości określa się zapomocą wskaźnika łopatkowego. Szerokość mierzy się od dolnej krawędzi powierzchni stawowej, wpoprzek, do krawędzi grzbietowej; długość zaś —od kąta górnego (angulus super.) do kąta dolnego. Mnożąc szerokość przez 100 i dzieląc iloczyn przez długość, otrzymujemy wskaźnik łopatkowy, czyli

e.

Fig. 171.

lenia miednicy względem poziomej płaszczyzny określa się w sposób następujący:

Wielka Encykl. lllustr, Ser. II. Tom VI. Ze§i. 44b.

“szerokość X 100~

_ długość _

Wskaźniki wyższe oznaczają znaczną stosunkowo szerokość łopatki, — i odwrotnie. Wskaźnik łopatkowy płodu ludzkiego w połowie ciąży mniejwięcej jest znacznie wyższy niż u człowieka dorosłego i zbliża się bardziej do stosunków małpich. Podobnie i u niektórych ras czarnoskórych stosunkowa szerokość łopatki jest znaczna. —Kąt łopatkowy (ob. fig. 172). Chcąc go określić, robimy zapomocą diagrafu diagram łopatki i przeprowadzamy dwie linie proste: wzdłuż dolnej krawędzi

x=

grzebienia łopatkowego i wzdłuż krawędzi nie wyjaśniły jeszcze, czy platymerya jest obja-grzbietowej, tak, by linia druga przylegała do j wem filogenetycznym, czy tylko objawem mor-krawędzi grzbietowej w punkcie przecięcia li- j fologicznym, wywołanym wskutek silnego roz-nii poprzedniej. Kąt zawarty między liniami woju niektórych mięśni. —VII. P i s z cz e 1. Spłaszczenie z boków trzonu piszczeli w jej ³/₅-ch górnych, czyli platyknemia, określa się zapomocą wskaźnika średnicy poprzecznej i średnicy strzałowej tej okolicy trzonu. Oba wymiary bierze się na poziomie otworu żywiącego (foramen nutricium), poczem średnicę poprzeczną mnożymy przez 100 i iloczyn dzielimy przez średnicę strzałową. Czyli, że

x=

x=

Fig. 172.

zwie się kątem łopatkowym. Kąt ten u niektórych ras niższych, np. Australczyków, jest znacznie mniejszy aniżeli u Europejczyków i zbliża się do wymiaru rzeczonego kąta u małp człekokształtnych.—V. Ramię. Stopień odwrócenia nazewnątrz końca łokciowego ramienia (extremit. cubitalis) określa się zapomocą t. zwanego kąta skręcenia kości ramieniowej. Chcąc go określić, oznaczamy zapomocą diagrafu kierunek osi szyjki anatomicznej i kierunek osi poziomej, przechodzącej przez oba kłykcie (condyles): zewnętrzny i wewnętrzny. Kąt zawarty między temi liniami o-znacza stopień skręcenia nazewnątrz końca dolnego kości ramieniowej. Badając kolejno wielkość kąta rzeczonego u ssaków niższych, małp, antropoidów i człowieka, przekonywamy się, że kąt ten stopniowo wzrasta, czyli że część dolna ramienia odwraca się coraz bardziej nazewnątrz. Rasy białe osiągnęły największy wymiar kąta, rasy zaś niższe zajmują pod tym względem stanowisko zbliżone do antropoidów. W ciągu rozwoju osobniczego człowieka kąt skręcenia ramieniowego wzrasta o 30° — 35°.—V. Udo. Spłaszczenie i rozszerzenie na boki górnej części trzonu kości udowej, czyli t. zw. piaty mer i a, o-kreśla się zapomocą wskaźnika średnicy poprzecznej i średnicy strzałowej tej okolicy trzonu. (ob. fig. 173). Oba te wymiary bierzemy natychmiast poniżej krętarza małego (trochanter minor), poczem średnicę strzałową mnożymy przez 100 i iloczyn dzielimy przez średnicę poprzeczną. Czyli że

fśred. strzałów. X 100—

|_ śred. poprzecz. _

Według Manouvrier’a, poczynając od wskaźnika 80 poniżej, platymerya staje się widoczną, a poczynając od 65 poniżej, spłaszczenie jest już silnie wyrażone. Jak dotąd badania

j~śred. poprzecz. X 100~ średn. strzałowa _

Stąd też, im wskaźniki są niższe, tem spłaszczenie boczne piszczeli jest silniej wyrażone, i odwrotnie.—Sergi przeprowadza na podstawie wskaźnika piatyknemii następującą klasyfikacyę: Platyknemia właściwa — obejmuje kształty o wskaźnikach do 66; Subplatyknemia—obejmuje kształty o wskaźnikach od 66 — 71; eukne-mia—obejmuje kształty o wskaźnikach od 71 i powyżej. W zakresie znaczenia platyknemii, podobnie jak platymeryi, zdania są podzielone: jedni tłómaczą ją, jako objaw atawistyczny, inni—jako objaw morfologiczny, wywołany silnym rozwojem mięśnia łydkowego tylnego.— Pomijam cały szereg pomiarów mniej charakterystycznych, dokonywanych na rozmaitych kościach i przechodzę do metod określających wzajemny stosunek poszczególnych części skieletu, wybierając również najważniejsze z pośród nich tylko. —Stosunek długości kończyny górnej względem dolnej określa się zapomocą wskaźnika międzykoń-czyno weg o:

dług, ramienia -f- dług, promienia^

_ dług. uda dług. piszczeli __

Końcowe części obu kończyn, t. j. stopę i dłoń, opuszczamy, ze względu na ich położenie zupełnie różne, w kończynie górnej i dolnej. Długość ramienia i promienia mierzy się maximalną, zapomocą antropometru. Długość uda wymierza się pomiędzy dwiema płaszczyznami równoległemi, z których jedna dotyka końców dolnych obu kłykci (condyles), a druga główki uda. Pomiar ten uskutecznić można również zapomocą antropometru. Wreszcie dłu-

Fig 173

gość piszczeli mierzy się od powierzchni sta- ki poniżej 83, II Długopiszczelowość (dolicho-wowej górnej linią prostą do dolnego końca kostki piszczelowej (malleolus). Chcąc wyprowadzić wskaźnik międzykończynowy, mnożymy wymiar znaleziony dla kończyny górnej przez 100 i dzielimy iloczyn przez wymiar kończyny dolnej; czyli że

promień X 100

_ ramię _

Na podstawie rzeczonego wskaźnika Turner przeprowadza następującą klasyfikacyę: I Krót-kopromieniowość\'&mc/iy£ema) — obejmuje wskaźniki niższe od 75. II Średuiopromieniowość (ine-satikercia)—obejmuje wskaźniki od 75—80. III. Długopromieniowość (dolichokercia) — obejmuje wskaźniki powyżej 80. W rozwoju osobniczym człowieka długość promienia w stosunku do ramienia ulega stopniowo znacznemu skróceniu; u ras białych do połowy życia łonowego, mniejwięcej, wskaźniki promieniowo-ra-mieniowe zbliżone są do małpich. W zakresie różnic rasowych ciekawy jest fakt, że niektóre rasy posiadające wskaźnik międzykończynowy wysoki posiadają jednocześnie wskaźnik pro-mieniowo-ramieniowy niski,—i odwrotnie; znaczy to, iż w rzeczonych przypadkach stosunkowa długość (lub krótkość) kończyn górnych wy- I wołana jest nie długością (krótkością) przedramienia, lecz ramienia. Stosunek długości kości piszczelowej względem udowej określa wskaźnik piszczelowo-udowy; wyprowadzamy go, mnożąc długość piszczeli przez 100 i dzieląc iloczyn przez długość uda; czyli że

x=

x=

Chcąc na ich podstawie określić

Tablice takie układa się

na-

nas

kończ, górna X 100

kończyna dolna _

Stąd, im wskaźnik będzie wyższy, tein długość kończyny górnej, w stosunku do dolnej, będzie większa; wskaźnik 100 oznaczać będzie wymiar jednakowy. Badania dowodzą, że od małp niższych do antropoidów i do człowieka,— wskaźnik międzykończynowy stopniowo się zmniejsza; płód ludzki do 7-go mniej więcej miesiąca ciąży posiada jeszcze wskaźniki tak wysokie jak u antropoidów. Co się tyczy różnic rasowych, to niektóre rasy niższe pod względem stosunkowej długości kończyn górnych przewyższają znacznie Europejczyków i zajmują stanowisko pośrednie między nimi i antropoidami; przeciwnie, inne rasy niższe osiągnęły wskaźnik międzykończynowy jeszcze mniejszy aniżeli Europejczycy. - Stosunek długości promienia względem ramienia określa się zapomocą wskaźnika promie nio w o-ramieniowego, który wyprowadzamy, mnożąc długość promienia przez 100 i dzieląc iloczyn przez długość kości ramieniowej; czyli, że

piszczel X 100 _ udo Według klasyfikacyi Turnera: I Krótkopi-szczelowość {brachycnemia)—obejmuje wskaźni-cnemia) — obejmuje wskaźniki powyżej 83. Rasy ciemnoskóre posiadają kość piszczelową stosunkowo dłuższą, niż rasy jasnoskóre, i zbliżają się pod tym względem do stosunków istniejących u małp człekokształtnych. — Stosunek długości uda względem ramienia określa się zapomocą wskaźnika udowo - ramieniowego. Wyprowadzamy go, mnożąc długość ramienia przez 100 i dzieląc iloczyn przez długość uda; czyli że

"“długość ramienia X 100— długość uda    _

Pod względem wskaźnika udowo-ramienio-wego autropoidy różnią się znacznie od człowieka, u nich bowiem ramię jest dłuższe niż udo. Płód ludzki w połowie mniejwięcej ciąży posiada jeszcze, według Humphry’ego, wskaźnik 100, czyli jednakową długość ramienia i uda, poczem wskaźnik zaczyna się szybko zmniejszać. W zakresie różnic rasowych,—niektóre rasy niższe posiadają wskaźnik udowo-ramieniowy znacznie wyższy, niż rasy białe i zajmują pod tym względem stanowisko pośrednie między rzeczonemi rasami i antropoidami; przeciwnie, inne rasy niższe osiągnęły stosunkowo jeszcze większe skrócenie ramienia, aniżeli rasy jasnoskóre. — Odtwarzanie wzrostu na podstawie długości kości długich opiera się na stosunku długości, jaki zachodzi między całokształtem skie-letu i jego poszczególnemi częściami składowe-mi. Metoda ta stosowana bywa przeważnie przy badaniu materyalu kopalnego, gdy posiadamy tylko niektóre kości długie znalezionego skieletu.

wzrost, posiłkujemy się tablicami, opracowaue-mi w tym celu, np. tablicami Manouvrier’a lub Pearson’a. w sposób następujący: po zmierzeniu wzrostu jaknajwiększej ilości trupów jednakowej rasy i płci, wyłącznie dorosłych, lub wyłącznie dzieci,—wyprowadzamy „średnią“ ich wzrostu; stępnie mierzymy poszczególne kości długie badanych osobników i dla każdej grupy tych kości wyprowadzamy również „średnią“. Dzieląc teraz „średnią“ wzrostu przez „średnią“ którejkolwiek z kości, otrzymujemy iloraz tej kości, czyli liczbę wyrażającą stosunek średni pomiędzy długością rzeczonej kości i długością ciała. Chcąc teraz na podstawie kości owej, stanowiącej szczątek znalezionego przez skieletu, określić wzrost osobnika,—mnożymy długość danej kości przez jej iloraz i otrzymujemy domniemaną długość ciała. Czyli że domniemany wzrost—: długość danej kości, np. uda, ramienia— X Przez jeJ iloraz- Rzecz jasna, iż rekonstruowanie wzrostu w powyższy sposób daje rezultaty litylko przybliżone gdyż domniemany wzrost osobnika badanego otrzymujemy przy użyciu „średniej“, a stąd wzrost rzeczywisty różnić się może niekiedy znacznie

K. S.

Dr J. P.

Dr. J. P.

od tej liczby, która ma być jego wyrazem. Naturalnie, iż różnica między domniemanym wzrostem, otrzymanym na podstawie tablicy, i rzeczywistym wzrostem osobnika, będzie jeszcze większa, jeśli osobnik badany należy do innej rasy lub płci, niż osobniki, na których podstawie ułożona została tablica,—w tym wypadku bowiem, na wywołanie różnicy wpływać będą już nietylko wahania indywidualne w pro-porcyach poszczególnych części skieletu, lecz nadto różnice rasowe lub płciowe. Tablice Pearson’a uwzględniają właśnie tę okoliczność; według nich wzrost domniemany=długości danej kości X przez jej iloraz, -f- pewna wielkość niestała, zależna od płci danego osobnika, rasy i t, p. czynników.

Osteomyelitis (z gr. to 6otśov = kość i o [lôsXôç—szpik), zapalenie szpiku kostnego, zwłaszcza w kościach długich. Ob. Szpik kostny.

Osteoplastyka, ob. Chirurgia piasty c z n a

Osteosarkomat, łac. Osteosarcoma (z gr. tó ooTŚov^=kość i Y] adp£—aapxoę=mięso), nowotwór złośliwy kostny, nazywany po polsku ko ściomięsakiem (ob.).

Osteotom (z gr. TO oaréov = kość i TSfivco = tnę, kraję, przecinam), jest to narzędzie chirurgiczne, wynalezione przez B. Heinego (ob.), ulepszone następnie przez Herr manna i przez C h ar ri è r e’a, składające się z piłki łańcuszkowej (ob.), posuwającej się za pomocą koła zębatego i korby wzdłuż brzegu płyty, mającej postać eliptyczną, bardzo wydłużoną, podobnej do noża szerokiego o końcu zaokrąglonym. Narzędzie to przykłada się końcem tym do kości, naprzód z części miękkich obnażonej i, przyciskając je do niej, wprawia się w ruch korbą piłkę, która bardzo szybko kość przecina w kierunku dowolnym, zależnym od położenia nadawanego kolejno narzędziu. Za pomocą O-u przeciąć można kość każdą w kierunku poprzecznym, tak samo zupełnie, jak piłą chirurgiczną inną, ale można niem także wycinać kawałki kości mniejsze lub większe, ja-kiegobądź kształtu, według uznania i potrzeby, czego piłą zwykłą w żaden sposób uczynić nie sposób. W ręku chirurga wprawnego O. najzupełniej zastąpić może każdą piłę inną, a nadto dłuto i trepan (ob.); są to zalety wielkie, ale narzędzie to posiada również przywary, mianowicie z powodu mechanizmu sztucznie złożonego jest bardzo drogie i daleko łatwiej ulega zepsuciu niż inne, prostsze i tańsze, nadto wymaga od chirurga wprawy długiej, a z tych powodów rzadziej bywa używane, niżby z powodu przymiotów swych na to zasługiwało. Przywary te same, chociaż mniej zalet, posiadają O-y mniej lub więcej podobne, Martina, Nyrupa i Thompsona, jeszcze mniej obecnie używane.

Osteotomia (z gr. tó bavśov=kość i TŚpo) = tnę, kraję, przecinam), przecięcie albo wycięcie kawałka kości większego lub mniejszego, za pomocą osteotomu (ob.), dłuta, lub piłki no-żowatej (ob.). Operacya ta chirurgiczna wykonywana bywa przeważnie na kościach długich, zwłaszcza nóg, w celu wyprostowania ich, gdy są znacznie skrzywione z powodu zrostu wadliwego złamań źle zestawionych, lub silnie łukowato wygięte w następstwie krzywicy (ob.), nakoniec w razie zrostów stawowych; najczęściej wycina się wtedy z kości kliny poprzeczne, poczem wyprostować je nietrudno, a zastosowawszy opatrunek unieruchomiający, otrzymuje się po kilku tygodniach zrost prosty, podobnie jak po złamaniu przypadko-wem, umiejętnie zestawionem.    Dr- J- p

Oster, miasto powiatowe gub. Czernichowskiej; na lewym brzegu Desny, niedaleko od ujścia rzeczki Oster. W r. 1896 liczyło 4 752 m-ców, w tej liczbie prawosławnych 3 580, żydów 1 013. Ma 3 cerkwie, synagogę, szpital, 2-klasową szkołę miejską i szkołę cerkie-wno-parafłalną. Mieszkańcy trudnią się wyrabianiem sieci, naczyń drewnianych, rybołówstwem oraz spławem statków. Przemysł ten upada z rozwojem kolei żelaznych. O., założony w r. 1098 przez Włodzimierza Monomacha, nazywał się dawniej gródkiem Wostrskim albo Ostreckim. W r. 1240 spustoszony przez Tatarów. Odbudowany w w. XV za panowania litewskiego. W w. XVI jest miastem granicznem ze strony Moskwy. Za Chmielnickiego oderwał się od Polski, lecz w r. 1663 poddał się znowu królowi Janowi Kazimierzowi. Wkrótce potem znowu zajęty przez Rosyan, odtąd pozostaje pod panowaniem rosyjskiem. W r. 1781 został miastem powiatowem namiestnictwa kijowskiego, a w r. 1803 gubernji Czernichowskiej.

Osterski powiat zajmuje południowo-zachodnią część gub. Czernichowskiej pomiędzy Desną i Dnieprem; przestrzeni ma 4 550 km. kw. Jest to nizina piaszczysta, w części bagnista, zalewana corocznie roztopami rzek. M-ców liczył w r. 1896 —138 210 (bez miasta pow.), prawie wyłącznie Małorusinów. Cerkwi prawosławnych było 68, szkół 66, szpitali 2, zakładów przemysłowych 10, w tej liczbie 3 wielkie gorzelnie.    J' J'

Ostorbotten za panowania szwedzkiego nazwa gubernij finlandzkich: Waza i Uleaborg w przeciwstawieniu do leżącej po zachodniej stronie Zatoki Botnickiej prowincyi Westerbotten.

Osterburg, miasto okręgowe w pruskiej re-gencyi Magdeburskiej nad rz. Biese i na linii kolejowej Halla-Wittenberga; kościół ewangelicki, zakład dla głuchoniemych, tartaki parowe, cegielnie; 5 000 m-ców.

Osterburken, miasto w okręgu badeńskim Mosbach, nad rz. Kirnau, punkt węzłowy ba-deńskich i wirtembergskich dróg żelaznych;

Red.

kościół katolicki, jarmark na owce; 2 000 m-ców. Pod miastem ruiny grodu rzymskiego, gdzie odkopano starożytności rzymskie.—Por. Schumacher „Kastell 0.“ (Heidelberg 1895).

Osterdalen, najdalej na wschód wysunięta dolina południowej Norwegii; nawodniona przez rzekę Glommen; liczy 34000 m ców. O. jest oddalonym lesistym okręgiem, przeciętym linią kolejową Chrystyania—Drontlłeim. Wywóz drzewa.

Osterfeld: 1) miasto w regencyi merzebur-skiej okręgu Weissenfels, w t. zw. Oster-landzie (ob.). Kościół ewangielicki, starożytny zamek, wyższa szkoła prywatna; wyrób cybuszków do fajek, pieców kaflowych artystycznych, fabryka krochmalu; 2 000 m-ców.— 2) O. wieś w regencyi monasterskiej okręgu Recklinghausen, nad rz. Emscher; kościół katolicki, kopalnie węgla kamiennego; 8 000 m-ców (1895). W pobliżu huta żelazna Gutehoffuung.

Ostergötiand, ob. Ostergoetland. Osterholz, miasto okręgowe w pruskiej re

gencyi Stade, na linii kolejowej Wunstorf-Bremerhaven; ma kościół ewangielicki, fabryki machin, sukna, krochmalu, przędzalnię wełny, wyrób dekstryny; 2 000 m-ców. Ost erhole ki kanał portowy, 2 kim. długi i 1.5 m. głęboki, łączy O. ze spławną rz. Hamme. W okolicach O. wielkie trzęsawiska tortowe.

Osterland (Marchia orientalis), nazwa starodawnej marchii, obejmującej Turyngię północną, której granicę Gero (940 — 965) rozszerzył od Saali poza Muldę i Łabę. Jej rdzeniem była późniejsza dzielnica Landsberg, ale obejmowała ona także okolicę Eileuburga i zachodnią część dolnych Łużyc. Kiedy dom Wettinów objął rządy nad O-em (1017), O. tworzył jedność z Miśnią i Łużycami. Nazwa sama O-u, w miarę podziałów dynastycznych, stosowana do obszaru już-to większego, już mniejszego, zwłaszcza w wfleku XIV obejmowała znaczne terytoryum. Później zanika zupełnie.

Osterlen Fryderyk, lekarz, ob. Geste ri en.

Österley Karol Wilhelm, malarz niem., ob. O e s t e r 1 e y.

Osterley Karol, pejzażysta niem., ob. Oesterley.

Osterman—ród hrabiowski rosyjski, pochodzący od Henryka Jana O-a (ob.), przybysza z Westfalii, który, zjawiwszy się w Rossyi za czasów Piotra I, wzniósł się szybko na naj wyższe urzędy. W r. 1796 nazwa O-ów przeszła na jedną z gałęzi rodu Tołstojów, a w r. 1863 — rodu książąt Golicynów.

Osterman Henryk Jan Fryderyk, zwany w Rosyi Andrzejem Iwanow i czem, dyplomata rosyjski (* 1686 w Bochum, Westfalia— f 1747). O. był synem pastora; gdy podczas pobytu swego w uniwersytecie w Jena zabił w pojedynku swego przeciwnika, schronił

się naówczas do Amsterdamu (w r. 1699). Tam admirał rosyjski Kornel Kriiis dał mu miejsce sekretarza i wziął go z sobą do Rossyi. Obrotny młodzieniec już w r. 1707, po trzech lat pobytu w Rossyi, wyuczył się doskonale języka i wkręcił się w otoczenie Piotra W.; w r. 1708 został tłómaczem w kancelaryi poselskiej, a w r. 1710 sekretarzem. W r. 1711 towarzyszy Piotrowi W. w wyprawie nad Prut, w r. 1713 prowadzi pertraktacye z pełnomocnikami rządu szwedzkiego, a w 1721 doprowadza do pokoju nystadzkiego, za co otrzymał tytuł barona. W r. 1728 udało się O-wi zawrzeć bardzo korzystną dla Rossyi umowę z Persyą, co mu zjednało stanowisko wice-prezydenta urzędu poselskiego O. wogóle cieszył się wielkiemi względami Piotra I, był jego doradcą w sprawach nietylko polityki zewnętrznej, ale także i wewnętrznej; rósł więc w znaczenie. Kiedy Katarzyna I tron objęła, wpływy O-a jeszcze potężnieją: jest wice-kanclerzem, dyrektorem poczt, prezesem kolegium handlowego i członkiem najwyższej rady tajnej. Powołany przez nią na wychowawcę Piotra II, niewiele miał wpływu na tego młodocianego monarchę, ale przetrwał upadek Menszykowa i, zawsze umiejąc dobrze oryentować się, niebawem w r. 1730 usunął się od spraw pod pozorem choroby nóg i pochodzenia swego cudzoziemskiego. Ale to nie przeszkadzało mu prowadzić intryg w celu zwalenia kliki rządzącej. Zręczniejszy od innych, a nadewszystko mądrzejszy, zawczasu zawiązał stosunki z Anną Joannówną, która, gdy na tron wstąpiła w r. 1730, poniekąd zawdzięczając to O-owi, bezzwłocznie umiała wynagrodzić jego starania. W ręku O-a spoczywa teraz ster spraw zagranicznych, a także Biron nie omieszkuje zasięgać rad jego w sprawach wewnętrznych. Jest to okres największego znaczenia O-a. W gabinecie cesarskim (ministrów), urządzonym według jego planu, rządzi on wszechwładnie, i wszystkie czynności tego ciała są dziełem jego, a więc skrócenie czasu służby szlachty, pomoc udzielana przemysłowi i handlowi, podniesienie poziomu sądownictwa i t. d. Sprzyja cudzoziemcom, dla których zwabienia wyjednywa u tronu wiele przywilejów, buduje w Petersburgu kościół e-wangielicki. Kiedy tron objęła Anna Leopol-dówna, zachował dawne godności, a nadto został generalnym admirałem. Ostrzegał nadaremnie monarchinię o spisku Elżbiety Piotrow-ny. Elżbieta po objęciu władzy oddała O-a w r. 1741 pod sąd, który oskarżył go o całą moc zbrodni stanu: pomimo, iż zaprzysiągł Katarzynie I stać na straży testamentu, nie dotrzymał zobowiązania po śmierci Piotra II i Anny Joanówny; przyczynił się do usunięcia Elżbiety od tronu; był autorem ukazu o mianowaniu następcą tronu ks. Jana Brunświckiego; radził Elżbietę wydać za „ubogiego księcia“ cudzoziemskiego; ubliżał jej niejednokrotnie;

Red.

Red.

Red.

Br. G.

protegował cudzoziemców i t. d. Sąd skazał go na śmierć pod kołem, ale cesarzowa ułaskawiła go, zsyłając do Berezowa, gdzie aż do śmierci swojej w r. 1747 przebywał z żoną, w samotności, prócz pastora nikogo nie widując. O. był systematyczny, pracowity, a chociaż spoglądał na nową ojczyznę jako na widownię karyery, nie splamił się kradzieżą grosza publicznego. Patrzał z pogardą na Ros-syę i Rossyan, ciężył ku Niemcom i popierał ich. Dlatego może cieszył się wielkiem uznaniem ze strony Fryderyka II. — Por. H e 1 b i g a pracę niemiecką o ludziach, którzy w XVIII w. w Rossyi dobili się łaski panujących i powychodzili na mężów stanu i faworytów, w opracowaniu rossyjskiem p. t. „Russkije izhrannjiki i słuczajnyje ljudji w XVIII w.“ 1[„Russkaja Starjina, 1886 IV).

Osterman Jan, syn Andrzeja (* 1725 —f 1804). Po wstąpieniu na tron Elżbiety w r. 1741 i zesłaniu ojca, wyjechał za granicę. Dopiero w r. 1757 wstępuje znowu do służby jako członek ambasady rosyjskiej w Paryżu, potem urzęduje w Sztokholmie i wreszcie w 1774 zostaje członkiem kolegium spraw zagranicznych w Petersburgu. Stanowisko to będzie piastował w ciągu lat wielu, a za Pawła I aż do r. 1798 będzie kanclerzem i prezesem kolegium zagranicznego. Na tern stanowisku, zdawałoby się, powinien był odegrać wpływową rolę w polityce zagranicznej Katarzyny IIj ale roztrzepany, nieuważny, zajmował tylko miejsce, inni zaś za niego pracowali i kierowali.

Osterman-Tołstoj Aleksander, generał rosyjski (*    1770 w Petersburgu — f 1857),

przez babkę prawnuk sławnego Andrzeja Oster-mana. Z przyzwolenia Katarzyny II do nazwy swojej rodowej Tołstoj przyłączył nazwę O-ów, adoptowany przez bezdzietnych braci babki O-ówny. O. uczestniczył w kampaniach przeciw Turcyi i Polsce. Odznaczył się zwłaszcza jako generał-lejtenant w wojnie 1806— 1807 przeciw Francyi, oraz podczas wyprawy Napoleona I w r. 1812 —1813. Pod Chlumcem na czele korpusu gwardyi stawiał opór cztery razy liczniejszemu wrogowi; utracił tam rękę. Po wstąpieniu na tron Mikołaja I usunął się ze służby i zamieszkał za granicą. W r. 1831 odbył podróż na Wschód, zwiedzając Egipt i Syryę. W r. 1837 osiadł nad jeziorem Le-mańskiem, i tam w willi swojej przepędzał o-statnie lat 20 swego życia.

Ostermann Wilhelm, współczesny pedagog niem. (* 1850 w Prezelle w kr. Hanno wer. ». Nauki odbył w Berlinie, Erlangen i Gettyndze, poczem wykładał przeważnie w seminaryach nauczycielskich. Od r. 1900 jest prowincyo-nalnym radcą szkolnym we Wrocławiu. Z prac O-a ważniejsze: „Lehrbuch der Pädagogik“ (wespół z Wegenerem, Oldenburg 1882 — 83, 2 tomy, wyd. 11-e 1900); „Grundlehren der pä-dagogischen Psychologie" (1880), ,,Die hauptsächlichen Irrtümer der Herbartschen Psychologie u. ihre pädag. Konsequenzen" (1887); „Zur Herbartfrage" (1888), Pädagogisches Lesebuch für Lehrerseminarien" (1893, 2e wyd. 1901). Prócz tego umieszczał sprawozdania pedagogiczne w „Pädagog. Jahresbericht" w latach 1885 — 90.

Ostermayer G o d f r y d, prof, uniwersytetu królewieckiego, zajmujący się poszukiwaniami w zakresie folkloru litewskiego (w drugiej połowie w. XVIII). Wydał „Kritischer Beytrag zur altpreuss. Religionsgeschichte" (Malborg 1775, Królewiec 1776); „Gedanken v. den alten Bewohnern des Landes Preussen" (Królewiec 1780); „Erste Lithuanische Liedergeschichte“ (Królewiec 1793); „Ueber den Götzendienst in Preussen" (Preuss. Archiv. 1790); „Ueber 3 Gottheiten d. alten Preussen: Perkun, Py-kull u. Potriinp“ (Arch. f. Gesch. 1793, polemika przeciw Hartknochowi). Nadto prócz paru mniejszych rzeczy o języku litewskim, napisał „Neue littauische Grammatik" (Królewiec 1791).

Ostermundigen, wieś w pobliżu Berna szwajcarskiego; należy do gm. Bolligen, 2 km. na płn.-w-sch. od Berna, 552 m.-n. p. m.;    1026

m-ców (1900 r.); słynne kamieniołomy piaskowca, zapomocą bocznej odnogi połączone z liniami kolei Olten—Berno—Thun i Berno—Lucerna. Grubość pokładu piaskowca, bardzo cenionego, wynosi 45 — 60 m.; wydobywanie kamienia prowadzi towarzystwo akcyjne od r. 1865. Odlewnie żelaza, warsztaty wyrobów żelaznych.

Qsterö, wyspa u wybrzeży Norwegii, położona o 20 kim. na północ od Bergen i oddzielona od lądu stałego cieśninami: Osterfjord i Sörfjord. Rozległość 324.4 klm. Q.

Osterö, wyspa, ob. Färöer.

Osterod Krzysztof, teolog socyniański, (* w Goslar, w Saksonii—f we wsi Buskowice pod Gdańskiem). Po ukończeniu nauk w Królewcu był rektorem szkoły ewangielickiej w Człuchowie (Schlochau na Pomorzu). Następnie przyjął socynianizm i był w 1585 r. przez nowych spółwyznawców wysłany na synod chmielnicki; za powrotem do Człuchowa zaczął rozpowszechniać naukę Socyna, za co u-suuięty od urzędu, musiał opuścić miasto i u-dał się do Gdańska, a potem do miasta rodzinnego; tam za nowatorstwa religijne skazany przez sąd na więzienie, ratował się ucieczką; z bratem swym Janem, przybył do Chmiel: nika, a później do Rakowa, gdzie się nauczył języka polskiego. W r. 1598 dla szerzenia zasad Socyna udał się wiąz z Wojdowskim do Hol-landyi, lecz po upływie roku wypędzony stamtąd powrócił do Polski. Pisma jego w języku polskim, łacińskim i niemieckim wymienia Bock; ważniejsze z nich: „Dysputacya zboru Szmigielskiego, którą miał Krzysztof O. itd.

Br. G

Ostervald Jan Fryderyk, teolog Neu-châtelski (* w Neuchâtel 1663 r., — f tamże 1747 r.). Study a odbywał w Zurychu, Sau- i mur, Orleanie i Paryżu. Zawód swój rozpo-    pruskiej regencyi hannowerskiej, między rzeka-

czął 1686 r. nauczaniem dzieci w Neuchâtel    mi: Hamel (od zach.) i Leine (od wsch.), a rze-

religii chrześciańskiej, lecz wkrótce zasłynął kami Haller (od płn.) i Saale (od płd.); jako uczony kaznodzieja. Dzieło jego: „Traité    ¹    ciągnie się w    kierunku z płn.-zach.    na płd.-

des sources de la corruption, qui règne au-    .    wsch.; kopalnie węgla kamiennego;    najwyższe

jourd’hui parmi des chrétiens“ (Amsterdam > wzniesienie Ahrensberg 419 m.    Br- G-

i Neuchâtel 1700; ponownie 1774), przetłóma-    ■ Osterwald,    wieś w powiecie Hameln, pru-

czone na języki: angielski, hollenderski, nie-    !    skiej regencyi    hanowerskiej, na płd.    stoku pas-

miecki, spowodowało reorganizacyę kościoła w Neuchâtel i przebudzenie się życia religijnego, a skutki tego sięgnęły do Genewy i Bazylei, dzięki przyjaźni i korespondencyi, które łączyły Ostervalda z Turretinem w Genewie i z We-renfels’em w Bazylei. Było to jakby słabe e-cho ruchu pietystycznego niemieckiego. Oster-vald znany zwłaszcza jest z dwu prac religijnych: J) „Catéchisme/¹ (Neuchâtel 1702). Teologowie berneńscy uznali tę pracę za nielegalną, jednak była przetłómaczoua na angielski, niemiecki, hollenderski, częściowo na a-rabski; ,,l'Abrégé“ zaś tego katechizmu jest jeszcze w użyciu w wielu kościołach.—2) Następnie Ostervald przejrzał francuskie tłóma-czenie Biblii, i zredagował argumenty i rozmyślania nad poszczególnemi rozdziałami. Te objaśnienia, zakomunikowane przyjacielowi, arcybiskupowi kantuaryjskiemu, były przetłómaczo-ne na j. angielski (Londyn 1716 i 1718). Z tekstem biblijnym ukazały się (1724 r.) w Amsterdamie.

13r. G.

z ks, Hieronimem Powodowskim r. 1592 itd.“; ,,Compendioluin doctrinae Ecclesiae Christia-nae“ (2 wyd, 1630; 3 wyd. 1652), „Unterrichtung von den vornehmsten Hauptpuncten der christlichen Religion etc.“ (Raków 1604 inast.) i in. („Enc. Org. W.“).

Osterode, miasto pow. w pruskiej regen-cyi Hildesheira, w prow, hanowerskiej, u płd zach, podnóża gór Smolin (Harz), nad rzeczką Söse, przy linii pruskiej kolei państw. Seesen-Herzberg; 230 m. npm. W r. 1905 było m-ców 7 467, między nimi 320 katolików i 102 żydów. Siedziba urzędu landratowskiego i sądu; filia banku państwowego; 3 kościoły protestanckie, z których jeden, dawniej katolicki, p. w. św. Idziego, założony r. 724, odnowiony w r. 1578 po pożarze, 7 pięknych grobowców książąt z Grubenhagen; kościół katolicki, zbudowany w nowszych czasach; piękny ratusz, wielki magazyn zbożowy dla górników z Górnych Smolin (Oberharz); gimnazyum realne, wyższa szkoła dla dziewcząt, szkoła wydziałowa męska i żeńska, handlowa i przemysłowa, rzeźnia miejska, zarząd dóbr i lasów, fabryki sukna, materyi bawełnianych i wełnianych, cygar, aniliny, mydła, bieli ołowianej w Scherenberge, 2 km. od miasta, naczyń drewnianych, szrutu strzelniczego, wyrobów miedzianych (kuźnice i walcownie); far-biernie, tartaki, młyny gipsu i wapna, zakłady elektryczne. Wyrób wina owocowego i likierów. Bogate łamy gipsu; odlewnie figur gipsowych. Letnie uzdrowisko ze sztucznemi kąpielami solnemi w obszernym parku. O. było w lat. 1361—1452 siedzibą książąt na Brun-świku, Luneburgu i Grubenhagen. Zwaliska zamku z XII wieku.—Osterodzki powiat obejmował 1880 r. 664.62 km. kw. z 65 761 m-ców a po nowym podziale prow, hauowersk. na powiaty w r. 1885 tylko 385 km. kw. z 37 600 m-ców.

Osterode, miasto, ob. Ostród.

Österreicher, ob. Dumreicher von O e-s t er reicher.

Östersund, główne i zarazem jedyne miasto w szwedzkim lanie Jemtland, nad brzegiem Storsjö i na linii Sundsvall-Storlien (Drontheim) położone; mostem drewnianym łączy się O. z wyspą Frösö; gimnazyum, fabryka machin, tartak parowy; garbarnia, farbiernia; 6 000 m-ców.

Najlepsze wydanie jest neuchatelskie z 1744 r. Jest jeszcze „Le Traité contre l’impureté“ (Amster. 1707).    O,, rażony apopleksyą

na katedrze 14 sierpnia 1746 r., umarł po ośmiu miesiącach.

Osterwa, cz. Ostry Wierch, grzbiet i szczyt w Tatrach spiskich, na płd. od głównego grzbietu, po wsch. stronie ujścia doliny Mięguszowieckiej, tudzież stawu Popradzkiego. Grzbiet O., ciągnący się od Zmarzłego stawu Mięguszowieckiego na płd.-zach. po Popradzki staw, tworzy płd.-wschodnią ścianę doliny Zmarzłej, będącej trzecią, wschoduią odnogą doliny Mięguszowieckiej. W stronę południową odrywa się od grzbieta O. poprzeczne ramię górskie ze szczytem Tupą (Tępą, 2 183 m.). Południowy kraniec O. wznosi się 1 926 m npm. Widok ze szczytu rozległy i piękny. Cała Mięguszowiecka dolina ze swemi rozgałęzieniami i przepaściami, Wysoka (2 555 m.) z Popradzką Turnią, dawniej Kopą zwaną (2 297 m.), na zachód Baszta z Szatanem (Sacin, 2 377 m.), ponad którym w oddali piętrzy się dziko poszarpane Solisko (2 417 m.) i Ostra (2 318 m.), a na wsch. Tupa, Kończy sta (2 535 m.), i długa, zębata grań Żelaznych Wrót (2 436 m. i 2 412 m.), tworzą cudowną panoramę górską. Widać stąd stawy: Szczyrbski (1 351 m.), Popradzki (1503 m.), Hinczowy Wielki (1961) Mały (1 932), Smoczy (1 880) i Zmarzły (1940 m.). Również uroczy widok ku południu, ku Węgrom Niźnim. Jest to tatrzańska Rigi.

Osterwałd, pasmo górzyste, w płd. części

Br, G.

Br. G,

Red

przeważnie katol.

Br. G.

ma górzystego Osterwaldu (ob.), 9 km. na zachód od m. Elzę, stacyi pruskiej kolei państw. Halle-Granhof-Löhne. W r. 1900 było tu m-ców przeszło 1 100 wyznania luterskiego; huta szklana (butelki i flaszki), kopalnia węgla kamie.i-nego i łomy piaskowca.

Osterwald Wilhelm, poeta niemiecki (* 1820 w Bretsch [w starej Marchii] — f 1887 w Mühlhausen). Studyował filologię w Halli, od 1845 r. był nauczycielem pedagogium tamże, w 1865 r. został dyrektorem gimnazyum w Mühlhausen. Poezye liryczne O-a odznaczają się prawdziwym talentem poetyckim, humorem i uczuciem patryotycznem, utwory epiczne i dramaty są oddźwiękiem studyów nad literaturą staro-germańską. Wiele pieśni podłożył pod muzykę kompozytor Robert Eranz. Ważniejsze utwory: „Gedichte“ (Halla 1848, wyd. 3-e Lipsk 1873); „Im Grünen“ (Berlin 1853); „Deutschlands Auferstehung“ (Halla 1871); tragedya „Rödiger yon Bechlarn“ (tamże 1849), poemat epiczny; „König Alfred“ (1855), utwór dramatyczny; „Walter und Hildegunde“ (1867); „Erzählungen aus der alten deutschen Welt“ (3 torn.

1879). Wydał również „Griechische Sagen“ (1882, 3 tomy).

Osterwick, wieś w pruskiej regencyi mo-nasterskiej (Münster), w pow. Koesfeld; kościół katolicki, młyn parowy, parowe gospodarstwo mleczne (żentyca); 2 162 m-ców (1895 r.j. W pobliżu zamek V a r 1 a r księcia Salm-Horstmur, niegdyś klasztor benedyktyński, ze wspaniałe-mi lasami bukowemi.

Osterwieck (O. am Harz), miasto w pruskiej regencyi Magdeburskiej okręgu Halber-sztadzkim, nad rz. Ilzą, ma 2 kościoły ewangelickie i jeden katolicki, zakład przygotowawczy, cukrownię, fabryki guzików, cygar, rękawiczek, białoskórnię, cegielnię, farbiarnię skór; 7 000 m-ców (1895).

Ostfalowie, jeden z trzech głównych podziałów plemienia saskiego (O., Engerowie, Westfalowie), wymienionych w Lex Saxonum, pomiędzy Wezerą, Łabą, Saalą i Unstrutem, Nazwa O. utrzymała się w czasach późniejszych jako nazwa potoczna tak zwanego g au (żupa), w którego granicach leżał Hildesheim i który sięgał aż do Hanoweru. Narzecze tego obszaru jeszcze dzisiaj zachowało swoją samodzielność.

Ostgoci, ob. Ostrogoci.

Ostgotland, ob. Östegötland.

Qstnavelland, okrąg w regencyi Poczdamskiej, liczy na obszarze 1190.82 klm. Q — 67 606 m-ców (1890), obejmuje 4 miasta, 78 gmin i 63 posiadłości ziemskich. Siedzibą u-rzędu okręgowego jest Nauen (ob,). — Por. Bar dey „Geschichte von Nauen und 0.“ (Rathenow 1892).

Ostheim 1)0. vor der Rhön, miasto sasko-wejmarskie w pow. Dermbach, nad rz. Streu, w pobliżu gór Rhon, 269 in. npm., 17 km. na płd.-zach. od Meiningen, w okręgu o-toczonym zupełnie bawarskim obszarem, ma kościół ewangielicki, sąd, leśnictwo, szkołę wyrobów drzewnych, browary, garbarstwo, szewctwo, szkołę dla tkactwa pluszowego, m-ców

2    244 (1905 r.), między nimi 30 kat. Stare mury obwodowe. Słynne są ostheimskie wiśnie, odmiana wiśni kwaśnych, które w r. 1714 cesarski lekarz polny Klinghammer sprowadził ze Sierra Morena w Hiszpanii i tu zasadził. W pobliżu O. w odległości 2 km. zwaliska zamku Lichtenberg, 476 m. npm. z pięknym widokiem na okolicę i 1 000-letnim pniem bluszczu W r. 1586 otrzymał O. prawa i przywileje miasta.—2) Gross — O., miasteczko w bawarskiej regencyi dolno-frankońskiej (Unterfranken), 8 km. na płd. Aschaffenburga, kat. kościół parafialny, urzęd leśny, 5 browarów, piła parowa, szkoła przemysłowa, hodowla bydła, sadownictwo. W r. 1905 było mk. 3 056,

Br. G.

Osthofen, miasteczko w heskiej prow, reńskiej, pow. wormackim, niedaleko Renu, nad Seebach, wpadającym do Renu starego, lew. ramienia Renu, węzeł heskiej kolei Ludwika Moguncya-Wormacya i kolei O.-Westhofen; 2 kościoły ew;in. i jeden katolicki, synagoga, sąd, wielkie młyny parowe i wodne, cukrownia, papiernia, fabryka machin, wyrób słodu, dekstryny i drożdży; browary, cegielnie, uprawa wina; źródło wody siarczanej. W r. 1905 m-ców

3    400, między nimi 930 kat. i 92 żydów.

Osthoff Herman, językoznawca niemiecki (* 18 kwietnia 1847 w Billmerich w blizkości Unny, w Westfalji); studja uniwersyteckie odbywał w Bonn, Tubindze i Berlinie; od r. 1871 do 1874 był nauczycielem gimnazjum w Kassel, w 1875 habilitował się w Lipsku, gdzie został w r. 1877 profesorem nadzwyczajnym, a w 1878 prof, zwyczajnym językoznawstwa porównawczego i sanskrytu w Heidelbergu O. jest uczniem Aug. Leskieua i należy wraz z Brugmanein i in. do „szkoły młodogramatycz-nej“ językoznawców indoeuropejskich. Z dziedziny swej umiejętności ogłosił kilka prac o-bszerniejszych i szereg rozpraw pomniejszych, jak oto: „Forschungen im gebiete der indogermanischen nominalen Stammbildung“: Cz. I: a) O nazwach narzędzi z przyrostkiem -clo,-culo, -ero; b) O przyrostkach -ra,-la w nazwach narzędzi w jęz. indoeurop. (Jena 1875). Cz. II: O słabej formie przymiotnika w jęz. niemieckim (Jena 1876); „Das verbum in der nominal-composition im deutschen, griechischen, slavi-schen und romanischen“ (Jena 1878; przy wyrazach złożonych słowiańskich uwzględniona polszczyzna, 209—236). Wraz z K. Brugrna-nem ogłosił zbiór rozpraw p. n. „Morphologische Untersuchungen auf dem Gebiete der indogermanischen Sprachen“ (5 tomów, Lipsk 1878--90, gdzie m. in. tom 4-ty wypełnia praca O-a p. n. „Die tiefstufe im indogermani-

A. A, K.

Rui ny

S. I)rz.

Br. G.

S. Drz.

Ostiarius, albo też j a u i t o r, zwał się w wiekach starożytnych: 1) odźwierny w domach znakomitych rodzin rzymskich, niewolnik, równie jak nowocześni portyerzy, jako oznakę swej godności dzierżący w ręku laskę, której niekiedy istotnie używać musiał, a-by natrętnych gości od drzwi odpędzić. W sieni, ostium zwanej, miał on zaraz za drzwiami dla swego użytku małą izdebkę (cella), w której zwyczajnie jeszcze pies czujny się znajdował. Gość, pragnący odwiedzić pana domu, pukał młotkiem {malleus), do drzwi przytwierdzonym, albo też ciągnął za dzwonek ytintin-nabuiiim), przy drzwiach przymocowany; skoro wymienił swe nazw'sko, otwierał mu O. drzwi, odsuwając od wnętrza lekki rygiel, albo też odprawiał go na rozkaz pana. — Por. Petron. Sat. 134; Cic. de or. 2.68. —2) odźwierny, furty an, zakrystyanin, zwał się w starodawnym kościele chrześciańskim najniższy urzędnik kościelny, którego obowiązkiem było utrzymanie porządku i spokoju w kościele przed nabożeństwem i po nabożeństwie; urząd ten powstał w zachodnim kościele w III wieku, podczas gdy w kościele wschodnim obowiązki odźwiernego pierwotnie niższe stopnie duchowieństwa spełniały, a później dopiero osobny urząd z nich się wywiązał.—Por. Ostium.

sehen vocalisinus“ 1—406). Drukował również rozprawy w czasopiśmie Adalb. Kułrna »Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung auf dem ("Gebiete der indogerm. Sprachen* (m. in. „Über das eingedrungene s in der nominalen suffixform -stra...“ r. 1877, t. XXIII; „Zur griechischen Vertretung der indogermanischen na-salis sonans“ 1879, t. XXIV). Nadto osobno wydał: „Das physiologische und psychologische Element in der sprachlichen Formenbildung“ (Berlin 1879)-, „Schriftsprache und Volksmundart“ (t-ża 1884, 40 str. w »Sammlung der gemeinverst. Vorträge“), „Zur Geschichte des Perfects im Indogermanischen mit besonderer Rücksicht auf Griechisch u. Lateinisch“ (Sztras-burg 1884); „Das Suppletivwesen in den indogermanischen Sprachen“ (Heidelberg 1900).

Ostia,®w 2 przypadku Ostiae albo Ostio-rum, także Ostiae, w 2 przypadku Ostiarum, lub Ostia Tiberina, Ostia Tiberiana (imię po-spolite^ostium, w liczbie mnogiej ostia, oznacza ujście, ujścia; por. polskie nazwy miejscowości; Ujście, Uście, Uść, Uśeisko; niemieckie: Münden, Gemünd), po grecku m v£2aua, ’£îaua, 7} ’T2aua, Yj ’Oaua, miasto portowe Rzymu, przy ujściu Tybru do morza Śródziemnego, na południowym brzegu lewego ramienia jego położone, ze stolicą traktem bitym, blizko trzy mile długim, via Ostiensis zwanym, połączone. Założone przez króla Ankusa Marcyusza, wkrótce pięknie zakwitło ze znamieniem kolonii rzymskiej jako centralny punkt ruchu handlowego i dowozu dla stolicy, a później jako główna stacya floty rzymskiej. W pierwszej wojnie domowej, ponieważ stanęło po stronie Sulli, splądrował je i zburzył Marius, wszakże niebawem w daleko większym jeszcze przepychu z popiołów i gruzów powstało. Ponieważ jednakże ujście Tybru przy Ostyi z biegiem czasów coraz więcej mułenri piaskami się zatykało, zamierzał Cezar w pobliżu nowy port założyć, lecz plan ten wykonał dopiero z ogromnym nakładem cesarz Claudius (Suetonius; Claud. 20), kładąc nad prawem ramieniem Tybru olbrzymie podwaliny znakomitego, przez Trajana znacznie jeszcze rozszerzonego, portu, Tortus Romanus albo Portas August i zwanego, lecz cios zarazem śmiertelny starożytnej Ostyi zadając, która pewne znaczenie zawdzięczała teraz jeszcze tylko warzelniom soli, jakie tutaj już Ancus był założył. Przeniesienie stolicy cesarstwa do Konstantynopola przyczyniło się jeszcze więcej do opustoszenia O-i. W VI wieku po Chr. liczyła zaledwie kilkaset mieszkańców, a nieco później, kiedy ją papież Grzegorz IV na nowo odbudował, zburzyli ją Saraceni doszczętnie, jej, pomiędzy któremi szczątki przepysznego teatru, Forum, Emporium i Łaźni wyróżnić należy, znajdują się w pobliżu dzisiejszego miasteczka O-a, które jednakże skutkiem naniesio-. nych przez morskie bałwany ław piaszczystych

Wielka Kacyki. Illustr. Ser. II. Tom VT. Zesz. 45a

blizko godzinę drogi od wybrzeża leży. — Por. F e a „Relaz. di un viaggio ad Ostia“ (Rzym 1802); Lucatelli ,, Sopra il porto d'Ostia“ (w „Diss. dell’Accad. di Cortona“, tom VI); Fazio („Giorn. Encycl. di Napoli“ z r. 1816, nr. 10, str. 1 i nast.); Nibby „Viagg.“ tom II, str. 211 i nast.; Gell „Topogr. of Rome“, tom II str. 132 i nast.; Bois si er „Promenades archéologiques“ (Paryż 1880.)

Upadek O-i począł się z wędrówką Gotów za Alaryka i szybko postępował. W r. 780 papież Grzegorz IV odbudował O-ę, która bardzo wcześnie stała się ogniskiem chrześciaństwa. W r. 849 była O. świadkiem klęski Sarace-nów. Biskup tutejszy zażywa wielkiego zna-czeuia w kollegium kardynałów, zajmuje pierwsze miejsce \decanus sacri collegii). Liczy O. 427 m-ców (1901) a z przyległemi osadami, między niemi Castel Porziano, 3 534 m-ców; zamek zbudowany w lat. 1483—86 przez kardynała Giu-liano della Rovere, późniejszego papieża Juliusza II. W pobliżu morza wieża strażnicza Torre di S. Michele z r. 1569.—Biskupstwo O. (III wiek) z bpstwem Velletri (V wiek), połączone w XI wieku, należy do 6 podmiejskich biskupstw rzymskich, obejmuje 6 gmin w prowin-cyi rzymskiej, liczy 40 kościołów i kaplic, 66 (35 świeckich) księży, 9 (4 męskie) bractwa religijne i 33 800 katolików

Ostiarium (domyślaj się: vectiyal), podatek, płacony w Rzymie od ilości drzwi (ostium), znajdujących się w domach; pobór tego podatku zowie ztąd Cicero (Epist. ad fam. 3, 8, 5) exaetio ostiorum.

S. Drz.

Br. O.

S. Drz.

Ostiglia, miasto pow. we włoskiej prowin-cyi Mantua, na lew. brz. Padu, do którego u-chodzi kanał Molinella.; przystań rzeczna, hodowla bydła rogatego i drobiu na wielką skalę; uprawa ryżu; wyrób mat i koszyków. W r. 1901 liczyło 2 965 m-ców a jako gmina z przy-ległemi osadami 7183. O jest starożytnem Hostilia; miejsce urodzenia Korneliusa Ne-posa. Od XII wieku należała O. do Werony, r. 1406 przypadła Wenecyi, w ciągu XV stulecia do margrabstwa Mantuy.

Ostitis, mniej poprawnie Osteitis (z gr. to &oTŚov=kość) zapalenie kości (ob).

Ostium, wyraz łaciński (dosłownie: ujście), oznacza w domu rzymskim nie tylko sień, z której się do atrium (ob.) przechodzi, lecz także, w obszerniejszem znaczeniu, i samo wnijście do domu, a więc próg i całe słupce drzwi; w O., zaraz za drzwiami, była komórka, cel-la, przeznaczona dla odźwiernego, niewolnika, przykutego często do łańcucha, zwanego ostia-rius albo j ani to r (ob), który zwykle obok siebie trzymał jeszeze psa czujnego na łańcuchu; ztąd też już przy wejściu ostrzegał obcego, dom nawiedzającego, mozajką wyłożony napis: cave canem! (strzeż się psa!) przed doraźnem zbliżeniem.

Ostoja, Ostoj czyk, Moście. «Jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem między barkami dwóch złotych półksiężyców długi krzyż złoty. Nad hełmem w koronie szlacheckie) pięć piór strusich białych. Takim kształtem podaje herb omawiany już herbarz arsenalski, tak go przedstawiają i wszyscy nasi pisarze heraldyczni, poczynając od Długosza. Najstarsza z bardzo licznych zapisek sądowych średniowiecznych, tego herbu dotyczących, pochodzi z.r. 1388; w niektórych zapiskach z pierwszej ćwierci XV stulecia zwany jest on Mościcem, w jednej zaś z roku 1540 — Ostojczykiem. Z pieczęci średniowiecznych, dochowanych dotychczas, naj-starszemi są: Dobiesława z Koszczyc, podsędka ziemskiego krakowskiego, z roku 1381; Macieja Wojewódki ze Szczodrkowic, z roku 1442, i Jana Rokosza, sędziego ziemskiego krakowskiego, z roku 1456. Wszystkie one przedstawiają pomiędzy półksiężycami u góry mały krzyżyk równoramienny (ob. fig. 174), świadcząc, że pierwotna forma O-i różniła się nieco od podawanej przez heraldyków, a przyjętej obecnie. O-i używały lub używają rody następujące: Ancypowiczów - Łosickich, Niemie-rzów - Bakawskich, Bakłanowskicli, Balickich, Balińskich-Ściborów, Bańkowskich, Barankie-wiczów (nobil. 1791 r.), Baranowskich, Bardec-kich, Bardowskich, Bartkowskich (zgaśli), Bę-bnowskich, Bęczalskich v. Bączalskich, Będu-skich v. Bąduskich, Bętkowskich v. Bątkow-skich, Bielów, Bielskich, Biestrzeckich, Blaszko wskich, Blinowskich, Błocisze wskich, Bo-ciarskich, Bogajewskich, Bogorajskich, Bogusławskich, Boguszewiczów, Boguszewskich, Bo-hatyrowiczów (nob. 1659 r.), Boraczewskich, Boratyńskich (rodź. książęca szczepu Ruryka), Borodziczów, Borowieskich „z Borowna“, Bratkowskich, Brodowiczów, Brodowskich, Brokow-skich, Bromowskich, Budzowskich, Bukowskich, Butniewiczów, Bzowskich, Chechelskich (zgaśli), Chełmowskich, Chełmskich-Ściborów, Chocień-skich-Mościców, Chodkowskich, Chodorkowskich, Chodylskich, Chotkowskich, Chrościelów, Chro-ścickich, Chrosteckich, Chrostowskich, Chry-stowskich, Chrząstowskich, Chudzińskich v. Chu -dzyńskich (uob. 1592 r.), Chyżewskich, Chy-żyńskich v. Chiżyńskich, Ciechańskich, Cierpic-kich, Cieślińskich, Cieszęckich, bar. Czechowi-czów-Lachowickich (baron, austr. 1783 r.), Czeczotów, Czernikowskich, Danielewiczów, Dani-łowiczów, Dargiewiczów, Darowskich, Dębow-skich, Delpeyów, Dmosickich, Dmoszyńskich, Dobielewskich, Dobrakowskich, Dobromirskich, Dobrowolskich, Domaradzkich, Domontów-Mo-szeńskich z odm., Dubaniewskich v. Dobaniew-skich, Dubkowskicli, Duczmanów, Dudkowskich, Duszakiewiczów, Dutkowskich, Dworeckich v. Dworzeckich, Dworzyckich, Dzieczyńskich, Ga-

//SH

Fig. 174. Ostoja (herb).

jewiczów, Gajewskich, Gawkowskich, Gawłowskich, Glewskich, Glindziczów, Głębockich, Głogińskicli, Kłopotków-Główczewskich, Gnia-dych „z Zabierzowa“, Godziszewskich, Gołębiowskich, Góreckich, Gorkowskich-Sciborów, Gorzyckich, Grabowskich „z Grabowy“, Gra-lewskich, Grodzickich, Hełczyńskich, Doktoro-wiczów-Hrebnickich, Hubnickich (zgaśli), Ili-kowskicli (zgaśli), Iłowieckich-Sciborów, Zebe-dejów-Jaczkowskich, Jaklińskich, Janikowskich (zgaśli), Janiszewskich, Janowskich, Jaykow-skich, «Terzykowskich, Jotejków, Kaczanowskich, Kamińskich, Karabczewskich, Kargowskich, Karlewiczów, Karlińskich, Karłowiczów, Ka-wieczyńskich, Kiedrowskich, Kiedrzyńskich, Kłębowskich, Kobylczyńskich, Komorów, Komorowskich, Kończyckich, Kondrackich,r Ko-rabczejowskich, Kościckich, Kotkowskich-Ścibo-rów, Kotnowskich, Kowalskich, Kozaków, Ko-

złowieckich, Koźniewskich, Krępskich, Mro-żków-Krzeleżyckich, Krzelowskich, Krzełożyc-kich, Krzeszów, Krzywców, Krzywickich, Księż-nickich, Kurczów, Leskich-Ściborów, Lewono-, wiczów, Lubickich, Luboehowskich, Luclaw-skich, Lutomirskicli, Łęskich, Łopuszyńskich,

cliowskich z odm., Wadowskich, Wasilewskich, Wojtkiewiczów - Wierciechowskich, Wolskich, Woyszyków-Bzowskicli, Wróblewskich, Wysockich, Wyszkowskich, Zabierzowskich, Zabo-krzyckich, Zaborowskich, Zagórskich, Zająrskicli v. Zajerskich, Zarogowskich, Zdaniszewskicli i Żelisławskich (zgaśli). — Źródła: Długosz; Bielski; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Duńczew-ski; Małachowski; Kuropatnicki; Wielądko; War-szyeki; Stupnicki; Czarnecki; Borkowski; Polaczek; Kosiński;g|Żychliński; Boniecki; Uruski; Ulanowski; Helcel; Potkański; Małecki; Pieko-siński; Spis szl. Kr. Polskiego; Poczefjszl. Galicyjskiej; Żernicki; Ledebuhr; notaty ś. p. Sto-sława Laguny; autografy wielu rodzin z pieczęciami w zbiorach: Ord.^ hr. Krasińskich, jak Giejsztora, Szymkowicza, Bisiera, Przeździec-kich, Bolcewicza, Wittyga i t. d.

Ostoja, pseud. Józefy Sawickiej ob.

Ostoja Pruska, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem między dwoma półksiężycami złotemi, barkami do siebie zwróconemi, sze-ściopromienna gwiazda złota u góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej takież same półksiężyce z gwiazdą nad niemi. Labry błękitne, podszyte złotem. Stary herb, używany przez rodziny zachodnio-pruskie: Finków, Lni-skich, Platów, Skrzyszewskich i Zawadzkich.— Źródła: Ks. o fam. pruskich; Dachuowski; Niesiecki; Ostrowski; , Siebmacher III, 11, 94 i III, 2, 430; Kętrzyński.

Ostojczyk, herb polski z nadania. Na tar_ czy w polu czerwonein między rogami dwóch srebrnych półksiężyców—krzyż złoty kawalerski, a pod nim gwiazda srebrna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe

Łosieckich, Łowieckich, Maleczkowskich, Mar-chockich-Sciborów, Marchowickich, Marcinowskich (zgaśli), Markiewiczów, Marylskich, Ma-szów, Miętów, Skrobotów-Mietelskich, Mikłasze-wiczów (nob. 1541 r.), Miklaszewskich (nob.

1569 r.), Mikorskich (jedna linia hrab. pruscy, od 1798 r. zgasła), Mikutowiczów, Mikutow-skich, Mioduszewskich Młodawskich, Modliszew-skich, Modrzejewskich, Mokrzeckich z odm.,

Morawskich, Raczków-Mosalskich, Mościckich,

D.

Mościców „z Wielkiego Koźmina“ (zgaśli w końcu XV w.), Moszczenickich, Nagórczewskich,

Nagórskich, Nahorskich, Niedźwiedzkich, Nie-goszewskich, Niemierzów-Bakockich, Nieradów,

Obrębskich, Ochockich (nob. 1676 r.), Około-wiczów-Krzywców, Oliwińskich, Ordyńskich z odm., Orzechowskich, Osieczkowskich, Ostaszewskich „z Ostaszewa“, Ostaszewskich (nob.

1785 r.), Ostoyskich v. Ostojskich, Owczarskich, Owsianych z odm., Oziembłowskich, Pa-łęckich, Pękowskich, Pętkowskicli, Piaszczyń-skich, Pietrzkiewiczów, Pilawskich, Poddębskich,

D.

Podgórskich, Podwysockich, Politalskich, Po-nieckich-Ściborów (zgaśli), Pośników, Potapowi-czów-Gajdowskich, Potapowiczów - Sieleckich,

Potockich (zgaśli), -Procińskich, Przybysław-skicłi, Raczków - Puczyckich, Racłakowskich,

Raczków, Raczkowiczów v. Raczkiewiczów,

Radgowskich, Radogórskich, Radwanowskich,

{kŚ

Raszewskich (nob. 1777 r.), Rekoszów, Rek-ściów, Roguskich, Rokoszów „z Koszczyc“ (zgaśli), Roskoszewskich. Różniatowskich, Rudoł-towskich, Rudzickich, Rylskich-Sciborów, Rze-plińskich, Rzymczykowskich (zgaśli), Samborów,

Samborskich, Sarbskich, Sądeckich, Sciborów „ze Ściborzyc“, Ściborowskich, Sędzimirów „z Łukawicy“, Siedleckich, Siedliskich, Sie-muńskich v. Siemońskich, Sieraczyńskich, Sieradzkich, Skorków, Słońskich, Słupskich, Słu-szków (zgaśli), Smilgiewiczów, Smuszewskich

v. Smoszewskich, Śniekowskich, Sobiegurskich,

Soleckich, Staclielskich, Stachórów, Stachór-skieh v. Stachurskich, Starzewskich v. Starze-skich, Starzyckich, Staszewskich v. Staszow-skich, Stebleckich, Stobieckich, Stroynowskich (zgaśli), Strzałko w - Młodyjeskich, Śtrzałkow-skich, Strzeleckich, Studzieńskich, Suchcickich,

Fig. 175. Ostojczyk (herb).

Suchorabskich, Sułockich, Sumoroków, Świer-czyńskich, Wojewódków-Szczodrkowskich, Szmi-głowskich, Szymońskich, Szyszkowskieh, Tar- • gońskich, Telińskich - Sciborów, Tęszowskich, ]

Tołkaczów, Tomkiewiczów-Tamków, Trzebnic- ' Nadany wraz z nobilitacyą Ludwikowi Krall kich, Tuczniów, Tumiłowiczów, Turkułłów przez Stanisława Augusta, króla polskiego, z tdm. (rodź. mołdawska, nobil. 1676 r.), Turż- w dn. 27 kwietnia 1768 roku. — Źródła: nickich, Twerbutów v. Twirbutów, Tworow- „Volum. Legum“ VII 802; ks. kanclerska 41, f. skich, Ublińskich, Ulejskich v. Uleskich, Uni- 25 (Arch. Gł. warszawskie).    D-

S Drz.

S, I)rz.

Ostracina I) po grecku yj ’Oarpaxiva, pasmo górskie w Arkadyi, wznoszące się nad traktem z miasta Mantynei do Methydrion wiodącym, jako dalszy ciąg gór Majnalion; por. Leake, Travels in the Morea, tom II, str. 281; Peloponnesiaca, str. 230; Ross, Reisen in Griechenland, tom I str. 126. — 2) po grecku także ’OarpaxiVY], po łacinie Ostracine i Ostra-cena zwana miejscowość, wody pozbawiona, w Dolnym Egipcie, na wschód od Nilu, przy trakcie, wiodącym z Rhinokorury do Pelusium, w pobliżu jeziora Sirbonis.

Ostracion, ryba, ob. Kostera.

Ostracius (S tripe k) Jerzy, poeta łaciń-sko-czeski (* koło 1545 w Rakownicy—-j* 1575 w Pradze Czeskiej), Po odbyciu studyów w A-kademii praskiej w 1570 r. został bakałarzem, a w 1572 r. otrzymał stopień magistra nauk wyzwolonych, zostawszy na krótko rektorem szkoły żateckiej, zajmował się potem kształceniem młodzieży szlacheckiej, z którą odbywał częste podróże zagranicę. Wczesna śmierć nie

Ostokrzew, roślina, ob. Ilex.

Ostoryusze, po łacinie Ostorii, ród rzymski, którego następujący członkowie na osobną wzmiankę zasługują: 1) Publius Ostorius Scapula, sprawował urząd konsula prawdopodobnie w r. 46 po Chr.; w r. 50 wysłany został jako propraetor do Brytanii, gdzie walczył szczęśliwie przeciwko dzikim szczepom Icenów, Kangijczyków, Brygantów, a szczególnie Sylurów, których króla Karaktakusa na głowę pobił, za co odznaczono go zaszczytem noszenia ornamentu triwnphalia; w dalszym ciągu wojny, kiedy szczęście go opuściło, zmarł ze zgryzoty nad ciągłemi niepowodzeniami; por. Tacitus, Ann. 12, 81 i nast.—2) Marcus 0-storius Scapula, syn poprzedzającego, walczył pod rozkazami ojca w Brytanii, a za męstwo, okazane w bitwie ze szczepem Icenów, dostał w nagrodę koronę obywatelską, corona civica. W r. 62 po Chr. występował jako świadek w procesie Antystyusza Sozyanusa (ob.), zeznając na korzyść obżałowanego, który w domu swym paszkwile, wielce zjadliwe, wymierzone przeciwko cesarzowi Neronowi, miał odczytywać. Tenże Sosianus oczernił go w cztery lata później przed Neronem, a O. śmierć sam sobie zadał, gdy cesarski oficer na włość jego w Liguryi przybył, aby zgon jego przyśpieszyć (qui caedem ejus maturaret). — Por. Tacitus Ann. 12, 31-, 14, 48; 16, 14; 15. —3 Ostorius, oskarżyciel Barei Soranusa (ob.) i córki jego Serwilii, za co wynagrodzono go milionem i 200 000 sesterców, jako też oznakami godności kwestora. — Por. Tacitus, Ann. 16, 23; 30; 33.

Ostra, po grecku rj ’'Oorpa, miasto w Ura-bryi, w krainie Seuonów; dzisiaj ruiny na południe od miasteczka Suasa, nad rzeką Seną, albo też, według zdania innych uczonych, miejscowość Orziano.

S Di-7.

dozwoliła rozwinąć się w pełni talentowi pisarskiemu O-a. Ważniejsze jego utwory: ,,Elegia gratulatoria ad Paulum Pressium“ (1566); ,,Carmen elegiacum de instaurata post luem contagiosam schola Zatecensi“ (1578); ,,Vale-dictoria elegia ad patriain et amicos“ (1573); ,,Orationes duae de studiis literarum“ (Lipsk 1574) i inne,—,,Ottuv Słownik Naućny“. Ostracoda, ob. Małżoraczki.

Ostracyzm, po grecku oarpaxia;j.óę, è£oozpa-xiapAç, batpaxocpopia, po łacinie testarum suf-fragia, testula, wyraz, utworzony od greckiego rzeczownika oarpaxov (=skorupa, skorupka), oznacza polityczny środek niektórych demokratycznych państw greckich, na mocy tajnego głosowania ludu mający na celu zapobiedz przez wywołanie na pewien czas z kraju wpływowych obywateli niebezpieczeństwom, jakiemi już to gwałtowne, przez walki stronnicze wywołane, wstrząśnienia, już też władza tyrańska, jedynowładztwo, konstytucyi państwa groziły. Instytucyę taką, którą można także uważać jako rodzaj kary politycznej, wymierzanej na obywatelach wybitnych, niewygodnych, spokoj> nemu rozwojowi organizmu państwowego zda-wających się zagrażać, zaprowadziły u siebie Argos, Megara, Efezos, Milet, w zmienionej nieco formie Syrakuzy, gdzie zwano ją rceraXta-[Jióę (od 7cśtaXov=liść, gdyż nazwiska podpadającego O-i pisano na liściu oliwnym; ob. Peta-lismos), szczególnie zaś, i to od czasów wielkiego reformatora K1 i s t e n e s a (ob.), Ateny. Tutaj skierowanem było pierwotnie ostrze O-u przeciwko stronnikom wypędzonych z kraju Pizystratydów; wszakże wkrótce poczęto go używać jako głównego oręża w walce pojedyńczych stronnictw politycznych. Procedura była przytein następująca: Corocznie na walnem zgromadzeniu ludowem szóstej p r y t a n i i (ob.) zapytywano się ludu: czy żąda zastosowania O-u? Natenczas mówcy popierający taki wniosek wskazywali pojedyńcze osobistości znakomite, które w obronie zagrożonej wolności państwa z kraju wywołać należy, poczem osobom zaczepionym, lecz także i każdemu innemu obywatelowi, wolno było przeciw wnioskowi takiemu wystąpić, zaprzeczyć podobnego niebezpieczeństwa i dowodzić, że wszelkie o-bawy takie nie mają najmniejszej słusznej podstawy. W razie, gdy zgromadzenie oświadczyło się w większości za wnioskiem zastosowania O-u, oznaczano zarazem dzień, w którym ów sąd ludu przez tajne głosowanie miał się odbyć. W dniu tym zbierał się lud na rynku, gdzie ustawiano zagrodzenie z dziesięciu osobnemi wnijściami dla poszczególnych fyl. Każdy do głosowania uprawniony obywatel pisał albo skrobał nazwisko jednej tylko, i to takiej osoby, której wywołanie z kraju uważał sam za konieczne, na skorupce, barpaxov, z gliny palonej, całkiem według własnego przekonania, nie będąc bynajmniej ograniczonym na pewne, na poprzedniera zgromadzeniu ludu wymienione osobistości. Skorupki te, których się do dni naszych trzy, z nazwiskami Megaklesa i Ksau-typposa, ojca Peryklesa, dochowały (Corpus Inscriptionum Attic, tom IV nr. 569 — 571), wręczano ustawionym przy każdem z owych dziesięciu wnijśó urzędnikom, i to delegowanym członkom Rady i dziesięciu archontom, którzy je po ukończeniu głosowania przeliczali. Jeżeli najmniej 6 000 skorupek oddano, winną była ta osobistość, której nazwisko na większej ich części się mieściło, najpóźniej w przeciągu dziesięciu dni, podczas których wolno jej było stosunki majątkowe uporządkować, z kraju u-chodzić. Mylnem więc jest zdanie, do dzisiaj często się pojawiające, jakoby 6 000 głosów na jedno nazwisko musiało być oddanych, jeżeli uchwała ludu miała być ważną. Konserwatywny ów środek umiarkowanej demokiacyi, pragnący celem utrzymania powszechnej wobec prawa równości, niechybnie każdej wybitniejszej osobistości politycznej zagrodzić drogę w wywyższeniu się nad ogół i w zajęciu niebezpiecznego dla całości państwa stanowiska, stał się niebawem, zanim się jeszcze więzy demokratycznej konstytucyi rozluźniły, wy-godnem narzędziem intryg osobistych i nienawiści fakcyjnych, a dotykając najczęściej ostrzem swem najwięcej uzdolnionych i najdzielniejszych polityków ateńskich, jak Temisto-klesa, Arystydesa, Cymona, Ksantypposa, Megaklesa i Alcybiadesa-, dziadków Alcybiadesa młodszego, Tucydydesa, syna Melezyasa, Da-mona, Kalliasa, syna Didymosa, uchodzić mógł słusznie raczej jako wyszczególnienie niezwy kłe, aniżeli jako kara dotkliwa. Ciekawym przypadkiem sprawił, w r. 416 przed Chr., podczas wojny PoJoponeskiej, rezultat głosowania ludowi samemu osobliwą niespodziankę. Otóż kiedy Nicyasowi i Alcybiadesowi, mężom stanu naonczas bardzo wybitnym, groziło niebezpieczeństwo, że jeden z nich miał bjć z kraju wywołanym, zgodzili się obaj, mimo że na czele skrajnych stronnictw stali, na to, że ich poplecznicy na skorupkach wypisać mieli nazwisko Hyperbolosa, demagoga najczystszej wody, następcy osławionego K1 e o n a (ob.). Większa część skorupek wykazała też istotnie to nazwisko, a Hyperbolosa spotkał los, jaki obaj owi znamienici politycy od siebie odwrócili: dla niegodziwego przywódzcy motłochu stołecznego w rzeczy samej honor niezasłużony. Ponieważ natenczas dowodnie się przekonano, jak łatwo można, celu zupełnie chybiając, O. wprost ośmieszyć, zbezcześcić, zarzucono go odtąd w praktyce, chociaż formalnie instytucya sama figurowała jeszcze, jak Arystoteles w nowo-od-krytem dziele „O Konstytucyi Ateńskiej“ poświadcza, w zmienionej przez Euklidesa orga-nizacyi państwa. Że i poprzednio, w obrębie czasu, 25 lat obejmującym, często sporo lat u-pływało bez użycia O-u, wątpliwości ulegać

nie może, ponieważ rzadko tylko i wyjątkowo zachodziła jego potrzeba. Ze źródeł jest nam znanych tylko 15 przypadków skazania Ateń-czyków na wygnanie przez głosowanie skorupkowe. Pierwszą jego ofiarą padł Hipparchos, krewny tyrana Pizystrata, około r. 510 przed Chr. Obywatel, O-em dotknięty, nie miał prawa postawić stopy na ziemi attyckiej przez dziesięć lat; natomiast cześć jego osobista jako i majątek pozostawały nietknięte, a po powrocie do ziemi ojczystej, kiedy termin oznaczony upłynął, wstępował odrazu we wszystkie swe prawa dawniejsze. Nierzadko też zezwalano wygnańcom na mocy osobnej uchwały ludu na powrót w krótszym terminie, jak np. Arystyde-sowi krótko przed bitwą pod Salaminą w r. 480 przed Chr. i Cymouowi w r. 458, pierwszemu po trzech, drugiemu po dwóch już latach wygnania.—Por. Paradys I. A. „De o-stracismo“ (Lejda 1793); Schoemann „De comitiis Athen “, str. 245 i nast.; tegoż 'Anti-quitates juris publ. Graeo.“, str. 232 i nast.; H eu mann „De ostracismo Athenieusium“ (Monachium 1839); Eugebil „Über des Wesend. Ostra-kismos“ w „Jahrbücher fuer Philol.“, Supplem. IV str. J44inast.; Valeton „De ostracismo“, w „Mnemosynę“, nowa ser. tom XV i XVI. s- Drz> Ostranin, Ostrzanin lub Ostrjanica Stefan, przywódzca kozacki z XVII w., starszy syn towarzysza wojskowego w mieście Ostrze. Brał u-dział w powstaniu Pawluka, poczerń zbiegł na Zaporoże. W kwietniu 1637 r. naczelnik roty polskiej w Ostrzu, Herodowski, bez żadnego powodu zamordował starego ojca O-a i zbił okrutnie jego młodszego brata. Wkrótce potem Stefan O., obrany przez Niżowców hetmanem, ogłosił się samowolnie ,.hetmanem wojska Zaporoskiego“ i rozesłał po Ukrainie uniwersał z opisem doznanych krzywd rodzinuych, wzywający lud ruski do powstania przeciwko Polakom. Było to powstanie czysto ludowe, gdyż kozacy regestrowi pod El. Karaimowiczem stali po stronie polskiej. Agenci O-a i innych dowódzców kozackich, jak Hun i (ob.), Skida-na i Filonenko podburzali lud na Pokuciu, Wołyniu i Podolu. Pierwsze starcie pod Kre-menczugiem skończyło się porażką Polaków. Następnie O. rozłożył się mocno ubezpieczonym obozem pod Hoitwą, miasteczkiem przy ujściu rz. Choroli do Psioła. I tu pułkownik polski Stanisław Potocki, syn hetmana polnego, po daremnych wysiłkach zdobycia taboru kozackiego, ustąpił z wielkietni stratami. Dopiero, połączywszy się z wojskiem ks. Jeremiego Wi-śniowieckiego i zniósłszy oddział kozacki, dążący z pomocą O-wi, wydał Potocki du. 13 czerwca 1638 r. walną bitwę pod Żołninem (Żowninem). O., pobity na głowę, zbiegł nocą z obozu, pozostawiwszy dowództwo Hunji, Powstanie wkrótce potem ucichło, a stosunki polsko-ko-zackie ułożyły się na mocy umowy Masłowo-brodzkiej. O dalszych losach O-a zaginęły

ślady, prawdopodobnie przeniósł się do Rossyi.

5) Fabrykę machin Langera i syna. — 6) Fabrykę lodu sztucznego, należącą do browaru karwińskiego. — 7) Centralną sta-cyę elektryczną, założoną w r. 1897. Zaopatruje on w prąd elektryczny miasto O. M., tudzież całą okolicę; oświetla dworzec kolejowy w Świnowie (niem. Schönbrunn), O. M., Hruszów i Bogumin. W skład całej tej stacyi wchodzi 10 535 lampek żarowych, 458 lamp łukowych, 155 motorów o sile 700 HP.—8) Fabrykę wyrobów smołowych. — 9) Piekarnię parową. —10) Fabrykę cerezyny i parafiny, założoną w r. 1870, przerabia ona ozokeryt sprowadzany z Borysławia w Galicyi. Rocznie przerabia się 10 000 kg. ozokerytu. 80 robotników. - 11) Fabrykę chemiczną towarzystwa akcyjnego przemysłu chemicznego; przerabia ona kości (dziennie 12 wagonów) na klej, tłuszcz i mączkę kościaną.—12) Cegielnię K. Glassnera; wyrabia rocznie 2 000 000 cegieł maszynowych.— 13) Fabryki rumu i likierów, gorzelnie, młyny parowe i t. d. —14) Browar i słodownię towarzystwa akcyjnego; roczna produkcya 80 000 hl. piwa. Browar ten należał dawniej do mieszczan, którzy mieli prawo warzenia piwa. W r. 1889 przeszedł w ręce towarzystwa akcyjnego z kapitałem akc. 2’/2 miliona koron. Pierwszorzędne urządzenia techniczne. —15) Hutę żelaza Zofii, założoną w r. 1872 o jednym piecu, puszczoną w ruch 1873. Ale w.r. 1874 dla niepomyślnych stosunków zamknięto ją, aż w r. 1880 witkowickie gwarectwo wzięło ją w dzierżawę i rozszerzyło o jeden piec. W r. 1888 nabyło ją toż gwarectwo na swoją własność i wystawiło w r. 1889 trzeci piec. Roczna produkcya w r. 1881 wynosiła 224 463 ctn. metr., w r. 1885 — 720 426 ctn. metr., a w r. 1890 — 1 170 000 ctn. m. Robotników 400.—16) Hutę (Puddlingshiitte) witkowickiego gwarectwa górniczego i hutniczego, założoną w r. 1873 przez E. J. Gobieta, a nabytą przez to gwarectwo w r. 1879. Pierwotnie była to walcownia żelaza; dziś przerabia surowiec półfabrykaty, jak szyny stalowe. Obejmuje ona 28 500 metr. kw., 8 podwójnych pu-dlingarni, 10 pudlingarni gazowych, 8 młotów poruszanych parą, 23 machiny parowe o sile 1 500 koni. Roczna produkcya szyn w r. 1880 wynosiła 41 123 ctn. metr., w r. 1881 — 104 610, 1887-377 774, 1890 —501 470, a w r. 1895 — 371 665 ctn. metr.—S z y b y Henryka, Jerzego, Karoliny i Salomona. Pierwszy szyb, wykopany w r. 1846 przez urząd górniczy, nabyło w r. 1856 towarzystwo kolei północnej. Obszar 307.7 ha; głębokość 382 m.; 60 pieców koksowych systemu Coppógo; obejmuje fabrykę brykietów, jedyną w całem zagłębiu ostraw-

w r.

Opowieść o okrutnem znęcaniu się nad nim Polaków i ostatecznem zamęczeniu jest zmyślona. W poezyi ludowej nie wspominają imienia O-a. —Por. Kostom a row „Borba ukra-jińskjich Kozakow s Polszeju w perwoj połowi-nie XVII w.“ (w ,,Otiecz. Zapisk.“, t. 108 za 1856 r.).

Ostrawa Morawska, niem. Mährisch-Ostrau, miasto najważniejsze w zagłębiu wę-glowem karwińsko-ostrawskiem, na Morawach, w pow. misteckim (Mistek), obw. sąd. ostraw-skim, na lewym brzegu rzeki Ostra w icy (ob.); stacya kolei północnej ces. Ferdynanda Kraków- Wiedeń i Ostrawa—Frydland, tudzież lokalnej kolei Ostrawa —Przywóz—Witkowice.

W r. 1850 liczyło tylko 1 752, w r. 1869 już 6 882, w roku 1880 — 13 448 a w roku 1900—30116 m-ców, między nimi 33$ Niemców, 42$ Czechów i 21 $ Polaków; dziś (1906) ponad, 36 000 m-ców. — Co do religii jest 25 931 kat., 913 ewan. i 3 272 żydów (1900 r.).

na

Domów około 1 280. O. M. jest siedzibą starostwa, sądu obw., komisaryatu policyjnego, urzędu cłowego, urzędu sprawdzania miar i wag, urz. górniczego, sądu przemysłowego; jest tu filia banku austro - węgierskiego; liczne zakłady szkolne, jak niemiecka szkoła realna, niemieckie gimnazyuin, niemieckie liceum dla dziewcząt, prywatne gimnazyum czeskie, czeska szkoła realna, niem. szkoła handlowa; szkoła górnicza, dwie szkoły przemysłowe i jedna kupiecka uzupełniająca; szkoły ludowe niemiecka, polska i czeska, szkoły wydziałowe niemiecka, czeska i polska. Siedziba głównego zarządu przeważnej części gwarectw zagłębia węglowego ostrawsko-karwińskiego. Środkowy punkt rozwozu węgla kamiennego. Z powodu bogactwa węgla jest w O-e wiele zakładów przemysłowych; żywy ruch handlowy z artykułami potrzebnemi tutejszej gęstej ludności robotniczej w tem zagłębiu. Z zakładów przemysłowych wymienić warto: 1) Fabrykę papy dachowej czyli smołowca W. Reimana; pierwotnie na jej miejscu w r. 1847 była cukrownia, która zgorzała w r. 1859; na jej miejscu założono rafineryę nafty i fabrykę cerezyny. Gdy te zakłady przemysłowe uległy pożarowi 5 sierpnia 1880 podczas wielkiej powodzi, po upływie kilku lat stanęła na ich miejscu dzisiejsza fabryka papy. Roczna produkcya 400 wagonów papy dachowej. Ma 2 machiny parowe

1    koło wodne, razem o 400 HP. Robotników 150: — 2) Gazownie należą do morawo-ostrawskiego towarzystwa gazowego, z 3 gazometrami o objętości 8 400 m. sześć., zaopatruje w gaz świetlny miasto O. M., wszystkie dworce kolejowe, tudzież fabrykę wody sodowej w Hruszowie. Roczna produkcya gazu

2    000 000 m. sześć. — 3) Mydlarnię Schich- sko-karwińskiem. Produkcya tego szybu

ta. —4) Fabykęmateryałó w opałowych;    1905 wynosiła 1 235 000 ctn. metr. węgla ka-

roczna produkcya 10 000 kg., robotników 150.—    miennego, 453 324 ctn. metr. koksu i 330 266

ctn. metr. brykietów. Robotników 900, którzy ski, dom niemiecki, 4 kawiarnie, 4 winiarnie, mieszkają w kolonii naprzeciwko szybu w 46 3 zakłady kąpielowe; poczta, telegraf, telefon.— domkach. —Szyb drugi, tj Jerzego, należący do Wychodzą tu dwa dzienniki: „Ostrauer Zeitung“ kolei północnej, otwarty po raz wtóry w r.

1895; roczna produkcya 607 600 ctn. metr. węgla w r. 1905. Liczba robotników 476. —

Trzeci szyb, zwany szybem Karoliny, założony w r. 1842, zajmuje wraz z szybem Salomona,

323

ha powierzchni głębokość 553 m. Szyb zaś Salomona, założony w r. 1844, z powodu zalewów piaskowych przez dłuższy czas nieczynny, powtórnie otwarty w r. 1872; głębokość 680 m. — W pobliżu szybu Karoliny leży zakład koksowy, do którego węgla dostarczają oba ostatnie szyby, tudzież szyby w Pietrzkowi-cach na Śląsku pruskim. Tłoczka węgla. 210 pieców koksowych systemu Ottona Hoffmana.— W dawnych czasach w O. M. kwitnął na wielką skalę przemysł tkacki; były same warsztaty ręczne, w r. 1834 było jeszcze 34 sukienników i 24 płócienników. Z tego przemysłu niema dziś najmniejszego śladu. - O początku O-y M-ej nic niewiadomo, ale bądź co bądź zaliczana jest do najstarszych miast na Morawach. Była obwarowana. Przed r. 1269 należało miasto do państwa Hochwald i wraz z niem przeszło w posiadanie biskupa ołomunieckiego hr. Brunona z Schaumburg-Holstein. On powiększył obszar miasta przez wytrzebienie lasów i nadał mu różne przywileje. Jako pograniczne miasto O. M. ucierpiała bardzo wiele od czasu napadu Tatarów 1241 r. aż po najnowsze czasy, przedewszystkiem podczas 30-i 7-letniej wojny. Król polski Jan 111 Sobieski podczas wyprawy pod Wiedeń przechodził w sierpniu 1683 przez miasto. Wiatach 1778 i 1790 przemarsze wojsk dokuczały porządnie mieszkańcom. W r. 1778 stał na górze Jaklowcu marszałek polny Mitrowsky, a w r. 1790 Laudon rozbił obóz między Starą i Nową Białą a Wyszkowicami. Obwarowania tego obozu zniesiono około r. 1820. Dalsze przechody wojsk przez O-ę M-ą odbywały się wiatach 1798 — 1800, 1805 — 1806, 1813 — 1815, 1848, 1849, 1850, 1854 i 1866.— W Wiekach Średnich była O. M. siedzibą szlachty; jeszcze dzisiaj na wielu domach widać nad ich bramami herby w obramowaniu kamiennem. Domy pod 1. 34, 35 i 36 tworzyły niegdyś dwór biskupi i dziś jeszcze na domu 1. 35 widzimy herb biskupa ołomunieckiego. Za temi trzema domami stał niegdyś browar mieszczański. Ongi mocny, w baszty zaopatrzony mur miejski, zniesiono w latach 1780 — 1833. Resztki tego muru widoczne są w pobliżu plebanii. Z trzech dawnych bram miejskich bramę Przywozową (przy domach 1. 205 i 208), tudzież bramę mostową w stylu gotyckim z blankami i dwoma mieszkaniami zburzono w r. 1830.

W murze tej wieży były umieszczone mniejsze i większe kule żelazne i kamienne. — W mieście jest 6 hoteli, 5 gospód, narodny dom cze-i ,,Ostrauer Tagblatt“. — Z pomiędzy środków komunikacyjnych wymienić należy kolej lokalną Od erfurt—Ostrawa Morawska—Witkowice, która łączy O. M. z temi dwoma sąsiedniemi osadami i z Marienbergiem; założona w r. 1849 (,5/s) jako kolej parowa, przekształcona w r. 1901 w kolej elektryczną. Jest własnością berneńskiego (Brno) towarzystwa kolei lokalnych. Dla przewozu osób długość szyn 8.9 kim. Park kolejowy oprócz dworca, ogrzewalni, warsztatów, elektrowni i remizy składa się z 3 lokomotyw, 17 wagonów mostowych, 16 wagonów przyczepnych, 10 wagonów ciężarowych. W r. 1905 ruch na tej kolei lokalnej wynosił 3 035 630 osób i 32 883 ton towarów. Rynek niewielki, nieforemny; w południowym jego boku średniowieczne podcienia, których dalszy ciąg widać w przyległych ulicach; w dawniejszych czasach były one drewniane i szły naokoło rynku. W tymże boku, na prawym narożniku, ratusz, mieszczący wszelkie urzędy miejskie, pochodzi z początku XIX w.; między 1806 — 1830 był jednopiętrowym domem; w r. 1859 dobudowano drugie piętro, a w r. 1885 na miejscu zniesionych jatek rzeźniczych wystawiono dwupiętrowy gmach, połączony z ratuszem. Przed ratuszem wznosząca się wieża jest częścią starego budynku gminnego i pochodzi z pierwszej połowy XVIII w ; jest 43 m. wysoka. Na rynku wznosi się kolumna N. M. P., zbudowana po ustąpieniu zarazy w r. 1702, i statua św. Ploryana z r. 1703.—Kościół katolicki parafialny p. w. św. Wacława pochodzi częścią z XII w. i jest najstarszą budowlą w mieście. Pierwotnie zbudowany w stylu gotyckim, z biegiem wieków przez ustawiczne przebudowy wykazuje dziś bardzo słabe oznaki gotycyzmu. Dzisiejsza wieża była również pierwotnie gotycką; postać jej dzisiejsza pochodzi z r. 1807. Na niej 5 dzwonów, największy z nich waży 26 centnarów. Kościół (5 ołtarzy, 2 kaplice), zdoła zmieścić zaledwie 800 ludzi. Z powodu tej ciasnoty zbudowano w latach 1883 — 1889 kosztem 800 000 koron drugi kościół katolicki p. w. Zbawiciela podług planów książęco-biskupiego architekta dyecezalnego Gustawa Meretty; przedstawia on bazylikę o potrójnej nawie, w stylu włoskiego renesansu, dwie wieże z dzwonami po 65 m. wysokie, w jednej z nich mieści się chrzcielnica, w drugiej zakrystya. Długość 67 m., największa zewnętrzna szerokość 30 m., środkowa nawa 14 m. szeroka i 22.5 m. wysoka, boczne zaś nawy po 7 m. szerokie a po 10 m. wysokie. W normalnych stosunkach pomieści się w nim 3 500 ludzi. Po śmierci architekta G. Meretty dokończył wewnętrznego urządzenia kosztem 64 000 kor, wiedeński architekt Maksymilian Ferstl.—Za kościołem Zbawi-

Kościół ewan., w pobliżu szybu Salomona, wraz z cmentarzem, pochodzi z r. 1861.

Drugi nowy kościół ewangielicki jest w budowie.—Cmentarz katolicki, założony w r. 1875, obejmuje 5 morgów powierzchni. Dawny cmentarz, leżący przy drodze do Oderfurtu, zamknięto w r. 1888 i zamieniono w park. — Synagoga w stylu maurytańskim. Cmentarz izraelski, założony w r. 1872, ma lVa morga pow. — Szpital miejski ces. Franciszka Józefa o 200 łóżkach, urządzony z komfortem.—Uwagi godnym jest most na Ostrawicy, Reichsbrücke zwany; łączy on O-ę M-ą z Polską, o żelaznej konstrukcyi, rozpiętości łuku 92 m , wspiera Isię na 2 filarach, zbudowany na miejsce mostu łańcuchowego z r. 1846 — 1857, który podczas przechodu szwadronu ka-waleryi zawalił się 15 września 1886 r., przy-czem nie obeszło się bez ofiar ludzkich. — Park miejski ze strzelnicą nad rz. Ostra-wicą. — Teatr zbudowany według planów wiedeńskiego architekta A. Grafa, kosztem 500 000 kor., mieści w sobie 850 widzów, otwarty z wiosną 1907 r.—Por. Schwarz „Führer durch das Industriegebiet von Mährisch-Ostrau und Umgebung“ (Lipsk 1906); „Monographie des Ostrau-Karwiner Steinkohlenreviers“ (Cieszyn

lir G.

r. 1849

Z biegiem czasu na płn.

scu w r.

cielą znajdowała się kaplica św. Łukasza, zbudowana w r. 1732; była ona właściwie pres-biteryum niedokończonej budowy większego kościoła, a że groziła zawaleniem, zburzono ją w r. 1894.

1885; 2 tomy).

Ostrawa Polska, mein. Polni s ch-Ostrau, największa gmina na Śląsku austryackim, w pow. frysztackim, obw. sąd. bogumińskim, naprzeciwko Ostrawy Morawskiej (ob.), na granicy Śląska austryackiego i Moraw, w okolicy podgórzystej, na pr. brz. Ostrawicy (ob.), u zlewu Łuczyny do niej, 253 m. npm. Do obszaru gminy należą Hładniów (al. Głodni ów, niem. SI i dnem), Hraniecznik i Zamość (Za-most). Według obliczenia z r. 1900 powierzchnia gminy wynosi 1409 hekt.; m-ców w niej 18 805    (m. 1.0 784, k. 8 021), w tem kat.

17 745, ewan. 735, żyd. 325; co do narodowości Nieme. 690, Czechów 15 716, Polaków 2 399;—domów 996. Z tego na Hładniów przypada m-ców 2 231 (m. 1423, k. 808)—w tem kat. 2118, ewan. 65, żyd. 48; nieme. 66, czech.

1    941, poi. 224, domów 105; na Hraniecznik mk. 3 007 (m. 1 766, k. 1241) — w tem kat.

2    486. ewang. 121, nieme. 15, czech. 2 444, polak. 548, domów 148; na Zamość m-ców

3    901; w tem kat. 3 528, ew n. 203, żyd. 170; nieme. 124, czech. 3 554, poi. 223, domów 194. — W Hładniowie na Franzensbergu szkółka freblowska, w Hranieczńiku szkoła lud. pięcio-klasowa, 2 szkółki freblowskie (czeska i niem.), na Sahnowcu szkoła lud. dwuklasowa. W samej O-e P-ej powiat, kasa chorych, pow. nadzór straży skarbowej, oddział straży skarbowej, u-rząd podatkowy (od 1 października 1904), sąd pow.; siostry zakonu św. Boromeusza, siostry miłosierdzia św. Krzyża; dwie szkoły wydziałowe sześcioklasowe, szkoła lud. 3-klas niemiecka; szkółka freblowska, szkoła muzyki, szkoła robót kobiecych, muzeum z biblioteką; „zakład zaopatrzenia“, ochronka dla sierot, apteka, straż pożarna, żandarmerya, kasa oszczędnościowo-pożyczkowa; zbiory wykopalisk przedhistorycznych, przedmiotów etnograficznych i wyrobów przemysłu sztucznego. Na Baranowcu 2 szkoły lud. dwuklas. czeska i niera., 2 freblów-ki (czeska i uiem.); na Zarubku 2 szkoły lud. dwuklas. (czeskie), 2 freblówki (cz. i niem.).— W Zamościu szkoła ludowa pięciokl. (utrakwi-styczna), freblówka, apteka, 2 lekarzy, kasa oszczędności, urząd pocztowy, stacya telegraficzna, zakład elektryczny, wodociągi.—-Parafia katolicka na miejscu, ze starożytnym kościołem pod w. św. Jozefa; obejmuje dwie filialne kaplice p. w. św. Marka w Herzmanicach (niem. Herzmanitz) i p. w. św. ' Magdaleny w Hru-szowie (niem. Hr use hau). Do parafii należy gm. Ostrawa Polska z Hraniecznikiem, Zamościem i Hładniowem, następnie wsi Radwańce (niem. Radwanitzj, Hruszów, Herzmanice z Muglinowem, Michałkowice i Kuńczyce Małe. Dzisiejszy kościół wybudowano w latach 1783 — 1786; pierwotny zaś, od roku 1552 istnie jący, p. w. św. Jerzego, przemieniono w budynek szkolny. Organy sprawiono w r. 1825. Tuż za kościołem .rozpościerający się cmentarz założono w r. 1823, a rozszerzono w i J873. Naprzeciwko kościoła znajdująca się plebania wybudowana równocześnie z kościołem w r. 1783. Obok kościoła szpital. W pobliżu potoku Łuczyny znajduje się starodawny zamek, otoczony rowem i murem, do 4 m. wysokim, a miejscami do 2 m. grubym. W płn.-wsch. boku tego muru przez warowną bramę, ponad którą wznosi się wieża, wchodzimy na obszerny dziedziniec, w którego tylnej części znajduje się właściwy zamek, należący do hr. Jana Wilczka, właściciela O-y P-ej. Ponad bramą herb dzisiejszego właściciela obok starszego herbu Siedlnickich z r. 1548 z napisem: I. S. z Ch. (Jan Siedlnicki na Chołcicach, niem. Choltitz). Ogólny zarys zamku, nader prosto zbudowanego, przedstawia postać prostokąta. Oprócz kilku małych pokoików znajdowała się w części płn. kaplica zamkowa, w płn.-zach. sala rycerska, którą w r. 1848 rozebrano. Za starym zamkiem jest drugi dziedziniec z kilku zabudowaniami, i płd.-wsch. stronie przybudowano mieszkania dla urzędników i zarządu. Ze starego zamku ciągną się chodniki podziemne w różnych kierunkach, nawet po-pod koryta rzek Ostrawicy i Łuczyny. O założeniu zamku krążą w u-ściech ludu rozmaite podania. W lesie, w miejscowości ,,Gębą“ (Mundloch) zwanej, znajdować się miał gród warowny. W tern też miej-1877 górnik Jan Majer z O-y P-ej zna-

lazł urnę z monetami srebruemi 11602 sztuk), j cetn metr. i zatrudnia 500 robotników. Na tj. z groszami praskiemi; na obliczu napis: ,,Joannes Primus Dei'gratia Rex Boemiae“ a na odwrociu: ,,Grossi Pragenses'⁴. Pewnem ma być, że Mieszko I., książę cieszyński (1290 — 1316) założył zamek ostrawski i w nim mieszkał.

dziale kopalnianym Zwierzyna, obejmującym 53.4 hekt., są 4 większe szyby, połączone z sobą poprzecznemi gankami. Roczna produkcya około miliona cetn. metr.; liczba robotników 440, którzy w sąsiedniej osadzie Zwie-rzynowcu mieszkają. Zakłady kopalniane o-strawskiego towarzystwa akcyjnego górniczego, przedtem księcia Salma, liczą 63 pojedynczych i 8 podwójnych szybów na przestrzeni 356 398 hekt. Jeden z szybów 597 m. głęboki. Roczna produkcya 9 000 000 cetn. metr. i t. d. —Ob. Ostrawa Morawska.-Por. A. Peter „Das Herzogthum Schlesien.“ (Wiedeń 1884); K. I. Bukowański „Monografia o Ostrawie Polskiej“ (Ostrawa Morawska 1879); „Szląsk austryacki“,

Br. o.

(Warszawa 1888).

Ostrawica, rzeka górska, wypływająca w Beskidzie jabłonkowskim, na płn. stokach góry lesistej Sułowa (943 m. npm.), na Ślązku austr., podąża granicą Moraw i Slązka ku płn., w nagłych spadach, po kamienistem łożu, i poniżej miasta Ostrawy Morawskiej- i Polskiej, na zach. od wsi Hrunowa uchodzi do Odry z pr. brz. Od źródeł aż po Stare Hamry (Altham-mer) płynie doliną górską, zamkniętą wysokie-mi działami górskimi lesistemi. Odtąd dolina jej rozwija się i rozszerza coraz bardziej. Nad nią od zach., po stronie morawskiej, leżą wieś Ostrawica, m-tko Frydland, wsie Metelowice, Ho-donowice, Małe Kuńczyce, Bahno, m. Mistek, i wsie Świadnów, Żabna, Pasków, Hrabowa Wka i Mła, Witkowice, m-to Ostrawa Mor., wreszcie wieś Przewóz; od wsch. zaś po stronie ślązkiej wsie Stare Hamry, Nowawieś, Lubno, Prżno czyli Przono, Baszka, Stare miasto, m-to Fry-dek, wsie Leskowice, Rzepiszcze, Wracimów (niem. Rattiman), Kuńczyce Wk. i Mł., m. 0-strawa Polska i wieś Hruszów. Wzdłuż doliny tej rzeki idzie tor kolei żel. ostrawsko-fryd-landzkiej, 33 km. długiej. Z pr. brz. przyjmuje: Rzeczycę, Mazak, Satynę, Lubieniec, Mo-rawkę, Datyński pot. i Buczynę; z lew. brz. Biały pot., Wielki pot., Czeladnę, Ondrzejnicę i Oleśnę.—Źródła 810 m., ujście 201 m. npm. Długość biegu 75 km. Po gwałtownych i u-lewnych deszczach O. wyrządza bardzo wielkie szkody i ogromne spustoszenia, od Frydlan-du począwszy w dół, przez swe częste wy-

Br. G.

Ostrawsko-Karwińskie zagłębie węglowe.

Miasto Ostrawa Morawska jest środowiskiem tego zagłębia węglowego. Południowo-zachodni dział rozległego, wgłąb Austryi i Król. Polskiego sięgającego zagłębia kamienia węglowego, powszechnie ostrawsko-karwińskim rewirem zwanego, obejmuje starsze, zachodnie pokłady węgla od Pietrzkowic aż do Orłowa, składające się z wązkiej głównej kotliny ostrawskiej i oddzielnej kotliny Pietrzwałdzko-Porębskiej, tudzież młodszy, wschodni, od Orłowa do Karwiny sięgający, dział samoistny. Pasmo wę-

O .,0-ie?P-ej ^wspomina dokument z dn 26 maja 1229. — W/późniejszych J czasach O. P. należała do książąt ^cieszyńskich, którzy utrzymywali tutaj burgrabiów. Jednym z-takich burgra-biów był hr. Herman, zwany Spelier, kasztelan ostrawski; znajdujemy go między świadkami na dokumencie księcia^ Mieszka, pod datą 2 sierpnia 1297 w Ostrawie wydanym, mocą którego załatwiony został spór, •graniczny miedzy tym księciem a ołomunieckim biskupem Dytrychem, którego dobra sięgały aż do Ostrawi-cy. W r. 1313 pisał się niejaki Dersław z O-y 'P-ej. Między nim a Opawianami powstał w r. 1312 spór, w którym brali udział możni panowie ślązcy; Dersław bowiem napadł był mieszczan opawskich jadących z towarami, więził ich i kilku zabił. Po wielu doznanych klęskach pojednał się z Opawianami 25 stycznia 1313. Prawdopodobnie zamek o-strawski dzierżył Dersław w zastawie. W roku 1327 powrócił zamek do dóbr książęcych, mianowicie do Kazimierza 1, księcia cieszyńskiego. W r. 1380 przechodzi O. P. winne ręce. Przemko, książę cieszyński, wziął wójtostwoj' cieszyńskie za 0>trawę i Kuńczyce.

Obecnie stary zamek jest prawie cały opustoszony i tylko jedno boczne skrzydło zamieszkane. Do niego/przypiera Mzisiejszy nowy'zamek, niedawno zhudowany. W tym zamku odbyły stany księstwa cieszyńskiego w r. 1590 sejm, na którym ustawy krajowe, nadane w r. 1573 przez księcia Wacława Adama, zostały/rozszerzone i poprawione.—O. P. legła wśród okolicy obfitującej w pokłady węgla 'kamiennego.

Pokład węgla miał odkryć w r. 1774 niejaki Kultyczka, racyonalne jednak dobywanie jego rozpoczęto między 1830 a 1840. W tymże czasie rozwinęła się’,w rewirze ostrawsko-karwiń-skim ta gałąź górnictwa. Już w r. 1784 począł kopać węgiel lir. Franciszek Józef Wilczek, następnie hr. Larisch w Karwinie, a później bar.

lewy.

Rotszyld w Dąbrowie, Orłowie i Ostrawie Polskiej, na górze Jakłowcu; z czasem powstały kopalnie lir. Larischa w Petrzwałdzie, w Zwie-rzynowcu i w O. P.; potem przybył e. k, u-rząd górniczy i kopał w Ostrawie, po nim bracia Klein i bar. Rotszyld w Hruszowie. Do najnowszych należą kopalnie ks. Salma. Szyb św. Trójcy, założony w r, 1845, jest 321 m. głęboki. Roczna produkcya z tego szybu , wynosi 2.2 milionów cetnarów metrycznych; robotników 1 500. Rodwójny szyb Emmy i Łu-cyi jest 388 m. głęboki; roczna jego produkcya około 1 200 000 cetn. metr.; robotników 600.—

Szyb Jana Maryi w osadzie Hranieczuiku jest 275 m. głęboki, produkuje rocznie 750 000

Wielka. Encykl. Ulustr, Ser. II. Tom VI. Zesz. 45a

glowe, w którem leżą powyższe pokłady, tworzy grzbiet górski, ciągnący się na przestrzeni 26 km., począwszy od Goczałkowic nad Odrą w kierunku zachodnio-wschodnim przez Pietrz-kowice i Kobylno (Koblau) na Ślązku pruskim, przez flruszów, Ostrawę Polską, Michałkowice, Pietrzwałd, Orłów, Dąbrowę do Karwiny na Ślązku austr. Najwyższe wzniesienia tego produktywnego pasma węglowego występują na jaw z trzeciorzędowej formacyi w 9 stanowiskach. Najwyższe wzniesienie tworzy Kopa Hranecznik w pobliża szybu Oskara w Ludgie-rzowicach (Ślązk pr.), 307 m. npm., i Łysa Góra przy szybie Eleonory w Dąbrowie, 292 m. npm. Właściwe pokłady węgla kam. w zachodniej części tego obszaru węglowego spoczywająca piaskowcu pod Goczałkowicami, a ten znowu na szarowace pod Bobrownikiem. Piaskowce i łupki węglowe o różnych własnościach idą naprzemian. Między temi łupkami węglowemi a ławicami piaskowcowemi legły warstwy węgla kamiennego. Ku północy pasmo węglowe opada gwałtownie popod trzeciorzędową pokrywę i występuje na jaw dopiero między Wodzisławiem i Rybnikiem na Ślązku (ponad 610 metr. głęb.). Również w kierunku wschodnim miąższość tej trzeciorzędowej pokrywy wzrasta nagle. Przy szybie „Silesia“, należącym do towarzystwa górniczego w Dziedzicach, na obszarze Czechowic, zatem 39 km. na wsch, od Karwiny, leżą pokłady węgla już w głębokości 260 m. pod zewnętrzną pokrywą, a dalej, 16 km. ku wsch. w Grójcu (w Galicyi), występuje węgiel nazewnątrz. Wierzchnie warstwy, pokrywające pokłady węgln, składają się częścią z neogenicznych utworów trzeciorzędowych: jak z gliny, piasku, szutru, konglomeratów i miękkiego piaskowca, częścią z dylu-wiurn; warstw naprzemian idących, piaskowcowych i ławic szutrowych, wśród których wydarzają się często głazy narzutowe, do 2 m. średnicy, jak granity, gnejsy i syenity, także z losu (gliny nawianej), gliny żółtej i cienkiego piasku, wreszcie z warstw aluwialnych. W stronie południowej zapadnięcie warstw węglowych jest łagodniejsze; są one przedewszyst-kiem pokryte warstwami trzeciorzędowemi, dalej kredą i jurą, częstokroć poprzerywane utworami wybuchowemi (teszenit, cieszynit). Idąc od wsch. ku zach., wykazały wiercenia, że na granicy Suchej Górnej i Stonawy grubość warstwy pokrywającej wynosi 220 m., w Łazach 203 m., w szybie Ludwika w Lipinie 308 m., w Kuńczycach Wielkich 346 m., a w Pa-skowie dochodzi do 387 m. — Najdawniejszą w tem zagłębiu węglowem jest kopalnia lir. Wilczka w Ostrawie Polskiej, której początek sięga lat 1770—1780; niejaki Kulty czka, kowal, miał odkryć węgiel kamienny w pobliżu Ostrawy Polskiej. W r. 1782 właściciel dóbr hul-czyńskich, baron Gutschreiber, dał początek kopalniom, będącym dzisiaj własnością kopalni

witkowickich na Ślązku Pruskim, tuż nad gra nicą austryacką, między Goczałkowicami a Ko-bylnem, t. zw. „kopalniom hulczyńskiin“. W r. 1798 na wzgórzu Płacznik pod Karwiną odkrył ówczesny dziedzic państwa ordynackiego hr. Larisch pokład węgla; w miejscu tern stanął później „szyb Henryka“, zwany także Heinrichsglück. Początek kopalni w Dąbrowie, należących dziś do rewiru witkowickiego, sięga r. 1822, w którym ówczesny właściciel Antoni bar. Mattencloit przeprowadził na wzgórzu „Uhavirny“ pierwsze wiercenia. Kompleks kopalni jaklowieckich w rewirze, witkowickim sięga r. 1830.—W latach 1835 — 1840 witko-wicka dyrekcya w Orłowie i Hruszowie, Henryk hr. Larisch-Mönnich w Petrzwałdzie (Pe-terswald) i Józef Zwierzyna w Ostrawie Polskiej uzyskali pozwolenie na prowadzenie prac kopalniano-górniczych. Na lata 1840 — 1850 przypadają najrozleglejsze poszukiwania węgla przez bar. Rotszylda, Józefa Zwierzynę, urząd górniczy w Ostrawie Morawskiej, Zarąbku i Mi-chałkowicach, przez gwarectwa Gorgoscli i S-ka w Kazach, wreszcie przez braci Kleinów w 0-derfurcie i Hruszowie. W latach 1850 — 1860 trwają dalsze wiercenia i kopanie szybów. W i. 1860 na polecenie arcyksięcia Albrechta dokonano głębokich wierceń w Petrzwałdzie.— Ta działalność górnicza była podstawą dalszego, pomyślnego rozwoju ostrawsko-karwińskich kopalni węgla. Dzisiejszą ich sytuacyę i rozległość przedstawia następujący wykaz: 1) Witko wieki e kopalnie węgla z szybami:

1. Oskar, 2. Anzelm, 3. Ida, 4. Teresa, 5 E-leonora, 6. Bettina, 7. Karolina, 8. Salomon, 9. Tiefbau, 10. Ludwik (Louis). — 2) Kopalnie kolei półn. ces. Ferdynanda z szybami: 11. Hubert, 12. Franciszek, 13. Jerzy, 14. Henryk, 15, Wilhelm, 16. Hermene-gilda, 17. Jakób, 18. Aleksander, 19. Jan, 20. Piotr i Paweł. — 3) Morawsko - Ostra w skie gwarectwo „Marya Anna“ z. szybami: 21. Ignacy, 22. Fryderyk. -- 4) Hr. Wilczka kopalnie z szybami: 23. Emma, 24. Michał, 25. św. Trójca, 26. Jan Marya. —5) Zwierzyny, kopalnie z szybami: 27. Franciszki.—6) A ustr. towarzystwo górnicze i hutnicze, przedtem arcyks. Fryderyka, z szybami: 28. Hohenegger, 29. Gabryela, 30. Albrecht. —

7) Akcyjne to w. górnicze ostra w skie, przedtem ks. Salm, z szybami: 31. Elżbieta (albo nr VIII), 32. Leopoldyna (albo nr. XI), 33. Ludwik. — 8) Kopalnie hr. Larisch a z szybami: 34. Franciszka, 35. Karol, 36. Tiefbau, 37 Henryk. —9) Ostrawsko-Karwińskie akc. t o w. górnicze, przedtem spadkobiercy hr. Eugeniusza Larischa, z szybem: 38. Eugeniusz. — 10) Austryackie alp. t o w. górnicze z szybem 39. Nr. I. — 11) Kopalnie braci Gutmanów z szybem: 40. Nowy, 41. Zofia, 42. Haupt.—Wogóle czynne są dziś 42 szyby. — W r. 1782 wydobyto

węgla 12300,    1792 — 26880,    1802—36 960,

1812-46 480, 1822—66 640,    1832—165 760,

1842 — 613 760,    1852 - 1 667 120,    1862 —

5 992 000, 1872 — 11 992 350, 1889 — 40 037 600, 1897—53470 191

Towarzystwo górnicze urządza w swoich lokalach zabawy, zebrania, odczyty popularne, dys-kusye nad nowemi wynalazkami i ulepszeniami; przy towarzystwie jest dość bogata biblio-1902—62 272 993, 1904—    teka z dziełami górniczemi, rysunkami, mapa-

64 691 824, a w r. 1905 — 68 017 853 cent.    mi, czasopismami dla członków towarzy-

metr. — Węgiel cstrawsko-karwiński z powodu stwa. czystości (brak przymieszek) i bardzo wielkiej siły opałowej ma bardzo znaczny popyt. Roz- roba. chodzi się na Ślązk, Morawy, do Austryi dolnej, Tryestu, Styryi; główne składy węgla są mian bardzo wysoko ceniona łakoć, którą Pli-w Opawie, Ołomuńcu, Bernie i Wiedniu.—Dla i nius palma mensarum divitum, szczytem boga-wielkiej siły opałowej tutejszy węgiel nadaje się bardzo do wyrobu koksu i niemałe też ma znaczenie w austryackim przemyśle żelaznym. Dlatego też powstały w tutejszem zagłębiu liczne zakłady koksowe, pod względem technicznym najlepiej urządzone. Jest tu o-koło 1 700 pieców koksowych przeróżnych systemów, które dostarczają rocznie około 13'/8 milionów cent.-metr. najlepszego koksu. Następująca tabelka podaje ceny węgla i koksu za 100 kg., loco stacya Ostrowa:

Br. G.

Ostre choroby (Morbi acuti), ob. Cho-

Ostrea, ostryga, na stole starożytnych Rzy-

tych stołów, zowie. W czasach rozpanoszonego zbytku sprowadzano ją z Brundisium, z Tarentu, z Azyi Mniejszej i z Brytanii, a nawet tuczono smaczne ślimaki po dostawieniu transportu na ziemię italską, w Lucrinua łacna (ob. ). Spożywano je albo świeże, ostreae crudae, albo smażone w pasztecie. Ob. O s try g a.

Ostrew albo Ostrewka. — Górale nie u-kładają snopów w półkopki ani mendle, ale robią Ostri z wierzchołków jedlic, którym I w porę obcinają gołęzie, poczem je wbijają

S. Orz.

Koks

W roku

Węgiel gruby Węgiel kostkowy Węgiel drobny

austryackich

od do

z y

od do

od do

od do

1872

1876

1878

1890

1904

192 200 152 168 144 160 136 144 148 154

160 176 120 128 112 120 124 132 142 148

Pod koniec r. 1902 w Ostrawsko-Karwiń- w ziemię. Tworzy to niekiedy kilka jeden skiem Zagłębiu u wszyśtkicli gwarectw pola ' nad drugim koszy, a na nich zaczepia się snopki

L, K

Ostrężyna (liubus oaesius L.) należy do rodziny Różowatych (Mosaceae) i rośnie prawie w całej Europie po lasach, w zaroślach, krawędzi pól, tworząc nieraz prawdziwie przez któro trudno się przedo-

gąszcze

stać. Jest to krzew, którego pęd środkowy jest zwyczajnie prosty, boczne zaś rozgałęzione i pochylone; wypuszcza liczne rozłogi, płożące się często po ziemi; pędy są okrągłe, pokryte nieco zagiętemi kolcami. Liście O-y są skrę-toległe, niepurzysto-pierzasto-złożoue, trój klapo we, na brzegu piłkowane, pokryte włosami; przylistki u nasady liści siedzące są podłużnie lancetowate. Kwiaty stoją na wierzchołkach pędów, zebrane w pojedyńcze baldachogrona. Ich kielich o 5-ciu działkach nie opada, lecz pozostaje przy owocu; korona 5 cio-płatkowa, biała, o płatkach odwrotuie jajowatych. Pręciki liczne. Owoc: wielokrotna jagoda, modra od pokrywającej ją szadzi. Pojedyńcze jagody zawierają nasionko nieco ścieśnione, skórne. Kwitnie od czerwca do września; owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu. Jagody są jadalne i mają słodko-kwaskowaty smak; wyrabia-

kopalniane wynosiły razem 8 228 hektarów, j póki nie wyschną, lub składa się siano. Liczba machin parowych i o powietrzu zagę- i szczonem w r. 1906 wynosiła 318 o sile 37 664 koni. Długość wszystkich kolejek w kopalniach założonych wynosi 412 150 km., a na po- na wierzchni ziemi będących 35 789 km.; razem długość ich wynosi 447 939 km.—Stosunki robotnicze są tutaj w porównaniu z innemi au-stryaekiemi rewirami węglowemi stanowczo bardzo korzystne. W r. 1872 liczba robotników wynosiła 11688, obecnie 38 000. —Dla robotników zbudowano w tern zagłębiu przeszło 2 000 domów z 8100 mieszkańcami, które wynajmują górnicy rocznie za 40 — 50 kor. Opał i światło otrzymują górnicy i robotnicy za bezcen, prawie za darmo. Przy każdem mieszkaniu jest mały ogródek i kawałek pola, które oddaje się im bezpłatnie do domowego gospodarstwa. — Istnieje szkoła górnicza w O.

M., kształcąca ludzi młodych na dozorców i kontrolerów; pozostaje pod kierunkiem osobnego komitetu i składa się z 5-miesięcznego kursu przygotowawczego i dwu lat nauki. 0-prócz tego gwarectwa utrzymują swoim kosztem kilka szkół dla dzieci górników i robotników.

ją z nich dobre wino, a także używają ich do far- , mebli i futryn, browar. — Luźiski-serbski sło-bowania gorszych win; smażą także konfitury [ wnik z r. 1866; W. Bogusławski „Rys dziejów i wyrabiają nalewki. W aptekach znana pod i serbsko-łużycfcich“ (Petersburg 1861); S. Za-nazwąRubi Batifolia. Chcąc ją hodować rański „Geograficzne imiona słowiańskie“ (Kra-w ogrodach, należy przeznaczyć jej osobne ków 1878); Neumann „Orts-und Verkehrs-Le-miejsce, gdyż rozrasta się nadzwyczaj szybko xikon des deutschen Reichs“ . (Lipsk i Wie-i zagłusza wszystkie inne rośliny. Uprawia deń 1905). się ją podobnie jak i maliny (ob.). Nie wy- Ostro pod wiatr płynąć — w# żeglarstwie maga zbyt dobrego gruntu — a hodowana daje znaczy tak kierować okrętem, [ażeby kąt po-owoce większe i piękniejsze.    J- Rel- między kierunkiem wiatru a kierunkiem nosa

Dr. St. K.

Ostrich: 1) miasteczko w pruskiej regencyi okrętu (płaszczyzną diametralną) był możliwie Wiesbaden, pow. Rheingau, w Hessen-Nassau, najmniejszy. Kurs taki względem wiatru nana pr. brz. Renu u płd. podnóża gór Taunus, żywa się ostrym bejdemwindera, albo stacya Ö.-Winkel pruskiej kolei żel. państw, ostrym podwiatrem, i zależnie od budo-Frankfurt n. M.-Troisdorf; liczy m-ców 2 881 wy okrętu waha się między 67°30' a 39°.

(r. 1905), w tern 2 634 katolików; kościół Ostród, także Ostróda, niem. O s’rle’r o d e katol. parafialny, zarząd leśny, wiele pięknych in Ostpreussen, miasto powiatowe w Pru-willi, fabryka chemiczna i wiele młynów. Uprą- siech Wschodnich, w regencyi Olsztyńskiej wa wina drugorzędnego na wielką skalę. W po- (Allenstein), na Mazurach, nad Drwęcą, przy bliżu były klasztor Cystersek „Gottestal“, za- jej ujściu do jez. Drwęckiego, 110 m. npm.; łożony w latach 1243 — 1246, zniesiony w r. stacya pruskiej kolei państw. Piła-Toruń-Wy-1805, tudzież zamek Reichardtshausen, niegdyś struć; w r. 1905 było m-ców 13 951 wraz z za-skład wina opactwa Eberbach, dziś oba te łogą wojsk., wśród nich 1 974 katolików i 191 gmachy są prywatną własnością. — 2) wieś Żydów. Stary zamek krzyżacki z r. 1270 w pruskiej regencyi Arnsberg, pow. Iserlohn z obszernemi sklepami podziemnemi, które czę-w Westfalii na górze Burgberg, 2 km. na wsćh. ściowo podchodzą pod dno jeziora; ma kościół od Lemathe; liczy in-ców 5 834 (r. 1905), w tern katolicki i ewangielicki (2), bożnicę, gimna-V₃ katol należących do parafii w Lemathe; po- zyum, wyższą szkołę dla dziewcząt, Cprzemy-siada kościół ewangielicki. Fabryki drutów słową niższą, seminaryum nauczycielskie, dwa i łańcuchów, odlewnie przedmiotów z bronzu, domy sierot (szarytki i dyakonisy), 2 fabryki fabryka chemiczna, zakłady wapienne. W do- machin, młyny, tartaki, browary, obszerne linie poblizkiej rzeki Lenne, między Iserlohn warsztaty kolejowe. Handel drzewem, zbożem, a Letmathe, tuż pod Ö., w przysiółku Unter- wódką, wełną, chmielem, bydłem. Początkowo grüne, znajduje się nader ciekawa jaskinia na- był to gród warowny, założony w r. 1270 ciekowa, 300 m. długa z 15 odnogami; odkrył w staropraskiej ziemi, obejmującej między in-ją geolog niemiecki Ernest Henryk Dechen nenii jeziora Drwęckie i Szelągowskie. Mia-w r. 1868; na część jego zowie się jaskinią sto założył komtur dzierzgoński Luder, książę Dechena, „Dechenhöhle“. Dziś elektrycznie o- brunszwicki, między r. 1320 — 1326. Do r. świętlona.    Br-G- 1335 należał O. do komturstwa dzierzgońskie-

(Willenberg) \ i i Jedwabno. Po bitwie grunwaldzkiej, w której legł komtur O-ki, wyruszył Jagiełło przez O. i Morąg (lMohrungen) pod Sztum (Stulim), ^zostawiwszy w O. na zamku. załogę, [która wkrótce potem musiała opuścić miasto. W r.- 1414 Jan z Bichau, komtur o-stródzki, wypędził Polaków z Niborka. W r. 1440 Jan Bażyński z Leszcza przystąpił do otwarcia związku jaszczurczego z O-em i całą okolicą. W r. 1464 we wrześniu poddało się m. znowu zakonowi fiToddało komturowi zamek, który posiadał Aleksander Bażyński. Cała ziemia O-ka hołdowała zakonowi. W r. 1477 komtór ^ ostródzki »Marcin Truchses z Wetzhau-sen obrany został wielkim mistrzem. W r. 1520 przechodzi O. w ręce Polaków i ma polską załogę aż do zawieszenia broni. Po wprowadzeniu reformacyi założono tutaj osobny kościół polski około r. 1620, który na począt-

Ostringen, m-ko w w. ks. Badeńskiem, pow. go (Christburg, Kiszpork), w którym to roku Bruchsal, 5 km. na płn.-wsch. od stacyi kol. wielki mistrz Dytrych z Altenburga utworzył żel. Langenbrücken, 165 ra. npm., liczy 3 257 osobne komturstwo w O-dzie, które obejmowa-m-ców (r. 1905), w tein 3 133 katol.; 60 ewan., ło: Olsztynek, Nibork (Neidenburg), Wielbark 64 żydów'. Posiada piękny kościół katolicki, zbudowany w stylu romańskim w latach 1892 —

1894; wielką fabrykę cygar, w której znajduje pracę 900 osób, 5 młynów, ochronki i szkółki dla dzieci, będące pod opieką zakonnic, for-niernie czyli tartaki fornierów; oprócz tego trudnią się mieszkańcy uprawą tytoniu, chmielu i wina. Są w O. dwa źródła siarczanu, sku-

teczne na cierpienia gardła.

Br O.

Ostritz, po łużycku Wotrowc, po pols. O' strowiec, miasteczko serbo-łużyc. w królestwie saskiem, w powiecie budziszyńskim, w o-kręgu żytawskim (Zittau); 2 822 mieszkańców (1 735 katolików, 1052 protestantów), stacya kolei żelaznej (linia Zgorzelec-Żytawa), sąd o-kręgowy, kościoły katolicki i ewangelicki, poczta, telegraf, telefon, elektryka; przędzalnie i tkalnie juty, fabryki materyi lnianych, bawełnianych i jedwabnych, skóry lakierowanej,

Br. (i.

duktami wiejskiemi.

Ostróg, niegdyś stolica udzielnych książąt Ostrogski cli (ob.), dziś miasto powiatowe w gub. Wołyńskiej, leży pod 50°20' szer. pin. a 44°13' dł. wsch. przy ujściu rzeczki Wilii do Horynia. W O-u jest 5 cerkwi prawosławnych, kościół katolicki murowany z kaplicą, monaster bractwa św. Cyryla i Metodego, przy nim pensyonat dla panien i pensyonat włościański dla uczniów progimnazyum, 3 synagogi;, dalej — szkoła żeńska z kursem gimnazyalnym im. hr. Błudowej, założycielki wspomnianego wyżej bractwa, seminaryum nauczycielskie, progimnazyum męzkie 6-cio klasowe, 3 szkoły rządowe, kilka elementarnych i żydowskich. Z urzędów mieszczą się tu: urząd powiatowy,

ku XIX wieku został zuiesiony. W r. 1626 podczas wojny ze Szwedami mieli Polacy kwatery zimowe pod O. aż po Pasymek (Passenheim). W r. 1646 w listopadzie i grudniu spustoszyli Tatarzy okolicę. W r. 1785 miało m z młynem 194 dymów i około 1 500 m-ców., a w r. 1816—-2 180. Pod koniec XVIII w. zamek był siedzibą królewskiego urzędu dominialnego. W r. 1788 (21 lipca) spaliła się większa część miasta. Podczas wojny francuskiej bawił tutaj Fryderyk Wilhelm III z rodziną od 16 — 24 list. 1806; w następnym roku miał tu kwaterę książę de Berg, później generał Zajączek. W drugiej połowie XIX wieku miasto rozwinęło się, ale obecnie upada z powodu silnego rozwoju poblizkiego Olsztyna (41 km.). W O. żył i umarł x. Gustaw Gizevius, pochodzący ze staro-szlacheckiego rodu Giżyckich, pierwszy i najdzielniejszy obrońca Mazurów (* 1810—f 7 maja 1848 r.). W O. urodził się w r. 1758 Krystyan Jakób Kraus, przyjaciel Kanta; umarł jako profesor filozofii w Królewcu 1807 r. — Por. J. Müller „Geschichte der Stadt Osterode in Ostpreussen“ (1905).

Ostródzki powiat, leżący między Warmią i Prusami Zachodniemi, obejmuje 1551 km. kwadr, i liczył r. 1880 m-ców 67 490, wśród nich 48 000 Polaków.

Ostródz w wieku XIX miał szybki a stały rozwój, nietylko w murach, zaludnieniu, ale i w iustytucyaeh społecznych; w roku 1816 — 2180 mieszkańców, w 1905 roku 13 171 m. i to 1 979 katolików, 242 żydów, 10 950 protestantów; pułk piechoty nr. 18, batalion piechoty nr. 152, komenda okręgowa, poczta, telegraf, telefon, stacya kolei żelaznej (linie: 0-stród-Kłajpeda, Elbląg - Olsztynek, Kowalewo fSchónseej-Ostród), filia banku Rzeszy kasa zaliczkowa, landratura, sąd okręgowy, główny urząd celny, dwa kościoły ewangelickie, jeden katolicki, synagoga, zamek, gimnazyuin, protestanckie setninaryum nauczycielskie, wyższa szkoła dziewcząt, dom sierot, fabryki maszyn, gorzelnie, browary, farbiernie, mleczarnia, cegielnia, parowy tartak, parowe młyny, jarmarki na bydło; handel drzewem, zbożem i pro-

Dr. Pt. K.

zarząd okręgu policyjnego, sąd pokoju i sąd powiatowy, opieka szlachecka, izba skarbowa, biuro komisarza włościańskiego. Ludność trudni się głównie wyprawą skór na obuwie, oraz handlem pszenicą, wełną, skórami, drzewem, cukrem i mąką; 18 000 m-ców, w tem większa połowa Żydów. Miasto dzieli się na: Stare i Nowe, które rz. Wilia przedziela, oba ciasne, brudne i nieporządnie zabudowane. Z silnych obwarowań O-a pozostały 3 baszty murowane, z których jedna na górze Zamkowej w dobrym jeszcze stanie. Mur opasywał całe miasto; dotychczas jeszcze na pół wiorsty od linii obwarowań znajdują się fossy i wały. Najstaroży-tniejszą budowlą w O-u był zamek na wysokiej górze wzniesiony, obwiedziony z dwóch stron głębokim rowem, z drugich zaś dwóch mający naturalną wyniosłość; dziś jeszcze od strony południowej zachował się mur czteropiętrowy, podparty mocnemi skarpami. Pod budynkiem ciągną się obszerne lochy, z których jedne przeznaczone były na więzienie, jak to widać z pozostałych w ścianie zardzewiałych haków żelaznych i kilku ogniw łańcucha, inne na piwnice. Najwyższe piętro zrzucono w 1797 r., gdyż mury groziły upadkiem całego gmachu; na trzech pozostałych jest jeszcze po kilka pokojów, zajętych przez sąd powiatowy. Cała góra niegdyś otoczona była murem. Od zachodniej strony zamku wznosi się cerkiew Bohojawleńska, również zamkową zwana, o pięciu kopułach, z których dwie tylko, od północy, chociaż mocno uszkodzone, zachowały pierwotną formę wieżyc, pozostałe zupełnie zwalone. Cerkiew ta, w stylu gotyc-ko-byzantyjskiin z cegły czerwonej, ma drzwi, okna i gzemsy wyłożone kamieniem ciosowym, pięknie rzeźbionym. Od południa i zachodu okna gotyckie, na północ zaś, od fossy, znajdują się 4 strzelnice z wązkiemi ponad niemi oknami. Cerkiew Bohojawleńska wzniesiona w r. 1421 przez Wasyla Fiedorowicza ks! Ostrogskiego. W podziemiach jej prócz ks. Wasyla spoczywały zwłoki ks. Aleksaudra, które później córka jego, Anna Aloiza Chodkiewi-czowa, przeniosła do grobów kościoła jezuickiego, co tak wzburzyło lud, powstały za namową parocha Nalewajki, że załoga zamkowa zdołała zaledwie księżnę ocalić. Podług podania w cerkwi Bohojawleńskiej brał ślub Dymitr Samozwaniec z Maryną Mniszchówną. Zcza-sem cerkiew ta obróciła się w ruinę. Katolicki kościół farny był pierwotnie śpiehlerzem murowanym, który ks. Eliasz Ostrogski, ożeniwszy się z katoliczką, Beatą Kościelecką, kasztelanką wojnicką, przerobił na kościół, osadził w nim w 1540 r. dwóch dominikanów i ziemią ich obdarzył. Księżna Anna Aloiza Chodkiewieżowa przybudowała kaplicę, a w XVIII

w. ks. Anna Jabłonowska jeszcze budowę kościoła rozszerzyła. Obecnie ma fara 3 ołtarze główne i 5 pobocznych. W wielkim ołtarzu

na murowa-

czas

a przy

wyszedł naprzód N o w y T e s t a m e u t z P s a ł-t er z ein i Kalendarzem, a w roku następnym słynna Biblia Ostrogska w języku cerkiewnym (ob. t. VIII Encykl. niniej. str. 705 pod art. Biblia). Później drukarnię przeniesiono do klasztoru Dermańskiego pomiędzy Za życia ks. Konstantego.

czas

kiew, a klasztor rozszerzyła i założyła bractwo apostołów słowiańskich, Cyryla i Metodego.—

Dzieje, Pierwszą wzmiankę o O-u spotykamy u Nestora pod r. 1100, kiedy książęta ruscy, poczyniwszy nowy pomiędzy sobą podział, przeznaczyli O. z innemi grodami ks.

Dawidowi Igorewiczowi, wyzutemu z dziedzicznego księstwa Włodzimierskiego. Kniaziowie na Wołyniu, w ciągłej żyjąc niezgodzie, wzajemnie się najeżdżali, wskutek czego i O. do różnych przechodził dzielnic. Kazimierz W., odzyskawszy Ruś w 1341    r., naznaczył tu

rządzcą Daniela Wasylkowicza, z linii Daniela Halickiego, który, według świadectw kronik j W czasach późniejszych O. z ordynacyą prze-polskich, pierwszy począł się mianować księ-    chodził z rąk do rąk. Ordynaci przemieszki-

ciem na Ostrogu. Władysław Jagiełło przywi-    wali w innych miejscowościach, i zamek ostrog-

lejem z Łucka nadał Fiedorowi Daniłowiczo-    ski zapadł w ruinę; ostatni ordynat, ks.

wi i prawym jego potomkom O. z przyległo-    nusz Sanguszko, mieszkał już stale w Dubnie.

ściami (castrum Ostróg cum districtu), oraz    Po wielu zatargach tranzakcyą kolbuszowską

miasta: Korzec, Zasław i Chłopotyn pod wa-    z 1753 r. połowa O-a z Międzyrzecem Ostrog-

jest wizerunek Chrystusa, snycerskiej roboty, uważany za cudowny: po obu stronach ołtarza na ścianie portrety: Anny Al. Chodkiewiczowej i ojca jej, ks. Aleksandra; w kaplicy św. Jana portrety fundatorów, księstwa Jabłonowskich. W 1624 r. Anna Al. Chodkiewiczowa, żona hetmana w. litew., Jana Karola Ch., ufundowała kościół i kollegium jezuickie, a przy niem konwikt dla młodzieży szlacheckiej. Jezuici ostrogscy utrzymywali szkoły wyższe, uposażenia wielkiego jednak nie mieli, gdyż w 1726 r. było w kollegium zaledwie 7 kapłanów,

3-ch magistrów i 9 koadjutorów. Po zniesieniu jezuitów Komisya Edukacyjna ustanowiła w O-u szkoły podwydziałowe, powierzając je bazylianom wraz z gmachem i zbiorami naukowemi po jezuitach (o szkołach ob. niżej). Kościół pojezuicki, zniszczony od pożaru, odnowiono z funduszów Komisy i Edukacyjnej, która corocznie na ten cel 6 000 złp-. łożyła. Po ostatnim rozbiorze Polski rząd rosyjski prze • niósł bazylianów ostrogskich do Hoszczy, a mu-ry pojezuickie oddał swemu duchowieństwu. Pożary w 1809 r., 1819 i 1821 r. zniszczyły zupełnie budynki; st iły one pustkami aż do r. 1857, w którym kupione zostały na publicznej licytacyi na rozbiórkę przez żydów. Z cegły z tych murów wzniesiono gmach seminaryum nauczycielskiego. Prócz kościoła jezuickiego istniał w O-u kościół i klasztor ks. Karmelitów, którzy w r. 1809, po spaleniu się, nie mając funduszów na odbudowanie, przenieśli się do poblizkiej wsi Monasterek. W kościółku mieściła się później do r. 1836 cerkiew pułkowa, a w klasztorze sąd powiatowy, przeniesiony następnie do zamku. Wreszcie był w O-u kościół i klasztor kapucynów, w 1750 r., za ks. Janusza Sanguszki, marszałka nadwornego litewskiego, ordynata ostrogskiego, z pomocą obywateli pow. Łuckiego wzniesiony. W 1834 r. zakonników przeniesiono do Starokonstantyno v\ a, kościół w 1864 hr. Błudowa zamieniła na cerrunkiem służenia królowi i koronie polskiej. Nadanie to potwierdziła królowa Jadwiga w Krakowie 1393 r. 2awsze jednak część dochodu z miasta, a może i powiatu, kniaziowie oddawali do skarbu, gdyż dopiero ks. Witold, bawiąc tu we wrześniu 1426 r., darował dziedzicom myto ostrogskie i przeznaczył nie zamku. To też ks. Wasyl, zwany Krasnym, syn Fedora, około 1430 r. otoczył miasto murena z basztami i opasał wałami oraz fossami; również obwarował Zasław i Dubno. Tatarzy niejednokrotnie kusili się o zdobycie O-a. W 1508 r. najdzielniejszy z książąt Ostrogskich Konstanty Janowicz (ob.) pobił pod O-ein hordę tatarską, a jeńców wziętych do niewoli osadził na przedmieściu, zw. dotych-Tatarskiem. Tatarzy mieli tu swój meczet i stanowili milicyę zamkową; później ks. Stanisław Jabłonowski nadał im wieś Jurkow-ce z obowiązkiem utrzymywania 20 konnych żołnierzy. Od dwóch synów Wasyla Krasnego, Jana i Jerzego, poszły domy ks. Ostrogskich i Zasławskich. Najświetniejszy byt O. za ks. Konstantego Wasyla (ob.), wojewody kijowskiego, posiadacza ogromnych fortun. Założył on w O-u szkoły grecko-łacińskie pod imieniem Akademii (ob. niżej o szkołach) nich drukarnię, z której w 1580 r.

O-em a Dubnem.

Wasyla powstał w O-u, w końcu XVI w. zbór aryański, a istniał jeszcze w r. 1617 i 18 pod-wizyty Smalciusa (Łubieniecki „Hist. reformations polon'“ 1685; Krasiński W. w przekł. polsk. „Zarys... reformacyi w Polsce, gdzie w T. I „Zbory i senatorowie protestanccy w Koronie i Litwie„ wraz z mapą w opracowaniu Henryka Merczynga). Janusz ks. Ostrogski (ob.) kaszt, krak., uzyskawszy na to zezwolenie sejmu w 1609    r., ustanawia z jednej części

O-a ordynacyę, której ustawy zaprzysięga w 1618 r. w trybunale lubelskim (ob. Ostrogą ska-Or dynacya). W 1648 r. Kozacy Chmiel-’ nickiego całe miasto spustoszyli, przyczem spłonęła biblioteka x, Rybińskiego, do 4 000 tom. licząca. W 1670 r. wyznaczona została w O-u komisya do zawarcia ugody z hetmanem kozackim, Piotrem Doroszenką, lecz do porozumienia się nie przyszło, gdyż Polacy chcieli koniecznie skłonić Zaporożców do unii z kościołem łacińskim.

Ja-

Red

Br O.

skini i 35 wsiami dostała się kanclerzowi koron. Janowi Małachowskiemu; syn jego Stanisław odprzedał O. 1793 r. Tadeuszowi Czackiemu, a ten Anton. Barnabie ks. Jabłonowskiemu, wojew. poznań., do którego potomków i dziś należy. Drugą część O-a z przyległemi wsiami po konfiskacie, darowała w 1795 r. cesarzowa Katarzyna 11 gen. Fersenowi, którego syn sprzedał darowiznę Pińskiemu. W r. 1792 dn. 25 — 6 czerwca wojsko polskie, cofając się z Ukrainy pod O-m toczyło potyczki z armią gen. Kachowskiego, zakończone zajęciem miasta mimo usiłowań nieprzyjaciela, który zamek żywo ostrzeliwał; książę Józef przez trzy dni stał w U-gu, póki nie rozpoczął nowej rejterady za Bug. Podczas owego ostrzeliwania trzy kule rossyjskie wpadły do synagogi. Żydzi na pamiątkę, że kule te nikomu szkody nie przyniosły, dwie zawiesili na łańcuchach wewnątrz szkoły a trzecią wmurowali w ścianę. W O-u była katedra biskupia i semi-naryum prawosławne, przeniesione później do Krzemieńca. — Por. Opis miasta z widokiem w „Tygodn. Ilustr.“ z 1862 r., art. Szymona Konopackiego w „Bibliotece Warsz.“ z 1873 r. t. II, i art ks. Knapińskiego o kościele w O-u (Lwów 1892).

Ostrogski powiat, w środku gub. Wołyńskiej, utworzony został w 1794 r. z części dawn. pow. Łuckiego, do którego dołączono z dawn. pow. Krzemienieckiego m-ko Lachowce i kilka u si. Najmuje przestrzeń 2 694.1 wiorst Q i graniczy na półn. z pow. Kowieńskim, na wschodzie z pow. Nowogród-wołyń-skim (Zwiahelskim) i Zasławskim na południu z pow. Starokonstantynowskim i Krzemienieckim, na zachodzie z pow. Dubieńskim. Do południowej i zachodu, części powiatu dochodzą odrośle gór karpackich; część półu.-wschodnia jest wzniesioną równiną i ma charakter stepowy. Południowa część powiatu pokryta jest grubym pokładem czarnoziemu bardzo urodzajnego, niewielki obszar ma grunta krze-mionkowate z wierzchnim pokładem czarnoziemu, brzegi Horynia są piaszczyste; wogóle na połudn. są grunta czarnoziemne, na północy gliniaste. Główną rzeką powiatu jest Horyń (dopływ Prypeci), spławny w całym prawie biegu; , przyjmuje on Wilię, dalej rz. Czarną, Zalubówkę, Połtwę i Pauluczyn. Nad brzegami Horynia i Wilii znajdują się wyborne łąki. Lasy ciągną się w środkowej części powiatu; rocznie spławiają Horyniem drzewa, belek i klepek za 60 do 100 tys. rubli. Przemysł fabryczny mało rozwinięty: fabryk i warsztatów przemysłowych (bez O-a) 76 w powiecie, z pro-dukcyą roczną na 814 774 rub. Posiadacze mniejsi i więksi uprawiają na dość dużą skalę hodowlę bydła, a zwłaszcza trzody chlewnej, rasy krzyżowanej chińsko-angielskiej. Z przemysłu domowego rozwija się pomyślnie wyrób płótna i sukna na odzież włościańską oraz pasów wełnianych. Oświata stoi na niz-kira poziomie: jedna szkoła wypada na 9 122 m ców. Powiat przerzyna szosa kijowsko-brze-ska i droga żelazna połudn.-zachodnia ze sta-cyami w Zdołbuuowie, Ożeninie i Krzewinie. W 1895 r. było w powiecie (bez miasta) 155 124 m-ców, w tern prawosławnych 125 256* katolików 11619, protestantów 3 036, Żydów 12 585, mahometan 431, raskolników 415. Pod względem administracyjnym dzieli się powiat O. na 3 okręgi policyjne (stany): Annopol, Zdołbica i Lachowce; ma 14 gmin, 8 miasteczek, 15 osad, 259 siół i wiosek. Z zabytków archeologicznych znajduje się wiele mogił i kurhanów.

Ostróg, wieś, w pruskiej regencyi opolskiej, w pow. raciborskim, na Ślązku, nad Odrą, tuż na płn. od Raciborza; liczy m-ców 4 279 (r.

1905), w tern 4 197 katol.; posiada kościół kat. par. stylu późno-gotyckiego, szkołę kat., schronisko robotnic i sług pod opieką zakonnic Sercanek, fabryki kafli piecowych, cegielnie, fabryki cygar, cykoryi, octu i papy dachowej. Dobra O. należały niegdyś do książąt raciborskich. Do O. należy folwark Brzuchów, osada Kamieniec i pustkowie Kępa (Kampa).

Z Ostroga Halszka czyli Elżbieta, urodź, się w Ostrogu d. 19 listopada 1539 r., jako po-grobowa córka Eliasza (Ilia), starosty bracław-skiego i Winnickiego, i Beaty z Kościeleckich, kasztelanki wojnickiej, wychowanicy królowej Bony. Po ojcu odziedziczyła olbrzymie dobra rodowe na Wołyniu i Jkrainie. Stosownie dö woli ojca król Zygmunt August został głównym opiekunem Halszki obok jej krewnych, a zwłaszcza przyjaciela ojca, Teodora Sanguszki, i matki, Beaty, kobiety chciwej i przebiegłej, skąpej a lubującej się w intrygach za przykładem Bony. .Ale właśnie ten wielki majątek z jednej, a chciwość matki. Beaty, z drugiej strony sprowadziły na życie Halszki ciężkie i bolesne koleje. Na zamek w Ostrogu poczęli się zbiegać konkurenci o rękę Halszki w znacznej liczbie, ale matka, zasłaniając się podstępnie wolą królewską, przeciwna była szczególniej ks. Dymitrowi Sanguszce, synowi owego Teodora, przyjaciela ojca Halszki. Dymitr, starosta czerkawski i kaniowski, jeszcze w pacholęcych latach bywał na zamku w 0-strogu i żywszem uczuciem zapłonął do Halszki Pragnąc zyskać teraz jej rękę, zwrócił się do króla, jako głównego opiekuna, i uzyskał od niego zezwolenie listowne na zabiegi o rękę Halszki, jeżeli tylko ta zechce wyjść za niego. I matka, nie mogąc wobec tego zasłaniać się wolą królewską, dała Dymitrowi rodzaj przyrzeczenia na piśmie: ale jej chodziło tylko o zyskanie czasu, przyrzeczenia bowiem, pragnąc sarna zarządzać majątkiem córki i wydać się powtórnie za mąż — dotrzymać nie myślała. A komisya, wyznaczona przez króla, na kilka już zawodów dopełniała podzia-

łu majątku między matką a córką i pośredni- starosta lwowski Barzy odjął oblężonym w kla-czyła w sporach Beaty z rodziną jej męża. sztorze wodę, uległa Beata w kwietniu 1559 r. Nie inaczej miało być i teraz z Dymitrem, i oddała Halszkę Górce, który ją umieścił Z pismem króla i matki, Beaty, udał się Dy- w zamku swoim w Szamotułach. Mimo, że już mitr do stryja Halszki, Wasyla Konstantego w roku następnym umarł ks. Słucki, przez 5 Ostrogskiego w 1542 r. i potrafił go sobie po- lat procesowała się ks. Beata z Górką, doma-zyskać. Jakoż za jego pomocą najechał Sangu- gając się oddania córki, grożąc, że z całego szko d. 6 września 1553 r. Ostróg i przemocą majątku ani szeląga Górka nie otrzyma. Ja-urzeczywistnił swoje zamiary, bo sprowadzony koż w 1564 r. oddaje swą rękę ks. Beata kapłan dopełnił obrządku ślubu w obecności wojew. Sieradzkiemu, Olbrachtowi Łaskiemu, stryja oblubienicy, Wasyla. Poczem ks. Dy- i cały olbrzymi majątek mu zapisuje; ale nie mitr uwiózł młodą żonę do domu swego, do znalazła bynajmniej szczęścia w tern małżeń-Kaniowa. Ale z tą chwilą rozpoczyna się dra- stwie, więziona przeszło lat dziesięć przez mę-mat w życiu Halszki. O ile matka odznaczała ża w zamku kieżmarskim; mąż zabrał jej ca-się gwałtownością temperamentu, o tyle HaJ- ły majątek na swoje awanturnicze wyprawy szce brakowało samodzielności charakteru, ja- ijprzedsięwzięcia (ob. Ł a s ki 01 b rac ht, a także: kiejkolwiek energii. W całej tej sprawie okazuje Zakrzewski W. „Rodzina Łaskich w XVI w.“ się ona potulnem i posłusznem dzieckiem, wy- w „Ateneum“ 1880). Podobnie i jej córka Halszka, pełnia wolę i życzenia matki. Beata bowiem którą matka po tragicznej śmierci Sanguszki po tym akcie ślubnym śpieszy ze skargą do w Jaromierzu w Czechach, odwiezioną jej przez króla, do Krakowa i tu wnosi „żałobę“ prze- Kościeleckich, przeznaczała z wdzięczności dla ciw Dymitrowi Sanguszce i ks. Wasylowi Ostróg- syna owego Zborowskiego, co za Sanguszką skiemu), który ją wygnał był z O-a. Jakoż Zy- tak krwawy urządził pościg—pędziła samotne gmunt August pozywa obydwóch przed swój życie w Szamotułach. Gd}^ w r. 1573 umarł sąd królewski do Knyszyna. Równocześnie zaś na karbunkuł drugi mąż Halszki, Górka, owdo-Beata zbiera swoich stronników i przyjaciół, wiała Halszka poraź pierwszy zapłonęła miło-podburza przeciw Dymitrowi, który, niepewny ścią; przez śmierć męża wyzwolona z więzienia życia, ukrywać się musi. W 1554 r., z począ- szamotulskiego, zapragnęła swym losem sama tkiem jego, przyszło do sądu. Pozwani nie sta- rozporządzić i przyrzekła swą rękę Jano-wili się osobiście; oskarżonego ks. Dymitra wi Ostrorogowi, kasztelanowi stężyckiemu. bronił jego przyjaciel Odachowski, szlachcic Ale przeszkodził temu jej brat stryjeczny ks. litewski, ks. Beaty — Stanisław Czarnkowski. Janusz Ostrogski i zawiózł ją do stryja, do Wyrok sądu królewskiego potępił księcia Dy- Dubna. Tu, ulegając zapewne prośbom Hal-mitra. przeciw któremu byli wszyscy senatoro- szki, stryj Konstanty rozpoczął starania o u-wie koronni, i skazał go na utratę czci i ży- wolnienie z Kiezmarka bratowej, ks. Beaty, cia, jako najezdnika i gwałciciela praw mat-, dopiero w czerwcu 1576 r. doprowadzone do po-czynych. Sanguszko ratuje się wobec tego u- myślnego skutku. Halszka aż do śmierci prze-cieczką do Czech, ale tu w miasteczku Łysie, bywała w Dubnie i umarła w końcu 1582 r., niedaleko Pragi, dopada go pościg z Polski, według podania w melancholijnem obłąkaniu, prowadzony przez wojewodę kaliskiego Mar- Majętności rodowe przeszły na synów jej stry-cina Zborowskiego, również opiekuna Halszki, ja, Konstantego. W Szamotułach utrzymuje się którą Dymitr Sanguszko, uciekając, zabrał był jeszcze pamięć o Halszce, bo lud okoliczny je-z sobą. Po krótkiej utarczce Dymitr uległ, dną basztę, sterczącą wśród ruin, nazywa „wie-a w kilka dni potem, d. 3 lutego, umarł. Ale żą czarnej księżniczki“: a Halszka, pędząca tu śmierć Sanguszki nie zakończyła bynajmniej pustelnicze życie zawsze w żałobną ubierała tragedyj Halszki—Owdowiała, wróciła do ma- się suknię. Smutne losy Halszki zajmowały tki i wniosła zaraz d. 19 marca 1554 r. skargę wielce już współczesnych; dużo miejsca proceso-przeciw stryjowi swojemu Wasylowi do gro- wi z ks. Dymitrem Sanguszką poświęca Łukasz du poznańskiego o rozbój i przymus do poślu- Górnicki w swoich „Dziejach w Koronie Pol-bienia Dymitra. Niedługo potem, w pierwszej ¹ skiej“, niezawsze ścisły i zgodny z prawdą połowie następnego roku, Halszka z rozkazu ' historyczną w swojej opowieści. I Orzelski Zygmunta Augusta, ale znowu wbrew woli Świętosław w „Bezkrólewia ksiąg ośmioro¹* matki, poślubiła w Warszawie hr. Łukasza Gór- sporo o Halszce opowiada. Jej smutne życie kę, wojewodę brzesko - kujawskiego. Beata stawało się także kilkakrotnie przedmiotem dra-zatrzymała więc córkę przy sobie, a po wy- matów historycznych: Kraszewskiego, Prze-jeździe Bony schroniła się z nią do kościoła ździeckiego, Juliana Moers z Poradowa, a prze-00. Dominikanów we Lwowie, wytrzymała tu- dewszystkiem Józefa Szujskiego. —O H-e: P r z e -taj oblężenie, nie chcąc uledz rozkazowi kró- ździecki — S z u j s k i „Jagiellonki polskie XVI lewskiemu, co więcej, nawet sprowadziła do wieku“ (t. II i V), Nakęski A. „Elżbieta lkasztoru młodego ks. Siemiona Słuckiego z Li- ks. Ostrogska“ w „Bibliotece warszawskiej“ twy i oddała mu Halszkę za żonę, nie bacząc 1862; Deiches E.: „Halszka z Ostroga w dra-na poprzedni jej ślub z Górką. Dopiero gdy macie i poezyi“ w „Świecie“ (krakowskim

z 1891 r.; K r a u s h a r „Olbracht Łaski“-, Steck i T. „Miasto Równe“ (Warszawa 1880).Q_y-Ostroga, po czesku o struli a, albo w o-• struli a, w języku cerkiewno-słowiańskim ostroga; we wszystkich innych słowiańskich brzmi z odmiankami jej nazwa tak samo, tylko Rosyanie nazywają 0-ę z niemiecka szpo-r a, pewno dlatego, że do końca wieku XVII nie była przez jazdę ich używana, a dopiero Piotr W. zaprowadził ją w wojsku swem, wzorując się na Niemcach. Po francusku nazywano ją na początku wieku VIII-go spou-' r o, a miano to, pod postacią mniej lub więcej zmienioną, utrzymało się dotąd w wielu językach, i tak: franc, éperon, włos. spe-rone, liiszp. espuela, niem. Sporn, ang. s p ur. — O. jest narzędziem kolącem, przytwier-dzonem z tyłu do obuwia jeźdźca, służącym do kierowania koniem i do popędzania go w biegu; wyrabiana bywa z metalu, dziś wyłącznie z żelaza lub stali, składa się zaś z ka-błąka, obejmującego piętę obuwia (albo obcas), a mającego na środku barku swego drążek, czyii bodziec, ku tyłowi wystający, na końcu opatrzony kółkiem ruchomem, na brzegach mniej lub więcej wyzębionein, albo też gwiazdką o kilku promieniach kolących. Do stroju balowego wojskowi zwykle używają O-óg o bodźcu bardzo krótkim z kółkiem bez wyzębień wszelkich. — O. bywa do obuwia przypinana za pomocą rzemyków i sprzążek, a wtedy kabłąk jej obejmuje piętę, albo też, jak obecnie w wojsku, jest przymocowana do obcasa. Wtedy posiadać . musi kolec, będący przedłużeniem bodźca ku przodowi; kolec ten wbija się w obcas, nadto w położeniu potrzebnem utrzymują 0-ę dwie śrubki, wkręcone również w obcas, przez otworki wywiercone na obu końcach ka-błąka. Sposób ten przytwierdzania O-óg rozpowszechnił się dopiero pod koniec wieku XVIII, zwłaszcza w konnicy, przedtem używano tylko przypinanych. Obecnie stosowany bywa jeszcze sposób trzeci przymocowywania, mianowicie: w obcasie umieszcza się przyrządzik żelazny, mający postać skrzyneczki wydłużonej, opatrzonej wewnątrz sprężyną, która przytrzymuje kolec klinowaty, płaski, od spodu opatrzony rowkiem poprzecznym; urządzenie takie dozwala w każdej chwili nasadzić lub odjąć 0-ę. — 0-i znane już były Grekom starożytnym; wyrabiano je wtedy z bronzu, a składały sięzka-błąka o odnogach prostych, dosyć długich, na końcach rozszerzonych i przedziurawionych

Fig. 176. a Ostroga starogrecka, wykopana w Dodonie.—b Sposób przytwierdzania ostróg do nogi u Greków i Rżymian. Z posągu amazonki w zbiorach Watykanu. (Podług M. Fickelscherera).

Wielka Encykl. Illustr. Ser, II. Tom VI. Zesz. 45a.

oraz z bodźca bardzo krótkiego, listkowato płaskiego, lub zakończonego stożkowato (to xsvrpov); przypinano ją nad piętą, poniżej kostek. Takich O-óg używała jazda grecka już w wieku IV przed Chr., ale przypinała je wyłącznie tylko do nogi lewej. Taka sama była również O. rzymska {calcar), za przykładem greckim z bronzu wyrabiana, i także tylko na nodze lewej noszona. 0-i żelazne zjawiają się u Rzymian dopiero pod koniec istnienia Cesarstwa Zachodniego, a wtedy też podobno zaczęto przypinać je także i do nogi prawej; bodziec ich zaś przedłużono i zadarto nieco ku górze, przez co stał się podobnym do O-gi koguciej. —O ile świadczą pomniki dawne, to Egipcyanie, Asy-ryjczycy, Babilończycy i Persowie O-óg nie znali wcale, a przynajmniej nie używali ich. Wogóle Azyaci dotąd stronią od O-óg, popędzając konie batogami; wyjątkiem są tylko Iudo-chińczycy i Malaje, noszący po jednej O-dze przy nodze lewej. — Od początku Wieków Średnich noszono w Europie już powszechnie po dwie O-gi, wyrabiając je z bronzu lub z żelaza. Pierwotnie bodziec ich bywał, podobnie jak u Rzymian, krótki, stożkowaty, jak o tern świadczą wykopaliska dawne. Później bodziec

I;

Fig. 177. Ostroga bronzowa z grobowca lechickiego w Wielkopolsce (podług Z. Glogera). Takie same wykopano również w okolicy Opola na Śląsku. Pochodzą one z wieku X.

zaczęto wydłużać coraz bardziej, zakrzywiając go rozmaicie, tak, że w wieku XII długość jego dochodziła do 10 cm. Ponieważ bodźce takie za bardzo kaleczyły konia, więc od końca wieku XIII zaczęto je zastępować drążkami tępemi, na końcu rozdzielonemi, a w szparze ich umieszczano kółka ząbkowane, lub częściej gwiazdki o 6 lub 8 promieniach kolących. Kółka O-óg tych, stosując się do mody, i wówczas już często zmieniającej się, miewały wymiary bardzo różne, przeważnie jednak bardzo pokaźne, tak, że nieraz średnica ich równała się długości drążka, lub nawet przewyższała ją. 0-i o drążkach najdłuższych, bo dochodzących do 18 cm., noszono w połowie drugiej wieku XV, kółka lub gwiazdki ich miewały wówczas 6 — 8 cm. średnicy. W wiekach XVI i XVII noszono 0-i krótsze, o drążkach zagiętych esowato, albo prostych, zadartych ku górze, opatrzonych w kółka spore; podobnych używano jeszcze I i w wieku XVIII. Do końca wieku XIII ka-

li.

błąk O-i, taksamo jak w Starożytności, bywał stale kolisto zaokrąglony, zgodnie z postacią pięty; dopiero od początku wieku XIV, aby go lepiej przystosować do zaczynającego się rozpowszechniać uzbrojenia nogi i stopy^ blachami żelaznemi, stał się raczej kątowatym, wtedy też odnogi kabłąka wyginano często łukowato, z wypukłością zwróconą ku górze. Ale już

[glgg

Fig. 178. Ostroga brouzowa, pozłacana, znaleziona w grobowcu Kazimierza Wielkiego na Wawelu (Podług Z Glogera).

w wieku XV powrócono do postaci pierwotnej kabłąka, która też utrzymała się do dziś dnia. W wiekach XV i XVI przeważały głównie dwa wzory O-gi: niemiecki i włoski, różniące się między sobą bardzo widocznie. Oba miały kabłąki koliste, ale odnogi kabłąka wzoru niemieckiego były znacznie dłuższe i w środku załamane pod kątem ku dołowi, gdy tymczasem kabłąk O-i włoskiej był krótszy, węższy i bez załamań wszelkich. Drążek O-i włoskiej

SJ

W³

V/

es

Fig. 179. [O s t r o g i średnio w ieczn e~A. Wzór niemiecki—B. Wzór włoski. (Podług Pawła Ł a-c r o i x).

bywał bardzo długi, płaski, prostopadle na ka-błąku osadzony, a zakończony gwiazdką sześcio-promienną o kolcach wysmukłych. O. niemiecka posiadała drążek przynajmniej o połowę krótszy, ale grubszy, wznoszący się ku górze, lub esowato wygięty w tymże kierunku, zakończony gwiazdką sporą, zwykle ośmiopro-mienną; nadto najczęściej poniżej drążka, czyli bodźca właściwego, wystawał ku tyłowi ’jeszcze drążek drugi, o połowę krótszy, płaski, bez kółka lub gwiazdki, za którego pomocą O. opierała się o wypukłość obuwia na pięcie.—W Wiekach Średnich, gdy rycerstwo stało się stanem odrębnym, albo raczej dostojeństwem osobli-wem, O. nabrała znaczenia symbolicznego, którego nigdy przedtem, ani potem już nie miała; posługiwać się nią mieli tylko prawo ludzie wolni zupełnie, a później wyłącznie szlachta. Gdy lennik hołd składał panu swemu zwierzchniemu był obowiązany stanąć przed nim bez O-óg, na znak, że wobec niego nie czuje się wolnym, i że władzę jego nad sobą uznaje. Rycerz pokonany w boju, zwycięscy swemu poddawał się w ten sposób, że mu wręczał odpiętą ostrogę prawą i zdjętą z prawicy rękawicę: przez to stawał się jeńcęm wojennym. — O-i złote, albo przynajmniej pozłacane, wolno było nosić tylko rycerzom pasowanym, giermkowie ich nosili srebrne, albo posrebrzane, szlachta zaś inna żelazne. Gdy król, albo książę jaki uroczyście pasował kogo na rycerza, przedewszyst-kiem obdarzał go O-ami złotemi (ob. Ostroga złota), które mu przypinał do nóg własnoręcznie. Odjęcie O-óg takich równało się utracie dostojeństwa rycerskiego i uchodziło za karę nadzwyczaj dotkliwą. Za przewinienia lżejsze przeciwko obyczajom i obowiązkom rycerskim, herold do tego wyznaczony odpinał skazanemu O-i złote, a na ich miejsce przypasywał srebrne, przez co tenże spadał na stopień giermka, co go wszakże nie pozbawiało możności zasłużenia sobie ponownie na O-i złote. Gdy jednak rycerz splamił cześć swą tchórzostwem, lub innym jakim czynem niegodziwym, wtedy kat lub kuchta przecinał mu rzemienie O-óg. których już potem nigdy odzyskać nie mógł. Karę tę niekiedy obostrzano jeszcze w ten sposób, że winowajcę stawiano na kupie gnoju stajennego, na której kat odrąbywał mu O-i toporem, piętnując go przez to hańbą, niczem zmyć się niedającą.—Jeżeli rycerz, sprzykrzywszy sobie życie świeckie, wstępował do klasztoru, zwykł był ostrogi swe złote składać na ołtarzu wielkim kościoła klasztornego.—Osobom stanu duchownego noszenie O-óg było zabronione, chociaż biskupi oraz opaci średniowieczni nie zawsze do zakazu tego stosować się raczy-Również używanie O-óg nie było dozwolone mieszczanom i włościanom, jednakże przez szpary patrzono na to, jeżeli bogaci patrycyu-sze miejscy do pięt przypinali je sobie.—Znaczenie takie O. rycerska miała ongi w Europie całej, więc i u nas, nigdzie jednak z nim się nie liczono tak bardzo i tak drobiazgowo, jak we Francyi, która jak wiadomo, była kolebką rycerstwa średniowiecznego.—Por. M. Fickel-scherer „Das Kriegswesen der Alten“ (Lipsk 1888, str. 45); V i o 11 e t-1 e-D u c „Dictionnaire du mobilier“ p. n. Eperon; P. Lacroix „Les arts au Moyen âge“ etc. (wyd. 3-e, Paryż 1871; str. 116 i nast.); Dem min „Guide de l’amateur d’armes et armures“ (tamże 1879, • str. 363 nast.) i tegoż „Die Kriegswaffen“

Hr. J. f\

ty..

L.

szczan na

(Gera-Untermhaus 1891, str. 243, 275, 340, 345, 614—525) i Zschilleund Forer „Der Sporn in seiner Form und Entwickelung“ (Berlin 1891, z 20 tablicami).

Ostroga, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—ostroga srebrna kółkiem na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra

wi

jo>:

Fig. 180. Ostroga (herb/

strusie białe. Używa go rodzina Żurkowskich, w Kr. Polskiem w latach 1840 —1853 wylegi-tymowana.--Z r ó d ł a: Spis szl. Kr. Polskiego; Ostrowski.

Ostroga okrętowa, przyrząd na przodzie o-krętu, przeznaczony do dziurawienia i zatapiania statków nieprzyjacielskich. — Okręty Greków i Rzymian starożytnych na przodzie miewały grube tramy, wystające z nich tuż nad powierzchnią wody, na końcu opatrzone okuciem metalowem, kończącem się rodzajem grotu olbrzymiego, albo też rozdzielającem się na kilka kolców wielkich, z boku spłaszczonych, a jeden nad drugim położonych. Przyrząd ten w Grecyi zwany êmbolos (& sjj.ßoXo<;), u Rzymian rostrum, był w swoim czasie bronią zaczepną, najskuteczniejszą w bitwach morskich. Okręt opatrzony w O-ę, pędzony szybko pracą wioślarzy, starał się za pomocą zwrotu nagłego wbić ją w bok przeciwnika, poczem cofał się natychmiast, aby ją wyciągnąć z dziury wybitej, w którą wpadała woda i zatapiała statek bardzo prędko.—W , Wiekach Średnich, zwłaszcza na morzu Śródziemuem, galery wojenne uzbrojano również O-mi podobnemi, w tymsamym celu jak dawniej, a dopiero w wieku XVII, gdy wobec rozwoju artyleryi utraciły znaczenie pierwotne, zaniechano opatrywać w nie okręty. Trwało to do początku siódmego dziesiątka wieku XIX, wtedy, podczas wojny domowej północno-amerykańskiej, Stany skonfederowane okręt swój opancerzony „Mer-rimac“ uzbroiły w O-ę potężną, stalową, która zaraz w spotkaniu najbliższem z flotą drewnianą przeciwników, okazała się bronią bardzo skuteczną i straszną. Odtąd w marynarkach wszystkie/ państw morskich zaczęto pancerni-

ki opatrywać w O-i, różniące się bardzo od starożytnych, chociaż w sposób takisam działające. O. pancerników dzisiejszych jest częścią wystającą ich przodu zaostrzonego, ukrytą zupełnie pod wodą, aby tern snadniej przebić mogła dno okrętu nieprzyjacielskiego i zatopić go w ten sposób. Ob. Okręt i Pancernik.    I)r J-

Ostroga ptasia (ornitol.) łac. calcar, franc. ergot, niem. Sporn albo Afterldaue. Na stronie tylnej nogi samca wielu ptaków grzebiących (liasores) spotyka się wyrostki rogowate, krótsze lub dłuższe, nieraz bardzo ostro zakończone, nazywane O-ami. Samice nie miewają ich zazwyczaj wcale, albo też zaledwo tylko w stanie szczątkowym. O-i bardzo długie i ostre, służące za broń stosunkowo niebezpieczną, posiadają nasze koguty domowe, również bażanty różne; u indyków i pawi u nas hodowanych O. są krótkie, wszakże pewien gatunek pawia indyjskiego (Polyplectron bicalcara-tum) ma po dwie dość spore, jedna nad drugą stojące u nogi każdej.—Niektóre ptaki brodzące (Gr dilator es) znów miewają wyrostki rogowe, ostre u skrzydeł, również O-ami uazywa-ne, jak np. czajka egipska ( Vanellus spinosus), opatrzona kolcem takim u każdego z dwu skrzydeł swych, i rodzaj ptaków południowo-amerykańskich Palamedeidae, miewający po dwa kolce takie u skrzydła każdego, ku przodowi sterczące, a mogące zadawać rany bolesne. Niewłaściwie też czasem O-mi nazywane bywają szpony bardzo wydłużone na palcu tylnym ptaszków niektórych.    Dr-    p'

Ostroga złota: 1) Jako oznaka dostojeństwa rycerskiego ob. Ostroga. 2) Ordery: I. Podług legendy cesarz rzymski, Kon st ant y n Wielki, po zwycięstwie nad rzeką Tybrem, odniesionym nad spólzawodnikiem swym Maks encyus z em (d. 28 października r. 312), miał jakoby ustanowić order O-i z-ej, który później uległ zapomnieniu; odnowił go więc, a raczej ustanowił go, dopiero w r. 1559 papież Pius IV. Następnie Grzegorz XVI zmienił ustawę jego w r. 1841, przemianowując go na order św. Sylwestra (por. w T. V ser. 2-ej, str. 503).—II. Karol d’Anjou, król neapoli-tański, w r. 1266 ustanowił order pod tą nazwą, istniejący do r. 1435, w którym zmarła Joan na II, ostatnia panująca z rodu Andegaweńczyków neapolitańskich.—III. Order O. z. neapolitański, ustanowiony w r. 1808 ob. T. V, ser. 2-ej, str. 507. — 3) Podług Naruszewicza („Histor. narodu polskiego“, Warszawa 1786, T. II str. 154) istniał dawniej zwyczaj, że królowie po wstąpieniu na tron pasowali niektórych mie-rycerzów, stawiając ich na czele obrony miast; tę szlachtę nową nazywano pospolicie rycerzami O-i z-ej (jEquités aurati).Dr‘ Ostrogoci, część Gotów (ob.), plemienia, należącego do wandalo-gockiej lub według in-' nej klasyfikacyi— wschodniej grupy Germa-

nów (ob.). Do połowy w. II po N. Chr. mie- » traktyczni—pozostała nietkniętą i, zamieszku-szkali Goci nad Bałtykiem po obu stronach Wisły. W drugiej połowie w. II, w okresie wojen markom ańskich (ob,), posunęli się na południo-wschód ku morzu Czarnemu. Opanowali tu ogromną przestrzeń od Karpat po rz.

jąc Krym, utrzymywała ożywione stosunki z Bi-zancyum; jeszcze w w. XVII używali Goci krymscy swego ojczystego języka. Olbrzymia przepaść dzieli O-tów z czasów Hermanrycha, ludu bądź co bądź kulturalnego, nieustępującego Germanom zachodnim doby Cezara (ob.) lub Tacyta (ob.), od tych O-tów, którzy w w. V po Nar. Chr. zapisali swe imię na kartach hi-storyi Cesarstwa Rzymskiego. W wieku V świadomość jedności plemiennej zanika i każda z trzech wyżej wymienionych grup na własną rękę toruje sobie drogi rozwoju. Ta, która uległa Hunnom, osiadła w Pannonii, po śmierci Attyli (ob.) Zrzuciła jarzmo mongolskiego panowania i nawiązała stosunki z Cesarstwem Wschodniem; cesarz dawał im grunta i płacił żołd wzamian za obronę granic; na czele ich stanęli wodzowie z ródu Amalów. Ta część, która szukała schronienia na terytoryum rzym-skiem, poniekąd zlała się z pierwszą i z resztkami Wizygotów w Mezyi (ob.). Wreszcie O-ci krymscy pozostawali na dawnych miejscach. Wiek V—to dla O-tów szereg walk już-to z wrogami cesarstwa, już-to z samym cesarstwem, od którego barbarzyńcy żądają powiększenia żołdu i nowych gruntów. Wodzowie O-tów tytułują się wodzami cesarskimi. Do ogromnego znaczenia doszedł za panowania cesarza Zenona (ob.) Teodor}k, z rodu Amalów. Bizancyum nie posiadało naówczas wodza, którego mogłoby mu przeciwstawić. To też, gdy Teodoryk (ob.) zażądał od cesarza pozwolenia udania się do Italii, w celu ukarania „uzurpatora“ O do akra (ob.), cesarz, sądząc, że w ten sposób uwolni się od natrętnych barbarzyńców, przystał chętnie na wyprawę. Powiększywszy wojsko przez zaciąg kilku innych szeregów germańskich, wyruszył Teodoryk do Italii zimą r. 488 — 489 Wyprawa miała wszelkie pozory ruchu emigracyjnego: O-ci zabierali ze sobą rodziny i cale mienie. Pokonawszy po drodze Gepidów, usiłujących przeszkodzić wyprawie i zwyciężywszy w kilku bitwach Odoakra, Teodoryk jął oblegać Rawennę, ostatnie schronienie złamanego „uzurpatora“. Na wieść o śmierci cesarza O-ci obwołali Teodoryka królem W r. 493 Rawenna poddała się; Odoakr i Teodoryk mieli nadal razem sprawować rządy. Lecz po u-pływie 10 dni od wkroczenia O-tów do Rawenny Odoakr zginął z ręki oprawcy, a Teodoryk Stał stę panem Włoch. — W państwie włoskiem Teodoryka niby unią osobistą połączone zostały dwa obce sobie żywioły, z których każdy podlegał władzy wodza ostrogockiego na odmiennej podstawie: O-ci słuchali go jako swego króla, Rzymianie zaś — jako namiestnika cesarskiego. O-ci byli rycerzami, niema-jącymi szerszej organizacyi państwowej, nie-nawykłymi do spokojnej pracy, słowem — barbarzyńcami. Rzymianie, odwrotnie—nie rozpo-

Don i podzielili się na dwa odłamy: O-tów, zwanych inaczej Greut hu n garni i Wizygotów, inaczej-Terw ingów. Pierwsi zamieszkiwali wybrzeża morza Czarnego na wschód, drudzy na zachód od Dniestru. Kiedy nastąpił podział, dotychczas niewiadomo. Część uczonych utrzymuje, że istniał on już nad Bałtykiem; inna część przenosi go nad morze Czarne, powołując się na znaczenie wyrazów „Greu-thungowie“ i „Terwingowie“,—które to nazwy są jakoby wcześniejsze niż O-ci i Wizygoci: „Greu-thung“ pochodzić ma od gruit lub griess, co znaczy piasek, „Terwingowie“ zaś — od triu, co znaczy drzewo. Pierwsi zatem mieszkać mieli w stepach, drudzy—w lasach, a odmienne warunki życia miały wytworzyć podział na dwa szczepy; nowe nazwy, O-ci i Wizygoci, z czasem zupełnie wyparły stare, zwłaszcza po porzuceniu przez Gotów wybrzeży morza Czarnego. Przeciwnicy tej teoryi twierdzą, że nazwa Greuthungów pochodzi raczej od goc. vairthan usgrudja, co znaczy „być bez odwagi“, i przypuszczać każe gruds, grutlis=„odważny“, wyjaśniając zarazem belgijskie Grudii; wyraz zaś Terwing — od dere-bi, diarfr, got. thairvs, co znaczy „śmiały“

(por. imiona własne Terfilo, Terbwin i in.); o-bie więc nazwy plemienne znaczą tosamo i nie mają nic wspólnego z siedzibami Gotów'.

W źródłach rzymskich podział Gotów na O-tów i Wizygotów zaznaczony jest dopiero pod r.

376 po Nar. Chr. — O-ci nie stanowili jednego narodu; jak inne plemiona germańskie, tak i o-ni rozpadali się na drobne szczepy, łączące się ze sobą lub z innemi ludami rzadko i na krótki termin, w celu wspólnej obrony lub napaści. Dopiero w drugiej połowie w. IV zaczęli wytwarzać szerszą organizacyę państwową.

Hermanrych (ob.), pochodzący z rodu Ama-lów, połączył pod swem panowaniem prócz o-bu szczepów gockich plemiona słowiańskie, litewskie i fińskie; państwo jego, jak głosi po-, danie, sięgało od morza Czarnego do Białego.

Był to zapewne luźny tylko związek ludów, zespolonych przez energiczną i zdolną jednostkę, lecz skorych zawsze do oderwania się od całości. Ze śmiercią twórcy związek rozpadłby się prawdopodobnie: najazd Hunnów (ob.) przyśpieszył tylko jego upadek. Jak nietrwałe było dzieło Herm anrycha, świadczy fakt, że nawet O-ci nie stawili Hunnom zgodnego oporu.

Część ich próbowała walczyć, lecz zwyciężona cofnęła się na terytoryum Cesarstwa Rzymskiego; inna część poddała się bez oporu i towarzyszyła odtąd zwyciężcom w wyprawach; jeszcze inna, stosunkowo nieliczna — tak zw. Goci te-

rządzali własną siłą zbrojną, lecz posiadali stosunkowo wysoce rozwinięty ustrój społeczny i polityczny i względnie wyrobioną już technikę rolnictwa. Teodoryk zamierzał zespolić oba te ' różnorodne żywioły w jedną organizacyę państwową w drodze umiejętnego podziału obowiązków. O-ci mieli bronić kraju, Rzymianie zaś żywić ich i kierować losami państwa. Przejęty głęboką czcią i szacunkiem dla cywili-zacyi rzymskiej, pragnął on utrzymać wszystkie jej resztki. Mimo to ustrój społeczny i polityczny, jaki wytworzył się w jego państwie, . niezupełnie odpowiadał tym pragnieniom oświeconego barbarzyńcy. Trzecią część wszystkich gruntów odebrano Rzymianom i rozdano O-tom; tam, gdzie podział faktyczny nie nastąpił, Rzymianie płacić musieli do skarbu trzecią część dochodu rocznego; prócz ziemi O. otrzymał trzecią część majątku ruchomego, t. j. kolonów (ob. Kolonie rzymskie, T. XXXVII str. 107 nast.) i niewolników. Teodoryk usiłował skupić O-tów w pewnych miejscowościach; to też część Włoch pozostała zupełnie od nich wolna, np. okolice Rzymu, Kampania i t. d. Barbarzyńcy już-to mieszkali po miastach i na granicy, już-to, dawnym zwyczajem, pełnili obowiązki królewskiej straży przybocznej, już-to przeważnie wyczekiwali zawsze w gotowości bojowej na rozkaz wyruszenia w pole. W nagrodę za posługę rycerską otrzymywali rok-rocznie tak zw. „podarunki⁴“ t. j. żołd. Rządzili nimi mianowani przez króla hrabiowie i dowódcy, których stanowisllo względem współrodaków odpowiadało stosunkowi oficerów do żołnierzy. Zakres ich działalności był bardzo obszerny, obejmował sprawy wojskowe, administracyjne i sądowe, słowem— wszystko, co dotyczyło O-tów o-raz ich stosunków z Rzymianami (np. sprawy sądowe między Rzymianami a barbarzyńcami). Przy boku króla gromadzili się wybitniejsi przedstawiciele O-tów, tworząc stopniowo zastęp nowej arystokracyi, nie rodowej, lecz osobistej, opartej na zasłudze, wpływach i bogactwie. Dawne prawa nie wystarczały O-tom w nowych warunkach, niektórych—np. prawa odwetu-niepodobna było stosować ze względu na konieczność utrzymywania w państwie ładu i spokoju. Teodoryk wydał przeto, wzorowany na aktach rzymskich, zresztą dość nieudolnie opracowany, edykt (Edictum Theodorici), mający na celu przedewszystkiem ukrócenie samowoli barbarzyńców i możniejszych Rzymian w stosunku do warstw niższych. W prawie cywilnem obowiązywały nadal zwyczaje O-tów, podobne do tych, które panowały u innych Germanów (ob.). Drugiej części swych poddanych — Rzymianom, pozostawił Teodoryk dawny ustrój, poczytywał bowiem Włochy za połowę cesarstwa, związaną nierozerwalnie z drugą, wschodnią połową. Nadto usiłował zbliżyć ku sobie nawzajem oba społeczeństwa, O-ckie i rzymskie, z których każdemu inne przeznaczył zadanie. Usiłowania te zawiodły: państwo Teodoryka nie posiadało trwałych podstaw, gdyż szeroka organizacya państwowa, zbudowana według wzoru rzymskiego, nie odpowiadała prostym i nieskomplikowanym stosunkom gospodarczym O-tów, a poniekąd i Rzymian. Prócz tego zbliżenie między obiema narodowościami było niepodobieństwem. Rzymianie, posiadający wyższą kulturę, patrzyli na O-tów z pogardą i lekceważeniem; ci zaś nie chcieli wyrzec się swego uprzywilejowanego stanowiska zdobywców. Zobopólną niechęć zwiększała jeszcze waśń wyznaniowa: Rzymianie byli prawowierni, gdy O-ci wyznawali herezyę Aryusza (ob. Ary ani e). Po śmierci Teodoryka w r. 526 Cesarstwo Wschodnie, korzystając z zamieszek w państwie O-ckiein, jęło kusić się o odzyskanie Włoch. Panowanie Amalasunthy, Teodata i Witigesa (536 — 540) upłynęło w rozpaczliwej walce z wojskami cesarskiemi. O-ci próbowali jeszcze ratować się przez powołanie na tron B e-lizaryusza (ob.), wodza cesarskiego; Rawenna poddała się (540), lecz wódz ogłosił państwo O-ckie za nieistniejące. O-ci, zwłaszcza we Włoszech północnych, nieopanowanych przez wojska wschódnio-rzymskie, pod nowym królem Toti lasem (Totila) (ob.) porwali za broń, lecz zostali pobici przez Nar ses a (ob.) w bitwie pod Taginami w Apeninach (552). Następca Totili, Tejas, zginął również na polu walki. Wreszcie w 555 r. 7 000 O-tów kapitulowało pod Conza na granicy Włoch, a w następnym, 556, zginął i ostatni wódz O-cki Wid in. 0-statnie 15-lecie walki ze strony O-tów było już tylko rozpaczliwą obroną skazanego na zagładę państwa, a ze strony Rzymiau—utrwaleniem dokonanego właściwie przez Belizaryusza podboju.-—Bibliografia: Man so „Geschichte des ostgothischen Reichs in Italien“ (Wrocław 1824); Gl öden „Das römische Recht im ostgothischen Reiche“ (Jena 1843); B. Reif-rich „Zur Geschichte des ostgothischen Reiches in Italien“ (Opole 1885); K. Martin „Theoderich der Grosse bis zur Eroberung Italiens“ (dyss., Freiburg 1888); Th. Mommsen „Ostgothische Studien“ (N. Archiv f. ält. Deuts. Gesch. Kunde. T. XIV 225—249, 453 — 454); T e nż e „Nachträge“ (tamże T. XV 181 — 186); W. Müller „Die Herrschaft Theoderichs d. Gr. vor seinem Zuge nach Italien“ (dyss., Greifswald 1892); Th. Hodkin „Theoderic the Goth, the barbarian champion of civilisation“ (Londyn 1891;; M. Dumoulin „Le gouvernement de Théodoric et la domination des Ostrogots en Italie d’après les oeuvres d’Ennodius“ („Rev. hist.“ 78, 79); G a u d e n z i „Rapporti tra l’Italia e l’impero d’Oriente fra gli anni 476 e 554“ (Bolonia 1888); L. M. Hartmann „Das italienische Koenigreich“ (Lipsk 1897); Rh. Pall mann „Die Geschichte der Völkerwanderung“ (Gotha 1863); R Kohl „Zehn Jahre

S Ehr. i M. Kr.

s;

fi?

Rożków

Młode

Cz. St.

ostgothischer Geschichte, 524 — 536“ (Lipsk

1877); Otto Bremer „Ethnographie der germanischen Stämme“ (Sztrasburg 1899, § 87 — 101); L. Wils er „Die Germanen. Beiträge zur Völkerkunde“; R. Loewe „Die Reste der Germanen am Schwarzen Meere“ (Kalla 1896); Oskar Gutsche u. Walter Schultz e „Deutsche Geschichte von der Urzeit bis zu den Karolingern“ (Sztutgart

1894); G. Kaufmann „Deutsche Geschichte bis auf Karl d. Grossen“ (Lipsk 1880/1 ; H. Eisenschmidt „De Ostrogothorum et Visigothorum origine“ (Jena 1835); Kampf-ner „Totila, König der Ostgothen“ (Progr. Inowr.); Dahn „Die Könige der Germanen“ (Würzburg 1880). —Por. G o to wi e

Qstrogony (Xiphosura)—rząd zwierząt stawo n o g i c h (Arthropoda) z gromady skorupiaków (Crustacea). Ciało O-ów składa się z dwu połączonych ze sobą stawem nierozczłonkowa-nycli części: wypukłego głowotułowia i płaskiego odwłoka, zakończonego długim, zaostrzonym, ruchomo zestawionym, wyrostkiem ogonowym.

ii

mm

i;

w*

Fig. 181. Skrzypiocz (Limulus molucenus).

Każda z tych części powstała ze zlania się pewnej ilości pierścieni. Głowotułów z przodu i po bokach zaokrąglony, z tyłu głęboko wycięty; mniejwięcej sześciokątny odwłok zwęża się ku tyłowi i na tylnych bokach posiada po 6 kolców, ruchomo osadzonych w tyluż wgłębieniach. Na górnej stronie głowotułowia istnieje para wielkich złożonych oczu bocznych i nieco naprzód wysunięta para oczu punktowych, leżących tuż obok siebie, i szczęk brak zupełnie. Kończyny, w ilości 12 par, leżą na stronie brzusznej i nie wychodzą poza brzegi tarczy: nagłowotułowiu siedm par, a na odwłoku pięć. Kończyny głowotułowia obłe, członkowane, u samic zaopatrzone w kleszcze, u samca zaś brak ich często na niektórych nogach. Sześć par kończyn otacza otwór gębowy, odsunięty daleko ku tyłowi; pierwsza para, znacznie mniejsza od pozostałych, położona jest przed otworem gębowym; członek podstawowy kończyn posiada ciernie, dzięki czemu służą one jednocześnie, jako narzędzia do żucia. Kończyny siódmej pary, blaszkowate, zrośnięte są ze sobą na linii środkowej i jako daszek pokrywają od przodu kończyny skrze-lonośne; tuż za daszkiem skrzelowym istnieją, tak u samca jako też u samicy, dwa otwory płciowe. Na odwłoku zuajduje się pięć par blaszkowatych kończyn, które zrastają się parami wewnętrznym brzegiem; do każdej z tych kończyn przyrosły jest szereg szerokich blaszek skrzelowych. Skielet skórny—dość surowy, konsystencyi i barwy rogowej.

O-y opuszczają jajko uav stadyum dość znacznie posuniętem w rozwoju. Młode nowonarodzone odznaczają się tern, iż odwłok jest członkowany, a wyrostek ogonowy bardzo mało rozwinięty. — Nieliczne obecnie żyjące gatunki O-ów dochodzą dość znacznych rozmiarów (przeszło ¹/₂ m. długości), żyją w morzach w blizkości wschodnich wybrzeży Azyi i Ameryki północnej. Przy ruchach wyrostek ogonowy odgrywa ważną rolę, jako drążek do podrzucania ciała naprzód. Żywią się pokarmem zwierzęcym, mianowicie drobnemi mięczakami i robakami. — Niektóre z wygasłych O-ów (np. Belinurus z formacyi węglowej) posiadają odwłok członkowany, podobnie jak młode skrzypłocze (Limulus). Odleglejsze pokrewieństwo z O-ami wykazują: rodzaj Eury-pterus (z syluru) i inne ze stosunkowo małym głowotułowiem, opatrzonym 5 parami kończyn, z wielkim członkowanym odwłokiem i z krótszym wyrostkiem ogonowym — Stanowisko systematyczne O-ów nie jest dokładnie określone; dotąd niemożliwe jest bowiem przeprowadzenie ścisłej homologii pomiędzy kończynami skrzypłocza i typowemi kończynami innych skorupiaków, oraz ścisłe porównanie w szczegółach segmentacyi ciała. Bliższe pokrewieństwo wykazują O-y z formami kopal-nemi, wspomnianemi wyżej, jako też z Ar-ylo-bitami. — Rząd O-ów obejmuje obecnie jeden rodzaj: skrzypłocz (Limulus), liczący zaledwie pięć gatunków.

Ostrogorskij Mojżesz, prawnik rossyjski współczesny, pisarz z zakresu nauk politycznych (* 1854 w pow. Bielskim gub. Grodzieńskiej). Ukończył wydział prawny w uniwers.

s. P.

petersburskim, potem był urzędnikiem w departamencie prawodawczym ministeryum sprawiedliwości, w którym z biegiem lat awansował na dyrektora departamentu. Napisał szereg popularnych podręczników historyi: „Chro-nołogija wsieobszczej i russkoj istoriji“ (Petersburg 1873, wyd. 14-e 1897), „Istorija Ros-siji dla naroduych ucziliszcz“ (wyd. 14-e 1896), „liczebnik russkoj istoriji dla III kłas-sa gimnazii“ (1891, wyd. 2-e 1897). Od r. 1876 wydaje corocznie Kalendarz prawniczy (Juridiczeskij kalendar’). Po śmierci Aleksandra II w okresie reakcyi O. porzucił służbę rządową, przeniósł się do Francyi i tam uczęszczał do Ecole libre des sciences politiques, a w 1885 r. po napisaniu rozprawy „Les origines du suffrage universel“ otrzymał dyplom z historyi i prawa państwowego. W r. 1902 O-i powrócił doRosyi a w marcu 1906 r. wybrany został na posła do Dumy Państwowej z gub. Grodzieńskiej. Członek wielu ko-misyj w Dumie, wypracował moc projektów praw, przemawiał w przedmiocie pogromu żydów w Białymstoku, jeździł do Londynu w liczbie sześciu posłów na posiedzenie związku międzyparlamentarnego dla propagandy międzynarodowych sądów rozjemczych. Ważniejsze prace O-go, prócz licznych artykułów w angiel. i francuskich czasopismach: „De l’organisation des partis politiques aux Etats-Unis“ (Paryż 1889); „La femme au point de vue du droit public“ (tamże 1892, przekład polski Z. Poznańskiego [Warszawa 1898] angielski [Londyn 1893] i niemiecki [Lipsk 1897]), „La démocratie et Vorganisation des partis politiques“ (2 tomy, Paryż 1903, przekład angielski z przedmową J. Bryce’a Londyn 1903 ). — O-i i w życiu politycznem Rosyi wziął czynny udział: był członkiem czynnym party i demokratów konstytucyjnych (t z w. „kadetów“) i w tym charakterze został j. w. wybrany na posła do I Dumy Państwowej (w kwietniu 1906 roku). — Prace francuskie O-go mają rzetelną wartość. Praca o „Prawach publicznych kobiety“ jest dotychczas najlepszym wykładem praw politycznych kobiety i walki o te prawa. Oparta nietylko na literze prawa, ale i na doskonałej znajomości życia politycznego Zachodu europejskiego i amerykańskiego, praca ta jest jednocześnie wymowną obroną prawa kobiety do udziału w życiu politycznem (ob. K o b i e ta).—Wielka praca (tom I, str. 609, t. II str. 759) poświęcona organizacyi i krytyce party] politycznych (Anglii i Ameryki) pozwala z niepozostawiającą do życzenia dokładnością zrozumieć znaczenie, budowę i procesy życia partyj politycznych w demokracyi współczesnej. Stosunek autora do współczesnego życia politycznego, znajdującego swój wyraz w różnicowaniu partyjnem — jest wrogi, O-i chciałby dokouać zupełnej przebudowy tego życia, przez substytucyę lig (związków), tworzonych

ad hoc dla rozwiązywania pewnych zagadnień, zamiast partyj o pewnych, określonych i skrystalizowanych programach, partyj żądających od członków swoich bezwzględnego posłuszeństwa. O. domaga się zniesienia odpowiedzialności ministrów wobec parlamentu-, ministrów mianuje obieralny (na sposób amerykański) naczelnik państwa, reprezentują oni rząd wobec izb, uczestniczą w rozprawach z głosem doradczym. Odwołuje ich naczelnik państwa wskutek uchwały jednej lub drugiej izby, powziętej w każdym wypadku odrębnie i w stosunku do każdego ministra oddzielnie po odbytej z ministrem dyskusyi publicznej. Bezpośrednie prawo wyborcze jest zastosowane tylko do wyborów do izby deputowanych, deputowani wybierani na lat sześć, izba odnawiana co dwa lata w '/₃ części członków. Listę kandydatów wskazuje powszechne głosowanie na mocy ich deklaracyi, popartej przez oznaczoną w ustawie ilość wyborców. Deputowani mogą być odwoływani wskutek petycyi, podpisanej przez ilość wyborców równą conajmniej połowie ich ostatnio czynnej liczby, a wystosowanej do prezydenta izby. Senat wybieralny jest na drodze wyborów pośrednich, dwustopniowych w liczbie określonej i proporcyonalnej do ludności każdej prowincyi albo departamentu. Senatorowie wybierani na lat dziesięć, w jednej trzeciej odnawiani co trzy łata.—O-i odzwierciedla w pracach swoich ducha „Szkoły nauk politycznych“ w Paryżu, poglądy polityczne Boutmy’ego i S o r e 1 a (oh.) — umiarkowany pod względem społecznym, przestarzały liberalizm. niewyehodzący po za granicę dzisiejszego układu społecznego. W krytyce demokracyi niewiele posunął się poza wskazania odziedziczone po T o c q u e vil 1 e’u (ob.) i Henry Sumner Maine’ie (ob.). Należy podkreślić, że rozdziały krytycznie rozpatrujące upadek opinii politycznej i moralnej w Anglii i Ameryce, oparte na osobistej, uważnej i umiejętnej obserwacyi, posiadają trwałą wartość, a pod względem artystycznym nie ustępują klasycznym wzorom Tocqueville’a i James Bryce’a. — Źródła: broszura p. n. „M. J. O-kij“ (odbitka z dziennika „Nowaja Zarja“ z 13 października 1905 r., 8 str.). — Działalność M. J. O-go w pierwszej Dumie Państwowej (Relacya dla wyborców) Petersb. 1906 str. 72.

Ostrogorskij Wiktor Piotrowicz, współczesny pedagog i literat rossyjski (* 1840); kształcił się na wydziale historyczno-filologicz-nym uniwers. petersburskiego i wtedy już pomieszcza! swe prace w dziennikach i pracował gorliwie nad podniesieniem oświaty ludowej. Na pedagogicznych kresach żeńskich w Petersburgu wykładał w latach 1869—91 historyę literatury rossyjskiej, występując zawsze jako gorący obrońca praw kobiet, zarówno w odczytach swych, jak w licznych artykułach i broszurkach. Jako pedagog szerzył

Red.

i stosował w prelekcyach humanitarne idee Pirogowa i Uszyńskiego, a w pracach swoich (w czasopismach „Uczytel“, „Obrazowanije“, „Pedagogjiczeskij Listok“, „Wiestnik Wospita-nija“, „Russkaja Myśl“) domagał się rozwoju szerszych ideałów i humanitarnych uczuć w młodzieży za pośrednictwem czytania doborowych utworów literatury rossyjskiej i cudzoziemskiej. Prócz mnóstwa artykułów bieżących napisał O.: „Etjudy o russkich pisa-teljach“ (1880—93); „Rukowodstwo k czteniju poeticzeskich soczynenij“ (według Ekkhardta, 1877), „Besjedy o prepodawaniji słowesnostji“ (1886); „Dwadcat’ biografij obrazcowych russkich pisatelej“ (1890); „Russkije pedagogji-czeskije djejateli: Pirogow, Uszynskij, Korf“ (1887) i wiele innych. („Encikłopediczeskij Słowar’“ —Brokhausa i Efrona).

Ostrogożsk—miasto powiatowe w gub. Wo-roneskiej, nad rzeką Ticha Sosna, o 97 wiorst na południe od Woroneża. Przedtem zwane „Rybne“, ponieważ było głównym składem ryb, wywożonych z nad Donu do gubernij wewnętrznych. O. założyli Kozacy w XVII w. W r. 1696 tu widział się Piotr W. z Mazepą. W 1765 r. z osady O. przekształcono na miasto prowincyonalue gub. Ukraińskiej, a w 1802 r. został miastem powiatowem gub. Worone-skiej. —Posiada 10 cerkwi, ogród publiczny, pro-gimnazyum żeńskie, sąd okręgowy, bank miejski, bibliotekę publiczną, księgarnię, dwie drukarnie. W 1896 r. 7 165 mieszk., których głównem zajęciem jest handel rogacizną, końmi słoniną. Przemysł mało rozwinięty.

Ostrogoski powiat, w poł.-zacli. części gub. Woroneskiej, 7 117 w. □. Powierzchnię, miejscami równą, niekiedy przerzynają nieznaczne jary. Niewielkie wyniosłości wznoszą się w półn.-wsch. i poł.-zach. części powiatu. Wzdłuż prawego brzegu Donu ciągnie się pasmo gór kredowych; z nich zuaczniejsze: Sza-tryszczenskaja i Diwnogorskoje. Glebę stanowi przeważnie czarnoziem. Z północy na południe przepływa Don z dopływami: Ticha Sosna i Czorna Kalitwa. Jeziora i błota—nieznaczne, tylko w dolinach rzek. 6°/₀ całej powierzchni tworzą lasy, w których przeważają dęby, klony i jesiony. Głównem zajęciem mieszkańców jest rolnictwo, potem hodowla koni. Kwitnie przemysł domowy i uprawa tytuniu. Pod względem przemysłowym powiat zajmuje pierwsze miejsce w gubernii. Główne przedmioty zbytu: mąka, tytuń, rogacizna, konie i produkty przemysłu domowego. Podzielony na 27 gmin i 3 stany, liczył w 1896 r. 267 473 mieszkańców.

Ostrogradzkij Michał, syn Bazylego, wybitny matematyk rossyjski (* 1801 w gub. Połtawskiej — f 1862 w Pottawie). Szkół średnich nie ukończył, ojciec wziął go z klasy trzeciej, zresztą O, nie zbyt przykładał się tam do nauk. Ale później ojciec zdecydował się umieścić go w uniwersytecie. O. zdał egzamin.

a znalazłszy się na drugim kursie, zaczął ujawniać wielkie zdolności' do matematyki. W r. 1818 otrzymał dyplom rzeczywistego studenta, ale w r. 1821 ministeryum odebrało mu ten honor z powodu stosunku z wolnomyślnym prof. Osipowskim. W r. 1822 O. wyjechał do Paryża, gdzie niebawem zwrócił na siebie uwagę najznakomitszych matematyków: Laplace’a, Fouriera, Ampère’a, Poisson’a i Cauchy. W r. 1826 zrobiono go nauczycielem matematyki w szkole Henryka IV. Ale on, ulegając żądaniu ojca, wrócił do kraju w r. 1828. Akademia Nauk petersburska powołuje go na adjunkta; w r. 1830 zostaje O. zwyczajnym akademikiem. Rozpoczyna się jego wieloletnia działalność pedagogiczna w wyższych zakładach naukowych, zwłaszcza wojskowych. Z prac ważniejsze: „Mémoire sur le calcul des variations des integrales multiples“ (1834, Mémoires de l’Acad. de S.-Petersb.); „Considérations générales sur les moments des forces“ (1834, ob.); „Mémoire sur les équations differentielles relatives au problème des isoperimètres“ (1848 ib.); wreszcie „Mémoire sur la théorie générale des percussions“ (1854 ib.). Szczegółowy spis rozpraw matematycznych O-go patrz „Enciklopedi-czeskij słowar’“ Efrona i Brockhausa.

Ostrogscy, herbu własnego, ród książęcy na Wołyniu, gałąź prawdopodobnie książąt Pińsko-Turowskich. Według najdawniejszej wersyi Ostrogscy mieli pochodzić od Wasyla Romano-wicza, brata Daniela Halickiego. Podaniu powyższemu sprzeciwiają się źródła ruskie, podług których Wasyl Romanowicz pozostawi! jedynego syna, Włodzimierza, księcia Wołyńskiego, zmarłego 1288 r. bezpotomnie. Daleko więcej prawdopodobieństwa posiada wersya pominnika cerkwi Pieczerskiej w Kijowie, spisanego po po’chowaniu tamże księcia Konstantego Ostrogskiego, o pochodzeniu tego kniazia od książąt Turowskich. Na zasadzie imion w tym pominniku przytoczonych Mak si mowie z (Pisma o kniaziach Ostrogskich. Kijów 1866, str. 1—7), a za nim Wolff (kniaziowie litewsko-ruscy, str. 342) układają następujący pierwiastkowy rodowód Ostrogskich: Jurij Wło-dimirowicz, książę Piński (f 1292), żonaty z Barbarą, pozostawił syna Dymitra, księcia Turowskiego, żonatego z Elżbietą; tego synem miał być Daniel, od włości Ostroga, piszący się już stale Ostrogskim. Aczkolwiek z rodowodem powyższym, jako dostatecznie nieusprawiedliwionym, w szczegółach zgodzić się bezwzględnie nie można, wszelako pochodzenie zajmującego nas rodu z linii książąt Pińsko-Turowskich, potomków w. księcia 'kijowskiego, Światopełka (f 1113), jest prawdopodobne. Co się tyczy dóbr dziedzicznych Ostrogskich, Ostroga, to pierwsza wzmianka dyplomatyczna o tym grodzie sięga r. 1366, w akcie przymierza pomiędzy w. księciem Olgierdem, bra-j ćmi jego i synami, a królem Kazimierzem,

na mocy którego Ostróg z innemi włościami łyńskich. Umarł młodo, pozostawiając synów: dostał się Lnbartowi. Aczkolwiek w akcie tym Michała i Konstantyna. Michał, staro-mowa tylko o Ostrogu, bez wzmianki o tern, ' sta łucki i marszałek Ziemi Wołyńskiej, zmarł aby miał on swego kniazia, tern niemniej nic ) bezpotomny; Konstantyn zaś (ob.), hetman w tern również niema niepodobnego, aby zamek ten był własnością kniazia hołdującego Lubartowi. Potwierdzenie zresztą tego, że tak być musiało, znaleźć można w nadaniu Władysława Jagiełły kniaziowi Fedorowi Daniło-wiczowi (ob. niżej; „Arch. Sławuckie“, tom I str. 5), w którym przodkowie jego nazwani są książętami Ostrogskimi (duces Ostrogovienses), oraz w świadectwie kronikarzy, którzy, wspominając o księciu Danielu, w czasie podboju Rusi przez króla Kazimierza, nazywają go „0-strogskim“ (Długosz III 199). Pierwszym ze znanyoh książąt Ostrogskich, którego dokumentowe istnienie stwierdza własny syn, kniaź Fedor, piszący się Daniłowiczem, jest kniaź D a n i e 1, i tego też za protoplastę rodu uważać musimy.

najwyższy w. ks. litewskiego, kasztelan wileński, wojewoda trocki, podniósł znaczenie imienia rodu swego do niebywałej potęgi i świetności. Synami hetmana byli: Eliasz (Ilia) (f 1539 r.), mąż znanej w dziejach możnowładztwa naszego Beaty z Kościeleckich, a ojciec nieszczęśliwej z O s tr o g a H al s zki (oh.), oraz Konstanty-Wasyl, starosta włodzimierski, marszałek Ziemi Wołyńskiej, wojewoda kijowski (1559 r.). Ten ostatni pozostawił trzech synów. Z nich: Konstanty, krajczy, a później podczaszy wielki litewski (1588 r.), zmarł bezpotomny; Janusz, wojewoda wołyński (1585 r.), później kasztelan krakowski (1593 r.), posiadacz olbrzymich dóbr, był założycielem znanej ordynacyi, której utworzenie wyjednał na sejmie 1609 r., a która przez córkę jego, Eulrozynę, przeszła później w dom Za-sławskich, i Aleksander, wojewoda wołyński (1593 r.). Na potomkach tego ostatniego: Konstantym, dzielnym wojowniku przeciwko Tatarom (+'1618 r.), i Januszu (+ 1620 r.) znakomity ród O-ich przestał istnieć po mieczu. — Źródła: Stryjkowski; Niesiecki; Wolff; Żychliński; Przeździecki: Jagielloński II 37 — 312; Boniecki.    D-

Ostrogska Ordynacya została założona mocy konstytucyi sejmowej 1609 r. przez kasztelana krakowskiego, Janusza ks. Ostrogskie-go (+ 1620), i objęła znaczną część rodowego majątku książąt, około 600 wsi, miast i miasteczek (przeważnie w woj. Wołyń, i Kijów.). Fundator, ułożywszy ostatecznie ustawy ordynacyi po śmierci syna i synowców, przyznał je 25 czer. 1618 r. przed aktami trybunału lubelskiego; później O. O. znalazła potwierdzenie m. iu. w konstytucyach sejmowych 1624, 27 i 75 r. Do dziedziczenia dóbr O-i powołani zostali kolejno na zasadach majoratu, z wyłączeniem płci żeńskiej, najstarsi sukcesorowie męscy, w braku ich—synowie kasztelanki krakowskiej, Eufrozyny z Ostrogskich Zasławskiej; w razie wygaśnięcia męskiej linii Zasławskich, majorat miał przejść w posiadanie siostrzeńca fundatora, Radziwiłła, tudzież jego najstarszych męskich potomków. *Nareszcie po wymarciu powyższych domów Rzplta obrać miała ordynata z pośród kawalerów maltańskich, polaka, litwi-albo rusina katolika. Ordynaci mieli korzystać z herbu Ostrogskich, winni byli utrzymywać w porządku, zaopatrując w amunicyę i żywność, zamki i twierdze w swoich dobrach, nadto 300 konnych i 300 pieszych żołnierzy ku obronie Rzpltej od napadów tureckich i tatarskich; nie wolno im było obarczać majątków długami, sprzedawać ich ryczałtem lub ezęścio-Ale zanim zeszedł bezpotomnie ostatni Zaeławski (Aleksander + 1673 r.), zbrakło u-

Będzie to niezawodnie ów Daniel de Ostrów, który stawiał opór zacięty królowi Kazimierzowi podczas wyprawy jego na Ruś i przyzywał na pomoc Tatarów („Pomniki dziejowe Polski“, wyd. A. Bielowski, tom II str. 622). Synami jego byli: Michał i Dymitr, którzy zginęli w bitwie nad Worsklą, oraz Fedor. Fedor dobra ojczyste objął w posiadanie jeszcze za życia księcia Lubarta, na którego pełnił służbę z Ostroga („Archiwum Sławuckie“ I str. 7).

na

Po wstąpieniu na tron polski Jagiełły i usunięciu przez tegoż kniazia Fedora Lubartowicza Fedor Daniłowicz został namiestnikiem w Łucku, po zamianowaniu zaś Witolda księciem łuckim i włodzimierskim (r. 1387) pozostał starostą łuckim. Za odznaczenie się przy obronie Wilna (1390 r.) otrzymał Fedor potwierdzenie posiadania Ostroga z Zasławiem, Brodo-wem i wielu innemi włościami. Zmarł koło i. 1410, przybrawszy, ówczesnym zwyczajem, przed samą śmiercią habit zakonny pod imieniem Teodozego. Z synów jego: And rusz ko i Daniel (Daszko), znany stronnik Swidry-giełły, którego oswobodził z więzienia krzemienieckiego (1418 r.), zgaśli bezpotomnie;

Fedor przeniósł się do Czech, gdzie, jako Fryderyk, książę ruski, stał się jednym z najgorliwszych wyznawców nauki Jana Husa (brał udział w bitwach pod Aussig i Tauss, przy zdobyciu Gliwic; on to również przewodniczył wyprawie husyckiej, która, wpadłszy ze Śląska, złupiła klasztor Częstochowski 1430 r.; potomstwo jego pozostało w Czechach); na Wasyl wreszcie, namiestnik turowski (1445 r.), dalej poprowadził ród książąt Ostrogskich.

Synami jego byli; Jurij i Iwan. Pierwszy, otrzymawszy w działach Zasław, zaczął stale pisać się Zasławskim i stał się protoplastą możnej rodziny tego nazwiska (ob. Zasławscy książęta). Kniaź Iwan Wasylewicz, dzielny wojownik przeciwko Tatarom, liczył się już do wo. najmożniejszych i najmajętniejszych panów wo-

Wielka Eneykl. Illu*tr. Ser. II. Tom VI. Zeil. 45a

prawnionych do objęcia majoratu Radziwiłłów, i mniej więc administratorem Ostroga i innych i wśród niepokojów krajowych wszystkie dobra włości mógł się mienić syn i następca Pawła zagarnęła siostra zmarłego, Teofila Wiśniowie-    (f 1750), Junusz Sanguszko, marsz. nadw. lit.,

w olbrzymie długi u różnych magnatów, przeprowadził z wierzycielami t. zw. tranżakcyę kolbuszowską d. 7 grudnia 1753 r. (następnie wciągniętą do akt w Sandomierzu). Własno-woluie zmienił on prawną naturę majoratu i podzielił się nim, niby dziedzicznym majątkiem ziemskim, z kilkudziesięciu wspólnikami. Za życia donatora donataryusze nie mieli się mieszać do „intrat“ i „dyspozycyi“ zapisanych dóbr; po jego śmierci otrzymują: Jan Małachowski, kanclerz w. k., połowę miasta Ostroga, m. Międzyrzec i 35 wsi; Franc; Sal. Potocki, krajczy kor., miasta Lutowiż, Łokacze i 9 wsi; Ignacy Sapieha, woj. mścisłaj/ski — Ba-zalię, Krasiłów i wsi 31; Józef Jabłonowski, stolnik lit. — Sulżyńce (alias Sulżyn) i wsi 18; Lubomirscy: Antoni, star. kazimierski — Miropol, Kulczyny i wsi 47; Franciszek, star. olsztyński— Nowojową, Wilsk i wsi 73; Antoni, woj. lubelski — Pików i 33 wsi z przyległościami; Jerzy, star. bohusławski -- Czudnów i wsi 93; Józef, podstoli lit.—Stepań, Dereczną i wsi 86; Stanisław, podstoli koronny — Dubno, Ptyczę i wsi 70; inny Stanisław, strażnik kor., z teściem swym, Augustem Czartoryskim, wojew. ruskim, razem - Konstantynów i wsi 36; Adam Małachowski, star. oświęcimski — wieś Kolczę; Karol Szydłowski, miecznik smoleński, „faworyt i amant“ Sanguszki (Matuszewicz II 51) — miasto Kuźmin i wsi 17 etc. (wszystko według „Aktów publicznych do interesu Ordynacyi Ô-strogskiej należących“ 1754; por. niektóre różnice u Waliszewskiego „Potoccy i Czartoryscy 190--4 i niedokładności u Matuszowi cza „Pamiętniki“ j. w.). Obecność wojewody ruskiego, bardzo dbałego o decorum, w tak haniebnem naogół towarzystwie nadaje całemu przedsięwzięciu głębszy sens polityczny. Czartoryski wziął udział w tranzakcyi, aby wspólnictwem w akcie nielegalnym związać interesy swoje i „familii“ z honorem i interesem wciągniętych koryfeuszów stronnictwa • „patryotycznego“, t. j. francuskiego: Potockiego, Jabłonowskiego, Adama Małachowskiego oraz dopuszczonego nieco później do kompanii Piotra Sapiehy, woj. smoleńskiego. Od chwili akcesu Czartoryskich podział ordynacyi staje się aktem jej samoobrony partyjnej przeciwko zakulisowej kampanii, prowadzonej oddawna przez Jerzego Mniszcha, marszałka n. kor., celem zniszczenia wpływu książąt na dworze królewskim i w województwach. Familia, widząc jak Mniszech dyskredytuje ją u Briihla i toruje drogę do przewagi obozowi francuskiemu Potockich, umyśliła zawczasu zdezorganizować przeciwników. „Jeżeli darowizny księcia marszałka, jak było do przewidzenia, dadzą hasło do walki partyjnej, to któi nie »tanie pe

cka, żona Dymitra, woj. bełzkiego i hetmana marnotrawny rozpustnik, który, zabrnąwszy w. k., która znowu, wyposażywszy wielkiemi summami córki, Teresę (za Karolem ks. Neubur-skim) i Maryę (za Pawłem Sanguszką), przekazała nieobciążone dobra synowi swemu z drugiego małżeństwa, Józefowi Karolowi Lubomirskiemu, staroście sandomierskiemu. Przeciwko pogwałceniu ustawy erekcyjnej zaprotestował instygator koronny (19 lipca 1673 r. w grodzie warszawskim), a szlachta krakowska na sejmiku proszowskim postanowiła przedstawić na najbliższym sejmie kandydaturę Hieronima Augusta Lubomirskiego, kawalera maltańskiego.

Napróżno jednak Lubomirski zabiegał na sejmach 1676 i 1677 r. około zatwierdzenia swego wyboru: sprawę puszczono w reces i, dzięki poparciu Jana III, Dymitr Wiśniowiecki pozostał w posiadaniu ordynacyi; po jego zaś zejściu, posiadł ją, znowu bezprawnie, ów Józef Lubomirski. Sprawa ostrogska nabiera wielkiego rozgłosu od chwili zgonu starosty sandomierskiego (1720).

August II, pragnąc spożytkować potęgę ekonomiczną i społeczną O-i O-ej, dla dobra swych stosunków, a pośrednio na rzecz swej polityki, spróbował przerwać szereg nadużyć magnackich i rozkazał Janowi Tarle, wojew. lubelskiemu, i gen. Stanisławowi Poniatowskiemu zająć twierdzę dubieńską i admińistrować wszystkiemi włościami, dopóki nie zostanie wyznaczony legalny kandydat maltańczyk. Nie zdążyli jednak komisarze królewscy stanąć na miejscu, a już rozgościł się w Dubnie nowy uzurpator, Paweł Sanguszko, marszałek nadw. lit. Upatrzony kandydat królewski August ks.

Czartoryski, w imieniu zakonu Joannitów zaniósł manifest przeciwko Pawłowi i Maryi Sanguszkom, jako „nieprawnie majątek ordynacki uważają za własny z ujmą dobra Rzpltej“; ogłosił też wywód pretensyj swego zakonu w „Infor-macyi krótkiej o ordynacyi Ostrogskiej“. August II ledwo dał sobie wyperswadować użycie środków gwałtownych przeciwko uzurpatorowi. Reskryptem 16 grudnia 1720 r. zlecił dwuletnią administr. majoratu Pawł. S;mguszce,

J. Tarle i St. Poniatowskiemu. Ale dwaj pełnomocnicy królewscy „za upodobaniem tylko i ufnością króla“ i „za wpływem przyjaciół“ (K. Szaniawskiego, J. Wiśniowieckiego, St. Cbomętowskie-go, J. Mniszcha) zawierają d. 7 czerwca 1721 r „kombinacyę“ z marszałkiem, której prywatne artykuły przysparzają Tarle 70 000, Poniatowskiemu 30 000 złp., publiczne zaś pozostawiają ks. Pawła jako administratora w wyłącznem posiadaniu dóbr aż do decyzyi najbliższego sejmu. Nietrudną rzeczą było postarać się o zerwanie owego sejmu (warszawskiego, 5 paźdz.—

11 listop. 1722 r.), tudzież o dekret trybunalski (w procesie z Giżyckimi), zatwierdzający w ręku Sanguszki posesyę ordynacyi. Conaj-

spotu z republikantami nie dopuścili do żadnych kompromisów, i nie pozostało douataryuszoin innej drogi do ratowania swego autorytetu, jak zerwać sejm przez Strawińskiego, posła staro-dubowskiego, klieuta Lubomirskich. Jeszcze przed pożegnaniem izby poselskiej Mniszech zebrał podpisy 32 senatorów pod petycyą do „Bib!.    Augusta III, żądającą wzięcia majoratu w admi-

stronie donataryuszów?,.. Bezwątpienia, układ był bezprawny, skoro Rzplta recesein 1677 r. zawarowała sobie prawo rozporządzania ordynacyą; gwałcił prawa zakonu maltańskiego, a pośrednio—interes Rzpltej, która nie omieszkałaby prędzej czy później wyzyskać swych praw zwierzchniczych do terytoryum ostrogskiego“ („Polska przed wojną siedmioletnią“,

Warsz.“ 1907). Tranzakcya nie groziła kraj o-

nistracyę. Czyniąc zadość tej prośbie, król wi bezpośredniem damnum emergens, ponieważ polecił reskryptem, datowanym 2 listopada, za-donataryusze zobowiązali się do utrzymania u- rząd nad ordynacyą 5 administratorom: Wład. stawowego kontyngensu inilicyi; zato nie ule- Szołdrskiemu, wojew. inowrocławskiemu, Niko-gało wątpliwości lucrum cessans, albowiem ordy- demowi Woroniczowi, kasztelanowi kijów., Mi-nacya, zwłaszcza przy lepszej niż Sangusz- chałowi Czetwert\ńskiemu, podkom. bracław-kowska gospodarce, zdolna była wyżywić 2 800 skie mu, Tomaszowi Sołtykowi, chorążemu lubel. żołnierzy (bierzemy w rachubę ówczesne ko- i Wiktorynowi Wereszczyńskiemu, sędziemu szta utrzymania żołnierza według etatu armii ziein. chełmskiemu; sporządzenie zaś lustracyj, koronnej za r. 1755). W rzeczy samej, pierw- spisanie inwentarza i archiwum dóbr pozostawił si ordynaci potrafili wykarmić oprócz tamtych osobnej komisyi, do której weszli: And. Stan. 600 żołnierzy jeszcze 1 460 ludzi zbrojnych dla Załuski, biskup krak. (przewodniczący), Mikołaj obrony samych włości ostrogskich i ich panów. Dembowski, bp. kamieniecki, Branicki, hetman Dopiero Lubomirscy jęli bez umiarkowania roz- w. k., Wacław Rzewuski, hetm. poi. kor. (jako dawać majątki żołnierzom prawem lennem; zastępca poprzedniego), Michał Radziwiłł, hetm. stąd ustalił się podział dóbr na „służne“ i „sto- w. lit,, Aleksander Stadnicki, podkom. podoi., łowe“, które pokrywały osobiste potrzeby ordy- Adam Rostkowski, star. tyszowiecki, Andrzej natów. Zagnieździła się i rozpleniła na obsza- Renard, star. różański, Jan Szumlański, chor. rach ostrogskich tak liczna rzesza szlachecka, halicki, Stan. Łętowski, podstoli krak., Józef że tylko nieznaczna jej część zbroiła się na Mogilnicki, star. nieszawski, Józef Łopuski, obronę kraju. Te darmozjady, siedzące na miecznik chełmski. Donataryusze głośno za-włościacli służnych, częstokroć bez prawnych kwestyonowali prawomocność reskryptu, gwał-tytułów, obecnie zagrożone przez możniejszych cącego nietykalność własności ziemskiej; chciwców, podniosły ogromny krzyk na traus- pomimo to administratorzy szybko i bez gwał-akcyę. Udano się o pomoc do głowy republi- tów opanowali powierzone sobie klucze. Od kantów, hetmana J. KI. Branickiego; ten, z po- tych chwil datuje się stanowczy przewrót mocą francuskich przyjaciół, wyzyskał sprawę w stosunkach partyjnych Rzpltej: Czartoryscy jako środek do rozbicia potęgi Czartoryskich, z blokiem kolbuszowskim (po odpadnięciu kilku Nastąpiła nielegalna, jak i sam akt kolbuszowski, żałujących a praktycznych grzeszników) prze-okupacya Dubna przez Andrzeja Mokronowskie- chodzą nieodwołalnie do opozycyi: w zwycię-go. „Potem nieskończone polemiki, agitacye, skim obozie wszczyna się walka o wpływy obrabianie opinii publicznej: i tutaj, zwłaszcza między Branickim i Mniszehem; wśród tej ry-na sejmikach poselskich, ujawnił się fatalny walizacyi rozszczepia się solidarność rodowa błąd w kalkulacyi Czartoryskich. Z jednej Potockich i Jabłonowskich, jedni dotrzymują strony ogół nie wyzuł się tak dalece z poczu- wiary hasłom opozycyjnym, czyli patryotycznym, cia legalizmu, aby nie oceniać należycie, na- inni, liczniejsi, chwytają się klamki dwor-przekór kunsztownym dedukcyom wołczyńskim, skiej. Rezultatem będzie wytworzenie po kil-prawnej strony podziału; skądinąd, na strunach ku latach (1759) bezideowej partyi saskiej, żywiołowej niechęci drobno-ziemiańskiej ku ma- ślepo oddanej interesom dynastyi i Briihla, je-gnatom wybornie umieli zagrać ci panowie, dnakowo obcej programowi reformistycznemu którzy, na własne szczęście, nie chcieli lub Czartoryskich i instynktowi niepodległości na-nie potrafili docisnąć się do stołu kolbuszow- rodowej starszych Potockich. Jedynie obrona skiego“ („Bibi. Warsz“. j, w.). Wybory 1754 r. O-ej O-cyi przed donataryuszami przez jakiś dały ogromną większość przeciwnikom Familii, czas zespala jeszcze dążenia ich przeciwni-„ Brühl, który długo nasłuchywał skąd wieje ków. —Komisya królewska, zagajona w Dubnie wiatr, przekonał się podczas sejmu, że donata- 26 listopada 1754, spotkała się z niemałemi ryuszów bronić nie warto. Taił przytem wy- trudnościami. Zrazu przyjęta życzliwie, zaim-borną myśl, aby w charakterze tertii gauden- ponowała szlachcie: potem, słysząc narzekania tis zagarnąć jabłko sporu bądź dla królewi- i pomruki „posesów“, a nie chcąc narażać po-czów, bądź też dla siebie: niedarmo jeden z je- pularności swoich faktycznych mocodawców, go synów pisał się kawalerem maltańskim“, zrzekła się rewizyi inwentarza żywego, tudzież Nie pomogło Czartoryskim wstawiennictwo po- stert i narzędzi w dobrach służnych; zostawia-słów: angielskiego (Williamsa) i rosyjskiego ła na miejscu nawet nielegalnych posiadaczy (Grossa); ambasador francuski, hr. Broglie, po- dóbr stołowych „przez wzgląd na długotrwałą

posesyę“. Lustratorom komisyi, jeżdżącym po wsiach i folwarkach, niewiele dodała powagi asystencya żołnierzy ordynackich, którzy sami rekrutowali się z rewidowanych posesorów lub ich koligatów. Okazało się, że wszystkie razem klucze (dubieński, stepański, konstantynowski, miropoiski, wilski, czudnowski, baza-lijski, pikowski, krasiłowski, sulżyński, ostrog-ski i lutowizki) dają rocznie 912 300 złpolskich dochodu; długi, hypotekowane na ordynacyi, wynoszą 1 889 259 zip. Milicyę tworzą: tylko 138 piechurów załogi dubieńskiej, zato aż 200 towarzyszy husarskich (posesorów), 200 pocztowych tychże, 30 towarzyszy pancernych, 100 tatarów, podzielonych na 4 kompanie i 100 pocztowych tychże (razem 738 ludzi). Poseso-rzy, niezależnie od tego, czy mieli 30 000 złp. dochodu (częstokroć z kilku majątków) czy tylko 800, pełnili prawie jednakowe obowiązki; bogaty wyręczał się 1—2 pocztowymi, biedny służył osobiście. W krytycznych chwilach 1754 r. szlachta ordynacka prawiła coś o wystawieniu 1 000 zbrojnych; naczelnicy komisyi, szczególnie Załuski i Branicki, mieli dużo dobrych chęci, a jednak próba opodatkowania darmozjadów i zwiększenia milicyi, jak również projekt uregulowania wewnętrznych stosunków w ordynacyi przez utworzenie umyślnego sądu,, rozbiły się o zajadły opór współzawodniczących egoizmów. Wyszło na jaw, że ani dwór nie chce obciążyć dóbr stołowych, przeznaczanych dla królewiczów, czy też dla Briihla, ani „patryotyczna“ szlachta nie bierze na seryo swej zapowiedzi. Komisarze też więcej dbali o własne wpływy polityczne, niż o sprężyste i sumienne spełnianie obowiązku administracyjnego: czując za sobą siłę interesów drobno-szlacheckich, przyciskali do rnuru i skutecznie nakłaniali do recesów od tranzakcyi wplątanych w nią panów patryotycznych; w ten sposób o-calono honor F. S. Potockiego, Jabłonowskiego, A. Małachowskiego i I. Sapiehy, któremu nawet oddano Krasiłów i Bazalię na zasadzie u-roszczeń dawniejszych. Atoli rywalizacya polityczna wkradła się pomiędzy samych komisarzy: stronnicy Mniszcha windykowali prawo obsadzania wakansów służnych w O-yi na rzecz króla, republikanci francuskiej barwy bronili wątpliwej prerogatywy hetmana. Pod jesień 1755 r. przewagę zdobyli dworscy; reskrypt królewski, zawierający szafunek wakansów, z początku dyskretnie zatajony, komisya przyjęła do wiadomości i do wykonania. Zmęczeni i skłopotani, sterroryzowani i zniechęceni, komiśarze, nie mogąc końca związać z końcem, wyznaczyli pensyę dla administratorów; obrócili część zakazanych dochodów stołowych na wyżywienie milicyi w komplecie dotychczasowym i zamknęli posiedzenia d. 7 lutego 1756 r. Administracya Ostrogska żadnej korzyści nie przyniosła krajowi; przeciwnie, przez 3 lata podsycała walkę stronniczą. Czartoryscy prędko pożałowali swego udziału w tranzakcyach, szukali kompromisu z Branickim; gdy to nie skutkowało, wywierali nacisk na Briihla przez Petersburg, za pośrednictwem Stanisława Augusta Poniatowskiego, W. księżny Katarzyny i kanclerza Bestużewa. Niemniejszego nacisku używała Francya, ulegając wpływom obozu hetmańskiego; że zaś podczas wojny siedmioletniej bezdomny dwór saski we wszystkiem musiał dogadzać mocarstwu, które mu wróciło Drezno, przeto losy O-ej O-yi zdecydowane zostały na polach Rossbachu i Grossjägersdorfu — na korzyść protegowanych rosyjskich. Niepomału przyczyniła się do tego ostra kłótnia Briihla z Branickim, charakteru osobistego, chociaż o-kryta płaszczem spraw publicznych. August III przychylił się do rady faworyta: reskryptem 10 maja 1758 r. uznał pracę administratorów za bezużyteczną i całą ordynacyę przywrócił Januszowi Sanguszce. Branicki zgodził się wypuścić z rąk Dubno pod warunkiem: 1) utrzymywania przez Sanguszkę i nadal milicyi, 2) uznania tranzakcyi za niebyłą, 3) nierugowania z dóbr żadnych posesorów, 4) zachowania twierdzy dubieńskiej w dobrym stanie, 5) zrzeczenia się wszelkich pretensyj do administratorów i komisarzy o czynności i fundusze. Z tych warunków tylko 1) i 5) znalazły się w rewersie Sań-guszki. Branicki nie ośmielił się stawiać o-poru zjednoczonym siłom dworu i Familii, a po skasowaniu administracyi ks. Janusz tytułem zastawu odstąpił klucze cedowane donataryu-szom, inne dobra po dawnemu obciążał długami.—Nareszcie na sejmie Czaplicowym (1766) nastąpiło „Rozwiązanie Recessu sejmu anni 1677 w interesie dóbr ostrogskich uczynionego“ (Vol. ley. Vil 487 — 90). Czartoryscy, owładnąwszy sytuacyą, postanowili przeciąć groźne komplikacye fakcyjne, sankcyonując dzieło kolbuszowskie i legalizując stanowisko, na którem stali jego twórcy. Zważywszy tedy, że Januszowi Ostrogskiemu pozwolono ustanowić ordynacyę dla samych tylko sukcesorów swoich, gdy on tymczasem później kawalerów maltańskich, „od zagranicznej władzy dependu-jących“, sukcesorami uczynił, na co nie miał aprobacyi Rzpltej,—konstytucya 1766 r. jednym zamachem znosi zapis kasztelana krakowskiego, tudzież wszelkie późniejsze na gruncie jego akta i tranzakcye, uznaje natomiast wszystkie majątki za dziedziczne, a tranzakcyę sandomierską (kolbuszowską), wraz ze skutkami praw-nemi, za ważną. Sześciuset żołnierzy ordynackich, ofiarowanych przez Jan. Ostrogskiego „przeciwko wojującej natenczas Porcie Ottomań-skiej“, ustawa kasuje, lecz wdzięcznie przyjmuje deklaraeyę donataryuszów względem dorocznej wypłaty 300 000 złp. na „uformowanie kilkuset ludzi i sustentacyę ich“. Rozkładem o-wej summy na miasta i wsie zajmie się osobna komisya. Rozruchy radomskie i barskie nie pozwoliły komisarzom się zgromadzić, wskutek

W. K.

y»

n.

W r. 1497 od-W r.

W 1497 r. miano-

Konstanty zesłany był naprzód w okowach do Wołogdy, następnie przeprowa-

czego summy 300 000 nie uiszczano do roku 1775. Tymczasem zakon maltański wznowił swoje pretensye i sejm delegacyjny warszawski 1775 r., wyznaczając nową komisyę „dys-partyinentową“, jednocześnie, pod naciskiem trzech dworów sąsiedzkich, potrącił z dochodu Rzpltej 120 000 złp. na pensye dla nowousta-nowionych: wielkiego przeora (42 000) i 6 kawalerów maltańskich (po 13 000), wszystkich polskiej narodowości. Pozostałe 180 000 (u-szczuplone jeszcze w pierwszym roku o 12 000 pensyi dla komisarzy) obrócono na regiment. Rosya, Austrya i Pfusy zagwarantowały pokwitowanie na tych warunkach Rzpltej przez Jo-aunitów z wszelkich dalszych pretensyj. Wielkim przeorem został marszałek sejmowy Adam Poniński (!), pierwszymi kawalerami August Sułkowski (komandor i poborca), Symeon Szydłowski, Kazimierz Sapieha, Kalikst Poniński, Mielżyński i Stanisław Luba. Po latach trzynastu zniesiono te synekury. Trzynasty regiment pieszy O-ej O-yi jeszcze pod Szczekocinami podtrzymywał sławę, zdobytą przez dawną milicyę w bojach kozackich i tureckich.—Literatura; L. Powidaj „Ordynacya Ostrogska“ (w „Dzienniku literackim“ 1863); Szymon Konopacki „Ord. Ostrogska“ („Bibi. Warsz.“ 1873, II); Waliszewski ob. tekst; Vol. le-gum. „Akta publiczne do interesu Ordynacyi Ostr. należące“ 1754 zawierają ledwo część dokumentów, manifestów, listówT, pamfletów prozą lub wierszem, związanych z tą sprawą; inne druki spółczesne ob. bibliografie F inki a i Estreichera. Materyał źródłowy, na którym wykład powyższy oparto, znajduje się w archi-, wach krajowych i zagranicznych; najważniejsze są Akta Komisyi Dubieńskiej w Mss. Akad. Umiejętności.

Ostrogski, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem półpierścień srebrny z takąż strzałą bez opierzenia na barku, a pod nim półksiężyc

-fŁ

TOR

Fig 182. Ostrogski (herb).

złoty z takąż gwiazdą sześciopromienną między rogami. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych- Używany przez je-

dną linię książąt Ostragskich, przez książąt Zasławskich, oraz przez rody szlacheckie: Kło-sewiczów, Szpilów i Neronowiczów - Szpilew-skich-—Ź ró dł a: Paprocki; Niesiecki; Borkowski.    h

Ostrogskich książąt herb. Na tarczy czte-rodzielnej: w polu I-em, czerwonem — święty Jerzy przebijający smoka; w Il-em, błękituem, półpierścień srebrny z takąż strzałą bez opierzenia na barku, a pod nim półksiężyc złoty barkiem na dół z sześciopromienną gwiazdą

Fig 183. Ostrogskich książąt (herb).

złotą między rogami; w Ill-em, błękitnem—półpierścień srebrny barkiem na dół, a nad nim strzała srebrna bez opierzenia, ostrzem do góry, przekrzyżowana; w IV-em, czerwonem — zbrojny jeździec na białym koniu. Nad tarczą mitra książęca. Używany przez możną książęcą rodzinę O-ich ze szczepu Ruryka (ob.), wygasłą po mieczu w roku 1620. — Źródła: Paprocki; Wolff; Ostrowski.

Ostrogski Aleksander, pseud. Al. Brzostowskie go.

Ostrogski Konstanty, drugi syn kniazia Iwana Wasylewicza (* podobno około 1463 r., f w 1529 —1530). W źródłach pierwsze o nim wzmianki znachodzą się w latach 1486—1497 i wtedy występuje łącznie ze swoim bratem Michałem; ale te sprawy dotyczą prawie wyłącznie stosunków rodzinnych, a w szczególności tranzakcyj majątkowych, np. zamiany Mere-życa na Holczę, zastawu Torokanowa i t. p. Już w XV w. posiadłości rodowe O-ich na Wołyniu tworzą obszar ogromny, pierają wspólnie obaj najazd tatarski.

1495 losy obu braci iść zaczynają odrębnie: w tym roku Konstanty przyjmuje narzeczoną Aleksandra Jagiellończyku, Helenę Iwanównę, i przyprowadza do Wilna, wany zostaje hetmanem najwyższym W. Ks. Litewskiego, a wkrótce potem starostą bracław-skim, zwinogrodzkim i Winnickim. Odtąd całe życie spędza na wojnach z Tatarami i Moskwą. Ale niefortunny był początek jego hetmaństwa. W r. 1500 r. doznaje od wojsk Iwana Wasylewicza w. ks. moskiewskiego wielkiej klęski nad rzeką Wiedroszą, a nawet sam dostaje się do niewoli.

dzony do Moskwy, trzymany pod strażą w domu przy ul. Jerszowskiej, gdzie odwiedzali go w r. 1501 posłowie litewscy. W r. 1506 zmuszony został do złożenia przysięgi carowi na wierność; Iwan uczynił go swoim wojewodą i używał do walk z Tatarami. Dzięki temu Konstanty korzystał odtąd z większej swobody i mógł uskutecznić plan ucieczki. Jakoż w r.

kowiczówna Słncka, poślubiona w 1523 r., i ta go przeżyła nó*v: kniazia liii (Eliasza), ojca słynnej w XVI w. Halszki, i Konstantego Wasyla. O. poczynił liczne zapisy na cerkwie i monastery, w Wilnie, Turowie, na monaster peczerski w Kijowie. Poślubiając ks. Olelkowiczównę, która wniosła mu 1 000 dukatów posagu i wyprawę wartości 3 000 kóp, zapisał jej w 1528 r. Słoweńsko i 6 000 kóp wiana na Satyjowie, Krupie i Tu-rowie. — W o 1 f f J ó z e f „Kniaziowie litewsko-ruscy od końca XIV wieku“ (Warszawa 1895); Boniecki „Poczet rodów w W. ks. litew-skiem“ (Warszawa 1887); Żychliński „Zło-

M. G y.

Ostrogski Konstantyn Wasyl (*wr. 1526 —f 1608), wojewoda kijowski, syn Konstantego, hetmana litewskiego (ob.) i drugiej jego żony, Aleksandry Olelkowiczny, ks. Sluckiej. Aż do r. 1543 znany jest tylko pod imieniem Wasyla. Był także wybitną osobistością historyczną i posiadał ogromny wpływ, jak ojciec, na Rusi, jako najpotężniejszy pan i reprezentant wobec Korony i Litwy interesów ruskich. Na mocy wyroku króla z r. 1541 o-trzymał w 15-ym roku życia pelnoletność i połowę dóbr ojcowskich, a mianowicie Dubno, Drohobuż, Zdziecioł, Zwiahol, Krupę i Zdołbi-cę. W 1543 i 1544 r. z rozkazu królewskiego walczył przeciw Tatarom pod dowództwem kniazia Fedora Sanguszki. W 1550 r. został po śmierci KiszkiPiotra (ob.) starostą włodzimierskim i marszałkiem ziemi wołyńskiej, podobnie

Z nich doczekał się 2 sy-

1507 wyprawiony przeciw Tatarom pokonał ich, poczem przedarł się przez dzikie pola tatarskie i wrócił do ojczyzny: w dn. 25 września 1507 r. stanął w Wilnie. Towarzyszył mu w tej ucieczce słynny później i nieodstępny odtąd towarzysz O-go we wszystkich walkach na kresach ruskich, Ostafi Daszkiewicz. Zygmunt Sta- ta księga“ (t. IX). ry przywrócił O-mu zaraz wszystkie starostwa i hetmaństwo, nadane po bitwie nad Wiedro-szą innym, a nadto zamianował go starostą łuckim i marszałkiem ziemi wołyńskiej. Tymczasem nowy książę moskiewski Wasyl odnowił wojnę z Polską. O. bierze w niej czynny udział; przyczynia się wielce do zwycięstwa pod Orszą w r. 1508 i gromi hordę tatarską.

W r. 1511 zostaje kasztelanem wileńskim; w 1513 r. odnosi zwycięstwo nad Tatarami pod Wiśniowcem, a w 1514 r. wielkie i sławne zwycięstwo nad Moskwą pod Orszą, mimo to jednak Smoleńska, przez zdradę Glińskiego straconego, nie zdołano odzyskać. Do liczby dawniejszych nadań i przywilejów, jak zwolnienie poddanych jego rozległych dóbr (Ostroga,

Jana Tarnowskiego (ob.), Zofię, która po bezpotomnej śmierci jedynego brata odziedzicza cały rodzicielski majątek. W tym właśnie czasie (1553) rozpoczęła się owa dramatyczna sprawa jego bratanicy Halszki Ostrogskiej, w której Konstanty Wasyl (czyli Bazyli) także brał udział, ułatwiając ks. Dymitrowi Sangusz-ce poślubienie Halszki wbrew woli matki, co książę przypłacił później tragiczną śmiercią w Czechach.

Górki, drugiego męża Halszki, ta pod opieką Janusza, swego brata stryjecznego, a syna Kon-stautego Wasyla, powróciła do stryja do Dubna, potężny możnowładca czyni gorliwe zabiegi, aby odzyskać-wszystkie dobra Halszki, które jej matka, ks. Beata, zapisała była drugiemu mężowi, Olbrachtowi Łaskiemu. Owocem tych starań był dekret króla Henryka Walezego w czasie koronacyi w lutym 1574 r., którym zamki Ostróg, Połonne, Krasiłów, Cudnów, Czerniechów, Satyjów, pół Stepania, Monastyr pod Łuckiem i kilkanaście innych, skasowawszy dawniejsze zapisy, oddawał w posiadanie Halszki, poczem przeszły one na mocy zapisu tejże Halszki do niego samego. W r. 1559 został O. wojewodą kijowskim i tę godność obok urzędu marszałka wołyńskiego i z chwilową przerwą—bo u-

Kiedy pó zgonie Łukasza

Połonnego, Dubna i t. d.) od powołowszczyzny z 1508 i 1509 r., jak nadanie jarmarków w Po-łonnem w 1511 r., a miasta i zamku Stepań po j jak ojciec. W dwa lata potem poślubił córkę Holszańskich, i t. d., przybywają mu ciągle znanego hetmana i kasztelana krakowskiego, nowe, jak przywilej na Dorohobuż w 1514 r., jako nagroda za Orszę, na Krasiłów 1517 r., na jarmarki w Ostrogu, Dubnie, Równem w 1518, zwolnienie poddanych od opłaty myta za sól w Łucku i Zasławiu w 1521 r. W 1522 r. został O. wojewodą trockim. Przez cały ten czas walczył z różnem szczęściem z Tatarami, pod Sokalem w 1519 i Olszanicą w 1527. Na wyprawy wojenne obowiązany był ze swoich rozległych włości dostarczać 426 koni. Po raz ostatni występuje O. na dokumencie potwierdzającym przywileje obywateli kijowskich z r.

1529. Z listu królewskiego z 25 sierpnia 1530 r. okazuje się, że wtedy już K. nie żył: prawdopodobnie śmierć jego nastąpiła między 15 a 25 sierpnia 1530 r. Pochowany został w Kijowie, w monasterze pieczerskim i tam ma nagrobek, który fałszywą podaje datę śmierci (1533), i głosi, że żył lat 70 i wygrał 63 bitwy. Zajmował O. wyjątkowe stanowisko na Rusi i bardzo wpływowe, tern więcej, że był opiekunem cerkwi greckiej: mógł nawet na mocy pozwolenia królewskiego mianować władyków w Turowie Żenił się O. dwa razy: pierwszą żoną bvła kniaźna Tatjanna Seme-nówna Holszańska, poślubiona około r. 1509, a zmarła w 1522 r.; drugą—Aleksandra Olel-

sto Równe“ (Warszawa 1880).

Ostrogski Janusz (* 1554—f 1620), kasztelan krakowski, najstarszy z synów Konstantego Wasyla, wojewody kijowskiego, i Zofii Tarnowskiej. Liczył przeszło 50 lat, gdy go ojciec odumierał, a że dwaj jego bracia i dwie siostry umarły poprzednio, był więc jedyną pociechą w starości i jedyną nadzieją rodu, ale sam nie posiadał syna. Urodzony w r. 1554, a już w 1569 r. otrzymał moc królewszczyzn w dożywocie. W młodości bawił na dworze cesarskim, i to

W r. 1585 miano-

stąpił go synowi swemu Konstantemu w r., 1580, by po jego śmierci w 1588 r. objąć napowrót— starosty włodzimierskiego piastował do śmierci. Był Koustanty Wasyl panem najpotężniejszym i najmożniejszym nietylko na Rusi, ale wogóle w całej Polsce, zwłaszcza odkąd niemałe dobra Tarnowskich wraz z Tarnowem przeszły w jego posiadanie. Dochody jego liczono na kilkanaście milionów złotych polskich, dobra na 200 milionów. Dwór trzymał prawie królewski, z 2 000 ludzi złożony. Podpisał akt Unii lubelskiej w 1569 r. Do jego potęgi i wpływu przyczyniło się i to, że był opiekunem cerkwi ruskiej, co nawet król Stefan dokumentem potwierdził: słuchała go też Ruś cała. Gdy więc rozpoczęto za Zygmunta III rokowania o przeprowadzenie unii religijnej dwóch kościołów, bez wiadomości Konstantego-Waeyla nie można było żadnych kroków rozpocząć. Co więcej, nietylko, że myśl unii znalazła u niego bardzo życzliwe przyjęcie, ale nawet on sam poddał ją, by wznowić unię florencką z XV w., i bardzo energicznych do jej uskutecznienia dokładał starań. — Był to pan pyszny, o swoją władzę zazdrosny; nie brak mu było jednak szlachetnych popędów. Dzięki jego staraniom Ostróg stał się jedną ze stolic oświaty w Rzpltej. Książę założył tu drukarnię, zakładał szkoły, ściągał uczonych, wydawał znaczną ilość książek po polsku i po rusku. Między innemi drukuje w 1580 r. „Psałtyr“ kiry-licą, potem słynną biblię, dokończoną znacznie później. Chce oświatą działać na umysły, nowe pokolenie przygotować. Ale kiedy Unię Brzeską w 1596 r. doprowadzono do skutku bez jego wiadomości, pozostawiając go na u-boczu, kiedy, dalej, spostrzegł, że dzięki jej jego wpływ potężny znacznie upadnie, Konstanty Wasyl staje się najzaciętszym wrogiem tej Unii dokonanej bez niego i poza nim. Nie przebiera w środkach, gromadzi w Ostrogu palne żywioły, na pióra zwłaszcza polemika staje się gwałtowną. Dopomaga mu w tej walce władyka lwowski, Gedeon Bałaban. Konstanty Wasyl tą opozyęyą przeciw sobie zraził króla, znalazł się osamotnionym, opuszczonym przez przyjaciół u schyłku życia, a co gorsza, wzbudził tę nienawiść religijną na Rusi między U-nitami a Dyzunitami, która tak gorzkie wyda potem owoce dla Rusi i całej Rzpltej, stanie się podniecającym elementem w wojnach kozackich i moskiewTsko-polskich. Ks. Konstantego Wasyla opuścili także i synowie, choć wychowani w ogromnie surowym rygorze: jeden z nich bowiem przystąpił do unii, drugi do łacińskiego obrządku, i wytrwali w tem postanowieniu mimo gróźb ojca, a nawet uwięzienia. Przeżył się ks. Konstanty i u schyłku życia widział nawet upadek swego rodu, bo jedyny syn, jaki mu pozostał, był bezdzietnym. Konstanty Wasyl odznaczał się gorącą pobożnością; w 1560 r. ogromny zapis przeznaczył dla

monasteru w Kijowie; w Ostrogu założył szpital i wiele cerkwi, a miał ich ogółem w swoich dobrach, oprócz kościołów, około 600. W czasie Wielkiego Postu przywdziewał szaty mnicha i trawił czas na rozmyślaniach i modlitwie. Miał trzech synów: Janusza, który przeżył ojca; Konstantego, krajczego litewskiego i starostę włodzimierskiego w 1580 r., a w 1588 r. podczaszego litewskiego, ożenionego z Aleksandrą Tyszkiewiczówną i w 1588 zmarłego; wreszcie Aleksandra. Oprócz tego dwie córki: Katarzynę za Krzysztofem Mikołajem Radziwiłłem, „Piorunem“ zwanym, kanclerzem i hetmanem litewskim (zmarła w 1579), i Elżbietę l-o voto Kiszkową, starościnę żmudzką, 2-o voto (jej szwagier) Krzysztofową Radziwiłłową (f r. 1599). Ostatnie dni życia pędził ks. Konstan-ty-Wasyl w samotności, przeważnie w Tarnowie, i dożył prawie stuletniego wieku: umarł 21 marca 1608 r. i w kościele katedralnym tarnowskim został pochowany; ma tutaj wraz z żoną swoją, Zofią Tarnowską, piękny, renesansowy nagrobek.—Por. Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy“; Boniecki „Poczet rodów w W. ks. litewskiem“; Żychliński „Złota księga szlachty polskiej“ t. IX; Przeździec-ki „Jagiellonki polskie“ (t. II i V); Likow-ski ,,1'nia brzeska“; Stecki Tadeusz „Mia-

M. G-j.

prawdopodobnie skłoniło go do przyjęcia obrządku łacińskiego, za co ojciec zamknął go w więzieniu w Dubnie, napróżno jednak. Uwolniony wreszcie przez ojca wrócił na dwór cesarski. Wierny tradycyi rodowej bronił orężem ojczyzny; Dubno ufortyfikował i od Tatarów obronił; pod Wielkiemi Łukami stanął z oddziałem 800 ludzi; walczył kilkakrotnie z Tatarami i ze zbuntowanymi Kozakami, wany wojewodą wołyńskim, a w 1593 kasztelanem krakowskim i starostą białocerkiewskim, w 1596 starostą czerkaskim, kaniowskim i bo-husławskim, w 1615 perejasławskim. W Rokoszu Zebrzydowskiego bierze czynny udział; u-czestniczy w zjeździe lubelskim w czerwcu 1606 r., na którym uchwalono rokosz, wybrany zostaje przez koło rokoszowe na delegata i medyatora celem porozumienia się ze stronnictwem królewskiem, stojącem w Wiślicy pod bronią wraz z królem, i tu wobec niego przemawia w imieniu rokoszu; doprowadziło to do chwilowej zgody i przeprosin króla przez Zebrzydowskiego pod Janowcem. W r. 160Ö wy-

;,M.

G-y.

Mi G-y.

jednał O. konstytucyę sejmową o O r dy n a e y i Ostrogski ej (ob.) i w myśl tej konstytucyi podał w 1618 r. Ustawę Ordynacyi do akt trybunalskich, był twórcą tej instytucyi. W skład Ordynacyi wchodziło 24 miast i 592 wsi; między inuemi miasto Ostróg z zamkiem i przyległościami, Międzyrzec, Dubno, Stepań, Konstantynów, Ba-zalia, założone przez ojca Janusza; klucze: Miropol, Krasiłów, Krasnopol, i t. d. Inne dobra, jak zwłaszcza Tarnów, do Ordynacyi nie należały i zupełnie osobne tworzyły księstwo. Synowie Janusza powymierali młodo, tak, że córki mu pozostały tylko: dlatego więc ustanowi! ową ordynacyę i na sejmie jej potwierdzenie wyjednał. Gdy bratankowie Janusza wygaśli bezpotomnie, gdy zwłaszcza Janusz, syn Aleksandra, umarł w 1618 r., a on to właśnie pierwotnie miał być dziedzicem ordynacyi, O. przepisał prawo dziedziczenia na młodszą swą córkę Eu-frozynę, a raczej na dom książąt Zasławskich, bliżej mówiąc na Franciszka Zasławskiego, naj starszego syna Eufrozyny. Janusz żenił się trzykrotnie: 1) z Zuzanną Szeredii, wnuczką gubernatora Siedmiogrodu; poślubił ją w 1582 r. i miał dwie córki: Eleonorę, żonę Hieronima Jazłowiec-kiego, i Eufrozynę, żonę Aleksandra ks. Zasławskiego, ową ordynatową, a raczej matkę ordynata; 2) w 1597 r. poślubił Katarzynę Lubo-mirską, córkę kasztelana małogoskiego; 3) wreszcie w grudniu 1612 r. młodziuchną Teofilę Tarłównę. która już w 25-m roku życia została wdową. Z niej doczekał się Janusz syna, Jana Włodzimierza, który wszakże po roku jako dziecko umarł. Przebywał, jak i ojciec, głównie w Tarnowie i tu umarł 12 września 1620 r. Pochowany (3 listopada) w Tarnowie obok synka, w katedrze, gdzie w 1635 r. przybyła jeszcze i trzecia jego żona, Tarłówna.—Por. Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy“; Boniecki „Poczet rodów w W. ks. Lit.“; Żych liński „Złota księga“, t. IX; Rembowski „Rokosz Zebrzydowskiego“.

Ostrogski Aleksander (* w czerwcu r. 1571—f 1603), wojewoda wołyński, najmłodszy syn Konstantego Wasyla (Bazylego) wojewody kijowskiego. W dn. 6 maja 1593 r. został wojewodą wołyńskim. Wkrótce przed śmiercią dokonał podziału dóbr z bratem Januszem, o-statnim potomkiem rodu 0-icli po mieczu, na mocy którego otrzymał miasto Równe. W 1592 r. poślubił Annę Kostczankę, córkę Jana Kostki, wojew. sandomierskiego, i Zofii Odrowążów-ny, dziedziczkę ogromnego majątku (miasta Jarosław, Kańczuga i t. d.). Miał z nią wprawdzie 5 synów (Aleksandra, Janusza, Konstantego, Krzysztofa i Bazylego), trzech z nich jednak umarło dziećmi, tak, że w r. 1608 żyli tylko Konstanty i Janusz, ale i ci w ciągu dziesięciu lat pomarli bezdzietnie, w młodym wieku (20-le-tni). Konstanty, który odznaczył się w bitwie z Tatarami pod Tarnopolem w r. 1612, zmarł w 1618, pochowany w Jarosławiu, a w parę miesięcy potem Janusz, pochowany w Tarnowie. Zostały trzy córki: Zofia, wydana w 1613 za Stanisława Lubomirskiego, starostę spiskiego; Katarzyna, w 1620 za Tomasza Zamoyskiego; wreszcie Anna Aloiza, także w r. 1620 za Jana Karola Chodkiewicza, hetmana wielkiego litewskiego. Zmarła ona w 1654 r. jako ostatnia latorośl z domu iO-ich.

Ostrogskie szkoły: I) dy z u niclca. "(Szkoła ta, która jakiś czas w XVI w. miała znaczny rozgłos, zawdzięcza swe powstanie ks. Konstantemu Ostrogskiemu, gorącemu wyznawcy kościoła wschodniego. Wielce niejasną jest historya tego zakładu: data jego założenia była tak sporną, iż wahała się w obrębie niemal całego wieku (1498 r, jeszcze za ojca ks. Konstantego, i 1595 r.). Obecnie można z wszelką pewnością twierdzić, że zakład powstał w latach 1570 — 1580, bo już w 1581 r. słynny Possevino pisze o wielkim jego wpływie na rozpowszechnienie się i ugruntowanie schizmy. Następnie długi czas błąkał się pogląd, iż szkoła nosiła tytuł akademii i była nią w istocie; nowsze badania (Łukijanowicza) dowiodły niemożliwości nazywania jej wyższym zakładem naukowym, atoli nie była ona i niższym, jak chcą inni, w rzeczywistości jako szkoła średnia odpowiadała ówczesnym szkołom gramatyki i usposabiała uczniów do gruntownej znajomości języka greckiego (np. lob K n i a h i -nick i),—Jest to jedna z u aj pierwszych szkół wyznania dyzunickiego, a zrodziła się z ów-czasowych prądów umysłowych: ks. Ostrogski uczynił pierwszą próbę zaprzężenia nauki gre-cko-łacińskiej i samej szkoły w służbę i dla obrony kościoła wschodniego. Przy upośledzeniu, nietylko inoralnem, lecz i intellektualnem, duchowieństwa prawosławnego w granicach Rzpltej brak zakładów naukowych dawał się odczuwać dotkliwie. Uświadamiał sobie ten stan ks. Ostrogski, pisząc: „ani dlaczego innego rozmnożyły się między ludźmi takie lenistwo, ospalstwo, odstąpienie od wiary, jako najwięcej dlatego, iż ustali nauczycielowie, u-stali przepowiadacze słowa Bożego, ustały nauki, ustały kazania“. Dla przeciwdziałania kulturalnemu rozrostowi protestantyzmu i tryumfującemu pochodowi katolicyzmu Ostrogski pragnął mieć równoważnik w oświacie kleru i obywatelstwa dyzunickiego. W tym celu otworzył w Ostrogu drukarnię (ob. Fedorowicz), a na dworze swym usiłował zgromadzić poważne koło uczonych teologów i filologów. Wobec mniemań i przeświadczeń ówczesnych dla księcia szkoła miała przeważnie na celu wydawanie książek, t. j. miała przygotowywać biegłych tłumaczów, polemistów, teologów, którzyby mogli w swych dziełach mierzyć się z pisarzami innych religij. Dzięki imieniu Ostrogskiego szkoła jego odra-zu przyciągnęła liczne rzesze szlachty i mieszczaństwa wyznania „błahoczestywego“, a nie

tylko młodzież, ale i dojrzali śpieszyli do 0-stroga po oświatę. Oprócz przytoczonego świadectwa Possevina o wpływie tej szkoły mamy wiele jeszcze innych. Poeta Pękalski, w łacińskiej pochwale ks. Ostrogskiego, opisuje radość Wołynia, który pozyskał trójjęzyczne liceum (grecki, łaciński, słowiański). Atoli rozkwit tego zakładu był nader krótkotrwały,

przeciw Skardze, i Jan Latoś z, były professor uniwersytetu krakowskiego, uczony a-stronom, przeciwnik nowego kalendarza. Doszły do nas imiona uczniów, z których znakomitsi: Piotr Konaszewicz Sahajdaczny, hetman, i pisarze Job Kniahinicki, Job Borecki, Zacha-ryasz Kopysteński.—Cbarłampowicz „0-strożskaja prawosławnaja szkoła“ („Kijewskaja Starjina“ 1897, V—VI); Łukijanowjicz

— nie więcej nad lat kilka. Przyczyną te- | go było słabe uposażenie nauczycieli i z tego „K woprosu ob. Ostrożskoj szkolje“ („Wołyń-powodu brak sił wybitniejszych, których wo- skija eparchialnyja wjedomostiji“ 1881, str. góle było mało, a w Ostrogu gościły czas krótki. 767 — 77, 813—23); Piętro w „Oczerk isto-Chcąc zaradzić niedostatkowi uczonych dy- riji prawosł. szkół na Wołynji“ („Trudy Kijew, zunitów, książę korzystał z usług dyssyden- duch. Akademiji“ 1867, I); Jabłonowski tów, a nadto Grecy, dość licznie reprezentowani Al. „Akademia kijowska“ (1900, str. 36—7); w Ostrogu, skłaniali się —jedni ku protestanty- Li ko w s ki „Unia brzeska“ (str. 223—224); zmówi, drudzy ku katolicyzmowi, a przeto szko- por. Susza „Saulus et Paulus“ (Romae 1666; la zaczęła chybiać celu. Niedostatek pedago- 15 —16). — II. Jezuickie (1624—1773), za-gów był tak wielki, iż Ostrogski niejednokrot- mienione po r. 1774 na podwydziałowe, istnia-nie zwracał się do Rzymu o przysłanie mu lu- ły do r. 1794. Założycielką kollegium jezuic-dzi greckiej wiary, którzyby mogli tłómaczyó kiego była Anna Aloiza Chodkiewiczowa, żona z greckiego na słowiański lub łaciński, oraz przesławnego Jana Karola, a córka Aleksandra nauczycieli z kollegium Atanazego w Rzymie. Ostrogskiego, wojewody wołyńskiego. Według Nie przyszło to jednak do skutku, a szkoła co-    aktu z d. 7 lipca 1624 r. suto uposażyła ona Je-

raz mocniej padała. Zainteresował się jej lo-    zuitów w Ostrogu i później całe swe życie nie

sein Melecyusz Pygas (ob.), patryarcha szczędziła nowych zapisów i darowizn. Przeto aleksandryjski, i w listach nawoływał księcia kollegium ostrogskie posiadało znaczną fortu-do podtrzymywania tego rozsadnika greckiej nę: jurydykę, kilka domów, warzelnię chmielu— wiary. Lecz książę, nie pojmując dobrze za- w Ostrogu; miasteczko Suraż, dwór, folwark dania instytutów edukacyjnych, zwrócił swe J i sioło Kniahinin, 24 wsi, w nich 7 młynów, starania na poparcie monasteru w Dermaniu, browar, 3 stawy rybne, pasieki, stadninę, którego mnisi obowiązani byli przykładać się owczarnię, a w kapitałach od różnych dobro-do nauk. Szkoła, pozbawiona światłych prze- dziejów 30 000 złp. W kollegium przebywało wodników, coraz głębiej padała, a w r. 1608,    40 — 50 jezuitów, którzy utrzymywali szkoły,

po śmierci fundatora, ledwo wegetowała, wresz- 20 ubogich konwiktorów i bursę muzyków, cie około 1620 zupełnie istnieć przestała. Uroczyste otwarcie nastąpiło 1626 r., ale szko-Oprócz ogólnikowych pochwał nie doszło do ły zaczęły funkcyonować prawidłowo dopiero nas ani jedno świadectwo o programatach, za- w roku następnym. Pierwszym rektorem był kresie nauk, życiu szkolnem. Więcej wiemy O. Stanisław Wie twińs ki. Oprócz nauk o ludziach, którzy przyspożyli Ostrogowi chlu- w klassach gramatyki uczono nadto filozofii by, a współczesny Kopysteński nie szczę- i teologii moralnej. W 1635 r. przeniesiono dzi superlatywów dla tych miłośników mądrości 12 kleryków jezuitów z Kalisza do Ostroga na (lubomudrców), równych niemal Demostenesowi, kursa filozofii i matematyki. Biblioteka była którzy pracowali w Ostrogu. Nie wiemy atoli, dość zasobna. W życiu szkoły trafiały się swa-czy wszyscy nauczali w szkole, choć, coprawda, wole młodzieży, które dochodziły do zabójstw możnaby to przypuszczać. Jąk prawi późniejszy hi- i krwawych zajść. Jezuici szybko pozyskali storyk Susza (ob.), pierwszym rektorem szko- wpływ, rozprzestrzeniali swe missye (w Turo-ły był Harasym Smo try cki (ob.), pisarz grodu wie) i nawracali dyzunitów. Korzystając ze kamienieckiego, człowiek uczony; brał on udział znaczenia, nie mieli żadnego pomiarkowania w przekładzie słynnej Biblii i sam jest autorem i krzywdzili dyzunię. Dla nich Chodkiewiczo-pisma polemicznego p. n. „Klucz carstwa niebie- wa zabierała z cerkwi różne przedmioty skiego“ (1587), przeciw projektowi jezuity Herbe- (dzwony, ambonę, świeczniki) i darowywała sta o połączeniu Kościołów. Znani są ze swych kollegium, co wywoływało powszechne oburze-prac wydanych „dyakowie“, czyli nauczyciele nie wyznawców obrządku greckiego. Sarkano tej szkoły: Tymofiej Annie z, Michajło- także na częste festyny, które, jak wszędzie, wicz, Andrzej Rym sza. Z licznych gre- obchodzili jezuici z wielką pompą. Z niesły-ków nauczał przygodnie uczony Cyryl Luka- chanym przepychem zwłaszcza obchodzona by-rys (ob.), który dwoma nawrotami bawił la uroczystość jubileuszowa zakonu w r. 1640. w Ostrogu, 1594 i 1597 roku, zostawiając Grano nawet na niej dramat po polsku: „Try-ślady znamienne. Z niedyznnitów najgłośniej- umf zakonu w pierwszym wieku“. Dobrze się szymi byli w kole Ostrogskiem: Błoński, działo jezuitom w Ostrogu: wyparli wszelkie autor „Apokrisisu“, znanego i cennego dzieła inne wpływy i zyskiwali coraz nowych ofiaro-

Wielka Encykl, Illustr. Ser. II. Tom VI. Zesi. 45l>

L K.

dawców; dochody mieli tak znaczne, iż w 1645 r. posłali duże subsydyum do Rzymu na potrzeby zakonu. Atoli stan spokojności politycznej trwał niedługo: wojny kozackie, szwedzkie, moskiewskie, inkursye nieprzyjaciół, bezustanne czambuły tatarskie, niszcząc Wołyń, odbijały się na Ostrogu i szkoły latami całemi stały nieczynne. W 1649 r. Kozacy spalili Ostróg; spłonęło wtedy kollegium, lecz hetmanowa pośpieszyła z pomocą i hojnie powetowała straty. W 1652 r. odbudowano gmachy dla jezuitów. W 1654 r. zmarła fundatorka, zapisując wszystkie swe srebra i kosztowności kollegium. To wywołało na sejmie tegoż roku burzę przeciw niepomiernemu zwiększaniu się fortun jezuickich, ale podczas wotowania upadł projekt (posła Reya) unieważnienia tego zapisu. Nawała szwedzka, przemarsze wojsk nieprzyjacielskich, a nawet i polskich, wyniszczały dobra kollegium; przytem jezuici zmuszeni byli wciąż rozpraszać się. W 1668 r. uporządkowano jakoś szkoły, ale brakło uczniów, a nawet w konwikcie nie było pełnej liczby 20. W 1702 r. otwarto kurs filozofii, ale bunt Paleja i Sa-musia rozpędził jezuitów, którzy salwowali się ucieczką do Dubna. Dopiero od 1717 r. szkoły zaczęły wchodzić na dawne tory: wzrastała liczba uczniów (250) i znajdywali się nowi o-piekunowie kollegium, nieżałujący darów. Po utworzeniu assystencyi polskiej 1756 r. kollegium ostrogskie ze swemi rezydencyami w Winnicy i Żytomierzu i missyą w Połonnem (a nadto dawniej należały doń rezydencye: pereja-sławska, ksawerowska, nowogrodzko-siewierska) przyłączone zostało de prowincyi małopolskiej. Trzechletni kurs filozofii dla jezuitów przeniesiono do Łucka; w Ostrogu pozostał tylko jednoroczny i retorya, oraz humaniora, a dla kleru świeckiego teologia moralna. Natomiast u-mieszczono tu nowicyat dla 25 nowicyuszów. Wszystkich zakonników wówczas było około 80.— Breve kassacyjne z lipca ogłoszono w Ostrogu w listopadzie 1773 r. Przy szkołach pozostali jakiś czas ex-jezuici, ale rychło Komisya Edukacyjna ustanowiła w Ostrogu szkoły podwy-działowe i oddała je zarządowi Bazylianów, którzy zastali wielce ubogie pozostałości: biblioteka marna, gdyż była ciągle niszczona, a narzędzia tak małej wartości, że dopiero najwyższa magistratura szkolna zaopatrzyła Bazylianów w prawdziwe pomoce naukowe. Podczas powstania Kościuszki uczniowie ostrogscy porzucili szkołę i tłumnie pośpieszyli do wojska polskiego. To wywołało ukaz 1794 r., który zamknął szkoły w Ostrogu na zawsze; Bazylianów przeniesiono do Huszczy. —Ł u k a-szewicz „Hist. szkół“ (IV 124 — 125, 266); Załęski Stan. x. „Jezuici w Polsce“ (IV 1249 — 1291).    LJ-

Ostrojowate, Ob. Gesneraceae. Ostrokrąg, ob. S t o ż e k.

Ostrokrzew, ob. Ilex.

Ostrokrzewo wate, ob. 11 i c i n e a e.

Ostrołęckie starostwo. Pierwszą wiadomość o starostwie O-em podaje lustracya z r. 1526; dawało ono wtedy rączek 174 miodu (Ostrołęka 4, wieś Łęczyno 3). Lustracya z r. 1616 świadczy, że rdzeń starostwa jeszcze podówczas tworzyła puszcza, zwana Zagajnicą, a idąca pomiędzy rzekami: Zboyną, Turoszem a Omulwią. W puszczy siedzieli bartnicy w liczbie 84, dający po stożku obrocznego siana, oraz 5 smolarzy. Inne dochody pochodziły od rzemieślników O-i, którzy osiadali w puszczy. Wogóle starostwo było ubogie; wszystkie dochody z miasteczka, młynów i puszczy czyniły złp. 1007. Około tego czasu zaczynają powstawać w puszczy wioski. Lustracya z r. 1674 wskazuje, jako possessora, Stefana Konst. Piaszczyńskiego, podstolego bracławskie-go, za przywilejem Jana Kazimierza z r. 1656. Miasto Ostrołęka liczyło wtedy 60 włók, z tych 4 wójtowskie, osiadłych włók było tylko 6. Bartnicy płacili 540 złp. Na puszczy były cztery rudy, 6 pieców smolarskich, nadto istniały dochody z jezior i młynów. Istniejące wioski wszystkie jeszcze należą do liczby świeżo osadzonych: Surowe, Chudek, Siedliska, Wywrót, prawdopodobnie także Szkwa i Dylów, o których mowa, że gruntów wymierzonych nie mają i dopiero je wyrabiają. Wymierzo-nerni są wsie: Dąbrowy — 3a/a włók, Myszyniec— 2 włóki, Wojkowe łąki—2¹/a włók, zaludnione przez czyntzowników. Robociznę oddawali tylko wieśniacy z Budnegr do miejscowego folwarku. Istniał jeszcze drugi folwark, Pomian albo Folwark. Zgoła inny widok przedstawia lustracya z r. 1765. W ciągu stulecia puszcza zaludniła się! (ob. Kurpie). Starostwo liczy 65 wsi czynszowych na puszczy, bartnictwo za to podupadło (bartnicy dają staroście 26 beczek .miodu, tj. 3 293 złp. 10 gr.). Mieszczanie płacili różne daniny, które, zamienione na pieniądze, wynosiły 2 600 złp.; tak samo miasteczko Myszyniec dawało znaczny dochód, jako też młyny. Folwarczne gospodarstwo było małych rozmiarów; istniały tylko folwarki: Budnę z wsią roboczą Łęczynem (dzierżawca płacił 1 000 złp. dzierżawy) i Mar-kuny (501 złp. dzierżawy). Dochody jednak główne szły z czynszów, a wynosiły rocznie 45 259 złp. 25 gr. Starostwo znajdowało się w ręku Antoniego Małachowskiego, pisarza wielkiego koronnego, który na sejmie 1773 — 1775 otrzymał je w posiadanie emłiteutyczne. Po upadku kraju ze starostwa utworzono ekonomię dylewską, która w r. 1820 liczyła dwa miasta (Ostrołękę i Myszyniec), 5 folwarków, 71 wsi czynszowych, oraz 4 zaciążne. Dochód ekonomii w r. 1820 szacowano na 69 078 złp. (w tern 51 455 złp. z czynszów, a tylko 2 927 z folwarków).

Ostrołęcka puszcza, ob. Myszyniecka, Zielona puszcza.

'S

PótftOC.

N^/ ♦

KRUK!

f'

fßfck V \

%/yf

w

sx

\)

##**%

êW

^/.c. 4|Zp ^jzxx

wiâtf»

Wx

,07) ‘<7 /•» » « /

śx:»c Inf

iA\ *f y/

è*

<>

T=Z£_

''â0$liil/h

\/J

,#»j

#jw

W Æ

„W

rW/,

<*/z>

10/^KLASZTOR BERNA

wmm^ *%

MWSÉT \

'mmmiïMjjks.

SH

(?

Jazda

’â

DO ŚNIADOWA

Eh

tUBIEHMÎEGO.

%.

*oio

N/A

mm

Si

--

O.

Ol

'Jm

#7 /

Si

~¥>

=5

3 bat.

ff0'

&•>

fo

s&*

«5

«r

RYBIÙSKI.

°c

<*<>.

«ém

S4

'/fil#

«#

#'W

D\

M4

<%>

It;

'T

<r

r»

-y

;

r

m

*

c

V

<

■

/

yjy

' .

ft

/•

s.

v .'•

V

0

!

’ ■ J

! '

*•

V*

*>

V

v\

o

••

.

Ostrołęka, miasto dawniej w Ziemi Łomżyń- bagniste doliny. W tej części, tworzącej P u-skiej, Wojew. Mazowieckiem, obecnie miasto    sz c z ę My szy n i e c k ą (ob.), mieszkają K u r -

powiatowe w gub. Łomżyńskiej, na lewym    p i e (ob.), prawie wyłącznie istnieje drobna wła-

by zajmowała się dawniej myśliwstwem, bartnictwem, rybołówstwem, dzisiaj oddaje się przemytnictwu i przemysłowi domowemu. Bardzo wielu emigruje do Ameryki. Południowa część powiatu, zamieszkana przez Mazurów, zroszona rz. Orzem, wznosi się do 407 stóp npm. i ma glebę o wiele urodzajniejszą, żytnią, a miejscami nawet pszenną. Rolnictwo jest głównem zatrudnieniem ludności. Z produktów kopalnych, prócz torfu i rud błotnych, zwłaszcza w półn. części powiatu, znajdują się pokłady bursztynu, nieraz w bryłach kilkudziesięcio-funtowych. Przemysł fabryczny prawie nie istnieje; prócz kilku drobnych zakładów jest tylko: cukrownia w Gucinie, młyn amerykański w Olszewie i fabryka wyrobów bursztynowych w Ostrołęce. Ludność powiatu, która w 1867 r. wynosiła 51449 dusz, wzrosła z dn. 1 stycz. 1906 r. do 88 050 (43 276 mężczyzn i 44 774 kobiet); w tej liczbie było: katolików 76 878, prawosławn. 576, protestantów 322 i żydów 10 274, przyczem na 1 wiorstę □ wypadało 63.9 m-ców. Powiat O. posiada drogę wodną w rz. Narwi, trakt bity 1-go rzędu warszaw-sko-kowieński i kilka dróg bitych drugorzędnych. Prócz tego przecina powiat kolej Nadwiślańska, a Ostrołęka jest punktem wyjścia trzech linij: do Łap, do Małkini i do Tłuszcza. Szkół bardzo mało w powiecie. Pod względem administracyjnym dzieli się powiat na 11 gmin, ma 1 miasto i 208 wsi. W 1901 r. było w powiecie 12 620 ludności bezrolnej. („Słowu. Geogr.“).

Bitwa pod Ostrołęką dn. 26 maja 183 1 r. Okres kampanii polsko-rosyjskiej od końca kwietnia r. 1831 do 13 maja jest szeregiem epizodów, które wykazały zupełne niedołęstwo dowódców stron obu. Jest to okres bezcelowej bieganiny, krwawego następowania sobie na pięty; jest to szereg walk «ślepego z jednookim». Armia rossyjska, jakkolwiek nierównie liczniejsza, bo posiadała wówczas 99 810 bagnetów, 40 000 jazdy przy 634 działach (przeciwko 49 tysięcoin piechoty, 11 tys. koni i 83 działom), była w tem niedogoduem położeniu, iż z powodu warunków administracyjnych (żywność) i strategicznych musiała być rozrzuconą, znajdując się ciągle w szyku dośrodkowym ku Warszawie. Trawiona przez cholerę, zostając wciąż pod groźnym urokiem dzielności żołnierza polskiego, który w okresie kwietniowym dowiódł, że w liczbie jednej dy-wizyi umie oprzeć się połowie, a jeżeli potrzeba, to i całej potędze rosyjskiej, przejęta obawą powstania na Litwie, Białorusi, Podolu i Ukrainie, a przez to samo i odcięcia komuui-kacyi z Rossyą — armia ta była wystawiona na częściowe pobicie przez ześrodkowaną armię

brzegu Narwi, niedaleko ujścia Omulewa, pod sność, dworów niema. Ludność przy ubóstwie gle-53°5' szer. płn. i 39°19' dług. wsch., położone przy kolei Nadwiślańskiej śród piaszczystej i lesistej okolicy, w której rozciągała się niegdyś właściwa puszcza Ostrołęcka. Dwa kościoły, z których parafialny, murowany, po odnowieniu w 1873 roku zatracił zupełnie swój starożytny charakter, tylko w presbyteryum i zakrystyi zachowały się jeszcze niektóre szczegóły budowy ostrołukowej. Drugi kościół, pobernardyński, wzniesiony w 1666 roku przez Tomasza Gocławskiego, ma wnętrze przyozdobione freskami. Prócz kościołów są w O-ce: synagoga, szpital, dwie szkoły początkowe; władze powiatowe i miejskie, sąd pokoju, sąd gminny, towarzystwo pożyczkowo-oszczę-dnościowe, ochotnicza straż ogniowa, stacya pocztowa, telegraf, stacya kolejowa za miastem, fabryka wyrobów bursztynowych, 2 fabr. wyrobu kafli, dwie destylarnie, fabryki octu, miodosytnie, kilka innych zakładów przemysłowych. Dn. 1 stycznia 1906 r. liczyła O.

10 126 m-ców, w tem 5 092 mężczyzn i 5 034 kobiet. Za miastem stoi pomnik dla poległych w 1831 r. żołnierzy rossyjskich. — Pierwsza wzmianka o O-ce sięga r. 1379, gdy ks. Zie*-mowit III mazowiecki daje synowi swemu Janowi obok Czerska i Warszawy O-ę, jeszcze jako wieś, wraz z całym obszarem przyległej puszczy. Książę Janusz założył tu parafię i kościół zbudował, a Janusz Starszy w r. 1427 nadał osadzie przywileje miejskie, z prawem założenia łaźni oraz postrzygalni. -- Miasto szybko wzrastało, bo już w 1502 r. ks. Konrad Mazowiecki ustanowił tu. cechy. Po wcieleniu Mazowsza do Korony O. wraz z przyległym obszarem lasów stała się starostwem niegrodowem i była własnością królowej Bony. W r. 1563 pożar zniszczył miasto, ale gdy Stefan Batory obdarzył je w 1578 r. nowemi przywilejami, szybko podźwignęło się z upadku. W 1702 r. zaszły pod O-ą walki między Szwedami a Kurpiami. Dn. 26 maja 1831 r. stoczono tu wielkiej doniosłości bitwę między wojskami pol-skiemi, pod gener. Skrzyneckim, a armią rossyj-ską pod Dybiczem (ob. niżej).

Ostrołęcki powiat w gub. Łomżyńskiej ciągnie się wązkim pasem od płd.-wschodu ku płn.-zachodowi. Zajmuje przestrzeń 29.43 mil FH i graniczy na północy z Prusami, na wschodzie z pow. Kolneńskim i Łomżyńskim, na południu z Ostrowskim, na zachodzie z Makowskim i Przasnyskim. Rzeka Narew dzieli powiat na dwie prawie równe połowy, różniące się bardzo od siebie fizycznemi cechami. Północna część, bagnista i lesista, z piaszczystym gruntem, którego lotne piaski zasypują ubogie wioski, przerżnięta jest rzekami: Omulew, Rozoga i Skwa (Szkwa) rozlewającemi się w szerokie polską, zasłaniającą stolicę Królestwa. Stoją- ₍ lu pocieśnienie koliska przednich placówek, cy na jej czele jen. Skrzynecki nie umiał wy- przeniósł dn. 4 maja swą kwaterę z Łomży do zyskać tej sytuacyi. Bez żadnego teoretyczne- Zambrowa,• wysuwając placówki aż do Przety-

go przygotowania, jak zresztą większa część wyższych wojskowych polskich owego czasu, pozostał on doświadczonym dowódzcą pułku, dzielnym jenerałem brygady, ale miernym taktykiem, nigdy nie umiał wznieść się do wyższych kombinacyj strategicznych, które podsuwali mu w swych planach bądź Prądzyński, bądź Chrzanowski. Był on zresztą bardziej zajęty intrygami partyi arystokratycznej, z księciem Czartoryskim na czele, niż planami stra-tegicznemi, swoje zaś wygody bardziej cenił niż palące wymagania chwili. W początku maja wódz naczelny otrzymał od księcia Czartoryskiego wyraźny i nawet upokarzający rozkaz rozpoczęcia akcyi energicznej. Domagał się zresztą tego i cały naród, który sarkał na bezczynność wodza, domagała się i armia, której krew wylewano bez oczywistego wyniku, a siły wyczerpywano bezceloweini marszami, koutr-marszami, forsownemi wywiadami tego, co było wiadome: mianowicie, że gwardye cesarskie znajdują się w Łomżyńskiem, że jądro armii z Dybiczem na czele zajmuje obóz pod Siedlcami a dla ochrony jego lewego skrzydła wysłany jest korpus Kreutza. Rosyanie z musu więc, usiłując odciąć Królestwo Kongresowe od prowincyj Zaniemeńskicli i Zabużańskich, rozciągnięci byli na linii 45 mil geogr. (licząc po wygiętej dośrodkowej), podczas gdy armia polska, zajmując pozycyę między nieprzyjacielem a Warszawą, mogła się ześrodkować w dowolnym punkcie, i uderzyć bądź to na jądro armii, bądź na gwardyę, bądź wreszcie na Kreutza, który wisiał w powietrzu. tum Czartoryskiego, Skrzynecki postanowił dokonać czegoś nadzwyczajnego, a po dokonaniu zamierzał wywrócić rząd. Nadzwyczajnym tym czynem wojennym miał być niespodziewany atak na gwardye cesarskie, które zajmowały rejon Zambrowa i Wysokiego Mazowieckiego. Atakująca armia polska miała ten przed nieprzyjacielem przywilej, właściwy wojsku działającemu odśrodkowo, że przy warunku posiadania mostów na Wiśle, Bugu i Narwi mogła trzy razy prędzej przebiedz podstawę swych działań, a zatem całą siłą zaskoczyć któreś ze skrzydeł rosyjskich, nie dając czasu drugiemu zaskoczonego wesprzeć. — Droga odwrotu była również zapewniona, bądź to pod osłoną dział Modlina, bądź też przez Różan, sprzyjającą było formowanie korpusu instruktorów, który zamierzono wysłać na Litwę pod dowództwem generałów Jankowskiego i Chłapowskiego. Główny sztab rosyjski powiadomiony o tern, dał znać ks. Michałowi, dowódzcy gwardyi, podkreślając, że sformowany, korpus instruktorów przedzierać się będzie przez Łomżyńskie. Na wiadomość o tern dowodzący korpusem bezczynnej dotąd gwardyi, mając

Po owem ultima-

Okolicznością

na ce-

czy. Tym sposobem w. książę w pogoni za łatwą zdobyczą sam niebacznie wchodził w sferę działań armii polskiej, ułatwiając jej przez to wykonanie zamierzanego celu. Należy dodać jeszcze tę ujemną stronę rozlokowania wojsk rosyjskich, iż korpus gwardyi był oddzielony od głównej armii rzeką Bugiem, z nadzwyczajną przykrą przeprawą pod Nurem, i znajdował się w odległości 20 mil po bardzo złych drogach podlaskich. Uderzyć na komu-nikacye feldmarszałek też nie mógł, gdyż zmuszony był wykonać niebezpieczny marsz skrzydłowy przed wałami i garnizonem Pragi, a następnie zdobywać przeprawy Buga i Narwi, które zabezpieczały całą wyprawę. Niebezpieczeństwo było tern większe, że trudno się było kusić o zdobycie Warszawy szturmem, a o-prócz tego Dybicz, gdyby chciał odciąć komu-nikacye Skrzyneckiemu, wystawiłby swoje własne na niebezpieczeństwo. Główna armia polska podniosła się ze swoich legowisk w nocy z 12 na 13 maja, pozostawiając jako zasłonę Warszawy i pozór awangardy głównej armii ll-o tysięczny korpus Umińskiego. Musiało się coś jednak wskutek ruchu zmienić w fizyo-gnomii armii polskiej, gdyż korpus ten został nagłe zaatakowany przez Rosyan dnia następnego, tj. 13 maja; Umiński jednak odparł atak, posiłkując się ogonem głównej armii, który jeszcze nie zdążył był wyruszyć ze swych legowisk. Dzielny opór Umińskiego, a następnie jego postawa pozornie zaczepna umocniły główną kwaterę rosyjską w przekonaniu, iż armia polska pozostała na dawnych swych stanowiskach. — Huk dział na szosie Siedlecko-War-szawskiej częściowo zrobił swoje, gdyż powstrzymał marsz kolumn głównej armii, a przez tosamo opóźnił jej atak na gwardye o całą dobę. Dopiero po otrzymaniu kuryera od Umińskiego, który doniósł, że atak został odparty, Skrzynecki dał rozkaz do dalszego przez Serock marszu. Aby osłonić i ten marsz skrzydłowy od głównej armii rossyjskiej, Skrzynecki rozkazał 12-tysięcznemu korpusowi gen. Łubieńskiego poruszać się równolegle wzdłuż prawego brzegu Buga przez Wyszków ku Brokowi. Miała to być kurtyna armii. Sam Skrzynecki, zamiast iść z Serocka przez Ostrów ku Zambrowu i, stanąwszy w sile 44 tys. ludzi na komunikacyach między armią Dybicza i korpusem gwardyi pobić gwardyę i wywabić z okopów siedleckich Dybicza, przedsięwziął marsz na Śniadów i Łomżę, rozciągnął korpus Łubieńskiego, a następnie utracił z nim wszelką łączność i, rozpraszając swe siły po drodze przez pozostawianie małych garnizonów, wysyłanych na zachód (gdzie nie było ani jednego żołnierza nieprzyjacielskiego), stanął wobec nieprzyjaciela dn. 17 maja w sile nie o wiele

przewyższającej liczbę przeznaczonej na pobicie gwardyi. W. książę pomimo to, że był ostrzeżony trzykrotnie przez naczelnika awangardy, nie dowierzał, iż znajduje się wobec całej armii polskiej. Złudzenie to rozwiały o-gniska obozowisk polskich, które otoczyły gwardyę półkolem. Ściskany przez kolumny polskie, w. książę postanowił wydać bitwę, raz dlatego, że nie pozostawało nic innego, nie przypuszczał on bowiem, aby armia polska pozostawiła mu odwrót do Tykocina, drugie dla tego, aby dać możność Sackenowi wyjścia z 0-strołęki w stronę Zambrowa. Ale o tę Ostrołękę i Skrzyneckiemu najbardziej chodziło. Był to jeden z powodów, któremi się tłómaczył przed Prądzyńskim, nalegającym na odcięcie gwardyi od Tykocina i na wydanie bitwy, mówiąc, że dopóty jej nie rozpocznie, dopóki nie posiądzie Ostrołęki i nie otrzyma raportów od Umińskiego i Łubieńskiego. Prądzyński, usłyszawszy to, podał się dymisyi. Dnia następnego, 18 maja, Dembiński, dowodząc słabszem i nowozacią-żnem wojskiem, usiłował wyprzeć z 0-i Sacke-na, który nic o zjawieniu się armii polskiej wobec korpusu gwardyi nie wiedział, lecz jeden wystrzał armatni pod Śniadowem, znagliłby go do prędszego opuszczenia pozycyi, niż tysiące strzałów z kolumny Dembińskiego, a co najważniejsza, iż oddział Rosyan, nie znając sytu-acyi a śpiesząc ku Śniadowu dla połączenia się z gwardyą, niechybnie wpadłby na całą armię polską. Ze sztabu korpusu gwardyi Sacken otrzymał wiadomość o sytuacyi dopiero w południe dn. 18 maja. W. książę rozkazywał mu zająć Łomżę. Gdy to wobec zupełnej bezczynności głównej armii polskiej uskutecznił, Skrzynecki wysłał w pościg za nim wraz z Dembińskim dywizyę Giełguda, przez co Polacy w obliczu gwardyi znaleźli się już w sile słabszej, gdyż, rozłupani obecnie na dwa odłamy, byli rozciągnięci około 5 mil polskich, bez żadnego szyku i porządku. Niewyzyskanie tej sytuacyi przez księcia Michała wytłómaczyć sobie można tylko strachem, pod jakim znajdowała się gwardya w ciągu 16 godzin poprzednich. Jeszcze 18-go wieczorem sytuacya była do poprawienia, gdyż Giełgud, zapędziwszy się w pościgu za Sackenem, znalazł się na lewem skrzydle gwardyi, zamykając jej drogę na Łomżę, jednę z dwóch jej arteryi odwrotu. Pozostawało jeszcze posunąć prawe skrzydło armii polskiej ku drodze tykocińskiej, aby zmusić gwardyę do złożenia broni lub stoczenia boju śmiertelnego. Skrzynecki i tym razem nie posłuchał rad Prądzyńskiego. Nieprzyjaciel, korzystając z osłony rzeki Rusy rozpoczął (rano 19 maja) ruch odwrotowy w kierunku Tykocina. Dopiero teraz główny wódz rozpoczął pogoń za nieprzyjacielem w celu wydania mu bitwy, ale na to było już zapóźno. Jedynym dodatnim rezultatem trudów głównej armii było wymknięcie się Chłapowskiego na

Litwę. Marsz gwardyi na Tykocin nie mógł już być wstrzymany. Szczęściem jeszcze Skrzynecki zrozumiał, że, zapędzając się na Litwę, podstawia swe komunikacye pod działania głównej armii rosyjskiej, a przez to sam naraża się ua odcięcie od Warszawy, i tego samego dnia wydał rozkaz cofania się ku 0-strołęee. Tak wypuściwszy gwardyę, pozostawało tylko zwalić się całym ciężarem wszystkich korpusów na Dybicza. Należało przypuszczać, iż główna armia rosyjska, zwabiona doniesieniem o obecności Polaków w Łomżyń-skiem, pośpieszy na pomoc w. księciu, przy-czem będzie zmuszona przebyć ciężką przeprawę przez Bug około Nura, gdzie błotniste wybrzeża i jeszcze błotnistsze Nurca stanowiły trudność do niepokonania wobec przedsiębiorczego przeciwnika. Trudności były tem większe, że Dybicz miał z tyłu Umińskiego, z zachodu zaś stał Łubieński. Ale Umiński otrzymał wadliwą instrukcyę, która nakazywała mu osłaniać Warszawę, jakkolwiek dwuznacznie przewidywała atak na główną armię rosyjską. Co zaś do Łubieńskiego, to ten tak ściśle wykonywał dane rozporządzenia nie-zdradzania głównej operacyi, iż zapadłszy na wybrzeżach Buga, okoła m. Nura, wysłał pikiety ochronne, a nie wywiadowcze. Tymczasem na wieść o obecności Skrzyneckiego w Łomżyńskiem i o niebezpieczeństwie, w jakiem znajduje się w. książę, główna armia rosyjska porzuciła okopy siedleckie, kierując się w stronę Nura. Dn. 23 maja awangarda jej, spędziwszy forpoczty Łubieńskiego, okrążyła jego korpus na biwuakach. Oddział przedarł się na północ dzięki tylko dzielności przednich batalionów, które parlamentarzowi oznajmiającemu im, iż są otoczeni, odpowiedział, że mają dość kos i karabinów, aby sobie niemi wyrąbać drogę. Jakoż oddział ruszył bez komendy, szukając drogi przy zapadającym zmroku. Polaków kosztowało to 50 zabitych i ranionych; Rosyanie zaś, nastrzelawszy się w ciągu nocy do swoich, rankiem pochowali kilkaset trupa. Oddział Łubieńskiego połączył się z główną armią dn. 24 maja postępując przy tem wbrew instrukcyi i w sprzeczności z zasadni czerni regułami taktyki i strategii, które nakazują nie tracić czasu z nieprzyjacielem, gdy już raz weszło się z nim w kontakt. Łubieńskiemu i Skrzyneckiemu należy przypisać klęskę ostrołęcką. Do połączenia się obu armij rosyjskich w Wysokiem Mazowieckiem w dn. 24 maja, jak to nakazywał wyraźnie rozkaz głównej kwatery, nie przyszło. W. książę, rozzuchwalony niedołęstwem Skrzyneckiego, podążył za nim * w stronę Ostrołęki. Feldmarszałek przybywszy ua umówione miejsce wydał powtórny rozkaz dośrodkowego marszu obu kolumn ku Śniadowu; spodziewając się albo zaskoczyć Skrzyneckiego na lewym brzegu Narwi albo też ruchem na Różan lub Serock odciąć go od Warszawy, i ruszył marszem forsownym ku Ostrołęce. Jednocześnie korpus gwardyi otrzymał rozkaz wymarszu z Rudek w tymsamym kierunku (25 maja). Obie massy wojsk miały się połączyć w Piskach, na prawem skrzydle pol-skiem. W drodze wszakże Dybicz zmienia nieco kierunek swych kolumn, odchylając się ku południu, jakby w zamiarze odcięcia Skrzyneckiego od Ostrołęki. — Oddziały czołowej jazdy Nostitza dopadły przednich oddziałów polskich pod wsią Nadborami. Późno wieczorem nadciągnęła przednia straż Berga. Na noclegu w Śniadowie korpus gwardyi był jeszcze oddzielony od głównej armii dwumilową przestrzenią. Tymczasem w obozie polskim dopuszczano się taktycznych i strategicznych błędów. Zamiast poczynić rozporządzenia ku jaknaj-szybszemu ześrodkowauiu swych sił wobec połączonej potęgi rosyjskiej, a w oczekiwaniu na przybycie korpusu Giełguda przejść mosty pod O-ąi tym sposobem oddzielić się od nieprzyjaciela Narwią, jako nieprzebytą przegrodą, uczyniono wszystko, aby swe siły rozdzielić. Giełgud, nie otrzymawszy żadnego rozkazu, pozostał w Łomży. Zaszczyt rozpoczęcia bitwy dn. 26 maja powierzył Łubieńskiemu, który, wsparty brygadami piechoty Kamieńskiego i Bogusławskiego, (razem ok. 18 000), otrzymał rozkaz stawienia oporu nieprzyjacielowi na lewym brzegu Narwi. Reszcie sił (18 tys.) rozkazano stanąć obozem na prawym brzegu, zniszczyć most stały (a—a), pozostawiając most na tratwach bb (ob. plan bitwy pod Ostrołęką). Po skończonej więc przeprawie wojska polskie roztrącone zostały na trzy odłamy, a żaden z nich nie mógł we właściwym czasie przyjść innemu z pomocą, przesączyć bowiem 18-tysięczną armię z jej artyleryą przez wązki most pontonowy—na to potrzeba, przy największein pośpiechu, conaj-mniej 4—5 godzin czasu. Był to olbrzymi błąd strategiczny. Dodać jeszcze potrzeba, że most na pontonach przez samo przejście 18-ty-sięcznego korpusu mocno się obluzował, zagięcie zaś Narwi c pozwalało nieprzyjacielowi w razie powodzenia ostrzeliwać most i rzekę o-gniem skrzydłowym. Pozostawionemu na lewym brzegu Łubieńskiemu nawet artyleryą nie można było przyjść z pomocą, gdyż lewy brzeg rzeki, wyniosły, panował nad prawym. Dybicz jednak tym razem wywdzięczył * się wodzowi polskiemu grzecznością. O przeprawie więcej niż połowy wojska polskiego na prawą stronę w głównej kwaterze rosyjskiej nie wiedziano, znajdowanie się zaś Giełguda w Łomży krępowało Dybicza, który widział w tern jakiś podstęp, spodziewając się wciąż stamtąd uderzenia na tył lub na prawe skrzydło. Brak dokładnych wiadomości o armii polskiej, obawa Giełguda, zmęczenie armii rosyjskiej forsownym pochodem, rozprzężenie się jej wskutek tego— zbawiły korpus Łubieńskiego, bo gdyby Dybicz był nakazał atak nocny na Ostrołękę i zapalił granatami miasto, miałby z tego podwójną korzyść: 1) odciąłby Łubieńskiego od jedynej przeprawy i oświetliłby sobie bojowisko, co znacznie ułatwiłoby mu operacyę. Prądzyń-ski zauważył, że wzgórza otaczające w kształcie amfiteatru prawy brzeg Narwi pod Ostrołęką powinny być grobem dla armii rosyjskiej, wrazie gdyby Dybicz postanowił w tern miejscu dokonać przeprawy; że w takim razie z rozpoczęciem bitwy niema się co śpieszyć, a po cofnięciu się Łubieńskiego na brzeg prawy wpuścić za nim jaknajwięcej nieprzyjacielskiej piechoty, aby ta zasłoniła Polaków od pocisków własnej ich artyleryi, a dopiero ostrzelawszy tę piechotę ze wzgórzy otaczających krzyżowym ogniem swej artyleryi, rzucić się na nieprzyjaciela i zepchnąć go do bagien lub Narwi. Wódz przyznał słuszność szefowi sztabn, ale ani pierwszy, ani drugi nie sądził, aby nieprzyjaciel śmiał kusić się w tern miejscu o przeprawę. Powodując się tern przekonaniem, zaniechano dać rozporządzenie do bitwy, a rozkaz dzienny ogłosił na ten dzień spoczynek. Wskutek tego część żołnierzy biwuakująca na prawym brzegu Narwi, zabrała się do przygotowania obiadu, co było tern bardziej pożądane, iż nikt w ciągu 24 godzin w ustach cieplej strawy nie miał; inni rozbiegli się po wybrzeżach rzeki, kąpiąc się lub piorąc bieliznę. Topografia lewego brzegu Narwi dawała Łubieńskiemu trzy oporne punkty. O małą milę od miasta, w stronę Śniadowa, między wsiami Rzekuniem, Suskiem i Ławami, znajduje się niewielki strumień. Nieprzyjaciel, przeszedłszy w bród strumień, powyżej lub poniżej zajętej pozycyi i nacierając na odpowiednie skrzydło, zmusza temsamem do opuszczenia go. Drugą, poważniejszą już, przeszkodą są zbocza piaszczyste płaskowzgórza, na którem znajduje się Ostrołęka. Pozycya ta ma jedną bardzo niedogodną stronę: otoczona jest lasami, pod których osłoną przeciwnik najbezkarniej może się zbliżyć na strzał karabinowy i, tam uszykowawszy się, wprost iść do ataku, nie tracąc nic, albo bardzo mało, od działowego ognia przeciwnika. Trzecią linią odporu jest samo miasto Ostrołęka, które posiadało wówczas kilka zaledwie murowanych domów, dawało się więc łatwo zapalić, wzniecony zaś pożar w mieście odcinał obrońcom wszelką możliwość odwrotu. Przypuścić należy, iż Łubieński, chcąc wybadać siły nieprzyjaciela, wysunął swój czołowy oddział aż do Pisków. Dn. 25 maja cofając się przed przeważnemi siłami Bistróma i Berga zajął on na noc wieś Troszyn, rankiem zaś odstąpił do bagnistego strumienia, o którym wyżej była mowa, z widocznym zamiarem dania tu bardziej stanowczego odporu. Wkrótce jednak pozycyę polską Rosyanie obeszli od południa, wskutek czego czołowy oddział, składający się z 6 batalionów piechoty, zmuszony był wysłać w stronę obchodu (do lasu Dzbenina i Tobolic)

4 bataliony i sześć dział. Dla związku z re- rządku, który wszakże przeszedł w końcu sztą korpusu, między ostatnim i wysłanym na- w bezładną ucieczkę i rozpoczął demoralizacyę przód czołowym oddziałem postawiono na dro- wojska. Od chwili jednak gdy oddział ten dze do Śniadowa 2 bataliony i cztery działa, wszedł w sferę Bogusławskiego, pewny jnż po-Jazda otrzymała rozkaz cofnięcia się pod mia- y parcia, odzyskał zimną krew. Brygada Kra sto; instrukcya dana jej dowódzcy, nakazywała | sickiego zaatakowana przez jazdę rosyjską, mu przejść most i połączyć się z główną . zwinęła się żywo w czworoboki i salwami armią jak tylko piechota i artylerya zajmą o- wstrzymała pierwsze natarcie. Pod ochroną stateczne stanowiska bojowe. Tymczasem ge- tego ognia brygada Zawadzkiego dotarła do nerał Bogusławski, któremu polecono zająć miasta, a następnie do mostów. Wkrótce za drugą linię obrony (ławy piasku pod miastem), nią podążył i Krasicki, wciąż odpierając ataki mając zaledwie 8 batalionów, usiłował niemi piechoty i jazdy rosyjskiej. Natarcie Rosyan zająć pozycyę stworzoną dla wielkiego korpu- było względnie słabe. Przypisać to należy su. Siłami swemi rozporządził w następujący chwiejności Dybicza; w chwili bowiem, gdy sposób: Między Narwią a szosą do Łomży po- należało natrzeć wszystkiemi siłami, które zestawił 2 bataliony (4-y pułk liniowy), między brały się pod osłoną lasów, i zgnieść rozpro-szosą a drogą do Nura, drugie 2 (4-y pułk linio- szony korpus Łubieńskiego,-—głównego wodza wy), 3 bataliony (8-ego pułku) stanęły między armii rosyjskiej opadły znów troski o Giełgu-drogami nurską a kleczkowską, dwa bataliony da. Gdy oczekiwano sygnału do ataku, Dy-weteranów zajęły wzgórza między drogą do bicz decyduje się wysłać siły zebrane jako o-Kleczkowa i Narwią. Tym sposobom gen. Bo-. słonę przeciwko Łomży. Nadchodzące kolumny gusławski, chcąc obronić wszystko, nie bronił zbiera Toll (szef sztabu) i wysyła drobnemi niczego, gdyż słabe siły jego, rozciągnięte na pakietami dla poparcia ataków awangardy Ber-półmilowem prawie półkolu, nie mogły sobie ga. To ocaliło i Zawadzkiego, który za Kra-przyjść z pomocą i redukowały się do zera. sickim zdążył dopaść mostu. Obecnie cały Jeżeli teraz ogarniemy ogól rozporządzeń, to impet straży przedniej rosyjskiej zwrócił się przekonamy się, że zamiast ściągnąć Gieł- na rozcieńczony szyk Bogusławskiego. 3 bat. guda z Łomży i stawić czoło z 50-cio-ty-    8-go pułku, 2 bat. 4-go, jako znajdujące    się

sięczną armią zmęczonemu pochodem nieprzy-    najbliżej miasta, zdołały się wycofać za    Za-

jacielowi, siły polskie, po rozdzieleniu ich na    wadzkim. Nie tak szczęśliwie powiodło    się

trzy oddziały bez związku, były narażone na batalionom 4-go liniowego i weteranów, które zgubę, gdyż napad Rosyan wystawiał Łubieńskie- zajmowały skrzydła. Wszystkie siły Naboko-go na niechybną zgubę i odcinał najkrótszą wa, Biströma i Berga skierowały się na pułk drogę połączenia się korpusu Giełguda z armią czwarty, usiłowały wepchnąć go do Narwi. Toll główną. Co zaś do rozporządzeń Łubieńskiego, wysłał ile tylko mógł bateryj, które, w miarę to, wysławszy swój czołowy oddział za daleko przybywania na pozycyę, obejmowały pułk od głównych sił korpusu, narażał on go na od- w półkole ogniste; pułk jednak cofał się w pocięcie. Jeżeli zaś jazda miała na celu za-    rządku.. Zdołano tylko odciąć mu batalion

bezpieczenie odwrotu, to przynajmniej musiał    czwarty, którego czworobok pękł wreszcie    pod

on spełnić długi odwrót pod naciskiem straży atakami ułanów i strzelców konnych gwardyi. przedniej rosyjskiej. Summując zaś rozporzą- Część tego hufca zginęła pod szablami jazdy dzenia Łubieńskiego i Bogusławskiego razem, rosyjskiej, część znalazła śmierć w nurtach t. j. rozkaz cofnięcia się jazdy na prawy brzeg Narwi, a tylko niewielu bagnetem utorowało Narwi i rozcieńczenie 9 batalionów piechoty sobie drogę do mostu i przeszło go wraz z inna wzgórzach ostrołęckich, to siła 18 tys-go nyrni. Pozostałe trzy bataliony czwartego puł-korpusu redukowała się do V₃, mogącej wziąć ku i bataliony weteranów wkroczyły do płoną-czyuny udział w boju, a i ta lfz nie zabezpie- cego miasta wraz z kolumnami Berga i Nabo-czała reszty pozostającej uą lewym brzegu, kowa, które śpieszyły zająć przeprawy przez Czołowy oddział polski, rozstawiony do boju Narew. Wszystkie trzy kolumny, t. j. rosyj-pod Ławami, nie mógł długo wytrzymać na- ska, pułku 4-go i weteranów, spotkały się je-cisku awangardy rosyjskiej (gen. Berg), skła- dnocześuie u głównego mostu. Rosyanie zadającej się z dwóch brygad karabinierów, dy- parli sobą przystęp. Pomruk dział ustał, roz-wizyi lekkiej jazdy Nostitza i 8 dział. Od po- legł się natomiast straszliwy zgrzyt skrzyżo-łudnia groził mu Nabokow. Oddział ten, zaa- wanych bagnetów. Bataliony polskie ryły sobie takowany o godz. 9 zraua d. 26 maja, obcią- drogę do mostu; ale właśnie Skrzynecki zgotował żony własnemi działami, które, w przyśpieszo- im tu zasadzkę. Poszycie głównego mostu było nym pochodzie nie mogły mu przyjść z porno- zdarte, rozkaz jednak dzienny nic o tem nie cą, ścigany przez piechotę, trzebiony przez wspomniał. Ociekające krwią kolumny zrau-artyleryę, która bezkarnie zmieniała stanowiska, szone były zawracać i znów torować sobie z zawieszoną nad nim chmurą jazdy rosyjskiej drogę bagnetem, teraz już —do mostu na tra-wobec bezczynności swojej, zmuszony był u- twach. Ostatni przeszedł trzeci batalion pułku skutecznić lVj-milowy odwrót w bojowym po- czwartego, jako też 1-y weteranów, ale już

pod gęstym ogniem strzelców rosyjskich, którzy    ta stanowić prawe skrzydło stanowisk polskich,

zajęli domy nadbrzeżne Ostrołęki. Prawy brzeg    Jazdę puszczono szosą i prawym brzegiem

Narwi pod Ostrołęką przedstawia kotlinę ujętą    Narwi aż do Różana w celach wywiadowczych,

we wzgórza, doskonałe stanowiska dla artyleryi,    Na kanonadę na lewym brzegu żołnierz, otrza-

wność, że nieprzyjaciel nie poważy się przejść rzeki pod Ostrołęką była tak wielka, iż nawet rezerwowy park artyleryjski, nie chcąc przeszkadzać pochodowi głównej armii, wyma-szerował w przeddzień bitwy do Różana. Jakoż Dybicz nie myślał wcale o przeprawie, rozkazał tylko awangardzie, sposobem próby, zająć mosty, jeżeli nieprzyjaciel nie zdąży ich przedtem zniszczyć. Stało się jednak inaczej. Część grenadyerów pułku Astrachańskiego, u-niesiona wirem bitwy, podążyła za tymi z czwartaków, którzy przeszli stały most po belkach, odartych z poszycia. Oddział ten, odcięty od swoich, prażony przez bateryę Bielickiego, rzucił się na dwa działa najbliższe, przystawione niemal do mostn. Nagle rozlega się okrzyk c przeprawie całej awangardy rosyjskiej. Pac zbiera garstki rozproszonej brygady Bogusławskiego i odbiera działa. Ale w tej chwili śladami swych czołowych kompanij przeprawia się cały pułk Astrachański, a za nim Su worowa- jednocześnie na lewym, wyniosłym brzegu usadawiają się kolejno baterye rosyjskie i rozpoczynają morderczy ogień, zmiatając wszystko, co znajdowało się w kotlinie na brzegu prawym. W tymsamym czasie po moście tratwowym przechodzi kolumna karabinierska Berga. Wszystko to chowa się za narożnikiem szosowym, który służy- Rosyanom za doskonały szaniec. Liczba ukrytego za nim nieprzyjaciela niewiadoma, Pac i Bogusławski ranieni; brygada Bogusławskiego, poszarpana już w bitwie na lewym brzegu, obecnie zupełnie zniszczona. Baterya Nejmanowskiego, zdemontowana, musi o-puścić stanowisko, tembardziej, że wystrzelała naboje do ostatniego, park zaś wymaszerował do Różana.

skiego, który trzymał w szachu najbliższe baterye rosyjskie. Zamilknienie bateryj polskich daje Rosyanom możność rozwinięcia najintensywniejszego ognia krzyżowego z początku z 24, potem z 48, a w końcu z 70 dział. Wszystko to szerzy w obozie polskim popłoch, który dochodzi aż do głównej kwatery w Krukach. Skrzynecki zjawił się na placu boju około godz. 12 w południe. Pierwszą jego ofiarą była baterya Turskiego. Wziąwszy na cel mosty i gęste kolumny Martinowa, rozwinęła ona właśnie najintensywniejszy ogień. Wódz rozkazuje jej zająć straconą pozycyę Bielickiego. Wykony-wając rozkaz, traci ta brygada połowę ludzi i koni, i musi się cofać na dawne stanowisko. Od Turskiego główny wódz zwraca się do brygady Węgierskiego i rozkazuje jej zepchnąć do Narwi wszystkie pułki rosyjskie, znajdujące się

która stąd dominowałaby nad bateryami brzegu j skany już z wojną, nie zwracał uwagi. Pe-lewego, zajętego przez Rosyan, prawy zaś, wyniosły cypel ujścia Omulewa do Narwi panował nietylko nad całą rzeką, jej przeprawami, ale i nad Ostrołęką. Kotlina ta, o łożysku charakteru przeważnie bagnistego, przecięta jest rz. Omulewem, dwiema smugami błotnistemi i wreszcie strumieniem bez nazwy, który wpada do Narwi szeroką deltą, tworząc przy samem ujściu dwie wyspy; jedna z nich, bardziej wysunięta na zachód, nosi nazwę «Łachy». Do tego dodać jeszcze należy wysoką groblę szosy prowadzącej z Pułtuska, która ciągnąc się równolegle do Narwi, aż do wysokości mostu stałego, zwraca się ku miastu prawie pod kątem prostym. Ten zwrot wysokiej grobli, tworząc jakby rodzaj naczółka mostowego, odegrał w rozwoju bitwy olbrzymią rolę; o niego bowiem rozbiły się wszystkie szalone wysiłki wodza wojsk polskich. Jakkolwiek o przeprawie nieprzyjaciela nikt nie myślał, to jednak Prądzyń-ski poczyni! pewne kroki, mające na celu u-łatwienie przeprawy Łubieńskiemu, jako też przedsięwziął środki na wszelki przypadek, gdyby Rosyanie zamierzali mosty forsować.

Naprzeciwko wielkiego mostu, między szosą a Łachą postawiono bateryę Nejmanowskiego.

Tosamo z bateryą Lewandow-

Pozycya była licha taktycznie, panowały bowiem nad nią lewe wybrzeża Narwi. Niedogodność stanowiska powiększała się niebezpiecznym odwrotem przez bagna. Obrano ją jednak z konieczności, aby módz ostrzeliwać podłużnie forsujące most masy piechoty rosyjskiej. Nie lepszem było stanowisko bateryi Bielickiego około wsi «Kolonia». Miała ona za zadanie ostrzeliwać kolumny rosyjskie, które-by przechodziły most na tratwach, Z ustawieniem jednak bateryj rosyjskich na przeciwległym wzgórzystym brzegu wpadała ona odrazu pod ich krzyżowy ogień, nie będąc w możności z niemi współzawodniczyć z powodu ich dominującego położenia. Za Bielickim, na pła-skovvzgôrzu (obok drogi do Myszyńca) stanęła baterya Turskiego. Było to stanowisko wymarzone, które należało zająć jaknajwiększą ilością dział. Zasłonięte zmarszczkami miejscowości, haszczami Łachy, panowało ono nad całą kotliną, nad mostami i nad wybrzeżami z produkcyjnym strzałem, gdyż znajdowało się od nich o 500 sążni. Cypel Omulewski zajęła baterya Lewandowskiego Piechotę rozstawiono w sposób następujący: Brygada Węgierskiego stanęła za Łachą na lewo od drogi do Myszyńca, jako asekuracya bateryi Turskiego.

(Na biwuaku oznaczono miejsce dla brygady Bogusławskiego, która znajdowała się w korpusie Łubieńskiego). Dywizya Rybińskiego, u- na prawym brzegu rzeki. Wtedy Prądzyński mieszczona na prawym brzegu Omulewa, mia- * zwraca jego uwagę, że działanie piechoty jest je-

niechaj idzie naprzód, może mu

szcze przedwczesne, że należy wprzód uszykować na okalających pozycyę wzgórzach tyle dział, ile można będzie zebrać, i ostrzelać niemi nieprzyjaciela, nie troszcząc się bynajmniej o posiłki wysłane z tamtej strony rzeki, bo „im szerzej Moskwa zajmie front przed Narwią, tem więcej zasłoni własnych bateryj za Narwią. Tymczasem zgromadzimy bezpiecznie na wzgórzach, w lesie przeszło 30 batalionów i, wszystkiemi razem obracając szturmowo, dokonamy wtedy, bez jednego wystrzału karabinowego, co nam artylerya do zrobienia zostawi“. Ta powtórna już lekcya taktyki zdawała się trafiać do przekonania głównego wodza. Skrzynecki znów zgodził się ze swym szefem sztabu. Rozumny ten błysk trwał jednak chwilę tylko, gdyż Prą-dzyński nie zdążył jeszcze wydać rozporządzenia do cofnięcia rozkazu, kiedy wódz dodał: „Albo nie

się uda“. Odtąd stał się on, nie wodzem, lecz szulerem, stawiającym na kartę, już nie swoją fortunę, lecz losy kraju całego. Z uporem godnym lepszej sprawy posyła on z kolei wszystkie pułki piechoty, które, brnąc w bagnach, dziesiątkowane celnym ogniem nieneu-tralizowanych niczem dział rosyjskich, idą do ataku, aby się rozbić o ów nieszczęsny narożnik szosy. Trudność polegała, nie na zdobyciu grobli uderzeniem pierś o pierś, lecz na przebyciu fatalnej sfery ognia działowego, istnego wulkanu, który rył bruzdy w idących do ataku kolumnach polskich. ' O godzinie pierwszej lewe skrzydło brygady Węgierskiego wywróciło Rosyan, znajdujących się zewnątrz narożnika, prawe zaś było odparte. Odwrót był jeszcze krwawszy niż atak, szczególnie dla skrzydła zwycięskiego, które dotarło aż do Narwi. Zdemontowane baterye polskie, nie mając ładunków, milkły powoli. Za Węgierskim przyszła kolej na Langermana (brygada dywizyi Rybińskiego), który, rozsypawszy 4 bat. w tyraliery, pozostawił 2 w ścieśnionych kolumnach. Udało mu się wprawdzie dojść z nie-wielkiemi stratami, ale uderzenie 2 batalionów na kilkakroć liczniejszego nieprzyjaciela było za słabe. Śladami Langermana poszedł Mu-chowski z 2-gim i J2-m pułkiem, aby powiększyć tarczę dla dział nieprzyjaciela. Znajdujące się z tej strony oddziały rosyjskie zostały bez posiłków, gdyż mosty, które z kolei psuła siekiera, ciężar przechodzących wojsk i granaty stron obu, groziły niebezpieczeństwem zawalenia się. Dopiero po narządzeniu obu mostów przeszły na prawą stronę rzeki dywizye 3-a grenadyerów i 1-a korpusu Palena. Masa wojsk rosyjskich, nie mieszcząc się już na narożniku szosowym, zaczęła wyciekać na zewnątrz. Teraz dopiero pokazało się w całej pełni zdrowe ocenienie pozycyi przez Prądzyń-skiego. Jedna baterya Bielickiego (10 dział), zająwszy dawną pozycyę Turskiego (na prawo od drogi do Myszyńca) usiała trupem całą pła-

Wielka Eucykl. łllusti-, Ser. II. Tom VI. Zesz. 45b.

szczyznę przed groblami. Dwa razy masa wojsk rosyjskich dawała tył, lecz parta przez tłoczące się na mosty świeże kolumny rosyjskie zwracała się z powrotem na płaszczyznę, dając jednej bateryi polskiej wyborną a nie-zmarnowaną sposobność do odwetu za spustoszenie uczynione przez 70 dział rosyjskich. Baterya jednak, wyrzuciwszy ostatni ładunek, musiała zamilknąć. Wtedy Skrzynecki przypomniał sobie o jeździe. Sprowadzono brygadę Kickiego. Pierwszy poszedł 2-gi pułk ułanów. Czołowe jego szwadrony przeszły z kłusa w „karyer“, lecz ugrzęzły w błocie po piersi przed samym nieprzyjacielem. W chwili właśnie, gdy rozwijały największy pęd do ataku, Rosyanie usiłują odciąć odwrót pułkowi. My-cielski rozpaczliwą szarżą musi go sobie wyrąbywać. Odtąd zaczyna się niebezpieczny ruch Rosyan ku lewemu skrzydłu Polaków, w celu opanowania pagórków (okół drogi do Myszyńca). Tu jednak czuwał Prądzyński. Wyczerpana baterya Bielickiego ustąpiła miejsca kilkunastu innym działom, zgromadzonym na prędce. Szef sztabu zdołał tu zgromadzić 1-y i 5-ty pułk strzelców pieszych, sformował niedobitków dywizyj Małachowskiego i Rybińskiego i 3-ci pułk ułanów. Było to na czasie, gdyż na prawem skrzydle oszalały Skrzynecki poważył się już użyć ostatniego odwodu—dywizyi Kamińskiego, która po porannych stratach przyszła wreszcie do porządku. Dywizya idzie do ataku brygadami w porządku szczeblowym (échelon) pod wodzą samego Skrzyneckiego. Brygady, pogrążywszy się w gęstwinie nieprzyjaciela, dotarły aż do narożnika. Tu Mander-stiern, party bagnetem, cofa się za ów nieszczęsny przyczółek i wypycha swą massą Naboko-wa i Bistróma aż ku Kolonii. Kolumny ich, niewstrzymywaue niczem, przekroczyły szosę i opasały żelaznym pierścieniem atakującą dy-wizyę polską. Idąca z tyłu 2-ga brygada zdążyła się przebić, lecz 1-a, z Krasickim, znalazła się v kłopotliwem położeniu. Na szczęście, zagrożone oddawna lewe skrzydło polskie, ostrzelawszy dostatecznie plac boju, wykonało atak pod wodzą Prądzyńskiego: wywróciło i rozproszyło pułki Staro- i Nowo- Ingerman-landzki, dotarło do tyłów Manderstierna i tym sposobem przerwało'kolisko, opasujące brygadę Krasickiego. Szalony ten atak wstrzymany i zneutralizowany został przez wiasny 3-ci pułk ułanów. Postępując w odwodzie za atakującą piechotą, oddawna wypatrywał on sobie luki, aby przez nią rzucić się na nieprzyjaciela. Uskutecznił to w chwili właśnie, kiedy kilka opóźnionych w odwrocie batalionów Manderstierna rzuciło broń pod nogi zwycięskiej piechoty polskiej, od której dzieliła je niewielka struga błota. Wtedy-to właśnie 3-ci pułk ułanów rzucił się między swoich a nieprzyjaciela: ma się rozumieć, ugrzązł po piersi, jak przed niedawnym czasem 2-gi, wykonywając rozkaz

Skrzyneckiego. Dwa te ataki miały pewne po- żałobnych horoskopów, ostrzegł też komendan-zory zwycięstwa, a jakkolwiek kosztowały oko- ta Modlina, aby się przygotował do oblężenia, ło 1 000 ludzi w zabitych i wziętych do nie- Trzy te listy rozniosły trwogę po całym kraju, woli, to jednak odebrały nieprzyjacielowi na Bitwa pod Ostrołęką rozpoczyna okres upadku

Powstania Listopadowego. Rosyanie rozpoczęli pościg dopiero nazajutrz 27-go maja,—takiemisa-memi niedobitkami, z jakich składała się obecnie armia polska.

Ostrołuk, architektura ostrołukowa, ob. B u-downictwo.

Ostromiecz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem, między trzema liliami srebrnemi, dwiema u boków, a jedną u dołu, miecz rękojeścią do góry. Nad tarczą korona szlachecka; w niej trzy pióra strusie białe.

V_ ł

na,

zawsze ochotę do ataku ze swej strony 4 zdecydowały cofnięcie wojsk rosyjskich na lewy brzeg Narwi. Feldmarszałek wciąż działał pod grozą napadu dywizyi Giełguda na swe tyły, a chwilowe niepowodzenie powyższe zdemoralizowało go zupełnie. Ostateczna decyzya odwrotu zapadła o godz. 7 wieczorem. Dla osłonięcia jednak ruchów Dybicz rozkazał wysunąć czołowe części piechoty na taką wysokość, na jakiej znajdował się przed chwilą korpus Man-derstierna. Ten manewr Rosyan miał wszelkie pozory zamiaru ataku masowego jazdy. Siły polskie były wyczerpane, zdemoralizowane, zdezorganizowane. Wyżsi oficerowie potracili głowy. Jeden Skrzynecki, winowajca klęski, podzielający winę i odpowiedzialność za nią przed Historyą -z Łubieńskim, teraz dopiero odzyskał przytomność. Na jego rozkaz wysunęła się z pośród jazdy stojącej na prawem skrzydle konna baterya Bema. Eskortowana przez szwadrony karabinierów konnych, wziąwszy na cel swych operacyj mosty, stanęła ona od nich na odległości średniego strzału kartaezo-wego. Wszystkie nieomal działa rosyjskie zwróciły się na nią; ale ona, obojętna na padające w nią i około niej pociski, wykonywała swe ruchy jakby na paradzie. Zbliżając się galopem po każdej salwie o sto kroków ku głównemu mostowi, zatrzymała się ostatecznie na cyplu Omulewskim (dawne stanowisko Lewandowskiego). Stąd, nie bacząc na kanonadę dział rosyjskich lewego brzegu, w ciągu pół godziny śmiertelnym ogniem prażyła gąszcz ustępującego nieprzyjaciela. O zmroku bitwa ustała. O godzinie 10 wieczorem Skrzynecki zwołał radę wojenną. Jeden tylko Prądzyński przemawiał za pozostaniem na pozycyi, dowodząc, że nieprzyjaciel całem swojem zachowaniem się i wreszcie opuszczeniem zajętych już stanowisk dowiódł, że nic nie wie o klęsce Polaków. Główny wódz jednak „ustąpił przeważającej większości“ głosów, przeważających za opuszczeniem pozycyi i cofaniem się do Warszawy pomimo to, że korpus Giełguda stawał się przez to o-puszczonym i odciętym od -Warszawy. Otrzymał on zresztą rozkaz wymaszerowania na Litwę i zasilenia tam powstania. Cofającą się ku Warszawie armię oddał Skrzynecki pod rozkazy Łubieńskiego. Opuszczał pobojowisko zupełnie już upadły na duchu. Przed chwilą niemal jeszcze na ustach jego brzmiał okrzyk „Jeszcze Polska nie zginęła“; teraz, wsiadłszy z Prądzyńskim do powozu, przemówił doń ze łzami w oczach „Finis, finis Poloniae“. W tym też duchu napisał list do Rządu Narodowego, w którym wyznał, że „wszystko stracone“ (później list ten wypruto z akt). Prądzyński ze swej strony nakreślił do swej żony list pełen

J. Kin

«11

Fig. 184. Ostromiecz (herb).

Nadany wraz z nobilitacyą Ignacemu Straussowi w dn. 3 grudnia 1791 roku przez Stanisława Augusta, króla polskiego.—Ź r ó d ł a: Księga kanclerska 68, str. 73.    D>

Ostromira ewangieljarz jest to zabytek rękopiśmienny języka starosłowiańskiego w redakcji staroruskiej, pisany abecadłem cyrylic-kim (ob. Enc. XIV, 589), ręką djakona Grzegorza, od października r. 1056 do maja 1057 dla Ostromira, wielkorządcy (posadnika) nowogrodzkiego, krewnego Izjasława, księcia kijowskiego. Zabytek ten wieku XI jest rękopisem pergaminowym, starannie pisanym i pięknie dotąd zachowanym. Składa się z 294 kart wielkiego formatu (in folio); na trzech z nich znajdują się wizerunki kolorowane ewangielistów, ś. Ja-Łukasza i Marka, na końcu dwie karty czyste. Tekst zabytku zawiera ewangielje u-łożone na niedziele roku, zaczynając od wielkanocnej; pisany jest we dwie kolumny, po 18 wierszy każda, literami dużemi i pięknemi. Rękopis ten do niedawna uważany był za najstarszy zabytek piśmiennictwa cyrylickiego z pewną datą, ale odkrycie napisu na nagrobku kamiennym Samuela, cara bułgarskiego z r. 993 usunęło Ewangieljarz Ostromira na miejsce drugie pod względem dawności w szeregu datowanych zabytków cyrylickich, aczkolwiek są i starsze rękopisy cyrylickie, choć niedato-waue, jak: rękopis supraski, księga Saby i in.,

a także rękopisy głagolickie, jak np. ewau-gieljarz zografski, ewang. marjański i in. (ob. Éncyk. XXV, 166). Co się tyczy posiidaczów, do których Ew-a,rz O-a należał, wiadomo, że dawniej, w w. XVI-ym, znajdował się w katedrze nowogrodzkiej św. Zofji, jak o tym świadczy krótka zapiska na stronie odwrotnej wizerunku ś. Jana: »evaugelije sofëjskoje apra-kosc; około r. 1700 przechowywał się w Moskwie w zakrystji kościoła Zmartwychwstania przy muzeum, powstałym z dawnej fabryki broni i in. (t. zw. „orużejuaja pałata“), skąd w r. 1720 na rozkaz dworu zabytek ten przesłano do Petersburga, gdzie po śmierci Katarzyny II znaleziony był w jej pokojach przez Jakóba Drużynina, a następnie w r. 1806 ofiarowany cesarzowi Aleksandrowi I, który oddał go na przechowanie bibljotece publicznej w Petersburgu i tam drogocenny ten pomnik języka dotąd się przechowuje w przepysznej oprawie, podobnie jak i ewangieljarz zografski, pisany głagolicą. Ew-rz O-ra ma dla filologji słowiańskiej wyjątkowo ważne znaczenie. Oryginał, z którego powstał, był prawdopodobnie pochodzenia starobulgarskiego. Pisarz rosyjski starał się w odpisie swoim zachować dosyć dokładnie właściwości języka i pisowni oryginału. Pozostawił jednak dosyć liczne ślady właściwości charakterystycznych języka ruskiego, któremi język ten różnił się już w w. XI-ym od starobulgarskiego i innych słowiańskich; jak np. tu i owdzie litery ja i u zamiast znaków ę i ą na oznaczenie pierwotnych nosówek; brzmienia c i ź zamiast starosław. ś^, zd\ połączenia pełnodźwiękowe ere, oro, olo, odpowiednie południowo-słowiańskim i czeskim: rë, ra, la, polskim re, ro, la, np. w wyrazach: peregTmąwB, Volodimira, Novëgorodë, i inne. Pomimo jednak tych znamiou ruskich, Ew-rz O-ra przedstawia pierwotny tekst starosłowiański ewangielji i może służyć za okaz najstarszych ewangieljarzów słowiańskich. Z zabytku też tego wiele zaczerpnęła filologja słowiańska dla poznania budowy języka starosł-ego, Przed odkryciem Ew-a O-ra źródłem do nauki języka ststow-go był zabytek głagolicki Cloza, wydany przez Kopitara p. n. „Glagolita Clozianus“ (ob. Enc. XXV, 99) i rękopis Fryzyngieński (Enc. XXIII, 393). Od r. 1814 pierwszy Al. Wostokow zajął się badaniem języka nowo-odkrytego zabytku; on nazwał go Ew-rzem O-ra od imienia pierwszego posiadacza i na podstawie tych studjów odkrył nosówki jako właściwości języka starosłowiańskiego, prawdę przedtym nieznaną, i uzasadnił to waż îe dla filologji słowiańskiej odkrycie w rozprawie „Razsużdenije o stovenskom jazyké“, wydrukowanej w r. 1820 w t. XVII wydawnictwa »Trudy obscestva lubitelej rossijskoj slovesno-sti« w Moskwie. Odkrycie samogłosek nosowych w starosłowiańskim zawdzięczać należy dokładności ortograficznej djakona Grzegorza, z jaką zachował w swoim odpisie t. zw. jusy czyli litery, użyte w oryginale na oznaczenie brzmień nosowych (ob. Enc. XXXIII, 227). W r. 1836 Akademja nauk petersburska poleciła Wostokowowi wydanie ewaugieljarza O-a. Uczony ten podjął się tej pracy i po kilku latach ukazała się z druku księga p. n. „Ostro-mirowo evangelije s priłożenijem greceskago teksta evangelij i grammaticeskich objasńenij“ (Petersb. 1843, w 4-ce str. VIII, 294 kart i 320 stron), wydanie staranne, obejmujące całkowity tekst starosłowiański, z dodaniem u dołu tekstu greckiego ewangielji, krótkiej gramatyki języka cerkiewno-słowiańs-go i dokładnym słownikiem. Rozbiór krytyczny tego wydania podał F. Mi kio sich w r. 1847 w t. 119 »Jahrbücher der Literatur«, gdzie podnosi m. in. ważność tego zabytku dla filologji słowiańskiej. Tekst Ew-a O-ra pozostał i nadal głównym źródłem i podstawą gramatyki starosłowiańskiej Wostokowa, wydanej w r. 1863; podług niego napisał też swoją gramatykę Aleks. Chodźko p. n. „Grammaire paléoslave par Al. Ch.“ (Paryż 1869), następnie także L e s k i e n pierwsze wydanie swojego podręcznika „Handbuch der altbulgari-schen Sprache“ (Weimar 1871; wyd. 4-te 1905 zupełnie przerobione). Dzisiaj stanowisko w o-pracowaniu gramatyki starosł-ej takie jak w książce Wostokowa, oparte na podstawie jednego zabytku, jest nieodpowiednie. Nowsze opracowania gramatyki stsłow. (Leskiena, Von-draka) uwzględniają szeroko zjawiska językowe, zaczerpnięte z rękopisów południowo-słowiań-skich, jak ewangieljarz Zografski, Marjański i in., przyczym, oczywiście, mają na uwadze i język tekstu Ew-rza O-ra. Sam tekst Ew-a O-a wydał także Wacław Hanka p. n. „Swę-toje evangelije po Ostromirovu s^pisku“ (Praga 1853, w 8-ce małej str. XII i 206), z licz-nemi zmianami dowolnemi, a więc dla naukowych celów nieprzydatne. Poprawny tekst tego zabytku mamy w książce P. P e r e v 1 e s-skiego „Pamiatniki staroslovenskago jazy-ka“ (Petersb. 1854), poprzedzony rozprawą krytyczną. Ew-arz Os-a wydany był dwukrotnie w r. 1883 i 1889 sposobem fotograficznym nakładem kupca J. Sawinkowa. Studja specjalne o tym zabytku, oprócz wzmiankowanego Perewlesskiego, pisali: M. Kozłowskij „Izslëdovanije o jazykë Ostromirova evangelija“ (Petersb. 1885; osobne odbicie z t. I »Izslëdo-vanij po russkomu jazyku« str. 127); T. Forss-m a n n „Der Infinitiv im Ostromirschen E-vangelium“ (Sztrasburg 1888); Wostokow w »Fiłołogiceskija nabludenija« (Petersb. 1865); I. Sreznevskij w książce »Drevnije sła-vianskije pamiatniki jusovago pisma« (Petersb. 1868, st. 176—9). Sachmatov i Scepkin, Dopołńenija po jazyku Os. Evangelija k „Gram-matikë staroslavians. jazyka“ Leskiena, perev. s ńemeck. M. 1890. O miniaturach Ost-a Ev.

A. A K.

Cz St.

stantego Ostrogskiego. Ob. H. M. i Senat, protest.“ (1904).

podał krótkie uwagi K. Hertz w »Letopiśach russkoj literatury i drevnostict. III, oddź3 r. 1860. (Ob. podobiz. przy art. Biblja, t. VIII. Ostromlecz, ob. Euphorbia.

Ostromleczowate, ob. E u pli or b i ace ae.

Ostronos (Nasua), ssaki z rzędu drapież,

(Carnivora), rodziny niedźwiedzi (Ursidae). Rodzaj O. odznacza się wydłużonem ciałem, krótką szyją, długą zaostrzoną głową i krótkie-mi, lecz szerokiemi łapami o nagich podeszwach. Najcharaktyczniejszą cechą O-ów tworzy ich nos wydłużony w kształcie ryja. Uszy krótkie, zaokrąglone. — Najpospolitsze gatunki

N. socialis i N. soliłaria.—N. socialis zamieszkuje lasy Paraguayu, Brazylii i Guayany; trzyma się zwykle stadami po 20 mniej więcej sztuk. Na stronie grzbietowej barwa sierści waha się od czerwono-brunatnej do szaro-bruna-tnej, na stronie brzusznej żółtawa; nos od góry, okolice oczu i policzki jaśniejsze- ogon czarny lub z brunatnemi pierścieniami. Długość ciała 52 cm.,—ogona 47 cm. Indyanie polują na ten gatunek dla jego mięsa i skóry. — N. solitaria żyje pojedynczo w lasach Brazylii. Ubarwienie od żółtawo-szarego do brunatnawo-żółtego, nos czarny. Długość ciała i ogona wynosi po 64 cm. Rzadszy od poprzedniego gatunku.

Ostropol, miasteczko nad rz. Słuczą w pow. Nowogród-wołyńskim w gub. Wołyńskiej. Liczy 7 000 m-ców: ma kościół katolicki, 2 cerkwie, 2 szkoły początkowe, garbarnię, farbiernię, dobrze urządzone młyny na Słuczy, piękny dom dziedziców tutejszych. M-ko było często pustoszone przez Tatarów i Kozaków. Pamiętne jest zwłaszcza bitwą stoczoną pod miastem w 1648 r. przez Stanisława Lanckorońskiego, kasztelana halickiego, który pokonał dowódzcę kozackiego Maksyma Krzywonosa i zmusił go do szukania ratunku w O-u; poczem zdobył wały i słabo obwarowany zamek, powstańcy pierzchnęłi, a wielu z nich znalazło śmierć w rzece. O. należał niegdyś do ordynacyi 0-strogskiej, później był w rękach ks. Lubomirskich, hr. Bnińskich, a wreszcie Szwejkowskich. („Słown. Geogr.“).

W. Ostropol był w XVI w. zbór aryań-ski (socyniański), założony za życia księcia Kon-

„Zbory

Al. W-e.

Ostroróg {Scharfenort), miasteczko w W. Księstwie Poznańskiem, o milę od Szamotuł, niegdyś w powiecie poznańskim, dziś szamotulskim, nad jeziorem Wielkiem i rzeczką 0-strorogą czyli Ostrorożanką. Wykopaliska miejscowe: różne popielnice, kolczyki bronzowe, korale niebieskawe, kamyk kształtu serca, świadczą o istnieniu tej osady przed zaprowadzeniem clirześciaństwa, ale pierwsza wzmianka o niej pochodzi z r. 1383. W tym roku, w czasie wojny domowej Grzymalitów z Nałęczami, zamknął się w silnie obwarowanym

zamku ostrorogskim Nałęcza, Dzierżysława Grocholi, kasztelana santockiego, Sędziwój Świ-dwa z Szamotuł, kasztelan nakielski, i wytrzymał oblężenie Wierzbięty ze Smogulca i Dorna-rata Grzymały, kasztelana poznańskiego i starosty wielkopolskiego. Syn Dzierżysława Grocholi i Bornety, Sędziwój, pan na O-gu, ginie 1399 r. w bitwie z Tatarami nad Worsklą, poczem obejmuje O. syn jego Sędziwój, wojewoda poznański (f 1440 r.), a po nim syn jego Stanisław, wojewoda poznański (f 1477 r.). Ten Stanisław był ojcem sławnego Jana Ostro-roga, wojewody poznańskiego, pana na Ostrorogu, dr. obojga praw, autora dzieła o naprawie rzeczypospolitej (f 1501 r.). Drugi syn tego Jana i Heleny Piastowny, księżniczki raciborskiej, Wacław, kasztelan kaliski, odziedziczył po ojcu O. Syn Wacława i Urszuli z Potockich, Jakób, starosta wielkopolski (f 1568),-na którego dworze przebywali czas niejaki Franciszek Stankar i Feliks Kruciger ze Szczebrzeszyna, sprowadził, za namową Jerzego I-zraela, 1550 r. do O-a Braci Czeskich, oddał im kościół katolicki, znacznemi dochodami go opatrzył, sam przyjął ich wyznanie i w niem wychował synów, Wacława i Jana, z Barbary Stadnickiej zrodzonych, którzy 1569 r. potwierdzili Braciom Czeskim nadania ojca. S,yn Wacława Ostroroga, a wnuk Jakóba, Sędziwój, kasztelan międzyrzecki, ożeniony z Katarzyną Buczacką, gorliwy wyznawca nauki Braci Czeskich, umarł 1625 r. jako ostatni po mieczu potomek Ostrorogów na O-u. Dobra przeszły na siostrę jego Barbarę, żonę Jana Potockiego, starosty tłumackiego, a 1660 r. na Krzysztofa Radziwiłła, w którego ręku jeduak długo nie pozostał, już bowiem 1674 r. był panem O-a Wacław na Otoku Zaleski, chorąży łęczycki. W r. 1718 nabył go Maciej Malechowski, kasztelan kaliski. Wtenczas składał się klucz ostrorogski ze wsi Dobrojewa, Wielima, Chojna, Binina, Zapustu, Nosalewa, Orliczka, Kluczewa i miasta O-a. Około r. 1750 przeszedł klucz O-ski w posiadanie Kwileckich, do których dotąd należy, prócz miasta, które przy regulowaniu stosunków mieszczańskich okupiło niezależność od dworu. Dwór O-ski przeniesiono do Dobrojewa, a średniowieczne zamczysko rozebrano na inielcuch. Miasto O., które w r. 1458 * dostarczyło czterech pieszych na wyprawę malborską, rządziło się prawem magdeburskiem, miało pieczęć, wyobrażającą srebrną Nałęcz w czerwonem polu, i swą władzę miejską, złożoną z burmistrza, rajców, wójta i ławników. Burmistrz z rajcami rozsądzał spory, kłótnie, szkody, kradzieże i tym podobne występki, przed wójtem i ławnikami odbywały się kupna, sprzedaże, ugody, zapisy i inne tego rodzaju czynności sądowe. W niektórych razach zbierała się cała władza miejska, można też było apelować do dziedzica. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu posiada księgi wójtow-

Dr. S. K

D.

skie z O-a za okres lat 1504 — 1588 (od 1560 pisane po polsku) i księgi burmistrzowskie z lat 1645 — 1790 z przerwą atoli lat kilkudziesięciu. Świetność O-a przypada na czasy r. 1555 — 1636 (1595 r. spalił się, ale wnet się odbudował), w którym to czasie był siedliskiem seniorów Braci Czeskich w Wielko-polsce, i to Jerzego Izraela do r. 1580, Jana Laurencyusza (f 1587), Szymona Teofila Tur-nowskiego (f 1608), Macieja Rybińskiego (f 1612), Marcina Gracyana Gerticha do r. 1624, Pawła Paliura, Morawczyka (f 1632), i Jana Rybińskiego do r. 1637. Przez lat 80 znajdowały się w O-u główne archiwum i biblioteka Jeduoty Braci Czeskich, którzy tu też założyli licznie zwiedzaną szkołę, seminaryum duchowne i szpital, i odprawiali synody; z nich najznaczniejsze odbyły się 8 września 1620, w grudniu 1627 i 17 kwietnia 1633 r. Licznie zjeżdżała się tu szlachta wyznania Braci Czeskich; tu też mnóstwo rodzin szkockich osiadło w XVI wieku. To wszystko utrzymywało miasteczko w kwitnącym stanie. Istniał wtenczas także cech kuśnierski w O-u, wspominany w księgach miejskich. Po utracie kościoła w r. 1636 odprawiali Bracia Czescy nabożeństwo jeszcze przez lat kilkanaście na zamku; ale dawna świetność i zamożność miasteczka zniknęły, zwłaszcza, że kilkadziesiąt rodzin szkockich wyprowadziło się, a zjazdy szlachty i duchownych wyznania Braci Czeskich ustały; upadły też szkoła i seminaryum.—Dnia 27 września 1779 potwierdził Stanisław August, na prośbę dziedzica, Adama Kwileckiego, miasteczku tizy jarmarki i nadał 6 nowych (krom targów co wtorek i sobotę), a dnia 9 maja 1780 r. potwierdził jeszcze raz owe trzy dawniejsze i nadał 12 nowych na pierwszy dzień każdego miesiąca, co jednak miasteczka z upadku nie podźwignęło. Mieszczaństwo O-skie było na-wskroś polskie, przybysze zleli się z ludnością miejscową. W r. 1811 było 432 mieszkańców, w 1843 r. 681, i to 617 katolików, 33 protestantów i 31 żydów, których po raz pierwszy wspominają księgi miejskie pod r. 1648. Dziś liczy O. 1001 mieszkańców, i to 907 katolików, 75 protestantów i 19 żydów. Na miejscu poczta i telegraf, kasa pożyczkowa, szkoła, kościół protestancki, szpital katolicki i kościół katolicki, istniejący już przed r. 1510, zniszczony pożarami 1555 i 1595, ale po dwa kroć o-kazale odbudowany. W r. 1636 odebrał go Braciom Czeskim w święto św. Anny ks. Andrzej Świnarski, kanonik poznański i płocki, sekretarz królewski, a poświęcił powtórnie 1637 r. Jan z Zalesia Bajkowski, sufragan poznański. W r. 1776 kazał Adam Kwilecki, kasztelan przemęcki, mury gotyckiej budowy do połowy niemal rozebrać i z piękuegojgmachu starożytnego utworzył niekształtną i niepozorną ^świątynię, wyrzuciwszy z niej starożytne nagrobki O-ów. Do tego kościoła przeniesiono z pobli-

skiego Piaskowa i umieszczono w wielkim ołtarzu słynący cudami obraz św. Jakóba Starszego, apostoła. Bractwo różańcowe zaprowadzono przy nim 18 listopada 1640 r. Księgi kościelne zaczynają się od r. 1752. — Obszar pesiadłośei miejskich wynosi razem z przedmieściem Piaskowem 694 hektary, między któ-remi 555 roli, 50 łąk i 2 lasu. Czysty dochód z hektara roli oblicza się na 11.36, z hektara łąk 21.54, z hektara lasu 0.78 marek. — E. Ca liier „Ostroróg“ (Poznań 1891).

Ostroróg, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem na zielonej murawie lew złoty, na pniu wsparty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. La

‘Sm?

Jaty i.J

ŻUP

Fig. 185. Ostroróg (herb).

bry błękitne, podszyte srebrem. Nadany Szymonowi Zawistowskiemu wraz z nobilitacyą w r. 1572.—Ź r ó d ł a: „Volumina Legum“ V f. 152; Ostrowski.

Ostroróg Jan, znakomity pisarz polityczny polski z drugiej połowy XV w. Okoliczności jego życia są niedokładnie znane. Pochodził ze starożytnego i magnackiego rodu wielkopolskiego herbu Nałęcz, który w XIV w. obejmował kilka oddzielnych rodzin (np. Szamotulscy, Zbąscy, Nowodworscy). Urodził się Jan zapewne w Ostrorogu, dziedzicznem gnieździe swego rodu, jako jedyny syn Stanisława, wojewody kaliskiego, i Czyżewskiej, kasztelanki krakowskiej, prawdopodobnie około 1436 r. Lata od jesieni 1453 r. do 1459 spędził na stu-dyach zagranicą, wraz ze swoim bratem stryjecznym, Dobrogostem, synem kasztelana ka-mińskiego; co najmniej dwa, a może cztery, lata bawił O. w uniwersytecie w Erfurcie, który słynął ze swoich reformacyjnych prądów w XV w. (idea koncyliaryztnu), potem w Bolonii, w której w grudniu 1459 r. odbyła się u-roczy^ta promocya Jana na doktora obojga praw. Po powrocie do kraju wstąpił do służby publicznej, jak powszechnie synowie możniejszej szlachty, zrazu jako jeden z funkcyonaryuszów w kancelaryi królewskiej. W r. 1462 uczestniczył w akcie wcielenia ziemi bełskiej do

Korony, a później w tymsamym roku mianował go król jednym z 3 prokuratorów w sprawie spornej anneksyi księstwa płockiego do Korony. W 1466 r. jedzieO. jako poseł królewski do Włoch, do Piusa II, podobno w sprawie biskupstwa płockiego, ale jakkolwiek był przyjęty przez papieża życzliwie, to jednakoż nie przywiózł pożądanego rezultatu. W 1463 r. żeni się O. świetnie, bo z Heleną, córką ks. raciborskiego Piastowicza, Wacława, przez co podnosi blask i świetność swojej rodziny. Wkrótce potem wchodzi do senatu jako kasztelan międzyrzecki (1464

saskich w 1477 r. uwolniony. W latach 1493 — 1498 sprawował godność generał-starosty wielkopolskiego. W tym też czasie (1496 ?) żeni się powtórnie z Dorotą Wrzesińską. W 1500 r., na schyłku już życia, zostaje wojewodą poznańskim (a więc późno w stosunku do karye-ry innych, pouiekąd i własnej, bo jako 30-letni mniej-więcej został senatorem — kasztelanem międzyrzeckim) i już w roku następnym, 1501, umiera w Grodzisku, skąd przewieziono jego ciało do Ostroroga i w miejscowym kościele pochowano. Z pierwszego małżeństwa, miał O, dwóch synów. Stanisława i Wacława, z drugiego—syna Achillesa i córkę Polixenę, później żonę Przecława Potulickiego. Z tych kolei życia dwie rzeczy podnieść należy: 1) że cały szereg wiadomości i wypadków z jego życia nie jest bezwzględnie pewną rzeczą, ale mniej lub więcej trafną kombinacyą—tyczy się to w szczególności roku, w którym dany wypadek zaszedł. 2) Że te koleje życia były odkrywane zwolna i każdy z tych autorów, którzy o O-gu pisali, przynosi jakieś nowe szczegóły i wiadomości. — O. swą sławę zawdzięcza broszurze politycznej, nader ciekawemu pomnikowi literatury politycznej polskiej p. t. „Monumentum pro comitiis generalibus regni sub rege Casi-miro pro Reipublicae ordinatione“. „Monumentum“ to zachowało się w odpisie w „Tomicia-nach“, i tu znaleziono je w XVIII w., ale nie zwrócono na nie większej uwagi. Pierwszy Czacki dopiero poznał się aa jego ważności, a Hipolit Kownacki ogłosił je w przekładzie polskim w „Pamiętniku warszawskim“ z 1818 r., ale ze zmianą porządku artykułów i wyrzuceniem wielu z nich. W 1831 r. ogłosił „Monumentum“ w oryginale i z tłómaczeniem J. W. Bandtkie: w 1860 r. powtórnie Leon Wegner w „Rocznikach Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu“ t. I, dołączając do tego rozprawę. W 1878 r. drukuje „Monumentum“, na podstawie rękopisu z bibl. XX. Czartoryskich w Krakowie, porównując go równocześnie z kodeksem petersburskim (służył za podstawę Wegnerowi) w t. V „Starodawnych prawa poi. pomników“—Bobrzyński. W 1884 wydaje Pa-wiński wraz z monografią obszerną o autorze, „Monumentum“, a wreszcie Wierzbow. w r. 1891, ale inny zupełnie tekst, ogłaszając dotychczasowy za falsyfikat. Tekst Wierzbowskiego nie zyskał wszakże aprobaty, a wydanie Bobrzyń-skiego jest ogólnie przyjęte. W tern ostatniem dzieli się „Monumentum“ na dwie części i 67 ustępów czy paragrafów, opatrzonych tytułami, i 2 zawierające „Proemium“ i „Conclusio“.

1465). Jest to najświe-

tniejsza chwila w jego życiu. Bierze jeszcze udział O. w pokoju toruńskim 1466 r. i na akcie pokojowym podpisuje się jako świadek, a w parę miesięcy wysyła go król Kazimierz powtórnie do Rzymu wraz z biskupem-nomi-natem chełmińskim Wincentym Kiełbasą. Dużo spraw miało załatwić to poselstwo, którego pobyt w Rzymie przeciągnął się do wiosny 1467 r. Między inne mi mieli posłowie złożyć obedyencyę w imieniu króla nowemu papieżowi Pawłowi TI, postarać się o ratyfikacyę pokoju toruńsk. z zak. krzyżackim i załatwić inne drobniejsze sprawy. Obaj posłowie wygłosili mowy dochowane do dziś dnia; mowa O-ga odznacza się dziwnym nietaktem dyplomatycznym.

Wynik poselstwa był znowu niepomyślny. Odtąd też, w r. 1467, usuwa się O. z życia publicznego prawie zupełnie, głucho o nim w dziejach tak, że powszechnie sądzono, iż zmarł wkrótce po powrocie z owego poselstwa, a i wnuk Jana, Jakób O., stawiając mu w XVI w. w ostroroskim kościele pomnik, podobną kładzie datę jego śmierci. Dopiero w 1860 r.

Leon Wegner w swojej rozprawie wykazał, że tak nie było, i że O żył jeszcze kilkadziesiąt lat. Twierdzenie Wegnera spotkało się początkowo z niedowierzaniem; sądzono, że po-mieszał i połączył dwie różne osoby tegosa-mego nazwiska. Zdanie Wegnera okazało się jednak słusznem. O. usunął się tylko z publicznej widowni do zacisza domowego, a ten przełom w jego życiu spowodowało zapewne w pewnym stopniu oziębienie stosunków z Kazimierzem Jagiellończykiem, może z przyczyny niepomyślnego owego poselstwa do Rzymu. Może także i zaszła w tymsamym czasie katastrofa familijna, tj. śmierć pod katowskim mieczem Włodka z Domaborza, krewniaka O-ga, kasztelana i starosty nakielskiego, wpłynęła poniekąd na tę zmianę życia. Kasztelanem międzyrzeckim był O. do 1472 r., zostawszy wtedy prawdopodobnie kasztelanem kaliskim, a w 1474 poznańskim. Jako kasztelan poznański doznał j Według zdania St. hr. Tarnowskiego „Monu-

0. w 1476 r. przykrej i .niewyjaśnionej nale-    mentum“—to nie dzieło, nie broszura nawet

życie dotąd przygody: został, mianowicie, w Sa-    polityczna, ale dopiero plan takiego dzieła:

ksonii w zagadkowy sposób i przez nieznanych    brak mu bowiem zupełnie argumentów i uza-

sprawców pochwycony i uwięziony, i dzięki do-    sadnienia myśli i projektów, jakie podaje, brak

piero usilnej interwencyi Kazimierza Jagiell.    układu systematycznego. Dwie zasadnicze my-

i żyjącego jeszcze ojca, Stanisława, u książąt    śli uwidaczniają się w „Monumentum“: 1) pa-

za

na

r.

a zarazem

1438 p. n. „Reformatio Sigismundi“ Reissera, uważanej za przeróbkę i przekład z łacińskiego oryginału testamentu ces. Zygmunta luksemb. Bobrzyński znowu widzi w O-gu ucznia szkół włoskich, a nie Erfurtu, wykształconego prawie rzymskiem i znającego je dobrze. Piotr Dubois i jego „Disputatio inter militem et cleri-super potestate praelatis ecclesiae atque principarum terrarum commissa“—oto zdaniem Bobrzyńskiego dzieło, które wywarło wielki wpływ na O-ga, wykształciło jego poglądy polityczne na państwo, jego obowiązki i zadania,

tryotyczna, narodowa, żądająca jednego prawa dla wszystkich, zniesienia sądów prawa niemieckiego i apelacyi. Jest to skierowane przeciw miastom, które jeszcze w XV w. posiadały swoją autonomię, sądownictwo i prawo różne i odmienne od tego, któremu podlegała.szlachta, od t. zw. prawa ziemskiego polskiego. „Kto chce mieszkać w Polsce, niech się uczy po polsku“—mówi O. w jednym z ustępów. A wiedzieć trzeba, że w XV w. po miastach polskich wszystkie księgi, zwłaszcza sądownicze, prowadzono w języku niemieckim. Jedność prawa, żądana przez O-a, ujawuia się także w jednakowej dla wszystkich karze za zabójstwo człowieka—a w Polsce pod tym wzglę-lem panowała różność, na którą oburzał się tak bardzo później w XVI w. M o d r z e w s k i (ob.) i w „Poprawie Rzpltej“ i w „De poena homi-cidii“. Znamienną cechą O-ga i drugą zasadniczą jego myślą jest stosunek kościoła do państwa. Tu przebija się cała gorycz jego i niechęć. Żąda przedewszystkiem, by król polski wobec papieża do niczego się nie zobowiązywał i jedynie do złożenia życzeń nowo-obra-nemu papieżowi i upomnienia go, by dobrze rządził kościołem, ograniczał, a nie mieszał się do polityki wewnętrznej i zewnętrznej państwa. Biskupi mają być wyznaczani przez króla, a nie przez papieża lub kapituły, mają składać przysięgę królowi, którego radę stanowią. Znieść należy wszelkie apelacye do Rzymu od wyroków sądów kościelnych, znieść wszelkie opłaty dla kuryi, bo państwo potrzebuje pieniędzy; duchowieństwo tak jak wszyscy ma płacić podatki i do ciężarów państwa się przyczyniać. Król jest panem niezależnym u siebie, a wszelka wobec papieża uległość jest uchybieniem jego majestatowi i narodowi, jest utratą niezależności. Wogóle ostro występuje O. przeciw samorządowi kościoła polskiego, żądając nawet kontroli państwa nad duchowieństwem. Te są zasadnicze myśli O-a, a o-prócz tego cały szereg drobnych, o skarbie, wojsku, administracyi i t. d. Woła np. o uregulowanie obowiązku pospolitego ruszenia, podając jego orgauizacyę, przypominającą orga-nizacyę wojskową Serviusa T u 11 i u s a (ob.;. Wojewoda ma się tern głównie zajmować, ćwiczyć, gromadzić, rozdzielać i być głównym dowódzcą w swojem województwie. Urzędnicy wedle O-ga winni być płatni i odpowiedzialni przed królem—myśl zdrowa i nigdy w Polsce nie urzeczywistniona. Ciekawem jest także i charakte-rystyczuem dla autora stanowisko wobec ary-stokracyi polskiej, którą starannie oddziela od innych warstw i do której dostęp utrudnia. Jest w nim zamiłowanie cudzoziemczyzny, obcych tytułów, znać w nim też dumę rodową, a obok tego gorący patryotyzm, głęboką miłość dla ojczyzny — dbałość o jej honor i powagę, o bezpieczną przyszłość. Ale jest i pewna sprzeczność, połowiczność: żąda jedności pra-

wa, a zachowuje pewne odznaki dla możnych. Słusznie też można O-ga nazwać „ojcem naszych politycznych pisarzy“, bo w wielu rzeczach jest do nich podobny. Całe „Monumen-tum“, a zwłaszcza owe dwie zasadnicze myśli odźwierciadlają wybornie te prądy dziejowe europejskie i polskie, które przenikały społeczeństwo w XV w., a których wyrazem i przyczyną pośrednią husytyzm i cały ruch soborowy XV w. i jego literatura: te dwa prądy, które były reakcyą przeciw średniowiecznyńi pojęciom politycznym, przeciw uniwersalizmowi kościoła, które zapowiadały wiek nowy —czasy nowożytne, epokę nacyonalizmu. Husytyzm jest pod tym względem najlepszym wyrazem, a gorące chwycenie się studyowania prawa rzymsk. i starożytności wogóle (humanizm) zrobiły tu resztę i obaliły supremacyę papieży w związku z reformacyą, wytworzyły poczucie odrębności narodowej. Otóż zaczyna się to już w XV w., i te prądy odbijają się w „Monumentum“ O-ga. Należy on do rzędu tych niemiłych Długoszowi „iuniores“, stojących przy królu i walczących z Kościołem i jego immunitetem, żądających dla króla i siebie większej władzy i powagi. Ta niechęć O-ga dla kościoła i jego samorządu stała się nawet przyczyną, że niejaki ks. M. N. podał w podejrzenie cale „Monumentum“ i sądził, że to broszura z XVI wieku, z czasów reformacyi, podsunięta tylko O-gowi. Zbił jednak to zdanie A. Pawiński. To ogólna treść „Monumentum“, a nie ma drugiego w całej naszej literaturze politycznej dzieła, które-by się takim i tak zasłużonym cieszyło rozgłosem.—Najsilniejszą dyskusyą między uczonymi wywołała kwesty a powstania „Monumentum“. Każdy, kto o niem pisał, na inny oznacza go rok, i każdy w przekonywający sposób dowieść tego usiłuje. Różnica lat jest wielka, bo od 1456 do 1477. Za najwcześniejszą oświadcza się Caro J. (1456), a za nim Pawiński (1457);

najpóźniejszą Bobrzyński i Wierzbowski (1477); w pośrodku stoją Libelt (1463—1467); Małecki (1464) i Prohaska (1473). Bobrzyński twierdzi stanowczo, że „Monumentum“ powstało po roku 1466, tj. po wojnie 13-letniej, mniej mu już chodzi o datę 1477 r. Inną także kwestyą sporną były wpływy działające O-ga. Caro np. wykazuje podobieństwo, i wpływ broszury niemieckiej z

na

cum

wyrażone w „Monumentum“. też teksty „Monumentum" i    „Disputatio“,

Porównywa | mu liczne przysługi. 0. był ulubieńcem Zygmunta Augusta, który po Łukaszu Górce zrobił go w r. 1566 generałem wielkopolskim. Synowie Jakóba, Jan i Wacław, trzymali się statecznie wyznania Braci Czeskich.

Ostroróg Stanisław, brat młodszy Jakóba, kasztelan a później wojewoda kaliski (f po r. 1579). O. posłował na sobór lateraueński z Janem Łaskim, arcybiskupem gnieźnieńskim w r. 1513, następnie do Wenecyi. W r. 1517 towarzyszył z Włoch Bonie, przyjeżdżającej do Polski, a w r. 1548 wyprawiony był przez nią, po śmierci Zygmunta I, do ces. Karola V. Przyjął luteranizm i gorliwie go krzewił, w majątku swoim Grodzisku odebrał w r. 1563 kościół katolikom i oddał lutrom, sprowadziwszy tam Erazma Glicznera; w Wielkopolsce założył głośne szkoły tego wyznania. Żonaty był z Zofią Łęczyńską, która wraz z mężem przeszła na luteranizm. Ale widocznie nie zbyt głęboko trzymała się tego wyznania, bo bez-płodua w ciągu lat 20, robi votum do cudownego obrazu w Sokalu, jeśli wyda na świat potomka. A kiedy urodziła J a n a (ob ), udała się piechotą dla dokonania ślubu. Jednak nie wyrzekła się nauki Lutra i w niej dni swe zakończyła. O. pozostawił po sobie mów parę, które znajdowały się niegdyś w bibliotece Załuskich: są to mowy do księżny Izabeli, matki „Czy Jan Bony, i do ces. Karola V z okazy i poselstwa po śmierci Zygmunta I.

Ostroróg Jan, syn Stanisława, a prawnuk wielkiego Jana 0-a, zawołany gospodarz (* 13 stycznia 1565 — f 1622, pochowany w Sokalu). J. O. w młodym wieku rozpoczął zawód publiczny, bo wysłany przez ojca na nau-nowa ki, ukończył je nie później jak w r. 1581 w Strasburgu, pod sławnym mistrzem ówczesnym Sturmiuszem. Świadczy o tern podana do druku mowa, którą żegnał współkolegów i nauczycieli. Już przed wstąpieniem na tron Zygmunta III był podkomorzym koronnymrzawód zaś rycerski rozpoczął pod Janem Zamoyskim w bitwie pod Byczyną, a po zakończonej rozprawie jako poseł od wojska oznajmił królowi o świetnem zwycięstwie. W pierwszych latach panowania Zygmunta III oddawał różne posługi: posłował do ces. Rudolfa w sprawie uwięzionego arcyksięcia Maksymiliana w celu ukończenia u-kładów; brał udział w wyprawach przeciw Tatarom, wyprowadzając własnym kosztem liczne hufce, a odwagą i poświęceniem dla sprawy kraju zjednał sobie Jana Zamoyskiego, który pomimo wielkiej różnicy wieku nazywał go swoim młodym przyjacielem. Zarówno w kołach prywatnych jak i na dworze królewskim słynął młody podkomorzy ogładą i znajomością w r. ludzi. Kiedy Zygmunt III po koronacyjnym sejmie wyjechał do Rewia (1589) na spotkanie ojca, Zamoyski w imieniu swojem i rycerstwa

by wykazać podobieństwo i    ów wpływ.

Red.

Red.

Pawiński znowu występuje przeciw poglądom

J. Caro, co do zależności „Monumentum“ od „Reformatio Sigismundi“ i uważa dzieło O-ga za samodzielne i oryginalne, na którern tylko prądy husyckie wycisnęły swoje piętno. Pełno więc w literaturze, bogatej zresztą, o O-gu sprzecznych poglądów, tak, że chcąc wytworzyć sobie jakieś w tym względzie pojęcie, trzeba wszystkie monografie o O-gu przestudyować. Żadne też dzieło nie było tak obszernie i tylokrotnie rozbierane i omawiane, jak właśnie „Monumentum“, a jest to znakomitym dowodem jego wielkiego znaczenia w historyi i literaturze polskiej. — Literatura: Wegner „Jan O. i jego Pamiętnik“ (Roczn. Towarz. Przyjaciół Nauk pozn. t. I); B o b r z y ń s k i w „Przewodu, nauk. i liter.“ 1877 i powtórnie „Pamiętnik Akad. Umiej. Wydz. hist.-fil.“ t. V; Caro Jakób w „Zeitschrift der westpreuss. Gesellschaft“ (Gdańsk 1882 t. IX) i w „Pamiętniku Akad. Umiej.“ t. V (jest to przekład poprzedniej pracy przez dr. Kniaziołuckiego); Pawiński „Bibl. umiej, prawnych“ (Warszawa 1884); Rembowski w „Niwie“ (1884); Swieżawski w „Ateneum“ (1884 t. II); Małecki w „Z przeszłości dziejowej“ t. II i „Kwart, hist.“ (1887); Ks. M. N.

O. jest autorem pisma: O naprawie Rzpltej" („Przegląd katol.“ 1889) —odpowiedział na to Pawiński w art „Zamach na O-ga“ w „Ateneum“ (1890); W i e r z b o w s k i —Warszawa 1891“ (wyd. Kasy Miauowskiego); Prohaska A. w „Kwart, histor.“ (z 1899 r.); Liske Ks, w Sybla „Historische Zeitschrift“ (t. XX serya); Lewicki A. „Dwa przyczynki do życiorysu Jana O-ga“ („Kwart, hist.“ 1891); Tarnowski „Pisarze polityczni XVI w.“

t. I.

M. G-y.

Ostroróg Jakób syn Wacława, a wnuk wielkiego Jana (f 1568 według jednych źródeł, wówczas gdy inne twierdzą, iż zszedł ze świata o wiele później, już po skonie Zygmunta Augusta). Pierwszy z O-gów opuścił wiarę katolicką. Długo wahał się w wyborze wyznania, bo ani luteranizm ani kalwinizm nie pociągały go. Nawet przez pewien czas piastował zamiar stworzenia nowego kościoła i w tym celu wezwał z Małej Polski Franciszka Stan kara (ob.), z którym do 0-a przybył także Feliks Cruciger ze Szczebrzeszyna.

Wreszcie Jerzemu Izraelowi udało się pozyskać 0-a w r. 1553 dla wyznania Braci Czeskich. Braciom więc tym oddał O. wszystkie kościoły katolickie w swoich majętnościach, założył im sławną szkołę w Koźminku 1555, a później gmachy swoje w Poznaniu, na przedmieściu św. Wojciecha, darował i do zamiany ich na kościoły polskie i niemieckie się wysłał młodego 0-a na powitanie króla Jana przyłożył, a później wyświadczył wyznaniu te- szwedzkiego: O. miął stosowną do okoliczności mowę i wręczył królowi jako upominek od liet- rzu komarzeńskitn podaje rozkład miesięczny mana tarczę z czystego złota, buławę, kołczan pracy, zastosowanej do potrzeby miejscowej, ze strzałami, oraz trzech jeńców tatarskich.

pisze osobną instrukcyę dla utrzymania porządnego stawu, pasiek i zwierzyńca, troszczy się względem zachowania i rozmnożenia lasu. Napadłszy na stare księgi Damiana Portugalczyka o grze w szachy, przerabia je na język polski, rozszerzając. Dzieła O-a drukiem ogłoszone są: 1) Mowa po łacinie z pożegnaniem towarzyszy akademii sztrasburskiej, drukowana w r. 1581 w Sztrasburgu; 2) „Myśliwstwo z Ogary“ (wydania: 1608, 1618, 1643, 1649, 1797). Pierwsze wydanie zawarło tylko część jedną dzieła późniejszego, a mianowicie „O psiech gończych“; w takiej postaci przedrukował je J. I. Kraszewski w „Pomnikach“ (Warszawa 1843); cała rzecz została wydana w Sanoku (1859); 3-o) „Nauka około pasiek z informacyi pana W. Kąckiego spisana“ (Zamość 1614, drugie wydanie tamże 1636, trzecie w Wilnie 1821). Liczne wydania „Myśliwstwa“ i „Nauki około pasiek“ świadczą o wzięciu, jakiem te książki się cieszyły; inne natomiast prace z te-gosainego zakresu pozostały w rękopiśmie i dopiero niedawno zostały ogłoszone przez Bibliotekę Ordynacyi Krasińskich, w której się znajdują. Są to: „Kalendarz gospodarski na horyzont Komarzeński“, „O chowaniu zrzebców“ i „Zwierzyniec“ (w wydawnictwie: „Muzeum Konstantego Swidzińskiego“, tom II Warszawa 1876). „Nauka o szachach“ pozostała nie drukowaną. Prócz tych prac znajdują się w druku, bądź w rękopiśmie, rzeczy z najrozmaitszych zakresów; o jednej z nich, „Liście do narodu“, (Zamość 1620) już wspominano. Są to: „Woj na wołoska od ces. tureckiego Osmana przeciw koronie polskiej podniesiona roku bożego 1621“ (Poznań 1622), w formie dyaryusza ułożona z opowiadań naocznych świadków; (ostatnią tę pracę O-a przedrukował Żegota Pauli w „Pamiętnikach o wyprawie chocimskiej“ Kraków 1853); poemat „Iudith“ (Baranów 1820), bezimiennie; pierwszy Linde autorem tego poematu mieni O-a, wnosząc z dedykacyi; natomiast Juszyński i M. Wiszniewski przypisują to dzieło Rafałowi Leszczyńskiemu; Maciejowski ostatecznie rozstrzygnął sprawę. Tak samo bezimienna jest rzecz o historyi cudo wnego obrazu Matki Boskiej w Sokalu („Soca-

W r. 1600 mianowany został kasztelanem poznańskim. Obecny na wszystkich sejmach, u-miał roztropnością swoją i dowcipem uśmierzać namiętności. W r. 1605 wytoczono przed sąd publiczny na sejmie sprawę Zygmunta III, który piastował zamiar poślubienia siostry zmarłej królowej. O., podówczas kasztelan poznański, starosta malborski i garwoliń-ski, oburzony zgiełkiem, który wszczął się na sejmie, wystąpił przeciw anarchii i zasadzie jednomyślności: „jakaż ozdoba Rzpltej z takowym rządem, gdzie jeden głupiec o upadek przywieść ją może?“. W epoce rokoszu Zebrzydowskiego O. wziął na siebie czynności pojednawcze, a gdy te usiłowania rozbiły się o u-pór Zebrzydowskiego i jego przyjaciół, stanął po stronie króla na sejmie warszawskim. Tam spisał_^testament na wypadek śmierci, potem uczestniczył w bitwie guzowskiej,— jest to jego ostatnia rozprawa orężna. Do wyprawy moskiewskiej przyczynił się radą i majątkiem, nie uczestnicząc w niej z powodu nadwątlonego zdrowia. Na sejmie r. 1611 gorliwie i zręcznie popiera wolę tronu, na sejmie zaś 1613, kiedy wytoczono przeciw monarsze cierpkie zarzuty, O. świetną swoją mową uśmierzył rozjątrzone umysły i doprowadził do tego, że postanowiono wypłacić wojsku żołd zaległy. U-chwała nowego poboru z r. 1616 na dalsze prowadzenie wojny była także jego dziełem.

W liczbie komisarzy wyznaczonych z senatu do wojska był także O. Ostatnio na sejmie zasiadał w r. 1619, ale złożony niemocą usunął się w zacisze domowe. Jednak nie zerwał z życiem publicznem. Pojmując ważność chwili, na kilka tygodni przed mającym się odbyć sejmem 1620 ogłosił „List do narodu“, wystawiając doniosłość wojny tureckiej. Umarł w dwa lata później. O. cieszył się u Zygmunta III wielkiem zaufaniem: król na kilka lat przed śmiercią O-a oddał mu nadzór nad wychowaniem swoich młodszych dzieci. Urodzony w protestantyzmie i z rodziców piotestantów,

losae imaginis historia“ (bez roku i miejsca). Wreszcie wspomnieć należy o „Ad filios admo-uitoria epistoła contra fraudulentiam scripti edi-ti sub titulo Monita privata Societatis Jesu“ (Lwów 1615), gdzie, stając w obronie Jezuitów, przestrzega synów przeciw wydanemu podówczas dziełku. Ciekawy przywilej wydany żydom poznańskim drukowała „Bibl. Warszawska“ 1864. Wogóle O. jako pisarz zasługuje na u-wagę, nie tylko dla języka, ale dla treści, wtajemniczającej nas w ówczesną technikę i prowadzenie wielkich gospodarstw pańskich. Jego listy,

O. przeszedł na łono kościoła katolickiego dopiero po powrocie z zagranicy, gdy zaprzyjaźnił się ze Skargą i Warszewickim. Był dwa razy żonaty: z Katarzyną Mielecką, z której liensis Tuae, Deipara Virgo, sacrae et miracu miał córkę i syna, Mikołaja (ob.), oraz z ks. Zofią Ostrogską, która mu zrodziła paru synów. Chociaż O. zasługiwał się krajowi działalnością swoją publiczną, przecież bodaj bez-porównania większe zasługi położył jako pisarz.

W chwilach wolnych od zatrudnień publicznych przesiadywał chętnie w majątku swoim Ko-marnie (woj. bełskie); tam pisze kalendarze gospodarskie, traktaty o myśliwstwie, zwierzyńcu i pszczelnictwie, zajmuje się wychowaniem synów. Wzorowy gospodarz, wnika we wszystkie szczegóły zarządu domowego; w kalenda-

Wlelka Enoykl. Illustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 45b.

testamenty, przywilej wydany żydom zaznaja- da. Trzyletnie chłopię błaga o suknię du-miają z ideałami moralnemi i poglądami chowną, wyrywa się z objęć matki, bo ujrza-epoki ówczesnej. O. cieszył się wielkiem powa- ło w niebie Chrystusa. W szóstym roku St. mó-żaniem wśród współczesnych: „Pomiędzy zna- wi po łacinie, w rok później prowadzi w tym komitymi Wielkopolanami słynie ze starożytne- języku dysputy teologiczne, ucieka od zabaw go O-ów rodu Jan hrabia O., wojewoda pozuań- i w komnatach ojca przysłuchuje się rozrno-ski, mąż bystrego rozumu wielkiej nauki i po- worn poważnym. W czasie sejmu ojciec przed-bożności, który zarówno dobrze zasłużył się stawia duchowieństwu dziecko dziesięciolet-Rzpltej, jako też Kościołowi przez ważne dla nie, St. wtedy otrzymał za zgodą bisku-dobra publicznego podjęte sprawy“ (x. Mikołaj pów trzy święcenia, a nadto uchwalili oni, że Cichowski). O O-u pisali: ks. A. Załęski w J„Bibl. Warsz.“ 1844 (krótki, błędny życiorys); Wł. Chomęto wski tamże 1864 (obszerny i dokładny życiorys); tenże w wydawnictwie ,,Bibl Ord. Kras. i Muz. Kons. Świdzińs.“ ser. II tom II, Warszawa 1876, str. 1—59. Red-

uproszą w Rzymie dla niego o godność kanonika katedralnego. Wysłano młodzieńca na naukę do Zamościa, potem do Wrocławia gdzie w ciągu roku nauczył się pisać i mówić po niemiecku. W r. 1616 nadeszła dyspensa na wakującą kanonię krakowską i biskup Tylicki wprowadził O-a uroczyście do grona członków kapituły. Ale wysłany do Rzymu na naukę, młodzieniec życie zakończył; śmierć jego poprzedziły cuda. — Por. „Muzeum Konstantego Swi-

Red.

dzińskiego“ ser. Il, t. II, 1877, 36 — 38.

Ostroróg Anioł syn Jana, a wnuk Jana, autora „Myśliwstwa“, karmelita, głośny kaznodzieja w pierwszej połowie w. XVIII. Wydał tłómaczone z włoskiego życie św. Kajetana „Ogród liliowy i cedrowy“ (Kraków 1719), tudzież nowennę do tegoż świętego (Zamość 1731). Napisał dzieło pożyteczne dla nauki wymowy kościelnej: „Dicenda concionatoria seu supplementum commentarii moralis in sacram

Red.

Ostroroga, rzeczka na Wołyniu, ob. Ostro-żanka.

Ostrorogowie h. Nałęcz, stary ród polski, jeden z najznakomitszych i jedno z pierwszych miejsc na kartach dziejów Rzeczypospolitej zajmujący. Gniazdem jego, podobnie jak i innych Nałęczów, była Wielkopolska, gdzie już w XIII wieku jest mowa o dziedzicach na Ostrorogu. Pomijając podania Bielskiego, Kromera, a za nimi Niesieckiego i innych heraldyków, nawet doby ostatniej, którzy (jak np. Kosiński) wywodzą Ostrorogów od udzielnych przedchrześciańskich władców na Człoj3i©r Dzier-żykrajów; tudzież w szeregu ich antenatów kładą Dobrogosta, wojewodę poznańskiego (1226 r.), Tomisława, kasztelana poznańskiego (1240 r.), Mikołaja, wojewodę krakowskiego (1270 r.), Piotra, wojewodę sandomierskiego (1287 r.) i Wojciecha, wojewodę brzesko-kujawskiego (1350 r.), za protoplastę rodziny o-mawianej przyjąć trzeba Jako ba z przydomkiem Ostroróg, dziedzica Bytynia w połowie XIV stulecia. Z trzech synów rzeczonego Ja-kóba — Sędziwój, kasztelan nakielski, stał się protoplastą możnej rodziny Żydowskich, Mikołaj, piszący się po ojcu „z Bytynia“, był praojcem rodów Kąsinowskich, Objezierskich, Rostworowskich i kilku innych, trzeci wreszcie, Dzierżek, używający przydomku „Grochola“, dał początek domowi Ostrorogów. Synem Dzierż-ka był Stanisł a w-O t to, jeden z najznako-

Red.

Ostroróg Mikołaj, syn Jana z piewszej żony jego, Katarzyny Mieleckiej, starosta dro-howyzki i rohatyński (f 1652). Był podstolim a następnie podczaszym koronnym. Odznaczał się pojęciami liberalnemi: obrońca równości szlacheckiej, nie przyjął ofiarowywanego mu niejednokrotnie krzesła senatorskiego i zasiadał do śmierci w izbie poselskiej. Jak ojciec, M. nie opuścił ani jednego sejmu, w r. 1632 został obrany marszałkiem izby poselskiej; złożył świadectwo swoim przekonaniom na sejmie w r. 1640, kiedy podczas żywych rozpraw o tytułach, on — połączony związkiem rodzinnym z najpierwszemi domami książęcemi, powstawał żarliwie przeciw wszelkim -tytułom, scripturam“ (Lwów 1748). a ubiegających się o nie przyrównywał do dzieci, które od matek cacka z płaczem się domagają. Obok Dominika Zasławskiego i Aleksandra Koniecpolskiego M. O. piastował główne dowództwo w epoce buntu kozackiego; między innemi w r. 1649 wygnał kozaków z Baru i okolic, przybiegł na odsiecz do Mie-dzyboża, pod Zbarażem z Wiśuiowieckim dowodził lewem skrzydłem. Słynął ze swojej wymowy, i Potocki w „Centuryi“ swojej kładzie go między sławniejszymi mówcami. Dowody wymowy złożył wielokrotnie. Wysłany w czasie wojny szwedzkiej od wodzów wojska koronnego do Gdańszczan, umiał utrzymać ich mową swoją w wierności królowi, a w r. 1632 witał Władysława IV, wstępującego na tron, piękną oracyą. Prócz mów pozostawił „Dya-ryusz z obozu z pod Kamieńca, spisany d. 27 października 1633“ (wydrukował go Przyłęcki w „Pamiętnikach o Koniecpolskich“ 1842).

Ostroróg Stanisław, syn Jana, zrodzony z drugiej jego żony, Zofii ks. Ostrogskiej, cudowne i ukochane dziecko (* 1604 — -j- 1616).

Ojciec zostawił o nim pamiętnik, przechowywany w Bibliotece Krasińskich, w którym podaje moc szczegółów odtwarzających epokę ówczesną.

Życie dziecka jest w rzeczy samej legiendą swego czasu, świadczącą o tym nastroju w kraju, gdy ruch reformacyjny zaczął podupadać — zwyciężał katolicyzm, nie dogmatami, ale swoją stroną poetycką, a mianowicie wiarą w cu-

rnitszych rycerzy czasu swego. Ten, przebywając na dworze Zygmunta Luksemburczyka, otrzymał od tego monarchy w roku 1410 tytuł hrabiowski św. państwa rzymskiego z odmianą herbową. Z synów Stanisława młodszy, D o -brogost, kasztelan kamieński (1444 r.), dziedzic na Kolnie, stał się protoplastą zasłużonej rodziny Gorzeńskich (ob. Ostrorogowie-Gorzeńscy), starszy zaś, Sędziwój, wojewoda poznański i starosta wielkopolski (1412 r.), znakomity wojownik przeciwko Krzyżakom i dzielny mąż stanu, dalej poprowadził dom t zefa, kasztelana zakroczymskiego): Izydor Ostrorogów. Synami jego byli: Dobrogost,    i Marcin uzyskali w r. 1783 przyznanie ty-

warł wpływ decydujący na uchwałę konsty-tucyi przeciwnej tytułom zagranicznym, jako ubliżającym równości. Osobiście mężny, przyłożył się do zwycięstw nad Kozakami pod Barem i Międzybożem, rówireż w oblężeniu zba-raskiem (1649 r.) chlubne dał dowody dzielności, lecz, nieposiadając przymiotów potrzebnych dobremu wodzowi, jako jeden z trzech regi-mentarzów wojska koronnego nie umiał zaradzić haniebnej porażce pilawieckiej (1648 r.j. Potomkowie Mikołaja (synowie wnuka jego J ó-

kasztelan gnieźnieński, od swego dziedzictwa    tułu hrabiowskiego w Austryi.—Z ró d ła: Pa-

u.

Ostrorogowie-G-orzeńscy h. Nałęcz, ród polski. Protoplastą domu tego, gałęzi rodziny 0-strorogów, był Dobrogost, kasztelan kamieński (1444 r.), młodszy z synów Stanisława Ottona Ostroroga (ob. Ostrorogowi e), dziedzic na Górznie i Prusimiu. Syn jego, Marcin, od majętności swej Górzna często już pisał się Gorzeńskim; wnukowie zaś nazwisko to przyjęli już na stałe, zasłużyli się ojczyźnie, bądź radą, bądź orężem: J a n, łowczy wielki litewski, towarzysz wszystkich wypraw Sobieskiego; Władysław, marszałek wojska koronnego, które przystąpiło do konfederacyi tarnogrodzkiej, zwyciężca Sasów pod Tarnowem (1716 r.); Tomasz, kasztelan kowalski (1692 r.); Jerzy, starosta osiecki, wielokrotny poseł na sejmy i jeden z najgorliwszych stronników Leszczyńskiego; syn jego, Franciszek, jeden z z przywódców stronnictwa patryotycznego (1764 r,), później konfederat barski; Augustyn, poseł na sejmy, jeden z redaktorów ustawy 3 maja, członek Izby Woj.-Adm. w r. 1806, wreszcie wojewoda Księstwa Warszawskiego i Kr. Polskiego, i Tymoteusz, referendarz wielki koronny, biskup smoleński (1790 r.), poznański (1811 r.) w końcu arcybiskup gnieźnieński (1821 r.), kapłan zacny, dobry patryota, zwolennik ustawy 3 maja. W roku 1870 Gorzeńscy w osobach Zygmunta, szambelana pruskiego, i braci jego, Antoniego i Stanisława, uzyskali tytuł hrabiowski pruski z prawem dołączenia do nazwiska Gorzeńskich nazwiska Ostroróg. D-Ostrorogów hrabiów herb. Na tarczy czte-rodzielnej: w polach I i IV, czerwonych, chusta biała, związana w koło, końcami na dół; w II i III, złctych, orzeł czarny jednogłowy. Nad tarczą, ozdobioną koroną hrabiowską, dwa hełmy ukoronowane: nad pierwszym między dwoma rogami jeleniemi murzyn z zawiązanemi chustą oczyma, nad drugim orzeł czarny jednogłowy. Labry z prawej strony czerwone, podszyte srebrem, z lewej czarne, podszyte zło tern. Odmiana herbu Nałęcz, nadana wraz z tytułem hrabiowskim Stanisławowi-Ottonowi

skut-

Z Gorzeńskich dobrze

Lwówka, nazywany Lwowskim, protoplasta ro- procki; Niesiecki; Krasicki; Kosiński; Żychliń-dziny Ostrorogów-Lwowskich, która, wydawszy ski (t. VII, str. 182 i dalsze), sześciu senatorów (ob. Lwowscy), zgasła w roku 1623, i Stanisław, wojewoda po-znańsld (1477 r.). Ten ostatni, świetny dyplo-mataTczternaście poselstw, uwieńczonych kiem pomyślnym, do różnych krajów odbył; w czasie nieobecności króla Władysława III władzę namiestniczą w Wielkopolsce z istotnym dla prowincyi też pożytkiem sprawował. Mniej pomyślnie wiodło mu się w wyprawach wojennych: w potrzebie pod Chojnicami jeden z pierwszych ustąpił z pola walki; w roku 1474 niefortunnie walczył ze Ślązakami; również nie-tortunnemi były jego starania, dążące do opanowania księstwa Raciborskiego, które po wy-gaśnieniu władców płci męskiej, przechodziło prawem sukcesyi na jego synową, Helenę. Synem jego był Jan, doktor obojga prawa, wojewoda poznański, autor memoryaiu o naprawie Rzeczypospolitej (ob. Jan O.). Z synów Jana Stanisław, kasztelan kaliski, zmarł w 1518 r. bezpotomny, Wacław zaś, kasztelan kaliski (1527 r.), pozostawił syna Jakóba, generała wielkopolskiego Ten ostatni, mąż niepospolitej nauki i wymowy, przeszedłszy na wyznanie husyckie (Braci Czeskich), był jednym z najgorliwszych jego obrońców i rozkrzewicie-li, a w r. 1563 otrzymał od króla Zygmunta Augusta przywilej, zapewuiający mu wolność obrządków, założył też szkoły tego wyznania w Ostrorogu, które pod opieką syna jego, J a-n a, doszły do wysokiego stopnia rozwoju. Drugi syn jego, Wacław, kasztelan kaliski, zostawił synów: Sędziwoja, kasztelana międzyrzeckiego, zgasłego w 1625 roku bezpotomnie, i Stanisława, wojewodę kaliskiego, również jak dziad i ojciec, gorliwego dyssydenta. Synami tego ostatniego byli: Mikołaj, kasztelan bełski, zgasły bez potomstwa, i Jan, wojewoda poznański, mąż uczony i wymowny,

(ob.). Jan pozostawił syna Mikołaja, ostatnią znakomitość domu swego, podczaszego wielkiego koronnego, marszałka izby poselskiej, męża niepospolitej nauki i popularności, gorącego obrońcę swobód szlacheckich. Mikołaj, gwoli utrzymania swej popularności, stale odmawiający dostojeństw senatorskich, w roku 1638 wy- Ostrorogowi w roku 1410 przez cesarza Zyg.

munta Luxemburczyka. nego Stanisława uzyskali potwierdzenie tytułu z herbem powyższym: w Austryi w roku 1783 Adam, Marcin, Aleksander i Izydor, w Rosyi zaś w r. 1846 — Andrzej, Mikołaj i Józef.— Źródła: Żychliński; Kosiński I. 473; Gritzner i Hildebrandt.

Potomkowie rzeczo-

pujące:    „Predworitjelnyj otczet ob uczastji

w Czernomorskoj głubomiernoj ekspedicji 1891 g.“ (Zapiski Noworos. Obszcz. Jestiestwoisp., t. 19), ,,Otczet ob uczastiji w naucznoj pojezd-kje po Azowskomu morju na transportje Kazbek“ (Zap. Akad. Nauk, LXIX, JV1® 6, 1892), „Pojezd-ka na Bostor, sowiersznnaja po poruczeniju Imp. Akad. Nauk“ (tamże, LXXII, 1893, JV» 8), „Catalogue des Mollusques de la Mer Noire et d’Azow“ („Zool. Anzeiger“ 1893); „Supplément au Catalogue des Mollusques de la Mer Noire et d’Azow (tamże, 1894), „Die Verthei-lung der Mollusken vom Asow’schen Meere bis z. Archipelagus“ (tamże), „Naucznyje rezultaty ekspedicji Atmanaja“ (,,Izwjestja Imp. Akad. Nauk, t. IV i V, 1896), ,.Otczet o dragirow-kach i płanktonnych ułowach ekspedicji Sela-nika“ („Izwjestija Imp. Akad. Nauk“, t. V); „Opredielitel ryb Czornago i Azowskago mo-rej“ („Wiestn. Promyszlennosti“, JV*2 7, 8 i 9, 1896), „O hidrobiołogiczeskich izsljedowanjach w ustjach jużno-russkich rjek w 1896 g.“ („Izw. Akad. Nauk“ 1897, t. VI, J\® 4).

Ostrów, właściwie Ostrowie, dawniej gród w Ziemi Nurskiej wojew. Mazowieckiego, obecnie miasto powiatowe w gub. Łomżyńskiej, położone przy odnodze kolei Terespolskiej, na płaskowzgórzu, stanowiącein wododział Narwi, Bugu i Broku. Ma kościół parafialny, zbudowany pierwotnie z drzewa w 1555 r. przez biskupa wendeńskiego Andrzeja Nidec ki ego (ob.); gdy ten popadł w ruinę parafianie wznieśli nowy między 1796 r. a 1801

D.

Ostrosłup, ob. Piramida.

Ostrosłupy nerczane, ob. Nerki.

Ostroumow Aleksy, syn Aleksandra (* w Moskwie r. 1844) lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w mieście rodzin-nem i tamże w r. 1873, po obronieniu rozprawy »0 projizchożdjeniji pjerwago tona sjerdca“, dyplom doktorski uzyskał. W r. 1879 został w Moskwie docentem, w roku zaś następnym profesorem kliniki lekarskiej. Od r. 1874 o-głosił drukiem szereg prac drobniejszych w wydawnictwach peryodycznych rosyjskich, zwłaszcza zaś w tygodniku „Moskowskij Wracze-bnyj Wjestnjik“ i w protokółach Towarzystwa le-karzów moskiewskich, którego jest członkiem; w r. 1896 wydał zbiór odczytów klinicznych.

Cz. St.

lir. .1. i⁻.

Ostroumow Aleksy, zoolog, syn popa (* w Symbirsku w r. 1858). O. otrzymał początkowe i średnie (1874 — 1878) wykształcenie w Symbirsku; w 1878 r. wstąpił na wydział przyrodniczy w uniwersytecie kazańskim, który ukończył w 1882 r., pozostając przy nim i nadal. Będąc studentem, robił ekskursje w güb.

Ufimskiej i Wiatskiej, w 1882 r. udał się na Kaukaz w celach naukowych; w 1883 r. został delegowany do uniwersytetu w Odesie i praco- r.; obecnie istniejący, murowany, zbudowano wał na stacyi zoologicznej w Sewastopolu; kosztem 45 tys. rubli w 1884 r. Prócz kościo-w 1884 r. złożył egzamin na stopień magistra ła kaplica cmentarna, 4 szkoły początkowe, zoologii, w 1885 r. udał się na ekskursję na synagoga, urząd powiatowy i miejski, szpital południowe wybrzeża Krymu i czarnomorskie powiatowy, sąd pokoju, wydział hypoteczny, Kaukazu; w tymże roku wyjechał zagrani- i stacya pocztowo-telegraf. i kolejowa 4 wiorsty cę, poczem pracował na stacyi zoologicznej | za miastem. Z zakładów przemysłowych są tu: w Neapolu. Powróciwszy w 1886 r. do Ka- j fabryka machin rolniczych, fabr. tytuniu, bro-zania, objął jako docent katedrę histo- war, kilkanaście wiatraków, fabryka słynnej logii porównawczej, w 1887 r. bronił rozprawy z dobroci wody kolońskiej, t. zw. ostro w» na stopień magistra „Opyt izsljedowanija msza- skiej. Rzemieślników liczy O. 260. Wogóle nok Sewastopolskoj buchty w sistjematiczeskom O. rozwija się pomyślnie, zwłaszcz«^od czasu i morfołogjiczeskom otnoszenji“ (Kazań 1886); przeprowadzenia kolei. Pod miastem plantacya następnie wykładał    histologię i zoologię zwie-    morw i hodowla    jedwabników na wielką skalę,

rząt kręgowych.    W 1888 r. napisał do-    założona    przez    Boguckiego. Dn. 1 stycznia

ktorską rozprawę ,,K’ istorii razwitija jaszcze- 1906 r. było w O-iu 12 357 meów (6068 męż-ric“ („Trudy obszczestwa Jestjestwoispytatielej czyzn i 6 289 kobiet), w czem 6 864 samych pri Kazanskom Uniw.“ 1888). W 1897 r. objął żydów. Przywilej miejski otrzymał O. prawdo-zarząd stacyą zoologiczną w Sewastopolu. O-ow podobnie w 1410 r. od ks. mazowieckiego Bo-dokonał ważnych badań nad fauną morza Czar- lesława IV; księżna Anna, Mazowiecka nadała nego, Azowskiego, Marmora i czarnomorskich miastu nowe wolności. W XVI w. stał pod limanów. Oprócz wspomnianych rozpraw O. miastem dworzec królewski, w którym odby-ogłosił drukiem w    wydawnictwach rosyjskich    wały się    sądy    ziemskie i grodzkie, a w mie-

i zagranicznych szereg artykułów i notatek    ście były    453 domy. W XVII w., wskutek wo-

z dziedziny embriologii, anatomii, zoogieografii jen szwedzkich, podupadło; zaczęło się wznosić i systematyki rozmaitych grup zwierzęcych dopiero w w. XIX.

Ostrowski powiat zajmuje południową

(kręgowców, mszywiołów, mięczaków, robaków,

owadów, jamochłonnych i in.). Prace jego ty- część gub. Łomżyńskiej i ciągnie się wzdłuż czące się fauny wspomnianych mórz są nastę- prawego brzegu Bugu, odgraniczającego powiat

Szkoła

0. od Sokołowskiego i Węgrowskiego, od po-łudn.-wschodu rz. Nurzec oddziela go od gub. Grodzieńskiej, od wschodu graniczy z pow. Mazowieckim, od półn. z Łomżyńskim i Ostrołęckim, od zach. z pow. Pułtuskim. Cały obszar powiatu wynosi 26.3 mil. Q i liczył w r. 1906 r. 98 389 m-ców (47 164 mężczyzn i 51225 kobiet), w tern katolików 76 697, protestantów 3 609, prawosławnych 561 i Żydów 17 522. Powiat przedstawia płaskowzgórze, wznoszące się tarasowato koło m. Ostrowa i w części wsch. na pograniczu pow. Mazowieckiego. Rzek bardzo mało; część północna i środkowa powiatu jest prawie bezwodna; w części połudn. i wschodniej płynie rzeka Brok z dopływami i dotyka jej Bug. Cały obszar powiatu stanowił niegdyś rozległą puszczę książęcą, śród której rozrzucone były osady; część puszczy, pndlirowana biskupom płockim, nosiła nazwę biskupiej albo białej, obecnie jest tu leśnictwo rządowe Brok. Zawiązkiem O-a był prawdopodobnie dworzec myśliwski książęcy. Uboga gleba nie nęciła osadników, dlatego nie rozwinęła się większa, własność, lecz przeważnie książęce lub biskupie wsie włościańskie, średnie folwarki i wsie drobnej szlachty. Lasy przeważnie rządowe zajmują czwartą część powiatu. Ob. Puszcza biała. Przemysł fabryczny słabo rozwinięty. Prócz kilku fabryk w O-ie, 63 wiatraki, 19 młynów wodnych, 3 gorzelnie. Komunikacye: wodna spławnym Bugiem i kolejowe bardzo dogodne. Szkół średnich i wyższych niema wcale w powiecie, tylko 21 początkowych. Pod względem administracyjnym składa się powiat z jednego miasta, 12 gmin i 426 wsi. („Słown. Geogr“).

ÜstrÔW, osada, dawniej miasteczko, w pow. Włodawskim gub. Siedleckiej, nad rz. Tyśmie-nicą, o 15 wiorst od st. kol. Parczew. Kościół katolicki murowany, cerkiew po-unicka drewniana, synagoga, szkoła początkowa, sąd i urząd gminny, stacya pocztowa, browar i kilka war sztatów rękodzielniczych. O. jest osadą biedną, niebrukowaną i bez oświetlenia, pozbawioną dróg podjazdowych. Kościółek drewniany istniał tu już w XV w.; na miejsce jego wzniesiono w 1755 r. nowy murowany, starannie odrestaurowany w 1877 r. kosztem parafian. Prócz parafialnego był w O-wie kościółek drewniany św. Ducha, rozebrany w 1790 r. Dn. 1 stycz. 1906 r. liczyła osada 7 408 m-ców (3 729 mężczyzn i 3 679 kobiet); z tego: 1771 katolików, 1 382 prawosławnych, 4 255 żydów i in. W XV w. O. jako wieś należała do Tę-czyńskich. Zygmunt August nadał jej w 1548 r. prawa miejskie z oznaczeniem dni targowych na sobotę. W XVI w. cieszyło się miasto dobrobytem, było tu 104 rzemieślników cechowych. Stefan Batory, Zygmunt III i Władysław IV obdarzyli je nowemi przywilejami, które jeszcze rozszerzyli królowie: Michał Kory-but Wiśniowiecki i Jan III. W 1789 r. Stan.

August ograniczył prawa osiedlających się tu Żydów; dopiero w czasach późniejszych ujęli oni handel w swe ręce. („Słown. Geogr.“).

Ostrów, Ostrowo, miasto w W. Ks. Poznań-skiem, zwane niegdyś Ostrowem kaliskim, sieradzkim lub niemieckim, w okolicy piaszczystej, na prawem porzeczu Ołoboczki, dziś w powiecie ostrowskim, dawniej odolanowskim. Pierwszym znanym faktem z dziejów miasta jest założenie parafii w 1434 r. W r. 1569 po pożarze płaciło miasto 7 złp. 13'/₂ gr. szosu, a 1618 r. 9 złp. 12 gr. Podczas ostatniej wojny szwedzkiej zburzono je do szczętu. Około 1771 r. płacili żydzi tutejsi 532 złp. pogłówne-go. Dziedzicami Ostrowa byli 1443 r. Jerzy z Ostrowa, Przecław z Kurozwęk i Mikołaj z Ociąża, 1679 r. Kiełczewscy, 1685 r. Leszczyńscy, 1714 r. Jerzy Przebendowski, później Bilińscy, a w końcu Radziwiłłowie.—Kościół ostrowski, pod wezwaniem św. Maryi, św. Stanisława, św. Andrzeja i św. Doroty, założony przez Jerzego z Ostrowa, kanonika kaliskiego, należał do parafii Wysockiej, zanim w 1434 r. został parafialnym. W XVII wieku stanął nowy, a 1782 r. na miejsce jego inny kościół, również drewniany jak poprzednie, za staraniem Michała Hieronima Radziwiłła, kasztelana wileńskiego. W najnowszym czasie rozebrano stary drewniany kościół, a wybudowano nowy, piękny, murowany. Przy kościele zaprowadzono w 1732 r. Bractwo św. Anny, a 1756 r. Bractwo św. Jana Nepomucena. Księgi kościelne sięgają 1664 r. i szpital istniały tu przed r. 1684. Gimna-zyum katolickie, które otworzono 14 kwietnia 1845 r., zawdzięcza powstanie swe zabiegom ks. Jana Kompałły, proboszcza ostrowskiego i dziekana ostrzeszowskiego, i darom władzy duchownej, szlachty, zwłaszcza Wojciecha Lipskiego z Lewkowa i księcia Radziwiłła z Antonina, oraz mieszczan ostrowskich i chłopów o-kolicznych. Językiem wykładowym był pierwotnie polski, nauczycielami Polacy. W czasie walki „kulturnej“ nauczycieli-Polaków wysłano w głąb Niemiec, na miejsce ich sprowadzono Niemców, język polski usunięto, gimnazyum nadano całkiem niemieckie znamię. — W więzieniu ostrowskiem, obok kościoła katolickiego, w celi pod numerem 25, obok cel złodziei i zbrodniarzy, zamknięto 2 lutego 1874 r. Arcybiskupa gnieźnieńsko - poznańskiego Mieczysława hr. Ledóchowskiego, który tam przesiedział dwa lata, mianowany w tym czasie kardynałem przez wiekopomnej pamięci papieża Piusa IX. Miasto Ostrów, które w 1816 r. miało 3 531 mieszkańców, liczyło 1905 r. 11800 m. i to: 6 832 katolików, 4157 protestantów, 742 żydów. Polaków było tam w tym roku 6 144. Na miejscu, krom kościoła katolickiego i gimnazyum, kościół protestancki, poczta, telegraf, telefon, filia banku rzeszy, kasa pożyczkowa, landratura, sąd ziemski, przysięgłych i okręgo-

1905).

tied.

wy, urząd celny; synagoga, wyższa szkoła dziewcząt, dom sierot; fabryki cygar, wódek, mebli, maszyn, cegielnie, parowy tartak, parowe młyny, kuśnierstwo; handel zbożem, skórami, bydłem i drzewem; sztab 77-ej brygady piechoty, pułk piechoty nr. 155, szwadron u-łanów nr. 1, komenda okręgowa; staeya kolei żelaznej (linie Poznań-Kluczbork i Leszno-Skal-mierzyce). —E. Cal li er „Powiat Kaliski“ (Poznań 1887); Dr. Stanisław Karwowski „Ks. dr. Antoni Kantecki“ (Poznań 1896); N eumanns ,,Orts - und Verkehrs - Lexikon des deutschen Reichs⁴' (Lipsk i Wiedeń

Dr. S. K.

Ostrów, gród historyczny, wspominany w kronikach i dokumentach XIII i XIV w. jako siedziba pierwszych książąt panujących z dynasty]' Piastów. Wiadomość o nim znajdujemy w kronice ślązkiej ,,Principum Poloniae cum eorum gestis“ z XIV w., wydanej przez Som-mersberga i Stenzla w ,,Scriptores rerum Sile-siacarum“ i w innej, o cały wiek wcześniejszej, bo pochodzącej z końca XIII w.,,,Chronica Polonorum“ albo ,,Chronicon Polono-Silesiaeum“, w trzecim jej kodeksie, królewieckim, wydanym przez prof. Stan. Smolkę (ob.). Podług tra-dycyi kronikarzy zamek ostrowski wybitną grał rolę w pierwotnych naszych dziejach. Nieznany autor kroniki polsko-ślązkiej wymienia ,,castrum Ostrów“ dwa razy; w pierwszym ustępie, wzmiankując o przyjęciu tu Ottona III przez Bolesława Chrobrego, mówi, że cesarz koronował księcia polskiego „suo dyademate imperiali in castro Ostrów, prope ubi nunc est Pozenania“ i dodaje, że ponieważ Otto chciał odbyć pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha, przeto Bolesław kazał mu zasłać szkarłatem i jedwabiami całą drogę ,,de castro 0-strow VI miliaria usque ad Grnezdnam“. W drugim ustępie Anonym Slązki, wzmiankujący o O., rozpisuje się szeroko o zwycięstwie Kazimierza Odnowiciela nad Masławem, wspomina przytem o kościółku pod wezwaniem^N. M. Panny, wzniesionym jakoby przez Dombrów-kę. Zdaje się, że tenże książę po zrabowaniu katedry gnieźnieńskiej przez Brzetysława, przeniósł chwilowo na czas odbudowania katedrę arcybiskupią z Gniezna do O-a, a niepozorny kościółek, zbudowany przez Dombrówkę, przekształcił na dość obszerną bazylikę w stylu romańskim. W XII i początkach XIII w. arcybiskupi gnieźnieńscy ubiegali się o zamek ostrowski, który też częściowo lub warunkowo był ich własnością. W 1284 r. (jak o tern świadczy przechowany dokument) Władysław Odonicz, godząc się z bratem swoim, Henrykiem Brodatym, zastrzegł, że gdyby nie dotrzymał warunków umowy, O. z przyległościami przypadnie kościołowi gnieźnieńskiemu. W r. 1249 ks. Przemysław odstąpił O. bratu swemu Bolesławowi, a ten odprzedał go w 1257 r. kapitule gnieźnieńskiej. Od tej daty zamek ostrowski przestaje być wspominanym w źródłach liistor. jako posiadane przez książąt castrum, pozostaje wszakże grodem kasztelańskim; kasztelanię wcześniej tu już ustanowiono, gdyż pierwszy znany z imienia występuje w 1238 r. kasztelan Milczą (?). Ostatnia wzmianka o kasztelanii ostrowskiej pochodzi z 1404 r., i od tej chwili ginie wszelki ślad o niej. Dotychczas nie jest ustalone miejsce położenia zamku ostrowskiego, gdyż O-em, zwłaszcza w dawnych wiekach, zwano wszystkie grody i zamki na wyspach zbudowane, a tych było bardzo wiele. Z tra-dycyj kronikarskich wiadomo tylko, że leżał on na zachód od Gniezna na drodze do Poznania; odległość od Gniezna, wymieniana w kronikach, jest również kwestyą sporną i w różnych źródłach niejednakowo podawaną. Prof. Maryan Sokołowski wraz z prof. Wł. Łuszkie-wiczem po odbyciu szczegółowych badań ruin na Ostrowie jeziora Lednicy w pow. Sredzkim, o 2 mile od Gniezna położonych, doszli do wniosku, że zwaliska te, będące najstarożytniej-szym zabytkiem budowlanym na Ziemi Polskiej i jednym z najstarożytniejszych w Słowiań-szczyźnie, są właśnie pozostałościami kościółka i grodu Ostrowskiego, wspominanego przez kronikarzy. Opis ruin na Ostrowie Lednica i badań archeologicznych z nimi związanych: Przeździecki Aleks. ,,Wykopaliska na wyspie jez. Lednicy pod Gnieznem“ („Bibi. Warsz.“ 1869 III); Węsierski A. „List do Joachima Lelewela“ („Sobótka“ Pozn. 1871); ,,Czem był Ostrów lednicki“ („Warta pozn.“ 1875 nr. 43); Polkowski Ign. x. „Opis starożytnych ruin na wyspie jez. Lednickiego“ (Gniezno 1876); Sokołowski M. „Ruiny na ostrowie jez. Lednicy“ („Pamiętnik wydz. fil. Ak. Um.“ 1876 III).

Ostrów, miasto powiatowe w gub. Pskowskiej, nad rzeką Wieliką, na linii kolejowej Warsz-Petersb. W kronikach spotyka się po raz pierwszy nazwę O-a w 1341 r. Była to nieznaczna twierdza, na którą często napadali Niemcy i Litwini; w 1581 r. zdobyta była przez Stefana Batorego, lecz na mocy pokoju zapol-skiego powróciła do Rosyi. W 1772 r. O. zostaje miastem powiatowem. W r. 1895 było tu 6 367 mieszk., 5 cerkwi, progirpnAźyum żeńskie, 3-klasowa szkoła miejska, szpital ziemski, straż ochotnicza i 8 zakładów przemysłowych. Kwitnie handel lnu, którego roczny wywóz przewyższa 3 mil. rubli.

Ostrowski powiat zajmuje 4 370.6 w.

I [. Powierzchnia, nieco wzniesiona, poprzecinana jest tu i owdzie wzgórzami piaszczystemi. Najwyższa część leży na wschodzie, po prawej stronie rz. Wielikiej. Tam wznoszą się góry Sudomskie i, rozchodząc się w rozmaitych kierunkach, tworzą kotłowiny, zalane wodą, z których wypływa wiele rzeczek. Najwyższe góry: Sudoma, Lipienskie i Duszylicha. Na glebę . ‘składa się przeważnie glina. Na brzegach rz. Wjelikiej, Kuchwy i Utry wydobywają wapień.

L K.

Ostrówek Podlaski, wieś i folwark, pow. Sokołowski, gub. Siedl.gm. Repki, par. Wyrożę-by, oddalony od Siedlec 21 w., od Sokołowa 14 w., od Buga 10 w. W 1860 r. właściciel dóbr Skwierczyn Ruski, w których skład wchodziła wieś Ostrówek, przeniósł włościan do wsi Skwierczyn Ruski, a na opróżnionych gruntach osiedli żydzi. Ukaz 1864 r., u-szczający włościan, przyznał tym żydom grunta i chaty, ztąd powstała wieś złożona z rolników żydów. Osady chrześciańskiej nie ma ani jednej. Osad 8. Według pomiaru 1869 r. wieś O. posiada, przestrzeni gruntów pod budynkami 7 mr. 211 pr., gr. or. 54 mr. 89 pr., łąk 8 mr. 89 pr., nieużyt. 2 mr. 256, razem 73 mr. 45 pr. Lżejsze roboty rolne gospodarze wykonywują sami do robót cięższych, jak orka, kosa i t. d., najmują ehrześcian. Gospodarstwo opuszczone, wszystkie roboty wykonane albo bardzo źle, albo zapóźno, brak ogrodów warzywnych, budynki liche, wioska przedstawia o-braz smutny, kilkanaście budynków w polu, bez drzew i płotów. Chaty brudne, inwentarz mizerny. Jakkolwiek wieś na uboczu i żaden większy trakt przez nią nie przechodzi, szynk przecież istnieje. Gospodarze, oprócz pracy na roli, trudnią się i handlem. W ogóle przecież ludność uboga. Na święta „kuczek“ zjeżdża do O-a wielu współwyznawców. Okoliczni wło-

Rzeki liczne, lecz nieznaczne; największe z nich: Wjelikaja i jej dopływy — Wrewka, Łapinka, Czerecha, Kuchwa. Jeziora zajmują 13.6 w.

lecz wszystkie nieznaczne, a największe, Usitowskie, ma ôl/ÿ w. długości. Błota porozrzucane na całej przestrzeni powiatu. Ogółem pod wodą i błotami jest 18 tysięcy dziesięcin. Znaczne lasy. Główne zajęcie mieszkańców, których w 1896 r. liczono 162 135, stanowi rolnictwo, zwłaszcza uprawa żyta, lnu i owsa. Sadownictwo i ogrodnictwo słabo rozwinięte. Przemysł domowy prawie że nie istnieje. Zakładów fabrycznych w 1894 r. liczono 192, w tem 105 młynów, 36 farbierni. Pod względem administracyjnym powiat jest podzielony na 12 gmin i 3 stany.

OstrówjoarPolesiu rusińskiem, na Mazurach, wyspa, kępa, a w dalszem znaczeniu zarośla, lub gaj nad brzegiem rzeki. Na Kaszubach prócz O-a spotyka się jeszcze termin osuch— osuch powstał skutkiem opadnięcia wód ( o-beschnięcia miejsc bagnistych, O. zaś bywa zupełnie suchy i wynioślejszy. Na polesiu O-y wznoszą się wśród „hal“ (łąk nieprzejrzanych, inoczarowatych) i odgrywają wielką rolę w o-siedlaniu ludności. Wszystkie osady na obszarze hał się znajdujące leżą na wyspach, O-ami zwanych, a są to prócz okolicy mozyrskiej po-sypy naturalne piaszczyste. Niektóre z nich są tak dokoła zamknięte hałami, że mieszkańcy tylko w zimę po śniegu mogą komunikować się swobodnie z dalszym światem. Ob. Polesie.

ścianie niechęci do swych sąsiadów nie okazują, ale wynajmowani do robót wykonywują je niedbale. Z gruntów na O-u pozostałych przy dworze ufundowany został awuls O., należący do dóbr Skwierczyn Ruski. Posiada przestrzeni: ogrodów warzywnych 2 mr. 255 pr., gruntów orn. 194 mr. 21 pr., łąk polnych 19 mr. 199 pr., łąk oddzielnych 274 pr., wód 30 pr., nieużyt. 2 mr. 66 pr., pod zabudowaniami 1 mr. 221 pr., razem 221 mr. 136 pr. Gospodarstwo płodozmienne, budynków drewnianych 4, murowanych 2. — „Słown. geogr.‘‘

Z Ostrowa, herbu Rawicz, znakomity ród polski, gałąź Grotów, dziedzicząca w Sandomierskiem, wygasła, jak się zdaje, w końcu

XV    stulecia. Należeli do niej: Krystyn, kaszte

lan sandomierski (1282 r.); Prań dota, kasztelan sandomierski (1305 r.); Prań do ta, kasztelan krakowski (1331); W a r s z, kasztelan zawichojski (1432 r.), później lubelski (1439 r); Krystyn, kasztelan sandomierski (1407 r.), później krakowski (1409 r.), znakomity wojownik przeciwko Krzyżakom w potrzebie grunwaldzkiej, gdzie wystawił całą chorągiew; Dobrogost, kasztelan międzyrzecki (1468 r.), i Mikołaj, wojewoda lubelski (1496 r.). Z powyższym rodem, jak się zdaje, nie znajduje się w żadnym związku hrabiowska współczesna rodzina Ostrowskich, pieczętująca się również herbem Rawicz, a pochodząca z drobnej szlachty, zamieszkałej we wsi 0-strów-Krupa w lubelskiem, z której Tomasz (ob.), kasztelan czeski, konsyliarz rady nieustającej, podskarbi nadworny koronny (1791 r.), w końcu prezes senatu Królestwa Polskiego, otrzymał tytuł hrabiowski pruski w r. 1798, przyznany potomkom jego w Królest. Polskiem i Cesarstwie Rosyjskiem w latach 1844—1855. Źródła: Bielski; Niesiecki; Wielądko; Chodźko; Żyehliński; Kosiński; Herbarz urzędowy (Ms.) w b. zamku w Warszawie.    IK

Ostrowidz, Ob Ryś.

Ostrowie, ob. Ostrów.

Ostrowiec, ob. Ostrów.

Ostrowiec, nad rz. Kamienną, miasto w pow. Opatowskim gub. Radomskiej, posiada kościół par. murowany, synagogę, szkołę począt., urząd miejski, st. kolei żel. dąbrowsko-iwangrodzkiej, st. poczt, i tel., straż ogniową, 5 garbarń, młyn amerykański, 4 cegielnie; w podmiejskiej osadzie K 1 i m k i e w i c z o w i e (ob.), wielkie zakłady hutnicze i odlewnicze; dn. 1 (14) stycznia 1906 r. liczył O. 11 836 m-ców. Podawane zwykle („Star. Polska“ i Enc. Orgel.) wiadomości o przeszłości dziejowej O-a są mylne a przynajmniej wielce wątpliwe. Zygmunt I miał w 1524 r. dać Kacprowi Maciejowskiemu, stolnikowi sandomierskiemu, przywilej na założenie miasta na gruncie wsi Ostrów w pow. radomskim. Tymczasem w regestr, pobor. z w.

XVI    nie spotykamy wcale nazwiska tego miasta, choć podają one później założoną Oksę,

przytem dzisiejszy O. leży w obszarze dawnego pow. Sandomierskiego, nie Radomskiego.

kościół farny, w którym był obraz cudowny Matki Boskiej, ozdobiony bogatą koroną. Michał Pociej, w-woda witebski, odnowił ten kościół, zamieniony w XIX w. na cerkiew prawosławną. Około 1620 r. Aleksander Sapieha, w-woda mścisławski, osadził tu dominikanów. O. stanowiło niegdyś starostwo niegrodowe (ob.). Pamiętne jest zwycięską szarżą ułanów polskich pod dowództwem gen. Józefa Niemojow-skiego dn. 12 lipca 1812 r., w której uczestniczył Murat, król neapolitański. Niemojowski, ugodzony kulą w piersi, otrzymał od cesarza krzyż legii honorowej, a od Murata krzyż neapolitański. („Słown. Geogr.“).

Ostrowno a. Stajeńskie, starostwo niegrodowe, położone w województwie i powiecie Witebskim; podług metryk litewskich powstało w połowie XVI w. z dawniejszego starostwa Jezierzyckiego, przez odseparowanie zeń wsi i dóbr: Ostrowno nad Dźwiną, Stajki, Ostrowno, Miałkie i Równo. Około r. 1580 posiadał je ks. Jerzy Sokoliński, następnie Grocholscy i Dzitrychowie, opłacając zeń w r. 1776 kwarty złp. 1908 gr. 15, a hyberny zip. 672. W d. 16 września r. 1772 przeszło pod panowanie rossyjskie.—,,Słown. geogr.“

Ostrowo, jezioro w Macedonii, na granicy wilajetów soluńskiego (Soluń, Saloniki) i mo-nastyrskiego (bitolskiego), tak nazwane od miasta t. n., leżącego na płn. jego wybrzeżu; leży 528 m. npm. wśród dzikich gołych wzgó-rzy wapiennych w dolinie Kailar, zamkniętej od płn. pasmem górskiem Nicą (tur. Nidże) ze szczytem Kaimak-Zolan (1517 m.); powierzchnia jego wynosi 77 km. kwadr., a głębokość sięga do 62.5 m. Rybne. — Gwałtowne burze, żegluga bardzo pierwotna w czółnach jednopniowych. Zwierciadło wody tego jeziora odznacza się siluemi wahaniami cz. falowania-mi, od 18 — 20 m. W tern falowaniu bierze również udział 45 m. wyżej położone jezioro Peters ko, w stronie płd.-zach. od O., o powierzchni 10.5 km. kwadr, i głębokości dochodzącej do 6 m.; oba jeziora połączone są pod-ziemnerai kanałami naturalnemi. Jezioro O. należy do tak zw. katabotronowych jezior (ob. Ka tab o tron). Odpływ na płn.-wsch. wybrzeżu podziemny przez rz. Nissia do jeziora Janickiego (tur. Jenidże-gól).

Ostrowscy, herbu Rawicz, ród polski, ob. z Ostrowa.

W regestrach pobor. z 1578 r. spotykamy wieś Ostrów, w par. Szewna, własność Piotra Zborowskiego, mającą 17 zagród. Do par. Szewno należały wówczas Częstocice i Denków, miejscowości pobliskie Ostrowca. Dotąd jeszcze jest w pobliżu wieś Ostrówek. Być może, iż ów przywilej erekcyjny pochodzi z 1624 r. i wydany został przez Zygmunta III. Kościół murowany i parafią założył tu w 1614 r. ks.

Janusz Ostrogski, dziedzic O-a. Dziedzicami miasta i rozległych dóbr byli z kolei; Ostrogscy,

Sanguszkowie, Lubomirscy, Wiśniowieccy, Dąbrowscy, Czartoryscy. Następnie O. z dobrami przeszedł na własność Banku Polskiego, który starał się o podniesienie przemysłu żelaznego.

Porówn. art. Klimkiewiczów.

Ostrowiec na Łużycach ob. Ost ritz.

Ostrowite albo Ostrowi ckie jezioro, w pobliżu Trzemeszna, ku południu, rozgranicza na przestrzeni 4 kim. pow. Gnieźnieński od Mogilnickiego, ciągnie się na 6 kim. od Wyrobek Raszewskich popod Zielin, gdzie spływa do jeziora Trzemeszeńskiego, obracając młyn. Pod Ostrowitem Prymasowskiem tworzy odnogę, wrzynającą się ku zachodowi; na za-chodniem wybrzeżu głównego jeziora rozsiadło się Ostrowite Prymasowskie, a na wschodniem Jerzykowo i O. Trzemeszeńskie. Szerokość jeziora wynosi w przecięciu 1 kilom. W 1233 r. Władysław Odonicz, zamieniając wsie swoje Szydłów i Łosośniki na Palędzie dodał to jezioro klasztorowi trzemeszeńskiemu. W 1235 r. rozporządził prawem rybołówstwa na jeziorze, którego zrzeka się wspomniany klasztor na rzecz kościoła gnieźnieńskiego w 1371 r.

(„Słown. Geogr.“).

Ostrowite: 1) jezioro w pow. Lipnowskim, na prawo od drogi z Włocławka do Lipna, przy wsi t. n., w okolicy bezleśnej. Brzegi w części wzgórkowate, w części zaś niskie, podmokłe. Obszar jeziora wynosi do 300 mr.

Wody jego odprowadza rzeczka do Wisły. 2)

O., jezioro przy wsi t. n. w pow. Słupeckim.

Hr. G

Są to właściwie dwa jeziora, przez które przechodzi strumień idący do jez. Gosławickiego i prowadzący wody tych jezior do jez. Śleszyńskiego pod Mi korzy nem. Długość jeziora wynosi do 3 w. a szerokość do 250 sążni.

Ostrowno, miasteczko w pow. Sieńskim, gub.

Ostrowskaja stanica, osada kozacka w Ziemi Wojska Dońskiego w okręgu Ust’-Miedwie-dickim, nad rz. Miedwiedicą; powstała dopiero w 1835 r.; ma cerkiew, szkołę; jarmark z o-brotem rocznym do 50 tys. rb.; 10 000 m-ców.

Ostrowska Bronisława, z domu Brzezicka (* 1881 w Warszawie). Ukończyła gi-mnazyum żeńskie w Warszawie. W r. 1901 wyszła za mąż za rzeźbiarza, Stanisława O -

Mohylewskiej, niedaleko Witebska, nad jeziorem tejże nazwy. Obecnie liczy zaledwie 400 m-ców, ma dwie cerkwie, szkołę, dom modlitwy żydowski, 5 sklepów.—Do r. 1812, w którym zupełnie zniszczone zostało przez Francuzów, pi o wadziło miasteczko ożywiony handel; było tu 120 sklepów i jarmark trwający od 15 sierpnia do 1 września. Z ratusza murowanego pozostała obecnie tylko wieża zegarowa, na 14 sążni wysoka. Zyg. August fundował tu na pamiątkę odniesionych zwycięstw strowskiego (ob.). Wydała zbiór poezyi

,,Opale“ (Warszawa 1902). Na konkursie „Wę- położon“ (Kraków 1566, w 8-ce).    (,,Enc.

drowca“ (1902) otrzymała nagrodę za sonet. Red-

Ostrowska Zuzanna, ze Świergockich, artystka dramatyczna, żona również art., córka art. Józefa Świergockiego (* 1840). Debiutowała w Rozmaitościach w roli Anieli w „Ślubach panieńskich“. W repertuarze swoim miała O-a najpierw takie role, jak: Zofia w „Żydach“

Korzeniowskiego, Helena w „Panu Jowialskim“,

Zuzia w „Odludkach i poecie“, Ludwika w kom. Chęcińskiego ,,Cicha woda brzegi rwie“.

Talent jej szukał przez pewien czas właściwej drogi, aż rozwinął się w całej pełni w rolach charakterystycznych, do których przeszła następnie. Ceniono jej grę w rolach: ciotki Franciszki w „Gnieździe rodzinnem“ Suderma-na, Łechcińskiej w „Rozbitkach“ Blizińskiego, i tegoż „Ciotce na wydaniu“ (rola tytułowa). Wykonywała nadto mnóstwo innych ról z repertuaru dawnego i nowoczesnego. W r.

1864 wyszła za mąż za Adolfa Ostrowskiego; przed ośmiu laty usunęła się ze sceny.

Ostrowski, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, pod srebrnym krzyżem kawalerskim półksiężyc złoty z gwiazdą złotą między rogami. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, półksiężyc złoty z trzema piórami strusiemi

J. Lor.

y/i'

Fig. 186. Ostrowski (herb).

w środku: białem między błękitnemi. Labry błękitne, podbite złotem. Odmiana herbu L e-1 i w a (ob.), powstała w XVI wieku, a używana przez jednę z linij rodziny małopolskiej Ostrowskich „z Iszczkowa“, herbu Leliwa, o-siadłą w Prusach Zachodnich. —Z r ó d ł a: Nie-siecki; Ostrowski; Siebmacher V. 8, 21. D-Ostrowski Daniel, bernardyn, kaznodzieja w Kościanie, żyjący w połowie XVI wieku; wydał z druku najdawniejszy wykład Mszy świętej po polsku ślicznym językiem: „Odpowiedź ojca Daniela Ostrowskiego, bernardyna, kaznodzieje w Kościanie, na list przeciw ofierze świętej Nowego testamentu, którą Kościół apostolski mszą zowie, do niego pisany. W której też jest i wywód tej ofiary najświętszej

Wielka laeykl. Uluitr, Ser. II. Tom VI. Zeez. 4Sb.

Org.“).

Ostrowski J a n, kónsenior dystryktu podlaskiego (* w Parcicach 1609 r, z ojca Marcina, komornika wieluńskiego, w wierze ewangelickiej—f 15 marca 1644 r. w Węgrowie). Odebrawszy pierwsze początki nauk w miejscu rodzinnem, posłanym został na dalsze do Byczyny, a potem do Brzegu na Śląsku, zkąd w r. 1627 podążył na dwór ordynata Ostrog-skiego, ks. Franciszka Zasławskiego. Stąd młody O., chciwy nauk, udał się do szkół jezuickich w Lublinie, a nie mogąc się o-przeć natarczywości zakonu, został katolikiem. Jednak za silną namową wuja swego, Piotra Kochlewskiego, powrócił do swego wyznania i wysłany był na uniwersytet w Ley-dzie, a potem do Londynu 1635 r. Powróciwszy po dziewięcioletniej niebytności do ojczyzny, został na synodzie w Wilnie 1637 r. ordynowany na ministra. Poczem posłano go do Kiejdan na nauczyciela teologii przy gimnazyum tamtejszem. W r. 1640, z woli ks. Krzysztofa Radziwiłła, udał się na dwór księżniczki Katarzyny Radziwiłłówny, wydanej za Jerzego Karola Chodkiewicza, na kaznodzieję nadwornego, na którym urzędzie przetrwawszy rok, wyznaczony został od synodu wileńskiego 1641 r. na ministra przy zborze w Węgrowie. Tam w r. 1642 został konseniorem dystryktu podlaskiego. Był to człowiek gruntownie uczony, w literaturze, historyi i językach biegły, w powołaniu gorliwy, w życiu prywatnem zacny. Wydał z druku „Obrona niewinności ewangelickiej przeciw niesłusznej heretyctwa pomówię“ (bez miejsca, 1640); „Żołnierka i zwy-cięztwo chrześciańskie“ (Lubcz nad Niemnem 1641). Jest to kazanie na pogrzebie ks. Krzysztofa Radziwiłła. („Enc. Org.“).

Ostrowski Stanisław Zdziszek, herbu Korab, opat przemęcki zakonu Cystersów, uczył najpierw w tymże zakonie teologii i przechodził różne stopnie duchowne, w końcu, w nagrodę licznych zasług, wybrany został na opa-ta w Przemęcie, gdzie umarł w r. 1610; król Zygmunt III poważał go wielce. Pisał dzieła polemiczne po polsku i po łacinie przeciwko różnowiercom, szczególnie zaś przeciwko Arya-nom polskim, wyprzedzając Jezuitów, którzy dopiero po nim rozpoczęli dysputy piśmienne. Wydał z druku: „Księgi o prawdziwem bóstwie Jezusa Chrystusa przeciwko nowokrzczeń-com, a osobliwie Śmigleckim“ (Poznań 1588) i przypisał je królowi Zygmuntowi III; „De Trinitate Liber 1, contra impia Simonis Bu-dnaei, Martini Cechovii, Stanislai Turnovii et aliorum antichristorum anabaptisticorum“ (tamże, 1591); z powodu tego dzieła autor otrzymał własnoręczny list króla Zygmunta III, pochwalający jego gorliwość w sprawie religii; „Refutatio examinationis Fausti infausti Socini, qua impius Antitrinitarius conatus est respon-

Z rzeczy polemicznych wydał:

w Polsce“ (III 260).

Red.

Jeszcze przed upadkiem sprawy

dere ad quoddam catholicorum argumentum, pro trino et uno Deo allatura“ (tamże 1594). (,,Enc. Org.“).

Ostrowski Jakób, doktor teologii, kanonik krakowski od r. 1606 (z rodziny herbu Nałęcz— f 1637 w Krakowie). Przyjaciel Skargi, przebywał długo na dworze ks. Janusza Ostrogskie-go. Uchodził za jednego ze znakomitszych kaznodziei; Osiecki (,,Alloq. osiecen.“) kładzie go w rzędzie największych mówców. O. nie-tylko nauczał z kazalnicy, ale odznaczył się jako gorący polemista przeciw różnowiercom. Polszczyzna O-go czysta, ale w stylu już przebija się smak w. XVII. O. słynął z kazań pogrzebowych, z których dochowały się w druku: „Pamiątka pogrzebowa księcia Janusza Ostrog-skiego‘‘ (Kraków 1620); „Żal na pogrzebie Zofii Lubomirskiej“ (Kraków 1629); „Żałosne słońca i miesiąca zaćmienie, w ojczyźnie naszej nigdy niesłychane“, kazania na pogrzebie Zygmünta III i Królowej Konstancyi (Kraków 1632); „Wiek śmiercią skrócony“, kazanie na pogrzebie królewicza Aleksandra Karola (Kraków 1635).

„Dyalog albo rozmowa katolika z ewangieli-kiem“ (Kraków 1604) i „Obrona kazania ks. P. Skargi o Trójcy św. przeciw Stnalcyuszowi, rakowskiemu ministrowi“ (Kraków 1608). Nadto prozą i wierszem: „Jezusa Chrystusa, Boga prawdziwego, żywot na świecie“ (Kraków bez roku).—Por. Mecherzyński „flist. wymowy

Red.

Ostrowski Kazimierz, rektor wielu kolegiów jezuickich w Polsce (j- 1731 w Brześciu). Napisał: „Singuläres universae rationale scientiae contro versiae“ (Sandomierz, wyd. I 1719, Il 1722); „Nieomylna do sławnej przed ludźmi i przed Bogiem nieśmiertelności droga herbownego Dołęgi w sławnym i pobożnym życiu Jana Stan. ze Starego Sierakowa Sierakowskiego“ (Lublin 1702).

Ostrowski J an D anej k o w i c z, ob. Danej ko wi cz.

Ostrowski Antoni Kazimierz, h. Grzymała, 66-sty z kolei arcybiskup gnieźnieński, f w r. 1784. Urodził się w Ostrowie pod Magnuszewem (w ziemi radomskiej), w maju 1713 r. Był synem ubogiego szlachcica, właściciela tylko cząstki wsi rodzinnej i chorążego pancernego. Rodzice używali syna do najprostszych robót w gospodarstwie, tak, że w późniejszych dopiero latach dostał się O. do szkół pijar-skich w Drohiczynie. Nie skończył ich jednak, bo wszedł do konfederacyi dzikowskiej i walczył w obronie króla Stanisława Leszczyńskiego (1734).

Leszczyńskiego i przed upadkiem Gdańska wstąpił O. do seminaryum w Warszawie, pozostającego pod kierunkiem 00. Misyonarzów i w r. 1736 wyświęcony został na księdza. W tym charakterze uczepił się dworu kardynała Lipskiego, biskupa krakowskiego, pozyskał jego zaufanie i bywał używany do administracyi dóbr biskupich. W 1737 r. został plebanem goszczyń-skim i proboszczem mniszewskim, a za staraniem Lipskiego uzyskał zrazu kanonię łucką, w 1738 r.—poznańską, a w następnym probostwo stobnickie i kanonię warszawską. Po śmierci Lipskiego przebywał najwięcej na dworze jego następcy, kanclerza Andrzeja Stanisława Załuskiego, ciesząc się jeszcze większą u niego miłością i zaufaniem, tak, że 0-go nazywano nadwornym prałatem i kochankiem biskupa; • był nieodstępnym jego towarzyszem i poufnym doradcą. Obok innych godności duchownych, jak proboszcza garwolińskiego, dostała się O-mu w 1743 r. kondjutorya kustodyi warszawskiej, a w 1747 r. kanonia krakowska. Miał tych godności, tych probostw tyle, że obowiązkom wydołaó nie mógł, ani do nich się przywiązać, przez częste zmiany. W 1747 r. został z krak. kapituły deputatem na trybunał koronny; podczas kadencyi żył wystawnie, dawał uczty i bale. Była w O-im jakaś gorączka czynu i działania, która nie dała mu spocząć na jednem miejscu, ale kazała ciągle za czemś nowem gonić, pchała do pracy gorliwej i sumiennej. W 1749 zostaje O. kanclerzem biskupim krakowskim i kustoszem warszawskim, a w listopadzie 1750 r. oficyałem jeneralnym warszawskim. Własnem staraniem odnawia kolegiatę w Warszawie. Cieszy się wówczas powszechną sympatyą, a biskup poznański Czartoryski poleca go wzglę • dom „Familii“. W 1752 r. mianował go August III biskupem inflanckim; mimo to dla u-bóstwa tego biskupstwa nie zrezygnował O. z posiadanych beneficyów; owszem, starał się o nowe, brał po województwach dzierżawy, zwłaszcza w woj. ruskiem, gdzie miał dużo znajomości, i gdzie często, szczególnie we Lwowie, przebywał. Ruchliwy i czynny, zaznaczył ten rys charakteru i w zarządzie biskupstwa swojego, które nieźle na jego gospodarstwie wyszło. W 1758 r. nadał mu król order Orła Białego, a biskup kujawski Dembowski przybrał go na swego koadjutora; jakoż w 1762 r. O. objął samodzielne rządy w tern biskupstwie po śmierci Dembowskiego. W bezkrólewiu po Auguście III należał do stronnictwa Stanisława Augusta: to też nowy król mianował O-go swoim komisarzem i polecił mu odebrać przysięgę wierności od miast pruskich. O. był przedewszystkiem dbałym o własne interesa i korzyści, co okazało się po gwałcie Repnina czyli wywiezieniu 4 senatorów do Smoleńska-Kaługi bardzo wybitnie. O. bowiem staje się odtąd powolnym sługą króla pojednanego z Rosyą, narzędziem w ręku Podoskiego. Brakło mu śmiałości i energii, lękał się o siebie, gdy chwile krytyczne wymagały stanowczego i jasnego wystąpienia w obronie Rzpltej. Prezyduje O. na radzie senatu i bierze udział na jego czele w sejmie rozbiorowym 1773 —5 r., prezyduje nawet w delegacyi, traktującej z państwami rozbiorowemi. To też nic dziwnego,

M. G-y

że po śmierci Podoskiego Stanisław August, zapewne nie bez porozumienia się ze Stackelber-giem, ambasadorem rosyjskim, mianował O-go w dn. Î 9 kwietnia 1777 r. jego następcą, czyli zamiast godności biskupa kujawskiego nadał mu arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Zaraz po nominacyi zawiadamia O. kapitułę gnieźnieńską o swoich najbliższych życzeniach i o sposobie administracyi dóbr arcybiskupstwa, zajmuje się też przez cały czas tą gospodarką gorliwie i starannie, pamięta o wszystkich sprawach kościelnych, mimo, że nie brak mu obowiązków publicznych, jak zasiadanie w Radzie Nieustającej lub w sejmie. Między innemi odzyskał posiadłości biskupie w ziemi wieluńskiej, zbudował wspaniały gmach dla seminaryum duchownego w Gnieźnie; ale najważniejszą była erekcya w 1781 r. nowej sufraganii łowickiej, dla której jako uposażenie wyznaczył probostwo w Skierniewicach i dziekanat miejscowy. W dobrach arcybiskupich podniósł wysoko gospodarstwo, łożąc wielkie summy na fabryki i melioracye. Odrestaurował także pałac arcybiskupi w Warszawie, w Skierniewicach wystawił nowy kościół, a w Łowiczu obszerny gmach dla księży-emerytów. W 1782 roku schorzały udaje się na kuracyę do Altwasser na Slązk, skąd w jesieni t. r. przenosi się do Frankfurtu nad Menem. Pozostaje przez ten czas w ożywionej korespodencyi ze swoją kapitułą, a w szczególności z zastępcą swoim, su-frag nem łowickim Szajowskim, pilnie się zajmując sprawami archidyecezyi. Umarł w Paryżu dn. 26 sierpnia 1784 r. Zwłoki jego przewieziono do Skierniewic i tu pochowano według jego ostatniej woli pod wspaniałym nagrobkiem przez niego samego wystawionym. W testamencie swoim z r. 1783 poczynił liczne i hojne zapisy, jak: na szpital w Skierniewicach i „Dzieciątka Jezus“ w Warszawie, na katedrę gnieźnieńską, kolegiatę łowicką i farę skierniewicką. — Bliższe szczegóły x. Korytkowski Jan „Arcybiskupi gnieźnieńscy“ (t. V).

Ostrowski Tomasz Adam, hrb. Rawicz, za Rzpltej podskarbi nadworny Stan. Augusta, za Księstwa i Królestwa prezes senatu-woje-woda (* 21 grudnia 1735 w Krupach czyli Ostrowie małym w woj. Lubelskiem —f 5 lutego 1817 w Warszawie). Szkoły odbył u Jezuitów lubelskich; uniknąwszy zasadzek na swą przyszłość, odmówił wstąpienia do zakonu, samouctwem się dokształcił w domu, po-- czem wyjechał za granicę, nie jako panicz, ale jako ciekawy świata młodzieniec; zwiedził Niemcy, Francyę, Anglię, Włochy, do Paryża przybywał z zaleceniami Leszczyńskiego, któremu się podobał; na dworze francuskim doznawał wraz z wielu innymi Polakami gościny, nie został jednak trzpiotem arystokratycznym. Przystojny, układny, ożywiony, znalazł się wobec nowej zasadzki: zakochała się w nim bogata jakaś amerykanka i do Ameryki go ciągnęła; rodzice panny za warunek kładli wyniesienie się z Europy. Przywiązanie w O-m było silne, ale węzły z narodem silniejsze: odmówił. Pod koniec panowania Augusta III wrócił do kraju; kupiwszy sobie szarżę kapitana, przy-lgDął do republikantów, zamachy Czartoryskich za Augusta III, a gdy ten zmarł, zabiegi o koronę dla Familii potępiał, ale po wyborze nowego króla fakt spełniony uznał, otrzymał patent na pułkownika i, jako wyróżniony z tłumu innych wchodzących dopiero w zawód publiczny, z wyboru królewskiego pojechał w styczniu 1765 r. do Fryderyka W. z zawiadomieniem o koronacyi i wstąpieniu na tron. St. August zatrzymał go na dworze, w r. 1767 szambelaństwem obdarzył i dodał do pomocy Kicińskiemu, prowadzącemu w gabinecie kan-celaryę spraw zagranicznych. Między królem i dworzaninem zawiązał się stosunek szczerości i ufności, dworzanin dawał rady, rzadko kiedy słuchane, król wywoływał je z wiarą w prawość i roztropność a obawą sądu nad swemi postępkami: wzajemna życzliwość utrzymywała stosunek w trwałości. Zdolność i obowiązkowość uczyniły z O-go rzeczywistą siłę pracującą — a równowaga umysłu i czystość serca pozwoliły mu przebyć straszne lata przedrozbiorowe bez błędów i skazy na charakterze. Będąc urzędnikiem dworskim, ani w radomskiej, ani w barskiej konfederacyi uczestniczyć nie mógł. Już podczas sejmu delegacyjnego wszedł do obywatelstwa ziemi nurskiej jako podkomorzy. Po pierwszym rozbiorze poparł ze swej strony ogólny ruch ekonomiczny, wytwórczy i handlowy, otwierając w dobrach swych kuźnice żelaza. Wielka gospodarność, porządek, jasność w myślach i liczbach zaleciły O-go najpierw do Komisyi Ekonomicznej Skarbu J. Kr. Mości, a następnie do komisyi kwateruiczej, zarządzającej kwaterami dla wojska rossyjskiego, wciąż jeszcze konsystującego w Polsce. Wysłany z ziemi nurskiej na sejm 1776 r., wszedł już zasłużony urzędnik do de-putacyi roztrząsającej czynność Rady Nieustającej, a dobre sprawozdanie skłoniło sejm do posadzenia go w samej Radzie; w końcu r. 1776 zaczął tu pracować w depart, policyi. Nie umiał pracować źle, i odrazu też wybił się na czoło. W r. 1777 król obdarzył go Stanisławem i kasztelanią czerską a w niedługim czasie i Orłem Białym. Sejm r. 1782 wysłał go znowu do Rady, a tosamo powtórzył sejm 1786 r. W sprawie Dugruinowej O. był jednym z sędziów marszałkowskich. Na Sejmie Wielkim wybitniejszego stanowiska nie zajął, sprawność jego w gabinecie królewskim i w Kom. Ekon. była tak jawna, że po uchwaleniu konstytucyi 3 Maja król oddał mu podskarbiostwo nadworne, a co więcej, powołał go do Straży. Jeszcze przed wtargnieniem Targowicy za Bug, O., który przez małżeństwo z Ledóchowską i dzięki stosunkom jej rodzin-

nym, nabywszy nadzwyczaj korzystnie rozległe i handlu polskiego na morzu Czarnem i na A-dobra ukraińskie Tetyów, doszedł był do znacznej fortuny — wespół z Małachowskim, marszałkiem, zasilił skarb, złożył od siebie 100 000 złot. W dniach 22 — 3 lipca 1792 r., kiedy Stanisław August postawił kwestyę, z góry już przez małość charakteru i tchórzostwo przeciętą: przystąpić czy nie do Targowicy?—O. przekładał konieczność dalszej walki, wskazywał gotową do niej siłę w patryotyzmie, przejmującym stan szlachecki, a ogarniającym wojsko; ostatecznie wzywał króla, aby bez sejmu niczego nie przedsiębrał, sejm zwołał i pełnomocnictwo otrzymane, jeśli je ma pogwałcić, wprzód sejmowi zwrócił. Przy podpisywaniu haniebnego akcessu z dn. 23 i 24 lipca wstrzymywał jeszcze rękę trzymającą już pióro i tę rękę błagalnie całował, a po akcessie poszedł do Małachowskiego, aby go zjednać dla powziętego pomysłu: niechaj marszałek sejmu stanie na czele narodu, opuszczauego przez króla, wezwie go do dalszej walki; korzystając z ducha wojsk koronnych i środków, które się znajdą, zorganizuje powszechne powstanie, a przedewszystkiem niechaj jedzie do obozu i w nim chorągiew obrony narodowej rozwinie. Małachowski przekonany był, że nic już zrobić nie można: uderzył tedy O. do Sapiehy, ale i ten się uchylił. Nie pozostało, jak tylko zapłakać —według świadectwa własnego syna: nie miał w sobie dobry patryota energii męża dziejowego, w każdym jednak razie pomyślał o tern, co powinno było spełnić samo wojsko w Sieciechowie, sam Poniatowski, Kościuszko, Mokronoski. Z całego drgnienia wyszedł tylko manifest przeciw Targowicy i zbiorowe podanie się oficerów do dymissyi. O., uciekając wraz z innymi z Warszawy, udał się do swego Ujazdu ponad Pilicą, a stamtąd do Tetyowa, gdzie konsystował pułk Malczewskiego. Antoni Ostrowski (I 108—9) opowiada o wrzeniu patryotycznem w tym pułku, o nadciągnięciu Suworowa i jego postąpieniu z O-m szczegóły wzbudzające zajęcie. Wielka uprzejmość przyszłego zdobywcy Pragi uprzedziła nakrótko tylko odmowę przysięgi na wierność.

dryatyckiem znalazły w O-m poparcie i teoretyczne i pieniężne. Z Czackim łączyły go bli-zkie stosunki, a hojny podatek obywatelski na Gymnazyum wołyńskie, później na kijowskie, zaświadczył skutecznie o przywiązaniu do najdroższej idei twórcy i reformatora szkół na Rusi. W końcu XVIII przeniósł się O. pod panowanie pruskie; złożywszy wreszcie przysięgę, doczekał się w Ujeździe odwiedzin króla, który na pamiątkę zaszczytu podniósł go do stanu hrabiowskiego (1798): uległ tedy i O. powszechnej od r. 1772 zarazie. W epoce , legionów nie szczędził, już starzec, rad młodym, zapału nie tamował, w pieniądze zaopatrywał, przed policyą pruską chronił i bronił. Po u-stąpieniu Prusaków z Warszawy Murat chciał na czele zreformowanej pruskiej Kriegs- u. Do-mänen-Kammer postawić O-go. Ten zrazu no-minacyę przyjął, ale po namyśle zwrócił: stopa doświadczonego męża w całej tej politycznej powadze napoleońskiej od 3 listopada 1807 r. do utworzenia Księstwa wyczuć nie mogła dość twardego gruntu: wyręczył się O. synem, Antonim. Myśl zwołania sejmu polskiego, zali-mitowanego tylko w r. 1792, ale nigdy nierozwiązanego, od r. 1795 nurtująca emigraeyę paryską, potem Legiony, odżyła w członku rady królewskiej z dn. 23 lipca 1792 r.: w nim tylko widział rękojmię szczerości przyrzeczeń mocarza i bezpiecznego toru dla własnych nadziei Polaków. Rzeczywistość, dająca patryotom Prus Południowych i Nowo-wschodnich Tylżę, dała im też zamiast Sejmu Konstytucyjnego skromny a ciasny dla ducha sejm księstwa. Marszałkiem jego miał zostać O., godzący się już z rzeczywistością: powiat warszawski wybrał go ua początku r. 1809 do tego sejmu, pierwszego od utworzenia księstwa (10 marca 1809 r.). O. dał dowód umiejętności w prowadzeniu obrad i dobrego poczucia prawa konstytucyjnego, w rozgłośnej sprawie wprowadzenia do sejmu czterech radców stanu z głosem stanowczym, przez co król, a raczej stojący poza nim Łubieński, gwałcił Konstytucyę. Gdy przeciwko gwałtowi zaprotestował krewki Godlewski, znany i z sejmu 1811 r. poseł maryainpol-ski, Aleks. Linowski, człowiek próżny, pyszny a zły, będąc jednym z owych radców bezprawnie wprowadzonych, ostro mu się odciął, nazywając go nieomal niedowarzonym młokosem. Na to wszyscy, młodzi i starzy, zażądali dobrowolnego usunięcia się nieprzyzwoitego mówcy. Ten uparł się i odwołał do króla. Izba wśród zgiełku i nieładu nie ustępowała, uchylając się od dalszego porządku dziennego. Wreszcie uradzono petycyę do księcia, aby na przyszłość swym radcom stanu nie nadawał praw poselskich. O. najkłonił Łubieńskiego do missyi wykładającej księciu konieczność zawezwania do siebie Linowskiego, co też się stało. Ale gdy opozycya, narosła przez poczucie krzywdy

Katarzyna II kazała Tetyów wziąć pod sekwestr, a dziedzica pod straż. Trzymał go gubernator w areszcie domowym jeszcze podczas powstania kościuszkowskiego, dopóki nie wymógł ho-magium, którego O. odmówił był również i Prusakom jako dziedzic Ujazdu w Wielkopolsce. Urządzanie ogromnych dóbr, zaczęte od pomiaru, zakładanie nowych folwarków, wyzwalanie pojedynczych włościan, opieka nad nimi, ustanawianie lekarzów i aptek, zaprowadzanie pszczel-nictwa i uprawy morwy, wyzyskiwanie bogactw naturalnych—takie teraz były jego zajęcia. U-porządkował też i inne swe majątki ziemskie.

Ślady jego wszechstronnego rozsądku gospodarczego pozostały w „instruktarzach“, które sam układał. Próby Czackiego ku zaprowadzeniu

Pod-

doznanej, nie przestawała nalegać na samą zasadę, a nie widząc skutku w formalnem wzięciu wniosku pod obrady (co w granicach prawa nie było możliwem) rzuciła się do wyjścia, O. —stanąwszy we drzwiach, wstrzymał nawałę osobistem zobowiązaniem się do wywarcia potrzebnego wpływu na księcia. Rzeczywiście, po przełamaniu oporu Fryd. Augusta wyjednał zadośćuczynienie dla Izby i uspokojenie jej na przyszłość (ob. Godlewski Józef, Księstwo W ar sza w skie). Wtym samym r. 1809 wszedł O. do senatu jako wojewoda, a po skonie Guta-kowskiego (1811) został jego prezesem, czas najazdu austryackiego wpływem swym łagodził ostrość przepisów stanu wojennego i wyjednywał ulgi dla ludności, podtrzymując nieraz w najeźdźcach obawę powstania. W roku 1810 Fr. August zamianował O-go prezydują-cym w Komisyi wypuszczającej bilety kassowe Księstwa i czuwającej nad ich umorzeniem. W słynnej Konfederacyi Generalnej, zrobionej przez Praadta na rozkaz Napoleona, O. żadnej nie odegrał roli;, było to jednak skutkiem, nie trzeźwości przewidującej nową napoleońską po-łowiczność, ale wysunięcia Czartoryskiego i przełożenia wagi na Izbę poselską. Dla zbiegów z Litwy i Rusi przed nieszczęsną kampanią miał O. jedną tylko radę: łączcie się z nami i wierzcie we Francyę. Przez całe istnienie Księstwa, zorganizowanego już konstytucyjnie, sam wierzył w Napoleona i jak ogromna większość ludzi oświeconych i czynnych — wierzył bezwarunkowo. Nie odejmowało mu to jednak niepodległości sądu wobec urządzeń francuzkich w kraju polskim: wolałby był konstytucyę 3 Maja niż drezdeńską; nie pochwalał surowej polityki rządu względem duchowieństwa i nawet rad był popuścić mu cugli; Kodeks Napoleona uważał za sprzeczny z obyczajami narodu, rządy za zbyt kosztowne, same nazwy urzędów i terrytoryów za nieprzystające do polskości; krytykując rząd, wytykał w nim biuromauię i absolutyzm (sprawa Kuczyńskiego z Łubieńskim;, dzwonił na oszczędność w wydatkach, ale dzwonu tego nie używał przeciwko wojsku, które i dla przyszłości ojczyzny, widzianej poprzez systemat napoleoński, i z samej konieczności nieopierania się cesarzowi musiało być jaknajsilniejszem, choć widział to każdy, że Księstwo na te 80 000, które do Rossyi wysłało, było za ubogiem. Mieszała się w umyśle O-go zachowawczość z wolnomyślnością; jedno w nim tylko było nietknięte i niczern niezmącone: pragnienie wolności, porządku, prawności i narodowego charakteru w instytucyach i w życiu. Po pogromie Dwunastego Roku i opuszczeniu Warszawy przez wojsko, ministrów i radę konfederacyi, ludność sama zwracała się do prezesa senatu jako do najwyższej powagi publicznej, a trwało to przez cały czas okupacyi austryackiej i początek rossyjskiej, zanim Aleksander I powołał do życia swoją Radę Naj

wyższą Tymczasową; sami nawet Rossyanie udawali się do O-go po wskazówki postępowania w sprawach administracyjnych, w stosunkach z ludnością. Gdy przed kongresem wiedeńskim wszczęto i w kołach obywatelskich i we władzach tymczasowych myśl adresu do Aleksandra I dla wyrażenia mu nieograniczonej ufności Polaków, O., stając na gruncie obowiązku względem monarchy konstytucyjnego, ruch adresowy powstrzymał, a wybrawszy deputacyę do Białej dla powitania Cesarza, jadącego na kongres, missyę jej ograniczył wstawieniem się za nieszczęśliwym Fryd. Augustem. Zbliżała się chwila stanowiąca o losach Księstwa. W czerwcu 1814 r. zwyciężca Napoleona ustanowił Komitet Organizacyjny Cywilny i na czele jego postawił O-go. Niełatwe to było zadanie nad sprawami pol-skiemi radzić razem z Nowosilcowem. Jasny pogląd prezesa udzielał się i członkowi komitetu, Czartoryskiemu, który teraz na ziemi ojczystej, w atmosferze narodowej zaczął nabierać właściwej oryentacyi. Z komitetu wyszły raczej wskazania zmian pożądanych niż nowe organizacye. Dopiero po 3 Maja 1815 r., kiedy los Księstwa był już rozstrzygnięty, powstał nowy komitet, mający już ułożyć konstytucyę, i tu przewodniczącym znowu został O. Cesarz z Wiednia nadesłał gotowe już Zasady do konstytucyi; zadaniem komitetu miało być rozprowadzenie ich w tytuły i artykuły. Projekt opracowany nie miał tej postaci, jaką przewidywać nakazywały Zasady, ostateczna zaś redakcya znacznie zmieniła, uszczupliła pierwotne zamierzenia, głównie przez Czartoryskiego w Zasadach wyrażone. Do O-go wystosowany był reskrypt z d. 30 kwietnia 1815    r., zawiadamiający

o połączeniu Księstwa jako Królestwa Polskiego z Rossyą „węzłami własnej (królestwa) konstytucyi, na której —mówi Cesarz—oprzeć pragnę szczęście kraju“. Dobitniej jeszcze wyrażono to w „Zasadach“. Po ogłoszeniu Królestwa Polskiego i zasad konstytucyjnych 20 czerwca na O-go spadło zamianowanie depu-tacyi dziękczynnej do Paryża. Po przybyciu Aleksandra I do Warszawy (12 listopada 1815 r.) starał się prezes senatu wydobyć z niego jakieś ustalone oświadczenie względem Litwy: usłyszał zapewnienie o dobrych chęciach własnych mimo niechęci otoczenia. Gdy w miesiąc potem prawomocny już tekst konstytucyi wręczano O-u, starzec, biorąc go do rąk, wyrzekł słowa: „Biada temu, kto ją pogwałci“. Był to ostatni wybitniejszy ruch jego myśli publicznej. D. 5 lutego 1817 r. już nie żył. Dodać tu jeszcze potrzeba, że wbrew spotykanym mniemaniom O. utrzymywał stałe, blizkie i nawet zażyłe stosunki z Kołłątajem. — Bibliografia. Jedyuem źródłem jest „Żywot T-a O-go“ przez syna, Antoniego (ob.). Wacław Tokarz pisał o O-m w Albumie zasłużonych Polaków i Polek“ w T. II str. 451, tam

S.

portret, bardzo piękny, z Sali Konferencyonal-nej senatu, pędzla Bacciarellego.

Ostrowski Antoni Jan, syn Tomasza, za królestwasenator-kasztelan, wr. 1831 wojewoda, dowódzca gwardyi nar. warsz. (* 1782 w Warsz. f 4 gr. 1845 w les Mardières pod Tours). Po pierwszej nauce domowej pojechał na uniw. lipski i parę lat na nim spędził. Zawód publiczny rozpoczął w roku 1806 po wkroczeniu Murata do Warszawy: d. 3 grudnia t. r. wszedł do Izby wojenno-administracyjnej, do wydziału wojskowego, który miał zaopatrywać Francuzów w żywność i kwatery; pracował przy gen. Woyczyńskim. Nazajutrz po niespodziewanem zjawieniu się Napoleona w Warszawie (20 grudnia) był ex officio świadkiem sceny gniewu Cesarza, opisanej przez Wybickiego w „Pamiętnikach“, i w swej książce historycznej podaje tekst ofukania całej Izby wraz z Wybickim, za świeżej spisany pamięci: „Niedobry to kraj ta wasza Polska. Nic w niej niema. Wasi patryoci namówili mnie, bym tu przybył; zachciało się tego i marszałkowi Davoust. Otóż jestem, ale mi trzeba chleba i żołnierzy“. A gdy Kochanowski zaczął przekładać niemożność dokonania olbrzymiej dostawy „dziś jeszcze“, Napoleon nie zawahał się powiedzieć: „Żadnych wymówek! Jeżeli nie, to was rzucam, zostawiam pałce rossyjskiej, podpalam j i odchodzę“. Nieco zmiękł, gdy go O. zapewnił, że Polacy składają mu w ofierze wszystko: krew, chleb i serca. Na korne słowa Aleksandra Sapiehy, autora „Podróży po ziemiach słowiańskich“, zakonkludował mocarz; „Mnie trzeba dowodów i krwi waszej“. I miał krew. („Żywot Tom. O-go“ I 239—40). Rola O-go w Izbie skończyła się wraz z zamianowaniem Komissyi Rządzącej (ob.). Za Księstwa został posłem z pow. Brzezińskiego; występował na obu sejmach w opozycyi, krytykował ministrów, przemawiał za większą samodzielnością rządu, a poza sejmami zalecał rządowi i obywatelstwu politykę bardziej narodową, nie-zacieśnioną do samego Księstwa. Do konfede-racyi praadtowskiej wszedł bez wiary i w Radzie jej należał wraz z deput. krakowskim,

x. Karolem Skórkowskim i Franc. Wężykiem do mniejszości, żądającej rzetelnych robót dla przyszłości całego narodu, a nie czczych tylko pozorów, w których, oglądająca się ciągle na Francuzów, Rada coraz głębiej grzęzła. Mniejszość wszakże, widząc co dobre, nie umiała go robić; nie szukała sił, a choćby tylko porządnego oparcia, poza Radą; nie miała sama czy-to woli, czy odwagi do takiego działania, jakie zbiorowości narzucała. Biernymi byli zarówno wszyscy, o działaniu nikt nie myślał. Niewątpliwie inaczej-by słuchał Napoleon Poniatowskiego i Sokolnickiego w Smoleńsku, gdyby się dowiedział o ogólnem sprzysiężeniu narodowem, co prawda, przez dwulicowość i półśrodkowość samego dobroczyńcy Polaków niezmiernie ütru-

dnionem. W początkowem funkcyonowaniu Rady O. nie uczestniczył-, Napoleon bowiem powoła! go był za sobą do Wilna, „jako z tytułu posiadania znającego stosunki tamtych krajów“ (miał na myśli i Ruś z Tetyowem). Podczas kampanii siedział O. wraz z innymi w Warszawie, aby na 4 dni przed zjawieniem się rozbitków kampanii nazwisko swoje położyć pod uniwersałem pospolitego ruszenia—jakby na ironię dopiero wtedy, kiedy już wszystkie znikły były nadzieje. Przed wejściem jeszcze Rossyan do Warszawy (podstęp Schwartzenber-ga) ustąpił z niej ks. Józef, Rada ministrów i konfederacya. W kwietniu 1813 r. wszystko znalazło się w Krakowie; zaczęło się zbiego-stwo. Owa mniejszość przemawiała za trzymaniem się Napoleona i dalszem istnieniem kon-federacyi jako formy politycznej patryotyzmu. W rozpaczliwem jednak położeniu bliższą była możność korzyści wrazie chwycenia się rzeczywistej, obecnej siły: d. 30 kwietnia 1813 roku w Krakowie Rada pod formą zawieszenia działań właściwie i samą siebie i konfederacyę całą rozwiązała. O. podążył za Poniatowskim do Saksonii. W Dreźnie zastał Potockiego, prezesa rady ministrów, i kilku marszałków wielkopolskich. Był podczas bitwy sierpniowej i opisuje ją jako pamiętnikarz (II 257 i nast.). Wraz z innymi wybitniejszymi Polakami z wziętych jeńców austryackich wybierał Galicyan do' odrębnej jednostki taktycznej, na której utworzenie Napoleon zezwalał. Gdy na początku października opuszczał Drezno, Bassano zalecił Polakom trzymanie się głównej kwatery. Usłuchali: po wielu przeprawach dotarli do Murata, a od niego do Lipska. Podczas „walki ludów“ O. był jej świadkiem; opisuje wrażenie, jakie na Polakach wywarło francuskie marszał-kowstwo wodza polskiego, podaje jego zachowanie się poprawne (II 384); daje świadectwo o gniewie Fr. Augusta po odstępstwie Sasów; wśród walki wypatruje księcia Józefa, i kiedy mu już w (f. 18 paźdz. ośmiuset tylko zostało, przytacza pochlebstwo napoleońskie dla męztwa polskiego (II 381). Nieszczęście z d. 19-go kreśli w pojedyńczych momentach wstępnych, a jako świadek skoku w ogrodzie Reichla (II 386—8) kładzie, jak wielu innych, bohaterowi w usta znane słowa o honorze Polaków, poczem opisuje okoliczności znalezienia zwłok (II 391). W ostatnim dniu walki zagroziło mu osobiste niebezpieczeństwo: oficer kozacki zmierzył się już do niego: ocaliło O-go tylko udanie niemca. Potockiego stłukli Prusacy kolbami i ręce mu bagnetami pokłóli. Obu narazie wyratował ks. August pruski; ale mimo to Blücher obu uwięził. Sprawa oparła się o Cesarza Aleksandra i ostatecznie ujrzał się O. w Berlinie, a stamtąd w Warszawie. Przez żadnego z pamiętni-karzy naszych nie wspomniana scena zestępo-wania rodziny królewskiej do piwnic, gdy już nie było bezpieczeństwa w pokojach pałaco-

wych, znalazła w O-m i Potockim świadków naocznych; słowa Fryd. Augusta (II 384) do brze malują i uczciwość jego i bezsilność. W Warszawie nie było już pola dla najsłabszej nawet energii poza systematem, który wraz ze swą siłą zbrojną narzucał się Księstwu. Do tego systematu ani ojciec, ani syn wejść dobrowolnie nie chcieli, ale ostatecznie on ich w siebie porwał. Antoni z wyboru ojca pojechał w deputacyi do Białej (wrzesień 1814) dla powitania nowego pana losów i, pod formą prośby za Fryd. Augustem, cichego zaprotestowania przeciwko adresowi wierności, przygotowywanemu przez żywioły biernie chwytające się wozu, na którym według nich złożona była arka narodowa. W ponownej deputacyi udał się O. w czerwcu 1815 r. do Paryża, aby podziękować za królestwo i zasady konstytucyi. Nie miał łaski u W. ks. Konstantego. Oddawszy się pracy gospodarczej, założył w r. 1822 osadę fabryczną, a od r. 1830 miasto—Tomasz ó w. Do senatu wszedł jako kasztelan w r. 1820. W sejmie 1830—1 r. w dniu detroni-zacyi poparł glos brata, marszałka, wykazaniem tego prawa, które Cesarz Mikołaj w rozmowie z Jezierskim wzruszyć usiłował. Po usunięciu Piotra -Łubieńskiego od dowództwa t. zw. straży bezpieczeństwa w stolicy mianowany jego następcą, ale już jako dowódca „gwar-dyi narodowej“, później z tytułem „generała“, odegrał czynną rolę w dn. 15 sierpnia; dbał o swe zastępy, nie okazał jednak energii wystarczającej do tchnięcia w nie ducha wojennego i karności wojskowej. W maju r. 1831 został sen.-wojewodą, („Kur. Pol“ nr. 523). Z Warszawy wyszedł w dniach pogromu wrześniowego. Po niedługim pobycie w Paryżu, przeniósł się do Wersalu, stamtąd pod Tours. Do drobnych sporów emigracyi się nie mieszał: pracował w ciszy nad epoką, w której żył jego ojciec i on sam; ale wspólnych obchodów nie zaniedbywał i mocno pragnął zjednoczenia, choćby tylko zapobiegającego walkom. Miał dwie żony: Józefę Morską, kasztelankę kamieniecką, i Antoninę Michałowską, córkę Piótra, senatora Rzeczypospolitej krakowskiej. Synów zostawił trzech: Stanisława, Kazimierza i Tadeusza. W piśmiennictwie pozostawił po sobie „Pomysły o potrzebie reformy towarzyskiej w ogólności, a mianowicie co do Izraelitów w Polsce“ (Paryż 1834, 372 str. 8) i o wiele ważniejszy „Żywot Tomasza Ostrowskiego...“ (Paryż 1840, 2 tomy 8-0; nowe wydanie okładkowe z firmą Richtera, Lwów 1873). W obszernem tern dziele (1140 str.) zaledwie jaką Y20 cz?ść tekstu poświęcił ojcu, a resztę dziejom ojczystym od końca panowania Augusta III, aż do r. 1817, rzuconym na nader rozległe tło epoki rewolucyjnej fran-cuzkiej i napoleońskiej. Dodał nieco szczegółów o rzeczach przez siebie samego zdziałanych, widzianych i słyszanych, łącząc tym sposobem z charakterem pisarza historycznego

charakter pamiętnikarza. Obszerne, chaotycznie umieszczane, niewolne od gadulstwa przy-piski, jakby osobne rozprawki, ukazują patryotę, biorącego z wypadków i stanów opowiadanych podnietę dla myśli o ojczyźnie i jej przyszłości. Przy owem tle trzymał się doskonałych źródeł francuzkich jak „Victoires et Conquêtes“, Bignon w „Histoire de Prance sous Napoléon“, jak Ségur i Fain; w liistoryi legionów szedł za Dąbrowskim, którego tylko przywłaszczył był sobie Chodźko; w obrazie dziejów ojczystych w kraju —za ojcem swoim, za samym sobą (Konfederacya .1812 r.) i za dokumentami, których wiele w dziele swem ogłosił. Pogląd ma krytyczny, wyższy nad szlachetczyznę; jako publicysta odznacza się przywiązaniem do ludu i jego sprawy, własny nawet swój projekt uwłaszczenia podaje (I 148—61). Wszędzie prześwituje    zpoza    pisarza    człowiek    czysty

i rozsądny, a niekrępujący się względami po-stronnemi, gdy chodzi o prawdę. Bardzo wiele jest w    jego    książce    surowych    sądów

o szlachcie,    która    kierowała    losami    narodu,

ale i żyła za naród, wiele spostrzeżeń syntetycznych, które dziś jeszcze nie utraciły znaczenia. Na Napoleona patrzy O. z chwalebną trzeźwością. Ze świadectw historycznych najważniejsze są: z zapisek brata Władysława podane rozmowy jego z ces. Aleks, i z dworzanami, gdy był w poselstwie od komissyi wojskowej (z popędu Dąbrowskiego) w lecie 1814 roku w Petersburgu („Żywot“ II 515—23); teksty odezwy z r. 1813 podrzuconej ze ster urzędowych warszawskich, wówczas już rossyjskich, w oblężonym Gdańsku dla zdemoralizowania żołnierza polskiego, oraz odpowiedzi na nią (I 414 — 7); tekst słynnego przemówienia Napoleona w Schlüchtern pod Fuldą d. 26 paźdz. 1813 r. podany O-u przez jego brata Tadeusza, a odbiegający nieco od tekstów w Angóbergu i Niemcewiczu (II 395 — 6); wreszcie opowiadania z ust tegoż brata jako bezpośredniego świadka, o błagalnej prośbie Poniatowskiego do Napoleona, aby Polaków pozostawił przed Dnieprem. Opowiadanie o kampanii 1809r. było jednem z pierwszych, a zarys dziejów i charakterystyka konfederacyi w 1812 r. najpierwszemi w czasie, jakie ma nasza historya porozbioro-wa. Druki emigracyjne u Estreichera. W rękopisie pozostawił pamiętnik o r. 1830—1.    '•

Ostrowski Teodor, prawnik i historyk (* na Podlasiu 1750 r.—f 12 lutego 1802 r. we Lwowie). Ukończywszy szkoły, O. wstąpił do zgromadzenia Pijarów. Jako członek tego zakonu był naprzód profesorem gramatyki w Warszawie, a później wykładał przez lat sześć hi-storyę w Collegium Nobilium; jednocześnie zaś uczył tego samego przedmiotu w korpusie kadetów. Następnie wykładał w szkołach pijarów prawo, a przez lat ośm był prefektem szkół i prokuratorem prowincyi. Ogłoszone drukiem pisma z dziedziny prawa zjednały mu

rozgłos; skutkiem tego powołany został do    mnożone“ (Warszawa 1786 r. 2 tomy). Wreszcie

deputacyi, wyłonionej przez sejm czteroletni I wydał „Roboty około przędziwa albo uprawa do napisania księgi praw, cywilnej i kryminał-    lnu, konopi i innych roślin do przędzenia zdanej. Deputacyi tej przewodniczył Kołłątaj. O-    tnych, Wiadomość o chowie jedwabników,

pinie współczesnych o O-m są podzielone. We-    tudzież nauka o maglowaniu płócien“ (1788 r.),

dług jednych był to człowiek silnego chara-    wreszcie „Rozmowa pożyteczna do okoliczności

kteru i szlachetnego serca, lubiący mówić ka-    teraźniejszych zastosowana“ (Warszawa 1794

H. K.

żdemu prawdę. Według innych znowu ostry    rok),

Ostrowski Antoni, prawnik, kuzyn arcybiskupa (* w r. 1767 w Sławoszowie w Łęczyckiem, f w Warszawie w r. 1855). Początkowe nauki pobierał u Pijarów, a po ich ukończeniu udał się do Frankfurtu, gdzie w akademii miejscowej ukończył wydział prawny. Po powrocie do kraju w r. 1792 obrany został komisarzem cywilno-woj-skowym, a następnie deputatem na trybunał koronny w Piotrkowie. Po upadku Rzeczypospolitej osiadł na wsi i zajmował się gospodarstwem. Z chwilą wkroczenia Francuzów do Polski objął w r. 1806 obowiązki prezesa izby wykonawczej powiatu brzezińskiego, które pełnił tu za czasów Komisyi Rządzącej. W epoce Księstwa Warszawskiego przeszedł do sądownictwa i dosłużył się stanowiska prezesa trybunału cywilnego w departamencie warszawskim. Po utworzeniu Królestwa Kongresowego został w r. 1817 sędzią sądu apelacyjnego. Jednocześnie oddał się działalności sejmowej. Do pierwszego i drugiego sejmu, tj. w r. 1818 i 1820, wybrany był jako poseł z powiatu zgierskiego województwa mazowie-

H. K.

i bezwzględny dla młodzieży, zwolennik kary cielesuej, umiał się podchlebiać na dworze i u-biegał się o łaskę inożnowładeów. Wydał następujące prace: 1) „Inwentarz nowy praw, traktatów i konstytucyi koronnych i wielkiego księstwa litewskiego w czasie bezkrólewia r.

1764 i za panowania Stanisława Augusta do r. 1780 uchwalonych“ (Warszawa 1782 in fol.).

Jest to dalszy ciąg inwentarza sporządzonego przez Macieja Maryana Badowskiego (ob.).

Ten ostatni obejmuje wykaz od r. 1550 do r.

1680. Józef Załuski (ob.) poprawił i uzupełnił go do r. 1733. Arnold Żeglicki w r.

1754 (ob.) i Teodor Waga w r. 1782 (ob.), który sporządził był rzeczony inwentarz i zasto-wali go do pierwszych sześciu tomów Volumina legam. Wreszcie O. uzupełnił inwentarz Wagi, ogłosiwszy wykaz praw od r. 1764 do r. 1780, Służy on do tomów VII i VIII. 2)

„Suplement do inwentarza nowego praw od r.

1764 uchwalonych z sejmów warszawskiego w 1782 r. i grodzieńskiego w 1784 r. ułożony“

ckiego.

Ostrowski Krystyn Józef hr., syn woje-Wàÿ Antoniego O-go (* w r. 1811 we wsi U-ijńzd pod Rawą — f w Lozannie 4 lipca 1882 r.). Uczył się u Pijarów na Żoliborzu, potem w Uniwersytecie Warszawskim. Po ukończeniu studyów podróżował; zwiedził Szwajcaryę i Fraucyę. W Paryżu był świadkiem rewo-lucyi lipcowej i upadku Burbonów. W Bru-kselli przeżył rewolucyę wrześniową, która dała Belgii niepodległość. Wybuch rewolucyi w Polsce wrzucił go do kraju: zaciągnął się O. jako prosty żołnierz do wojska, służył jako kano-nier w czwartej bateryi artyleryi konnej, zdo-bjł szlify podporucznika, otrzymał krzyż Virtu-ti militari. Po upadku rewolucyi podążył z ojcem na emigracyę; początkowo zaciągnął się do armii belgijskiej, jako oficer artyleryi, 'i w r. 1832 brał udział w oblężeniu Antwerpii. Zniechęcony do rządu belgijskiego, wziął w r. 1837 dymisyę i przeniósł się do Paryża. Tutaj zaczyna się jego zawód publicystyczny i literacki. Trzytomowy zbiór „Lettres slaves“ zawiera jego artykuły, listy i odezwy, rozprawy polityczne, przemówienia i memorya-ły—zamieszczane w różnych francuskich dziennikach od r. 1833 do 1874. Autor dowodzi

(Warszawa 1785 r.). Jest to uzupełnienie poprzedniej pracy. 3) .Prawo cywilne Narodu polskiego ze statutów i konstytucyj koronnych i litewskich zebrane; rezolucyami Rady Nieustającej objaśnione i dodatkami z prawa kanonicznego, magdeburskiego i chełmińskiego pomnożone, a porządkiem praw rzymskich ułożone“ (Warszawa 1784 r.). Drugie wydanie wyszło w r. 1787. — O dziele tern wyraża się Bandtkie („Historya prawa polskiego“ str. 720) bardzo niepochlebnie, twierdząc, że jest to podręcznik co do prawa rzymskiego mylny, co do praw krajowych płytki i niedostateczny.

Burzyński (,,Prawo polskie prywatne“ T. I str.

124) zgadza się na tę opinię i dodaje, że dziwić się temu nie można, bo rzecz jest napisana przez autora, który nie był wykształcony naukowo w prawie. Mimo wady dzieło to przez długi czas cieszyło się powszechnem uznaniem, głównie ze względu na podane w niem liczne zwyczaje prawno-sądowe. To też przetłómaczył je na język niemiecki Fryderyk Brücker p. n.

„Civilrecht der polnischen Nation“ (t. I w Berlinie w r. 1797, tom II w Lipsku w r. 1802.

w nich konieczności odbudowania Polski i w tysiącznych faktach przedstawia krzywdę, jaka się dzieje ludzkości przez jej ujarzmienie. Pan-slawizmowi przeciwstawia ideę federacyi Sło-

4) „Dzieje i prawa kościoła polskiego“ (1790 w 3 tomach Warszawa; 2-gie wydanie Poznań 1846 r. 2 tomy). Książka ta nie zaleca się ani gruntownością, ani prawdą historyczną.

Prócz tego O. przełożył na język polski dzieło W. Blackstone’a p. n. „Prawo kryminalne angielskie“ przez W. B-a (przekład z angielskiego), pwagami, do prawa polskiego stosownemi po-

-.05

wian. Środkiem tej federacyi ma być Polska, która jedna tylko nie była zaborczą i w unii z Litwą i Rusią przedstawia sposoby dobrowolnego łączenia się Słowian w jedną polityczną całość. W „Listach“ opisane jest powstanie 1863—4 r. szczegółowo, w artykułach, kreślonych w miarę zachodzących w ypadków. Odbija się tu życie tułaczy polskich; usiłowania] prace polityczne narodu chwytane i ukazywane w chwili akcyi. Po powrocie z Belgii pracował O. wraz z ojcem nad zwołaniem sejmu polskiego—bez skutku. W r. 1848 przemawiał na placu Bastylii do ludu ' paryskiego odprowadzającego polską emigracyę, gdy ta ruszała przez Niemcy do Wielkopolski. Utworzył jednocześnie Towarzystwo do wyzwolenia ludów słowiańskich, w którem przemawiał w sprawie polskiej. Podążył za legionem do Berlina, gdzie dn. 10 kwietnia wydał odezwę do Niemców o konieczności odbudowania Polski i drukował w dziennikach berlińskich artykuły zaznamiające Niemców z dążeniami demokratycznemi Polaków. Pośpieszył do Krakowa i, jako czynny świadek wypadków, protestował w liście do cesarza Ferdynanda I (datowanym d. lmaja) przeciwko bombardowaniu i zabójstwom popełnionym w Krakowie przez wojska austryackie, oraz przeciwko wymuszonej kapitulacyi miasta. Po powrocie do Paryża uczestniczył w deputacyi polskiej do Lamartine’a i wystąpił w liście o-twartym przeciwko niemu, gdy się przekonał o jego złej wierze i fałszywej w stosunku do Polski polityce. —W czasie wojny węgierskiej ogłosił wT imieniu emigracyi protest przeciwko manifestowi Mikołaja 1. Przesłał memoryał o interwencyi rosyjskiej na ręce ministra wojny w Paryżu. W r. 1853, w okresie wojny wschodniej, w memoryale ,.Alliances Françaises et Décadence de la Russie“ wysłanym na ręce francuza • Serrano, członka byłej „assemblée nationale“ francuskiej, dowodził, że bez odbudowania Ęolski kwestya wschodnia pomyślnie rozwiązaną być nie może. W listach do Re-szyda paszy, ministra spraw zagranicznych W. Porty, i do Ornera —przemawiał za utworzeniem legionów polskich; w listach do Napoleona III, do Walewskiego -- pisał o prawach Polski do bytu państwowego; pod tytułem „Rétablissement de la Pologne comme seule solution positive de la guerre d’Orient“ (25 marca 1855 r.) wystosował adres do ludów europejskich w postaci broszury.—Występował też publicystycznie w przedmiocie pokoju paryskiego, amnestyi 1856 r., zniesienia poddaństwa i w okresie powstania 1863 — 4 roku. W r. 1869 jeździł w imieniu emigracyi do Lwowa i był obecnym przy zakładaniu kopca Unii Lubelskiej na górze Zamkowej. Złożył w fundamentach kopca medal srebrny i bronzowy wybity w Paryżu, wsypał weń ziemię przywiezioną z mogił Mickiewicza, Niemcewicza, Kniaziewicza, Słowackiego, Lelewela, Chopina i Klementyny Hofmanów ej.

Wielka Encykl. Ulustr. Ser. II. Tom VI. Zesï. 46a

Przemówienie jego uczyniło wielkie wrażenie. Równem powodzeniem cieszyło się jego przemówienie nad zwłokami Hoene-Wrońskiego, De-lavigne’a, przy zwiedzaniu Muzeum Narodowego w Rapperswilu, i w pięćdziesiątą rocznicę Powstania listopadowego w Genewie. Działalność literacką rozwijał bardzo obszerną. W r. 1859 ogłosił dwutomowe wydanie przekładów Mickiewicza: „Oeuvres poétiques“; pisał dramaty: ,,Grisèlde ou la fille du peuple“, 3 akty, grany w Paryżu 17 marca 1849 r., „Françoise de Rimini“, 23 grudnia t. r.—z Rachelą w roli tytułowej; „Edvige de Pologne“ —12 czerwca 1850 r„ „Jean III Sobieski“—ze względów politycznych niegrauy w Paryżu, lecz wystawiony w Turynie, Medyolanie, Neapolu, wreszcie w Londynie; „Marie Madeleine ou Rémords et Repentir“ —na tle Ewangielii, 1869 r.; ..Adalbert Martyr“, poemat liryczny z muzyką Alberta Sowińskiego, grany na sali koncertowej w Paryżu dn. 17 kwietnia 1845 r.; „Azaël ou le fille de la mort“, poemat liryczny, ,,La lampe de Davy“, komedya w 1 akcie, grana w Odeonie dn. 19 czerwca 1854 r.; ,,L’Avare“ komedya Molière’a z prozy na wiersze przerobiona (Dramaty te wydane zostały w edycyi zbiorowej Paryż 1862, p. t. ,.Théâtre complet“ i w „Oeuvres choisies de Cristien Ostrowski“ (Paryż 1875).—Pisał też legendy na tle zdarzeń historycznych różnych narodów („Legeu-des et contes populaires du Sud par un homme du Nord“). Wydał ,,Quatorze Hymnes et Chants nationaux polonais (1797 -1864)“; „L’école polonaise de Paris-Batignolles“ (1867); ,,Le Massacre de Praga“ (poemacik; Paryż wyd. 2-e

1866); dzieło filozoficzne: „Etudes sur la Mathèse ou Anachie et Hiérarchie de la science“ (Paryż 1849); uskutecznił nowe wyd. Rulhière’a „Hist, de l’anar. de Pologne“ (1859) i Ferranda „Hist, des trois décembrements de la Pologne“. Po polsku ogłosił ,,Jamby polskie“ (Lipsk 1863, 2 t.; przedr, dramatów i liryki); „Nowe Jamby“ (Kraków 1862); przekłady dramatów: Alfreda de Vigny „Chatterton“, Szekspira: „Hamlet“, „Antoniusz i Kleopatra“, „Lichwiarz“ (kupiec wenecki); Balzaka „Macocha“ (wiersz rymowany), Kazimierza De la Vigne: „Ludwik XI“, i własnych: „Marya-Magdalena“, czyli rozpacz i nadzieja, tragedya w trzech aktach z dziejów Ewangielii, oryginalnie wierszem napisana“ i „Azael czyli syn śmierci“, z muzyką Dulkena. Pod muzykę ułożył „Wiesław czyli krak. wesele“, siei. ludowa, w 1-m akcie, podług Kazimierza Brodzińskiego“, z muzyką Dulkena; „Święta Elżbieta Węgierska czyli Cud Różany“, z muzyką Fr. Liszta; „Zł. Gody czyli Unia Lubelska“, hymn dziejowy w trzech częściach, z muzyką Wojciecha Sowińskiego; „Królewskie Gody na dzień świętej Cecylii“ podług Drydena z muzyką J. F. Haendla i „Śmierć Ugolina“ „z Boskiej Komedyi“ Dantego, z muzyką Donizettiego. Jego są „Nie przysięgaj“ kom. podług Alfr. de

„Święty Wojciech , wnictwo „Nowej Polski“. W zapowiedzi (5 sierpnia) pisał: Wolność ludzkiego ducha, zupełne usamowoluienie myśli i ludzkich towarzystw, powstanie przeciw przeszłości, powszechne przekształcenie Europy, nowy kierunek ludzkiej wiedzy, wzniesienie jednej i o-gólnej syntezy myślenia, nowa wiara, nowa ludzkość, nowa przyszłość: ten jest symbol „Nowej Polski“. „N. P.“ wbrew zapowiedzi zajmowała się nie „syntezą“, lecz raczej polemiką, czyli brutalnemi wymyślauiami na wszystkich, poczynając od skrajnej prawicy (przedewszyst-kiem osoba Ad. Czartoryskiego i jego „lokajów“) aż do lewicy. Wiecznie skłócony ze wszyst-kiemi odłamami tułactwa polskiego, O. oszczędzał tylko początkowo Lelewela, do r. 1839, i stale gen. Rybmskiégo. Nie licząc się ze słowami, nie szczędząc podejrzeń, ciskając w prawo i w lewo oskarżeniami zdrady narodowej, egoizmu, zaprzaństwa, stracił nawet względy Lelewela. Pisał wiele i po zamknięciu „Nowej Polski“ (wychodziła od sierpnia 1833 r. do marca 1837, wznowiona w kwietniu 1839 r. wychodziła jeszcze w r. 1845, a potem je* szcze w r. 1846 od kwietnia do sierpnia z oddzielną paginacyą po polsku i po francusku. O-m zbiory biblioteczne, artystyczne i t. d.— Do r. 1843 wyszły wogóle trzy tomy). Wydał Por. Sprawozdanie „Muzeum Narodowego w Rap- też O. kilka broszur pod nazwiskiem generała Ry-perswilu“ za rok 1906; Agatou Ciller „Album bińskiego. Z pism ogłoszonych pod nazwiskiem Muzeum Narodowego w Rapperswilu. Wieniec własnem wymienić należy: „Wojna polska pamiątkowy półwiekowej rocznicy powstania przez generała Vaudoncourt“ przekład z fran-listopadowego“ (Rapperswil 1882, str. 201— cuskiego, z objaśnieniami tłómacza (Paryż 1836);

Musset, prozą przełożona;

Męczennik“ powieść liryczna w trzech częściach z muzyką W. Sowińskiego. — „Dzieła Polskie Krystyna Ostrowskiego (Paryż 1876 w 3 tomach) zawierają prócz powyżej wymienionych utworów dramatycznych „Ulotne Jamby“, „Wskrzeszonego ś. p. Józefa Prawdo-mira Nowe Fraszki czyli Przestrogi i Kolędy“. Zniechęcony oportunistyczną polityką trzeciej rzeczypospolitej francuskiej, O. w r. 1870 przeniósł się z Paryża do Lozanny w Szwajcaryi.— Testamentem z dn. 1 marca 1881 r. zapisał cały swój majątek na utworzenie „Funduszu stypendyalnego“, z którego korzystać ma młodzież narodowości polskiej w szczególności u-cząca się w Politechnice w Zurychu, jako łatwiej podlegająca dozorowi Zarządu Muzeum w Rapperswilu. Kapitał ten wynosił 320 tysięcy franków. „Stypendystów Ostrowskiego, uczących się w Krakowie, Karlsruhe, Zurychu, Genewie, Paryżu, Wrocławiu, Winterthur, w Berlinie—i to ze szczególnem uwzględnieniem szkół technicznych—liczono w r. 1906 — 38-u. Otrzymywali oni ogółem fr. 13 000 (najwyższe sty-pendyum wynosiło 50 fr. miesięcznie, najmniejsze 25 fr.). Muzeum Rapperswilskie otrzymało po

216.

Red,

„The history of Poland“ (Londyn 1841, 2 to-Ostrowski Józefat Bolesław, pisarz my; dzieje doprowadzone do śmierci Zygmunta polityczny, historyczny i pamflecista (*    1805    Augusta); ,,Rewolucya 1830 r. i jej kierowni-

na Podolu w Pobujanach, w okolicy Kamieńca— cy“ (t-że 1844); „Adam George prince Czartory-f 1871 w Meaux). Ojciec był oficerem ski, fragment de l’histoire de Pologne au XIX w powstaniu Kościuszki. Wychowany w War- siècle“ (t-że 1845); „Franciszek Kozakowski, szawie, zv uniwersytetu wyszedł jako ma- pułkownik wojsk polskich“; „Szkoła polska gister prawa i administracyi. Starał się narodowa batignolska“ [t-że> 1853); „La Russie o miejsce lektora w uniwersytecie. Zawie- considérée au point de vue Européen“ (Paryż dziony w nadziejach, przerzucił się do 1851; po polsku w zbiorze „Badania“ (ob. niżej) dziennikarstwa. Pracował w „Dzienniku Po- tom I); „Joachim Lelewel i Henryk Dembiński, ge-wszechnym“ Chłędowskiego. Występował w o- nerał“ (t-że 1859); „Affaires de Pologne, lettre bronie „romantyczności“ przeciwko obrońcom adressée à Mr le rédacteur du journal Le Nord“ klasycyzmu. Był jednym z czynnych człon- (1858); ,,L’émancipation moscovite des paysans ków, istniejących w Królestwie tajnych stówa- polonais en 1864“ (t-że 1870, 40 str.); „Les rzyszeń i brał udział w nocy 29 listopada. Ottomans et les Moscovites“ (t-że 1867); „La W r. 1831 został sekretarzem w ministeryum France, la Pologne et le prince N. Bonaparte“ sprawiedliwości (za B. Niemojowskiego). Jako (Bruksella 1868; pisane w Paryżu w kwietniu publicysta pisał najpierw artykuły wT „Kurye- r. 1868: ofiarował tutaj koronę Polską- księciu rze Polskim“ a od lutego 1831 r. łącznie z Mau- Napoleonowi). W r. 1863 przygotował do dru-rycym Mochnackim, Ludwikiem Żukowskim ku p. n. „J. B. z Pobujan na Podolu“ zbioro-i wielu innymi wydawał pismo opozycyjne, we wydanie swoich prac historyczno-literackich radykalne „Nowa Polska“. W piśmie tern p. n. „Badania kr y ty c z n o-h i s t or y c z n e pióro J. B. O-go znalazło dla siebie szko- i literackie“ (Berlin - Poznań 1870, w 5 łę znakomitą. Sarkazm swój, ciętość, do- tomach w „Bibliotece historyczno - literac-wcip doprowadził do wysokiej umiejętności, kiej“). D. 15 stycznia 1835 r. O. otrzymał stawiającej go na równi z wybitnymi pamfłe- rozkaz opuszczenia Paryża („Nowa Polska“ cistami francuskimi współczesnymi. Po u- str. 304) pod zarzutem należenia do sto-padku rewolucyi emigrował do Francyi; prze- warzyszeń, utrzymywania stosunków zagra-bywał w Paryżu. W r. 1833 wznowił wyda- ¹ nicznych, objawiania przez „Nową Polskę“,

opinij przeciwnych rządowi francuskiemu. Wskutek objaśnień redakcyi i wstawienia się przyjaciół politycznych udało się nakaz wyjazdu u-chylić. Jednak policya ponowiła go w dn. 23 stycz. 1837 r. z powodu ogłoszenia w „Nowej Pol.“ (str. 482) artykułu o spiskach przeciwko Mikołajowi I. Wtedy O. wyjechał do Anglii. Początkowo czynny w Gminie Londyn, w krótkim czasie zdążył pokłócić się ze wszystkimi. Zaczął się okres wzajemnych oskarżeń; jego oskarżono o„zdradę“ (,,agent moskiewski“, „wziął moskiewskie pieniądze“). Na posiedzeniu 21 lipca 1839 r. zarzucił mu Kirkor „podłość, zdradę, moskiewskie pieniądze, szpiegostwo“. Zgromadzenie „klaskało“ („Demokr. Pol.“). Dn. 3 lutego 1840 r. usunął się O. od wszelkiego udziału w sprawach emigracyi londyńskiej (,,N. P.“ str. 604). Posłuchajmy przeciwników. Sztolcman pisze dn. 27 września 1841 r. w liście do Lelewela (rkps): “Intryga tyle zręczna, ile brudna J. B. O-go tyle zrobiła, żeśmy obchodu (29 listopada) na zewnątrz zrobić nie mogli i na wewnętrznym, to jest polskim, ograniczyć się musieli. Postąpienie J. B. O-go jest tak podłe i nikczemne, że tylko agent moskiewski, i to najniższego piętra, mógłby się go dopuścić, gdyby nie było na świecie O-go (tenże 3 grudnia 1841 r.).“ W Londynie prócz Historyi Polski (ogłoszonej po angielsku 1841 r.) zbierał O. materyały do dzieła o Reformacyi w Polsce dla Walerya-na Krasińskiego (ob.), a jednocześnie w „Nowej Polsce“ zwalczał Reforinacyę i bronił katolicyzmu, co wywołało zatarg i doprowadziło do sądu honorowego. Sąd przyznał słuszność Krasińskiemu. Nie widząc żadnej dla siebie przyszłości w Anglii, O. postarał się o pozwolenie powrotu do Francyi. Guizot, podówczas ambasador francuski w Londynie, poparł te starania. Po powrocie de Francyi O. został przysięgłym tłómaczem przy prefekturze policyi w Paryżu. Szkodził niesłychanie emigrantom—idziemy tu za wspomnieniami Wł. Mickiewicza: ile razy bowiem tułacz prosił o pasport (a bez pasportu nie wolno było wydalać się z Paryża nawet na prowincyę) — prefekt policyi pytał o opinię O-go, ten zaś stale o wszystkich wyrażał się najnieprzychyl-niej. Zajmował się też pisaniem denuncyacyi do ministra spraw wewnętrznych, do naczelnika gabinetu Napoleona ,111 (w Muz. Rap. znajdują się dwie takie obszerne denuncyacye, własnoręcznie podpisane przez O-go z listopada 1868 i z września 1869 r. na ,,Księgarnię Luksemburską“, na ,,Szkołę polską w Batignolles, z żądaniem asygnowania 10 — 12 000 fr. na pismo francuskie, mające na celu przeciwdziałanie szerzonym przez emigracyę polską poglądom anti-napoleońskim i utrwalenie w Polsce przywiązania do tradycyi i obozu napoleońskiego). W tym-to czasie ogłosił O. broszurę, w której tron polski ofiarował ks. Napoleonowi. Po

upadku cesarstwa Wł. Mickiewicz czytał w prefekturze policyi stosy denuncyacyi na całą e-migracyę polską.—Po bitwie pod Sedanem, bojąc się kary ludowej z tytułu zajmowanej przez wiele lat posady, wybłagał u Czartoryskiego za pośrednictwem Rustejki kilkadziesiąt franków, odjechał do Meaux (pod Paryżem), licząc na to, że go emigrant, od 40 lat tam osiadły, Makowiecki przygarnie. I ten wzgardził O-im, który musiał szukać schronienia w szpitalu, gdzie u-marł zaraz po oblężeniu pruskiem. Data dokładna śmierci niewiadoma.—Bardzo udatnie charakteryzował O-go Agaton Giller („Hist. Powst. Nar. Pol. w r. 1861—4“ III, str. 445    6): „Cha

rakter cierpki, nieprzebierający w środkach, pobudzany do działania chęcią znaczenia i zrobienia fortuny: umysł bystry, zwrotny, wyniosły i płaszczący się zarazem, a wyćwiczony w dyalektyce; pisarz zdolny, w oskarżeniach zuchwały, w dowodzeniach kłamliwy; jadowi-tością swoją zaraził polemikę polityczną na e-migracyi. Na wzór jego wyrabiali się owi piraci moralni, rozbijając prawdę, honor i sławę na morzu tuiactwa. Typ zionącego zazdrością polemizatora, jest nauczycielem polemiki wyuzdanej nagiej, podpierającej się fałszem jak koszturem, która zachwaściła takie umysły jak Mierosławskiego i piołunami zasiała ogród emigracyjnego dziennikarstwa“. Tow. Demokr. charakteryzowało O-go jak następuje: „J. B. O. maruder polityczny, który przychodzi na plac boju, aby się zdobyczą ucieszyć. W rozbiorze zasad człowiek bez zasad, bez sumienia, bez sądu“ („Dem. Polski“ II 238); „Nowa Polska jest zakałą emigracyjnego dziennikarstwa“ (II 172). W najzupełniejszej zgodzie z sądami po-wyższemi znajduje się zdanie Wł. Mickiewicza, który działalność O-go obserwował osobiście przez dłuższy okres czasu, a który w „Życiorysie A. Mickiewicza“ zestawia O-go z Adamem Gurowskiin. mówiąc: „Winy ich nic nie łagodzi. Na tułactwie stanowili oni wyjątek, jak za czasów Rewolucyi francuskiej Talleyrand i Fouché, o których Michelet powiedział, że to były jedyne podłe dusze rewolucyi francuskiej“ (IV, 287). O. był autorem wielu pism ogłoszonych pod nazwiskiem gen. Rybińskiego. Należą tutaj: 3 odezwy ,,Generała Rybińskiego“ do parów i deputowanych Francyi 1843, 1845, 1846; dwa „,Głosy naczelnego wodza Macieja Rybińskiego, rniane na obchodzie rocznicy bitwy pod Grochowem“ 25 lutego 1843 i 1844 r. w Paryżu; Adres przedstawiony parlamentowi W. Brytanii 5 maja 1843 r.; Odezwa francuska do kardynałów, arcybiskupów i biskupów Francyi podp. „Un Polonais“, datowana z „Krakowa 1 sierpnia 1850 r.“; Odezwa do żołnierzy polskich po franc. 12 marca 1848 r., podpis. „Le généralissime Rybiński“; „La Pologne, ses frontières nationales et historiques par le gén. Rybiński“ (Paryż 1863,92 str.; żąda tu przywrócenia granic

s. r.

Polski historycznej z przed 1772); „La Pologne et Lord Palmerston par le gen. Rybiński“ (Paryż 1863 str. 30). W Muz. Raperswilskiem wszystkie te pisma są własnoręcznie podzna-czone I. B. O. Zawierają liczne poprawki stylistyczne (były najpewniej dyktowane). Tamże inicyałami O-go podznaczony artykuł (bez daty druk. w Londynie), prawdopodobnie ogłoszony w Paryżu w r. 1862: „Polityczne Oszustwo“ (zwrócony przeciwko Wł. Czartoryskiemu; wydrwiwa testament polityczny Adama Cz., dziedzictwo tronu Wł. Cz.).--B i b 1 i o g. ,,Nowa Polska“ 1831, 1833 —1846. „Demokrata Polski“. Gil-ler A. „Historya Powstania Narodu Polskiego“ (Paryż 1870 t. III). „Rocznik Towarzystwa histor.-literackiego w Paryżu“, rok 1870 — 2 (Poznali 1872 str.641). Rękopisy Muzeum Narodowego w Rapperswilu. (List Wł. Mickiewicza). Mickiewicz Wł. „Żywot Adama Mickiewicza“ (Poznań 1893 — 5; t. II, III, IV passim). „La Tribune des Peuples“ (wyd. Wł. Mickiewicz, Paryż 1906, przekł. polski Warsz.

1907); dodatek „Denuncyacya Ad. Mickiewicza przez O-go“ „Nowa Polska“ Mochnackiego 1831. „Kuryer Polski“ 1830- 1. Ob. Bibliografia w końcu artykułu.

Ostrowski J. B. jako pisarz historyczny. Owoce swej pracy nad historyą zebrał O. w pięciotomowe wydawnictwo p. n. „Badania historyczno-krytyczne i literackie“. Żywy sposób pisania, styl cięty, swoisty, obfitujący w świeże wyrażenia i przenośnie i dosadne określenia, niekiedy w bardzo piękne myśli i aforyzmy —dodatnio wyróżniają te zarysy historyczne, które nadto jeszcze świadczą o rozległej znajomości literatury i bystrości w ujmowaniu zjawisk historycznych we własne pojęcia. O. nie jest historykiem, nie czynił samodzielnych poszukiwań, ale jest zdolnym pisarzem historycznym. Zazwyczaj krytukuje jakąś pracę i koło niej osnuwa swoje poglądy, które bywają bardzo trafne, a umie wykazać słabe strony i błędne mniemania. Do najlepszych tego rodzaju zarysów należą rozbiory: „Wstępu do kryt. pierwotnych dziejów Polski“ Bielowskiego, Kroniki Stryjkowskiego, niektórych prac W. A. Maciejowskiego, Dziejów Polski za Władysława Jagiełły i Władysława III Ł. Gołębiowskiego. Wadą O-go, jako pisarza, jest zdarzająca się przewlekłość, monotonia w stylu, piasek słów, a w wielu razach zdania apriory-styczne z dużą dozą publicystycznego traktowania przeszłości. Gorszeni jeszcze jest brak dostatecznej powagi rozpoznawczej i ścisłości w określaniu faktów. O. rzadko kiedy dba o faktyczną stronę sprawy, a nigdy prawie nie zatrzyma się nad pierwszorzędnem pytaniem dla historyka: czy i o ile dana praca jest źródłową? Typową pod tym względem jest re-cenzya historyi literatury M. Wiszniewskiego; nie podobają się O-u pewne założenia tego dzieła: na nie więc napada i nie pomyśli już nawet o bogactwie tej pracy. Pomimo swego radykalizmu O. wcale nie jest nastrojony krytycznie względem historyi Polski: przeciwnie, jest typowym przedstawicielem tych historyków, którym wszelki ujemny sąd o przeszłości dziejowej sprawiał dolegliwe cierpienie. Przez wszystkie tomy przewija się idea apologii Polski. „Nie masz--powiada O. —ani jednej strony, ani jednej epoki dziejów Polski, dla których nie mielibyśmy najgłębszej czci“. Chociaż tak wrogo usposobiony dla Mickiewicza, jednak jak i sam wieszcz, był również messyanistą: „Polska wstąpiła na krzyż, aby jako drugi Chrystus zbawić“; „Polska była proroctwem i zaczęciem nowej ery świata“. I takich miejsc mnóstwo: unosi O-go taka szczera miłość, taka wiara bałwochwalcza, że nie chce się wierzyć, iż te słowa wyszły z pod pióra osławionego „Ibusia“ (jak go nazywał m. in. Mierosławski). Przeto nic dziwnego, że historycy dostają odeń porządne cięgi: zarzuca z boleścią Naruszewiczowi, iż pomawia starożytnych Polan o barbarzyństwo, sarka na Lelewela, gdy ten zmniejszy sławę jakiego grodu; napada na innych, przypisując dziejopisoin polskim skłonność do wyszydzania i znieważania pozeszłości Rzpltej. Nie uchronił się O. od niekonsekwencyi: w studyach o wieśniakach naszych ostro powstaje na szlachtę za uciskanie chłopa, wyrażając się raz nawet tak: „mam wielkie uczucie boleści, dusza moja, mógłbym powiedzieć, przeszła pustynie grobu i śmierci, piła kielich wszystkich goryczy ziemi, całe życie moje krzyżem. Przecież nie umiem objąć wyobraźnią okropności niewoli, narzuconej polskiemu ludowi“. Na obronę O. można powiedzieć, iż za najlepsze czasy uważał „piastowskie“ — w nich nie znajdywał poddaństwa ludu; późniejsze zaś wieki oceniał surowiej i popisał nawet niedorzeczności o niedołężnej, a nawet „nikczemnej“ (!!) polityce Jagiellonów. Napadał na teraźniejszość, a, rzecz dziwna, wszystko w przeszłości cieszyło się jego uznaniem. O kościele katolickim znajdujemy bezwzględne dytyramby: katolicyzm „Polsce dał wszystkie świetności i na-koniec męczeństwo“. Wychwala unię brzeską, nawet broni Jezuitów, występując przeciw Adrya-nowi Krzyżanowskiemu, choć z drugiej strony nie znajduje większej gloryi nad konfederacyę warszawską 1573 r. Dla Słowiańszczyzny ma dużo afektu, boć Polska jest jej królową, a Ro-sya jedyuie przez nią może się wybawić. O Rossyi właśnie ma jasne wyobrażenie i wykazuje umiejętnie różnicę pomiędzy nią a Polską. Do narodu rossyjskiego nie żywi żadnej nienawiści: owszem, wierzy, że się on odrodzi przez „wlanie się ducha Polski do Moskwy“.—Z przesadą dowodzi, iż w Polsce „nigdy (!) nie było dziedzicznej monarchii“, stara się wmówić, że kapłaństwo rzymskie wzięło spadek (?) po kapłaństwie pogańskiem, było „pojednanie (!!) piękne“ itd. Widzi w drugich łatwowierność, a sam

i. .i.

jest więcej niż naiwnym, podając takie np. baśni za fakty jak ta, iż rzekomo Piotr I chciał uznać papieża; niekrytycznie powtarza bajdy o urojonym katolicyzmie Aleksandra I i snuje horoskopy o przyjęciu wiary katolickiej przez całą Rossyę. Obok tego znajdziemy bardzo ładne ustępy o wpływie polskiej społeczności i umnictwa na Litwę, przeczucia praw mniejszości, słuszne poglądy na t. zw. „logiczną re-wolucyę“ i obfitość piękuych zdań o przeszłości i o Narodzie- Polskim. —Z rzeczy publicystycznych dobra jest o katedrze literatury słowiańskiej, gdzie umiejętnie dowodzi O. ignorancyi professora C. Roberta. Charakter napastliwy nosi na sobie obszerna rozprawa o Towarzystwie Demokratycznem Polskiem, niektóre jednak zarzuty są tak trafne, błędy przedstawione tak plastycznie, iż przy ocenianiu rzeczonego zrzeszenia liczyć się z tym artykułem należy. W artykule o Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Warszawie („Nowa Polska“ 1831 JVè 134, 137), gdy się bezstronuie traktuje sprawę, O-u przyzna się racyę; m. innemi wyrzucał mu on konserwatyzm, zacofanie, wzajemną adoracyę, a niewątpliwie i tchórzostwo, skoro po wybuchu powstania nie zdobyło się na wykreślenie z liczby sv\ych członków np. takiego Nowosilcowa.—Kraushaar Al. „Warsz. Tow. Prz. Nauk“ (Księga IV, str. 49 — 56, 72 — 92); Mierosławski L. „Młoda Polska'⁴ 1840 nr. 26; Anonym „J. B. Ostrowski i jego przekonania" (Bruksella 1841); Krasiński Sk. Wal. „Odpowiedź na szkalowania J. B. Ostrowskiego" (Bruxella 1812).

Ostro 77ski Władysław, syn Tomasza, marszałek Izby poselskiej w grudniu 1830 r. i przez cały rok 1831 aż do wejścia do Prus w październiku (* dn. 7 marca 1790 w Warszawie — f 21 listopada 1869 w Krakowie). W r 1808 wszedł do wojska, do artyleryi. Pod Lepelletierem w szkole tej broni w Warszawie szybko poznał służbę, jako podporucznik służył w r. 1808 pod Włodzimierzem Potockim, synem Szczęsnego, a gdy ten zachorował, zastąpił go przy organizowaniu bateryi konnej. Okazał taką sprawność i usilność, że Lepelle-tier powierzył mu samodzielne już zorganizowanie 13-ej kampanii artyleryi pieszej, a potem wyjednał, mimo młodego wieku, wszakże, nie bez wpływu ojca, rangę kapitana. Z tą kompanią osłaniał O. odwrót wojska z pod Raszyna, a za dobre spełnienie obowiązku o-trzymal krzyż wojskowy. Po Raszynie wrócił na krótko pod komendę Potockiego, który zagrożony konfiskatą, przed końcem r. 1809 służbę w Księstwie porzucił. O. zostawszy dowódcą pierwszej kompauii artyleryi koDnej, podczas pochodu za Niemen czekał już w Pru-siech Zachodnich na swój korpus (X, Macdonalda), ciągnący do Kurlandyi i Inflant. Korpus zajmował tylko pozycyę bez walki —aż do drugiej połowy grudnia. Wtedy nastał'odwrót, i to ciężki. We dwóch z Kamieńskim w bitwie pod Labiau uratowali nietylko działa, ale i samo wojsko, którego płat wielki byłby się do stał w niewolę, gdyby uie ich przytomność i odwaga. Buletyn przyznał O-u, zachowanie się świetne; Ségur nie zawahał się nawet napisać, że gdyby nie Kamieński i O, korpus Macdonalda doznałby wielkiej szczerby, mógłby być nawet całkiem straconym. Wojsko Macdonalda zdążyło jeszcze w środku stycznia do Gdańska, pod Rtppa, dzielnego obrońcę dawnej warowni polskiej. Zaczęła się służba O-go w tern historycznem oblężeniu. Był na wzgórzach Schidlitz (5 marca 1813), na Schot-landzie, pod Heubude i w wyprawie brygady Bachćlu na Nehrung po żywność. Od śmierci Ledóchowskiego (lato) dowodził już całą ba-teryą, a w niej miał pod sobą Bema. W ważnej rozprawie pod Ochrą (28 sierpnia) znakomicie się sprawił. Na pokusy zdrady, nacierające z Warszawy dał dobry w myślach i w wysłowieniu odpór (ob. Ostrowski Ant.). Rapp polubił go i przyciągnął do siebie. Dzięki temu mógł O. podczas układów o kapitulacyę zaprotestować przed nim samym już oświadczeniem, że Polacy bić się będą do upadłego. Dn. 29 listopada podpisał Rapp kapitulacyę, zapewniającą powrót do Francyi, ale. ją cesarz Aleksander skasował: Francuzów zabrał do niewoli, Polakom pozwalał wrócić do kraju pod warunkiem niewalczenia. O. był ogniskiem sprzysiężenia polskiego, które stawiało sobie za cel przebicie się nad Ren, ale wskutek zdrady wyrzec się go musiało. Po ponownej ka-pitulacyi (29 grudnia) w ręce O-go złożył Rapp oryginał pierwotnej, z przeznaczeniem dla Francyi; otrzymał go w r. 1814. gdy wracał zniewoli rossyjskicj przez Warszawę. Kiedy Dąbrowski, poruszony znanem podaniem oficerów niespokojnych o honor swój i o los ojczyzny, postanowił wysłać kogo do Petersburga z zapytaniem o zamiary cesarza względem Polaków, wybór jego padł na O-go, wówczas już podpułkownika artyleryi konnej. Wybrany posłannictwo swoje pojął i spełnił poważnie; rozmowę swoją z Aleksandrem I wpisał na gorąco, tak, że można ją uważać za protokół, za dokument. Podobnież zaprotokółował wszystko, co ważniejszego usłyszał wówczas od innych, podał nawet bardzo ciekawą protestacyę generała Borozdjina przeciwko wrzekomo zadaleko idącym zamysłom Cesarza, wygłoszoną jeszcze w Warszawie; zamieścił mocną uwagę Łopuchina i przestrogę Sobolewskiego Ign. w samym już Petersburgu. Audyencyę otrzymał w Kamiennym Ostrowie

d. 14 (2) sierpnia 1814 r. Tekst jej podaje Antoni O. w „Żywocie Tom. O-go“ (II str. 515--8), Zaręczenie wyszłe z ust Aleksaudra I brzmi: „Nadchodzi chwila, w której już nie słowy, ale czynami dowieźdź potrafię ile mnie szczęście wasze obchodzi; powtarzam jednak, że ogromne do pokonania natrafiam trudności.

Ma Polska chcących ją w grobie pogrążyć nieprzyjaciół; spodziewam się atoli, że demoustra-cye, które przedsiębiorę w przyjazny sposób, usuną istniejące przeszkody. A w razie przeciwnym—tu Cesarz chwycił za rękojeść pałasza O-go i do połowy go wyciągnął—żelazem przetnę ten węzeł gordyjski, chcę bowiem, by Księstwo —tu Cesarz poprawił się: — nie, nie Księstwo, lecz Polska., i armia polska... aby istniały; chcę, aby wojsko wasze piękniejszem niż kiedykolwiek było. Wszakże żądam cierpliwości i cośkolwiek zaufania mi“. Gdy rozmowa zeszła na kongres, Cesarz dołożył: „Być może, iż to moje szczere pragnienie, bym u-szczęśliwił Polaków, bym im zwrócił ojczyznę, zmusi mnie do rozpoczęcia wojny. Wcześnie się do takowej usposabiam, urządzam teraz finanse państwa, silne zbieram rezerwy....“. — Do organizacyi wojska polskiego w Królestwie O. nie wszedł. Ożeniwszy się z Sanguszkówną, która wniosła mu milionowy posag, zabawiał się w literaturę. Pewnej biegłości w wierszowaniu używał na przekładanie t. zw. Ossyana, Byrona i innych; czytał też książki polityczne i historyczne, kształcąc w sobie umysł do zawodu obywatelskiego. O mandat poselski ubiegał się dopiero po r. 1825. Do sejmu 1830 r. wszedr z pow. piotrkowskiego; trzyma! z Ka-liszanami. Podczas sejmu przewodniczył depu-taeyi Kaliszan do W. ks. Konstantego o przywrócenie Rady wojewódzkiej i nieprześladowanie Winc. Niemojewskiego i Teodora Morawskiego. Dn. 15 czerwca 1830 r. odbyła się wyrazista rozmowa, mało znana, w niepamięć już za-grzęzła. O. rozpoczął ją słowami:—„Przychodząc jak Polacy do polaka, czy możemy mówić po polsku?“. Zaskoczony w. książę zastrzegł, iż w potrzebie radzić sobie będzie francuzczy-zną; że zaś jest w czterech osobach: z którą chcą mówić? Nato O.:—„Z członkiem Izby Poselskiej, z człowiekiem prywatnym, pod temi samemi co i my zostającym prawami“. W. ks. dowiedziawszy się o co chodzi, wyraził powątpiewanie o skuteczności pośrednictwa swego do Cesarza: „jako brat wysłucha łaskawie, jako król powie: wtrącasz się w nie-swoje rzeczy“; ale od missyi się nie uchylił, „choć były i są jeszcze“ powody do rozwiązania rady. Na zarzut, że powodów rzetelnych niema, że są tylko potwarze złych Judzi, że prawdzie trudno przecisnąć się do tronu—W. ks. zawołał: „Ale ja tu jestem, abym jej przestrzegał!“ 1 dalej: nie potwarze, ale prawda. O wszystkiem wie lepiej od nich. Nikomu powodować się nie daje. Jest człowiekiem poczciwym i dzięki temu ma nieprzerwane zaufanie trzech monarchów. „Inny w prawo, w lewo; ja zawsze prosto, i dlatego doszedłem tam, gdzie jestem. Będę poczciwym i teraz, ale dajcie mi rękojmie, naszpikujcie mnie rękojmiami (lardez-moi des garanties)“. Nie daje ich sejm, daje tylko krnąbrny opór, który najwięcej szkodzi swobodom polskim. „Krzywem okiem patrzą na was Austrya i Prusy. Poco te krzyki na sejmach 1818 i 1820 r.? Po co teraz te nowe krzyki? (o dekret z 13 lutego 1825 r.). Nie-mojowscy „wstrzymali rozszerzenie ojczyzny waszej.... Gdyby nie oni, Litwa, Wołyń da-wno-by już "były złączone z Królestwem“. Na glosy o prawach konstytucyjnych, o prawdzie i obowiązku głoszenia jej W. książę odpowiedział: „Co to są prawa, co konstytucya, co prawda? Wszystko to o tyle obowiązuje, o ile zgadza się z wolą monarchy. Czytacie Pismo Św.? Tam przecież wszelka władza, nie z dołu, ale z góry wychodzi, od Boga, który postanowił królów, żeby rządzili państwami jak im się podoba“. Gdy O. zauważył, że może gdzieindziej prawa nie obowiązują monarchy, ale nie w Kr. P-em, państwie konstytucyjnem, W. ks. zagadnął: „Ale od kogo macie konstytucyę? Dał ją wam Aleksander; mocen był ją zmienić, a nawet odebrać“. Na to przewodniczący: — „Skoro nam ją dał i myśmy ją przyjęli i zaprzysięgli, stała się naszą własnością. Nie godzi się przyzwyczajać nas do lekceważenia przysięgi“. O nietykalności koustytucyi, stwierdzonej przecież z tronu w r. 1818, W. ks. miał zdanie, że gdy brat Mikołaj zastał konstytucyę już z Art. Dodatkowym, nie moż.e go już od niej oddzielić. O. rzekł, że bez dysku-syi nie podobna tego rozstrzygnąć, a na dy-skussyę niema czasu.—W. Ks : — „Dyskussya? A kto będzie sędzią między nami? Nie, panowie, tu potrzeba soummission“. Na to znowu O. odparł:—„Uległość poświęcająca prawo jest podłością“ W Ks.: - „ Jakto? więc ja wam podłe i poniżające daję rady?“ — O.: — „Nie to, ale pomiędzy uległością a podłością prawo powinno stanowić granicę: jemu więc i naszemu monarsze wiernymi być chcemy“. Skończyło się podjęciem missyi do ces. Mikołaja i wezwaniem do wzajemnej ufności; tylko: czy rzeczywiście Kaliszanie są des sujets fidèles et loi/aux? Tak, tak. Więc niech nie będzie mowy o Artykule Dodatkowym. Ale o nadużyciach rządu? To co innego; „to czyńcie jak się wam podoba. Wy macie na to tylko 30 dni co kilka lat; ja czynię to co rok przez 3 6 5 dni“. Na Wincentego Niemojowskiego był W. książę tak zawziętym, że „chociażby wszystkie sejmy upominały się o zdjęcie z niego dozoru politycznego, nic nie wskórają“.— Rola dziejowa O-go rozpoczyna się wraz z wybuchem Powstania Listopadowego. Dn. 1 grudnia wespół z Lelewelem przybrany przez Lu-beckiego i Czartoryskiego do tak zw. Wydziału Wykonawczego Rady Administracyjnej, nazajutrz ze wszystkimi trzema pojechał do Wierzbna do W. księcia: on i Lelewel stanowili śmielszą połowę delegacyi. Poparł O. myśl ostudzenia żywiołów gorętszych przez wciągnięcie ich do Rady i dn. 3 grudnia zjawił się w To w. Patryotycznem, aby w jej imieniu

Kiedy pentarchowie

oznajmić, że do grona swego przyjmuje Mochnackiego, Bronikowskiego, Machnickiego i Plichtę. W przemianowanej na „Rząd Tymczasowy“ sekcyi świeżo przybranych członków Rady znalazł się razem z Lelewelem (4 grudnia)—nie nadługo, bo nazajutrz już „Rząd“ był cieniem a Chłopicki jedynem jarzącem się światłem. Kiedy Lubecki, wycofawszy się z rewolucyi administracyjnej, wybierał się do Petersburga, Ostrowski gotów już był z nim jechać jako przedstawiciel opinii narodowej, ale mu w porę wyłożono, że, stając się przez to narzędziem dyktatury, utraciłby zaufanie sejmu: został w Warszawie; wdzięczniej tu zużytkował swe siły. Po otwarciu sejmu d. 18 grudnia okrzyknięty marszałkiem, a gdy się wzbraniał, zaniesiony na krzesło prezydyalne, zaczął urzędowanie od złożenia 30 tys. złotych na potrzeby ojczyzny—i wezwania innych do daniny. Był w drugiej z rzędu deputacyi do Chłopickiego, aby go odwieźdź od żądania władzy nieograniczonej. Przemawiał łagodnie, aby passyonata nie drażnić i nie utrwalać w zawziętości. Posunął się zadaleko, gdy na naradzie senatorów i posłów w pałacu namiestnikowskim zalecał nawet zamilczenie przed Izbą o ostrem przyjęciu przez targującego się o władzę dyktatora. Idąc wytkniętym samemu sobie torem d. 20 grudnia projekt przysłany z dyktatury, a określający jej władzę na przyszłość uznał za swój własny, zalecił go jako jedyny, nad którym wolno byłoby rozprawiać, gdyby integralne jego przyjęcie nie było nieodpartą koniecznością: widocznie, zaciągnął był względem Chłopickiego zobowiązanie kategoryczne. Ale sejm, uprawniając jedną dyktaturę, nie chciał poddać się drugiej: wprawdzie Morawski nie zdołał wprowadzić wniosku swego pod obrady, większość jednak zmieniła artykuł (III), określający skład i sposób wyboru stałej deputacyi sejmowej, dając tem milczące Votum nieufności marszałkowi, który wskutek zostawienia wyboru deputatów samemu sejmowi tracił prawo osobistego mianowania ich z mocy swego urzędu. Gdy Chłopicki na tym punkcie ustąpił, owo zastrzeżenie integralnego przyjęcia nabrało charakteru kompromitującego marszałka. Był O. wtedy tak ślepo oddanym Chło-pickiemu, że po zażegnaniu katastrofy, równając Polaków z Rzymianami, zestawił generała, zaczynającego powstanie od układów, z Cyn-cynnatem. Mimo błędu d. 20 grudnia stałego zaufania sejmu nie postradał. Z urzędu wszedł do deputacyi czuwającej nad postępkami dyktatury, a d. 21 grudnia otrzymał od dyktatora powołanie do Rady narodowej, postawionej znowu nad ministrami. Dn. 25 stycznia 1831 r. okazał O. sporo mocy. Ze sprawozdania Jezierskiego o missyi' do Petersburga uczynił przesłankę dla wniosku Sołtyka i jędrnie zalecił go sejmowi do bezzwłocznego przyjęcia; nie kładł zatem nacisku na prawo z d. 22

stycznia, przepisujące obrady w koinissyach. Przemówił po nim Antoni O. i głosy obu braci wytknęły odrazu kierunek, wskazały miarę szybkości obrad, zakończonych w parę godzin uchwałą detronizacyi. Kiedy w 5 dni potem miano wybierać rząd, O. na powszechne życzenie usunął się od kandydatury, aby pozostać nadal marszałkiem. W prowadzeniu obrad był uczciwym, przytomnym, porządnym, wstrzymywał swe osobiste przekonania, tłumił skłonności i słabostki, aby nigdy głosowi poselskiemu prawa jego nie pogwałcić. Ale przekonania jego, sądy o ludziach, czynach i wypadkach, nie były takiemi, jakich potrzebowała rzecz publiczna ciężkie przebywająca chwile. Umysł zbyt dogmatyczny, do krytyki trzeźwej mało uzdolniony, nie mógł właśnie zdobyć się na to, co na stanowisku marszałka było najpotrze-bniejszem, a mogło być i najskuteczniejszem. Dał się porwać zawcześnie i zasilnie optymizmowi wojennemu, który, mieszając waleczność ludu pod bronią i znacznie przeważającej liczby oficerów z roztropnością i uzdolnieniem wodzów, nie pozwalał jasno patrzeć w złe, a przecież to złe już od bitwy pod Iganiami (10 kwietnia) toczyć zaczęło przyszłość, całą jak była, na dobrem tylko prowadzeniu wojny opartą. Przyjaźń ze Skrzyneckim stała się dla O-go jako marszałka fatalną: nie widział jego nieudolności, kunktatorstwa i wybiegów, nie rzucał na szalę sądu jego nieszczęsnej dyplomacyi, nie czuł niebezpieczeństwa, jakiem groziła—z podmuchu „zwyciężcy z pod Ostrołęki“ poruszona znowu w sejmie reforma rządu. W dniach 2 — U czerwca jawnie stał po stronie tak zwanych reformistów i o ile bez nieuczciwości i gwałtu mógł prowadzić sejm, prowadził go do uchwały, przy której Skrzynecki podzieliłby z Czartoryskim dyktaturę nad powstaniem, nad krajem, nad losami narodu. Zaślepienie się w Skrzyneckim było tak naganne, niepolityczne, że nawet, gdy Czartoryski sam tyle już rad, uwag i monitów generalissimusowi nie był oszczędził (od końca kwietnia), O. jeszcze się namyślał, czyby go nie obronić wtedy, kiedy nareszcie sejm w ostatniej już chwili, już nawet po niej, uchwalił w zasadzie strącenie upartego, ograniczonego a pobożnie-pysznego niedołęgi (9 sierpnia). Ale w sprawach wojny większość ogromna sejmu i obywateli, raz już znie-prawiona popularnością Chłopickiego, użytą za rzetelną siłę do działania, miała już stałą kataraktę na oczach; nie zaszkodził marszałek swej powadze ani lgnieniem swojem do Skrzyneckiego, ani spokojem wobec zbliżającego się nieszczęścia, którego nie widział: takim przecież był i sam sejm! Wierzono w O-go stale, uznawano go szczerze, po 15 sierpnia i ucieczce Czartoryskiego z Warszawy podali się do dymissyi, głosując nad nowym rządem, który już Krukowiecki z bruku warszawskiego dla siebie porywał, jeszcze da-

W r.

Pod

no O-u 40 głosów na prezesa ministrów. Nagłe wychylenie się z kryjówki ciemnej a wstrętnej złego człowieka, złego obywatela, samoluba,—zuchwalca nawet wobec obowiązku żołnierskiego, nie ostrzegło ani samego O-go, ani innych, że powstanie stacza się już w przepaść, i jeżeli jeszcze uratowanem być może, to jedynie tylko rozumem i energią wojenną, a gorą-cością obywatelską. Dziwnie, spokojnie patrzano na oddalenie się Ramoriny z Czartoryskim, a po zmarnowaniu przezeń dobrego pomysłu z dziwną opieszałością wzywano go do powrotu. O. złego nie widział; nie pragnął jednak zaprzestania walki, poddanie się odpychał, wierzył w ducha i* siły i zasoby, ideał czcił, ale w rzeczywistość patrzeć nie chciał, bo nie umiał. Poprawnem było zachowanie się jego w drugim dniu szturmu (7 września), kiedy Prądzyński, drżąc o swą E-milkę, straszył sejm wszystkiemi okropnościami, które Paskiewicz Warszawie zgotował: po pierwszem wygadaniu się tego posła paskiewi-czowskiego nie pozwolił mu już na drugie i zagroził dymissyą, gdyby go słuchać chciano. Dobre było postawienie się Krukowieckiemu wobec Berga, już w nocy, kiedy wojska rossyj-skie stały już u rogatek wolskich; nie uląkł się wtedy okrzyku „To ty jesteś aresztowany“, odmówił podpisu i pięknie a skromnie patryo-tyzm swój wobec nieprzyjaciela wysłowił. Wiary w walkę pod Warszawą już nie miał; zresztą wyprowadzenie przez Krukowieckiego wojsk na Pragę, czyniło ją beznadziejną, a miasto trzeba było oszczędzić; zgodził się więc na wybieg upragniony przez sejm, dał Krukowieckiemu zaświadczenie, że ma prawo do rokowania o zawieszenie broni i kapitulacye. Zainicyo-wał zmianę rządu po Krukowieckim i wespół z bratem, przewodniczącym w senacie, nomi-nacyę Bon. Niemojowskiego podpisał. Przeciwny limicie sejmu, poszedł z nim razem na wygnanie. Wszystkie przewroty dalsze podczas wędrówki do Swiedziebna (4 paźdz.) obijały się o niego. Granicę przebył przed wyjściem wojska z kraju. Po rozzbrojeniu przez Prusaków pojechał do Krakowa, ale wygnał go stąd Metternich, na żądanie Rossyi, a policya wskazała mu na mieszkanie Gradée (Gratz) i zamknęła go w nim na słowo honoru. Dwadzieścia kilka lat tam przebył i dopiero po wojnie krymskiej otrzymał pozwolenie na zamieszkanie w Krakowie. Z Gradca wolno mu było, za opowiedzeniem się, robić wycieczki; na jednej z nich zwiedził klasztor w Ossiachu i zajął się odrysowaniem wrzeko-mo nagrobka Bolesława Śmiałego, powierzając rylcowi OleszCzyńskiego utrwalenie jego kształtów.—Bib liografia. Prócz wiadomych opracowań „Złota księga Szl. pols.“ XI „Zbiór u-chwał sejmu 1831 r.“, „Kuryer Polski“ 1830 — 1831; wypisy z Arch. Rappersw.; Pamiętnik Antoniego Ostrowskiego o powstaniu 1830 — 1

r, spożytkowywany w rkpsie przez Spaziera przy wydaniu 2-m; tegoż „Żywot Tomasza 0-go“; „Kur. Pol.“ nr. 467, 535 (1831). s-Ostrowski Aleksander, ziemianin i mąż stanu (* dn. 12 września 1810 w Maluszynie, w woj. kaliskiem — f tamże w r. 1896). Pochodził z zamożnej i oddawna w województwie Sieradzkiem Rzpltej osiadłej rodziny hrb. Korab. Oddany do szkół publicznych w 15-m r. ż. pierwsze nauki pobierał w Liceum warszaAV-skiem, potem w Konwikcie pijarskim na Żoliborzu. W r. 1827 kończącemu tam nauki ze stopniem celującym przyznany został, ówczesnym instytucyi tej zwyczajem, tytuł „Księcia młodzieży“. W tymsamym roku O. wstąpił do uniwersytetu warszawskiego na wydział prawa, skąd w r. 1829 udał się z ciotecznym bratem swoim Henrykiem Potockim z Chrząsto-wa na uniwersytet do Monachium, gdzie pozostawał do wybuchu listopadowego. W tym czasie zwiedzał Szwajcaryę, Rzym i Włochy, a w ciągu tej podróży poznał Adama Mickiewicza, o czem do zgonu swego zawsze ze wzruszeniem wspominał. O. jednak, z umysłem inaczej usposobionym niż umysły większej liczby jego kolegów, nie znajdował w poezyi i sztuce tego silnie pociągającego powabu, który ówczesną młodzież polską przeważnie opanowywał. Rozważny, badawczy, analityczny, zamiłowany był w matematyce, naukach ścisłych i przyrodniczych i kierunek ten do sędziwego wieku zachował. Od najmłodszych lat był już tak oszczędny, iż pisze w liście swoim do matki, że przez cały rok pobytu zagranicą wydał na osobiste potrzeby tylko 120 dukatów (jak to przytacza w życiorysie jego Ludwik Górski). Po wybuchu Powstania Listopadowego powraca O. z Henr. Potockim do kraju i wstępuje do wojska jako prosty żołnierz; następnie służy w 5-pułku ułanów w stopniu oficera. Przekroczywszy w korpusie generała Ramoriny granicę austryacką, osadzony w twierdzy ołomunieckiej, korzysta z amne-styi bez wahania. Wróciwszy do Królestwa, zajął się urządzeniem i zarządem obszernych dóbr maluszyńskich, z początku pod kierunkiem ojca, a po jego śmierci samodzielnie, jako jedyny syn i spadkobierca. Od młodości swej bardzo poważnie pojmując obowiązki ekonomiczne i społeczne każdego właściciela dóbr ziemskich, wszystkie folwarki porządnie zabudował, gospodarstwo racyonalne w nich zaprowadził, jeden z pierwszych w kraju urządził wzorowo rozległe lasy, jałowe łąki nawodnił i do wysokiej doprowadził produkcyi.

1845 założył w folwarku Sielniczka jedną z najwcześniejszych w Kongresówce cukrowni, którą następnie w r. 1853 znacznie powiększył, zawiązawszy spółkę z kilku sąsiadami, starość studyował pracowicie postępowe ce-gielnictwo i ze zwykłą sobie wytrwałością zą-jął się wyrabianiem na szerszą skalę takiej

dachówki, któraby, łącząc przymioty lekkości i trwałości, była najodpowiedniejszą na dachy budynków wiejskich. Nie wypuszczając folwarków w dzierżawę, otwierał w nich pole praktyki rolniczej dla licznej młodzieży, której czynnościami kierował, naśladując w tern dzielnie generała Chłapowskiego z Turwi w Wielko-polsce. Młodzi praktykanci kształcili się pod okiem O-go zarówno w postępowem rolnictwie płodozmiennem jak i w administracyi oraz metodzie ścisłej rachunkowości gospodarczej. Ludwik Górski pisze o O-m, iż wyrobił on w sobie przekonanie, że własność ziemska jest zasadą, której żadne prawo, ani potrzeba społeczna naruszyć nie powinna, i że polepszenie bytu ludności wiejskiej jedynie za pomocą rozwinięcia w ludzie ducha pracy, oszczędności i oświaty trwale osiągniętem być może. To były dwa bieguny głównej osi jego społecznych przekonań i w tym kierunku działał energicznie ku polepszeniu bytu ludności w dobrach jego zamieszkałej. Sprawiedliwy i wyrozumiały, przeznaczał pensye emerytalne oflcyalistoin i niższej służbie, ich wdowom i sierotom, zakładał i budował szkółki wiejskie, nakłaniał włościan, aby z jego pomocą nawodnili swoje suche i chude łąki, ale trafił na niezłomny ich opór i tylko jedną wieś do tego namówić zdołał. Aby rozwinąć w ludzie wiejskim przezorność, założył kasę wkładowo-pożyczkową, w której każdy mógł składać oszczędności swe na procent, a potrzebujący mogli pożyczać pieniędzy, płacąc o jeden procent wyżej od otrzymywanego przez wkładających. Podtrzymując w sobie życie umysłowe, O. studyował z upodobaniem astronomię i fizykę, a pozostałe po nim liczne rękopisy świadczą, że posiadał gruntowną znajomość tych nauk, przywidywał olbrzymie dobrodziejstwa w zastosowaniu elektryczności i twierdził zawsze, że badanie przyrody jest zarazem „badaniem i hołdem mądrości Bożej“. Gdy w r. 1842 Zamoyski Andrzej zawiązał redakcyę i wydawnictwo „Roczników gospodarstwa krajowego“, oddanych pod ster wykonawczy Garbińskiego Kajetana (ob.),    O., już za redaktorstwa Zamoyskiego,

ja Zamoyskiego, na wiceprezesa Al. O-go, do komitetu zaś powołano innych 16-stu ziemian. Wszyscy ci ludzie przewodniczyli rozbudzeniu ziemiaństwa z długiego uśpienia paskiewiczow-skiego. Wszystkich lepszych, niezepsutych, ogarnął gorący zapał do pracy społecznej, przejęło mocne zaufanie w jej pożyteczne skutki. Teorya i praktyka rolnicza, popularyzowanie nauki, doświadczenia i eksperymenta, próby ulepszonych machin i narzędzi, rozwój hodowli inwentarza, konkursy i wystawy rolnicze dla ludu w różnych zakątkach kraju, kształcenie oficyalistów, zakładanie fabryk ulepszonych narzędzi rolniczych, szkółki, ochrony i szpitale wiejskie, nagradzanie wzorowych gospodarstw chłopskich, normowanie stosunków między pracodawcami a robotnikami, wreszcie dążenie do rozwiązania stosunku pańszczyźnianego—wszystko to było przedmiotem badań i usiłowań komitetu T-wa Rolniczego. Członkowie rozbierali między siebie pojedyńcze do opracowania przedmioty, poczem . przygotowane projekty przedstawiali na posiedzeniach. Kiedy w r. 1860 komitet Towarzystwa Roi., na zasadzie udzielonego przez rząd upoważnienia, przedstawić miał ogólnemu zebrauiu członków uwagi i wnioski swoje dotyczące sposobu wykonania prawa o oczynszowauiu włościan, wydanegó w r. 1858, Zamoyski przewodniczenie w sekcyi ogólnej powierzył O-mu, który wywiązał się z tego zadania pomyślnie. W przemowie wstępnej wskazawszy znaczenie i potrzebę rozwiązania stosunku pańszczyźnianego zapomocą umów dobrowolnych, powiedział dalej: „Ciąży zatem dla nas żelazna konieczność wymagań czasu i ten ruch zmiany w tych stosunkach, posuwający się od zachodu ku wschodowi, nie zatrzyma się nad naszą granicą. Mała liczba lat zapewne pozostaje nam do wyboru: czy mamy być owymi silnymi i przezornymi obywatelami, poznającymi konieczność swej epoki i odpowiednio działającymi, czyli też mamy czekać chwili, w której nas porwie wir wypadków. Wielkie społeczeństwa przezornością i siłą postanowień unikają tych ostateczności, wzruszających wszystkie podstawy pomyślności bytu narodowego. I my, panowie, śmiem to twierdzić, staniemy na tej wysokości“. Wszystkie wnioski komitetu zostały przyjęte w r. 1860 przez

wiadającym skutki. Wówczas-to komitet T-wa wyraził żądanie, aby „włościanie po ich oczyn-szowaniu doprowadzeni zostali do własności posiadanych grantów“. Towarzystwo uchwaliło „prosić rząd krajowy, aby dozwolił komitetowi T-wa przejrzeć warunki postanowienia Rady Administracyjnej z dn. 16 (28) grudnia 1858 r. i zaprojektować zmiany, jakie wobec wyrzeczonej dążności do uwłaszczenia nieodzo-

wstąpił do rady redakcyjnej. Z tej-to rady wyszła poruszona najpierwej przez L. Górskiego i Al. O-go myśl założenia Tow. Rolniczego, które też istotnie w r. 1858 zawiązanem zostało, zebranie ogólne. Publiczność, licznie zgroma-Artykuł przechodni ustawy stanowił, że człon- dzona na galeryach pięknej sali pałacu na-kowie redakcyi „Roczników“, zaprosiwszy do j miestnikowskiego, z wielkiem zajęciem przy-swego grona 20 obywateli krajowych, z dobre- j słuchywała się obradom, tak pomyślne zapo-go gospodarstwa znanych, utworzą pierwszy skład Towarzystwa i przystąpią do wyboru prezesa, wiceprezesa i członków komitetu kierującego. Jakoż zebrani w dniu 16 stycznia 1859 r. członkowie redakcyi pomienione-go czasopisma, wraz z zaproszonymi obywatelami, pod przewodem dyrektora Głównego Ko-misyi Spraw wewnętrznych i duchownych, Mu-chanowa, wybrali na prezesa Komitetu Andrze-

1 Oli

Wlelka Encykl. Ulustr. Sar. II. ïom VI. Zesi. 46a

wnemi się okażą“. Na ostatniem już zebraniu wnętrznych, księcia Czerkaskiego, w którym ogólnem w lutym 1861 r. zniesienie pańszczy- stwierdzając, że wnioski jego nie były w Raźny i oczynszowanie włościan, będące przedinio- dzie stanu rozbierane, zakomunikował mu je tem obrad zebrania poprzedniego, było posta- z uwagami o ogólnych zasadach prawa spo-nowieniem wielkiej dla rozwoju społecznego łecznego i państwowego. Był to w ówczes-doniosłości. Wkrótce po tak pamiętnej uchwa- | nych stosunkach krok dowodzący wielkiej od-le lutowej Tow. Rolnicze, pomimo że nie przekroczyło w niczem swej ustawy, zostało rozwiązane na mocy Najwyższego upoważnienia.

wagi cywilnej, narażał bowiem na odpowiedzialność za spełnienie prostego obowiązku obywatelskiego względem kraju, któremu właśnie wszystkie prawa jego miały być wydarte. Po rozwiązaniu Rady Stanu w r. 1867 usunął się O. do ulubionego Maluszyna, gdzie z energią lat młodszych poświęcił się znowu zajęciom gospodarskim i naukowym. Jeszcze w r. 1858 był on po raz pierwszy wybrany ua radcę Dyrekcyi Głównej T-wa Kred. Ziems, z ówczesnej gub. Warszawskiej. W r. 1860 przeszedł z Dyrekcyi Gł. do Komitetu tegoż Towarzystwa i pozostawał w nim całe 30 lat, a mianowicie do r. 1874, jako radca z gub. Kaliskiej i następnie przez lat 16 jako prezes. Podczas urzędowania O-go w komitecie i pod jego kierunkiem najwyższy organ T-wa pracował nad zebraniem w całość wszystkich praw i przepisów od zawiązania instytucyi w r. 1825 obowiązujących — i nad ułożeniem nowej ustawy. Po kilkoletniej usilnej pracy projekt tej nowej ustawy został właściwej władzy przedstawiony, a po wielu objaśnieniach i modyfikacyach w r. 1888 zatwierdzo-

Gdy instytucya runęła, O., połączony blizkim węzłem pokrewieństwa z Al. Wielopolskim, znający lepiej od innych jego dążności, nie wahał się z nim połączyć i od tej chwili z ca-łein osobistem poświęceniem dopomagał mu w niezwykle trudnem podówczas zadaniu rządzenia krajem. Uznawszy kierunek rządów margrabiego za dobry, wstąpił do nowo-utwo-rzonej Rady Stanu, jako stały jej członek, wraz z kilku najwybitniejszymi członkami komitetu byłego T-wa. W r. 1862 mianowany gubernatorem radomskim (dzisiejszej gub. Radomskiej i Kieleckiej) przyjął ten urząd, gdyż okoliczności ówczesne wskazywały mu, iż może być dla tej części kraju pożyteczuym. W r. 1863 dn.

29 kwietnia mianowany Dyrektorem Głównym Prezyd. w Komisyi Spraw Wewnętrznych, objął śmiało to najważniejsze, ale najtrudniejsze i najmocniej narażone stanowisko urzędowe.

Zygm Gl.

Ostrowski Edward Feliks Wincenty,

trockiego, średnie i wyższe nauki pobierał w Wilnie, w gimnazyum; w 1832 r. wszedł do akademii med.-chirurg., gdzie świetnie osadzony był oddział nauk weterynaryjnych. W 1838 r. O. pozyskał dyplom, a 'następnie przybywszy do Warszawy, pełnił obowiązki assesora weterynaryi w urzędzie lekarskim b. gub. mazowieckiej i kaliskiej. Nadto w 1841 r. powołano go na dyrektora szkoły weterynaryjnej warszawskiej, a oprócz tego wykładał w Instytucie Marymonckim. Professorem był bardzo wydatnym: nie tylko celował darem wymowy, ale, obeznany gruntownie z naukami

Po ustąpieniu Wielopolskiego z rządu kilka miesięcy jeszcze obowiązki swe pełnił i dopiero dn. 15 (3) marca 1864 r. od nich uwolnio- ny Stało się to już ku końcowi urzędowania, ny, pozostał jednak nadal członkiem Rady Sta- które O. w r. 1890 jako przyciśnięty cho-nu, w której pozostawał do r. 1867, t. j. do- robą 80-letni starzec opuścił. Po kilkoletnich póki rada istniała. W r. 1864 był w niej cierpieniach umarł O. (r. 1896), pozostawiając przewodniczącym wydziału próśb i zażaleń, po sobie pamięć obywatela, który niepospolite a w r. 1866—wydziału skarbowo-administracyj- zdolności umysłowe, nieugięty i idealnie pranego. Po ogłoszeniu ukazu z dn. 19 lutego wy charakter duszy, łączył z gorącą chęcią (2 marca) 1864 r. i po ustanowieniu Komitetu służenia zawsze swemu krajowi. Urządzającego, mającego za zadanie ukaz ten w wykonanie wprowadzić i instrukcyami obja- uczony weterynarz (* 2 czerwca 1816 r. — -j-śnić, na posiedzeniu Rady Stanu wniósł trzy 24 sierpnia 1859 r.). O. pochodził z powiatu obszernie motywowane wnioski: 1) o konieczności szacowania służebności przyznanych włościanom na ziemiach, folwarcznych, 2) o zasadach szacowania praw propinacyjnych, utraconych przez właścicieli dóbr w wioskach uwłaszczonych, 3) aby wynagrodzenie mające '’być przyznanem właścicielom gruntów w wieczystą dzierżawę puszczonych było na sprawiedliwszych zasadach oparte. Przedstawiając te wnioski na posiedzeniu Rady Stanu, wypowiedział mowę w języku francuskim, zawierającą myśli głębokie i prawdziwie pięknie wyrażone, której zasadą przewoduią było to, że nowe prawa nie powinny mieć na celu burzenia przeszłości, przyrodniczemu, traktował wykład weterynaryi ale tylko poprawę poprzednich wadliwych u- w sposób prawdziwie głęboki i czysto nauko-rządzeń i stosunków. Wnioski te z polecenia wy. Pomimo tylu zajęć zasłynął jako pisarz namiestnika hr. Berga były bez dyskusyi w Ra- j w zakresie swej specyalności. W 1853 r. dzie Stanu przesłane Komitetowi Urządzającemu, , mianowano O-go professorem instytutu wetery-a w protokóle posiedzeń rady zamieszczono j naryjnego w Charkowie. W owym czasie ka-tylko o tem wzmiankę. Wówczas O. napi- ■ tedry tego zakładu zajmowali prawie wsżyscy sał obszerny memoryał do ministra spraw we- polacy-wileńczycy: Napoleon Halicki, Klaudyusz

ne:

L J.

Red.

Wiszniewski, Jerzy Poluta, Lucyan Pawłowicz. W drugim roku pobytu O. został naczelnikiem ekspedycyi naukowej do Stepów Kirgizkich i opis tej podróży, wielce zajmujący, drukiem ogłosił. Powszechnie ceniony za swoją wiedzę i czysty charakter, zakończył przedwcześnie swój pracowity żywot, zwalony przez żółtą gorączkę. O. był członkiem kilku towarzystw naukowych. Oprócz kilku kursów naukowych, których nie zdążył ostatecznie wypracować, drukiem ogłosił: „Ustawa policyi weterynaryjnej“ po polsku i rosyjsku (Warszawa 1844. Autor otrzymał za nią pierścień brylantowy). „Chirurgia weterynaryjna praktyczna, czyli wykład sposobów wykonywania operacyi na zwierzętach domowych“ (Warszawa 1844; rozbiór tego dzieła przez Wagę w „Bibi. Warsz.“ 1845 II); „Zaraza płuc, czyli zapalenie płuc panujące u bydła rogatego“ (Warszawa 1845); „Opisanie i leczenie iniiuenzy czyli zarazy koń skiej“ (Warszawa 1847); „Weterynarya gospodarcza. Nauka leczenia zwierząt domowych“ (Warszawa 1871);    ,,0 życiu i pracach Karola

Mujschla, prof. b. akad. wileńskiej“ („Pamiętnik Towarzystwa lekarskiego warszawskiego“ 1852 IV i osobno Warszawa 1853); „Thierarz-neischule in Charkow“ („Magazin f. die ge-sammte Thierheilkunde“ XII “232); „Listy z podróży odbytej do Stepów Kirgiz-Kajzackich“ (Grodno-Wilno 1859, T. I—II). Por. życiorys O-a przez Korczyńskiego w „Tygodniku Illustrowanym“ (1860 Nr 21), oraz Er lic ki „Rys historyczny instytutów rolniczo-leśnych“ (1877, str. 96); Koś miński „Słownik lek. pols.“ (str. 372); Królikowski „O polskich zakładach weterynaryjnych“ (1889, 8 — 11).

Ostrowski Piotr (* 1782—f 1846 r.). Był długie lata nauczycielem języka rossyjskiego w gimnazyum w Wilnie, a po ustąpieniu Czerniawskiego jakiś czas wykładał w uniwersytecie, w r. 1820—21 zaś objął kurs statystyki państwa rossyjskiego, który prowadził z ma-łem powodzeniem. Imię jego stało się głośnem, kiedy, przeczytawszy 3 maja 1823 r. w V klasie gimn. wileń. napis na tablicy „Viwat konstytu-cya 3 maja!“—poleciał do generał-gubernatora z denuncyacyą, a to sprowadziło nieobliczone klęski i pogrom uniwersytetu wileńskiego. Pomimo takiego służalstwa O. za rektoratu Pelikana, któremu przecież byli potrzebni tacy ludzie, stał w cieniu i nie mógł ponownie wcisnąć się do uniwersytetu, czego mocno pożądał. Wreszcie po 1831 r. poszedł w górę i ostatecznie został dyrektorem gimnazyum w Dynaburgu. W literaturze znany jest z pism: „Wypisy z autorów rossyjskich, dla poczynających się uczyć języka ros.“ (Wilno 1819; oraz liczne wydania in-1820,    1823, 1826, 1837,    1847,    1860);

„Krótki rys ogólnej teoryi statystyki“ (Wilno 1820); „Krótka historya państwa rossyjskiego“ (Wilno 1824); „Geografia cesarstwa rossyjskiego, Królestwa Polskiego i w. księstwa finlandzkiego w teraźniejszym ioh stanie“ (Wilno 1824).— Mochnacki „Powstanie narodu polskiego“ (I 239); Mickiewicz Władysław „Żywot Adama Mickiewicza“ (I 133); „Archiwum do dziejów liter, i oświaty“ (VI 187—188); Bieliński „Uniw. wil.“ (II 731, III 284).

Ostrowski Andrzej—-jak podaje „Wielka Encyklopedya“ Orgelbranda, Ostrawsky A. zaś stale u Estreichera—intułat, proboszcz katedralny lwowski, dyrektor tamecznego instytutu głuchoniemych (* 1791 — f w maju 1871), wydał podręczniki dla głuchoniemych w języku niemieckim: „Katechetik für Religionslehrer der Taubstummen“ (Lwów 1846), oraz dzieje tego zakładu z powodu 25-lecia w r. 1855 „Geschichtliche Darstellung des galic. Taubstummen Instituts zu Lemberg“ (Lwów 1855). Nadto ogłosił „Słownik polsko-niemiecki (Lwów 1849) i parę podręczników nauki religii po niemiecku.

Ostrowski Adolf, polski artysta dramatyczny (* 17 czerwca 1837 r. — f 1 listopada 1895 r.). Pochodził z rodziny artystycznej: ojciec jego i brat byli muzykami. Kształcił się w szkole dramatycznej warszawskiej pod kierunkiem najpierw Jasińskiego, a następnie Rychtera. Na scenie Rozmaitości debiutował w r. 1857 w roli Kapki (kom. „Odiudki i poeta“), Były to najświetniejsze czasy komedyi pod względem zespołu wykonawców. Stojąc na pograniczu dwóch teoryj estetycznych w grze artystów, O. pozostał w zgodzie z o-bydwoma kierunkami. Dawna szkoła zaszczepiła w nim czystą i wyraźną dykcyę oraz sumienne badanie swej roli; od szkoły nowej wziął naturalność i swobodę. Odtwarzał z wielką plastycznością ludzi przeciętnych. W traktowaniu postaci był więcej humorystą niż głębszym psychologiem. Humor jego bywał niekiedy jednostronnym, gdyż za podstawę w grze brał zazwyczaj żywość temperamentu. Największe tryumfy odnosił O. w repertuarze francuskim. Za najlepszą jego rolę poczytywano Fromentala w „Safaudułach“ Sardou. Sfera talentu O-go była dość rozległą; obejmowała całą skalę wyższego komizmu i charakterystyki, graniczyła w pewnych punktach z dramatem, z drugiej strony zaś sięgała aż do farsy. Towarzyszyła O-mu zawsze bystrość, wyzyskująca wybornie gotowy materyał roli. Cechą humoru O-go była miara, odgraniczająca nawet farsę od szarży i karykatury. W repertuarze polskim grywał z wielkiem powodzeniem „szlagonów“ i parweniuszów mieszczańskich. Do najwybitniejszych ról O-go należały następujące: profesor w „Piosnce wujaszka“, Bol-becki w „Consilium facultatis“, Szpürer w „Przesądach“ Lubowskiego, burmistrz w „Teatrze amatorskim“, jezuita w „Serafinie“, mąż w „Gęsiach i gąskach“, ojciec w „Pięknej żonie“ Bałuckiego, Klapkiewicz w „Przed ślubem¹ Zalewskiego. —B i b 1 i o g r a f i a: SzczSoółową ,cha

rakterystykę gry O-go pomieszcza W. Bogusławski w swej książce „Biły i środki naszej sceny‘‘ (1879) str. 179 — 180 oraz str.

J. Lor.

Stanisław

Kazimie rz, rzeźbiarz współczesny polski (* 1878 r. w Warszawie), kształcił się w krakowskiej akademii Szt. Pięk., dalsze zaś studya odbywał we Włoszech.

„Łabędź“, „Melodya“.

Tarczę podtrzymują dwa olbrzymy

191—204.

Ostrowski Kazimierz, rzeźbiarz polski (* 1848 we Lwowie — f 1880 w Warszawie), był synem jednego z przedniej szych jubilerów lwowskich. Uczęszczając do szkoły realnej, objawiał zdolności rzeźbiarskie i myślał o poświęceniu się rzeźbie lub też sztuce dramatycznej, ku której pociągały go również skłonności wrodzone. Idąc jednak za wolą ojca, wyjechał do Warszawy dla objęcia posady urzędnika w Tow. Ubezpieczeń. Krótko wszakże na niej pozostawał i znalazł się niebawem w jednej z fabryk kafli pod Warszawą, dla której podjął się lepić w glinie ornamenty. Wobec niskiej zapłaty, jaką wynagradzano jego pracę, i doświadczanego z tego powodu przykrego niedostatku rodzice wezwali go z powrotem do Lwowa, pozwalając mu wstąpić do trupy dramatycznej Stengla. I w tym zawodzie nie pozostawał dłużej, gdyż trupa rozpierzchła się i O., pracując już-to w zakładzie jubilerskim, już-to w kamieniarskim we Lwowie, a następnie w Kamieńcu na Podolu, dokąd wezwał go zamieszkały tamże przyjaciel ojca, uzyskawszy wreszcie fundusz na kształcenie się, w 1869 r. udałj się do Akademii Wiedeńskiej Szt. Pięk. W roku następnym został stypendystą m. Lwowa i na koszt publiczny studya ukończył. Po powrocie urządził wystawę prac własnych, przeważnie biustów, i jednej kompozycyi allegorycznej, zdobywając sobie uznanie . W 1876 r. osiedlił się w Warszawie, gdzie już do końca życia zamieszkiwał. Obok szeregu medalionów osobistości znakomitych jak: Mickiewicza, Krasińskiego, Słowackiego, Libelta, Moniuszki, Matejki, Modrzejewskiej, Żółkowskiego i in. wykonał ozdoby figuralne w kamieniu dla domu Schmidta na ul. Berga i dla Tow. Kredytowego miejskiego, a nadto „Lirnika Ukraińskiego“, premiowanego na Konkursie Tow. Zachęty honorową pochwałą (1879) i nabytego przez p. A. Jodkę z Wołynia, w tymże roku pomnik dla dra Girsztowta—do kościoła Św. Krzyża; później: „Dawida zwyciężcę“, „Św. Kazimierza“, „Chrystusa rozmnażającego chleb i ryby śród głodnej rzeszy“, dwie grupy na konkurs lwowski do gmachu sejmowego, ,,Powitanie bocianów“, „Powódź“, „Rozpacz matki“, biusty Kro-nenberga, Romany Popielówny i wreszcie trzy ostatnie prace: „Jontek i Halka“, ,,Świtezianka“ i ,,Polonez“, przy których, zapadłszy na zapalenie płuc, życie zakończył.    K- B-

Ostrowski Juliusz hr. (* 1854 w Warszawie). Nauki pobierał w latach 1864 — 8 na pensyi Barszczewskiego w Warszawie; w lat. 1868 — 70 w Paryżu w „Pension Amiel“; 1870—7 w Brukselli, w Instytucie św. Ludwiki i we Wszechnicy w Lovanium na wydziale prawnym; w r. 1877 uzyskał stopień kandydata „en philosophie et en lettres“ i kandydata praw. W r. 1880 zajął się praktyką gospodarską; w r. 1897 rozpoczął wydawnictwo „Księga herbowa rodów polskich“ i prowadzi je obecnie (1907).

Ostrowski

Powróciwszy do kraju, zamieszkał w Warszawie, gdzie poczynając od r. 1899 do 1902 wykonał szereg pierwszych prac swoich i wystawił je w Tow. Zachęty i w Salonie Krywulta. Obok innych do szeregu tego należą: portret p-ny O., „Chopin“, portrety: poety Tetmajera, Aut. Langego, Or-Ota, Miriama, Hoesicka, Dygasińskiego, Wrzeszcza. W 1902 r. przeniósł się O. do Lwowa, skąd po pobycie paroletnim udał się zagranicę i, bawiąc do chwili obecnej w Paryżu, prace swoje wysyła na wystawy w Krakowie, Londynie, Warszawie i na „Secessyę“ wiedeńską. Z ostatnich prac jego należy wyszczególnić: „Salome“, popiersie Kasprowicza, fragment kompozycyjny p. n. „Cień“,

K. 15

Ostrowskich hrabiów herb. Na tarczy w polu złotem na czarnym niedźwiedziu, stojącym w prawą stronę tarczy, siedzi panna ukoronowana, z włosami rozpuszczonemi, w sukni czerwonej, z rękoma do góry wzniesionemi. Nad tarczą koroua hrabiowska, a w niej między dwoma rogami jeleniemi pół niedźwiedzia czar-

ii 4

Fig. 187. Ostrowskich hrabiów (herb'.

nego, zwróconego w prawo, z różą czerwoną pięciolistną w prawej łapie, z lewą łapą zwieszoną.

z głową uwieńczoną i biodrami przepasanemi liściem dębowym, każdy z maczugą w ręku. Odmiana herbu Rawicz (ob.), nadana wraz z tytułem hrabiowskim pruskim w dn. 5 lipca 1798 r. przez Fryderyka Wilhelma Tomaszowi Ostrowskiemu, za Rzpltej podskarbiemu nadwornemu, później ministrowi w Straży, prezesowi : senatu Księstwa Warsz. i królestwa kongreso-

Red.

wego, potwierdzona w Rosyi wnukowi rzeczonego Tomasza (ob.), Stanisławowi, w roku 1854. Źródła: Oryg. dyplom; Ostrowski: „Księga herbowa rod. polsk,“; Gritzner i Hildebrandt. D-Ostrowskie starostwo grodowe. Na sejmie w 1565 r. na prośbę posłów mazowieckich, iż niektóre powiaty ziem: Wiskiej, Nur-skiej i Łomżyńskiej mają daleką odległość od grodów swoich, ustanowiono gród w Ostrowiu dla powiatów kamienieckiego i ostrowskiego, ale z zastrzeżeniem, iż gród ten będzie dzierżył starosta nurski. Dlatego niekiedy w lu-stracyach występuje starostwo O-ie, niekiedy dzierżawa. W r. 1674 trzyma dzierżawę O-ą Jan Wessel, czesnik koronny, wraz z wójtow-stwem. Do dzierżawy nie należała żadna wieś ani folwark (wieś Zaszków właściwie należała do starostwa nurskiego), liczono wtedy w O-irn s-stwie 82 włók, i z których 10 wójtowskich, 3 kościelne, 50 pustych; dochód ze starostwa nieznaczny. W roku 1771 posiadał je Michał Karski, chorąży różański, opłacając kwarty 964 złp. 5 gr., hyberny zaś 1.246 złp. 28 gr.

Ostrowskij Aleksander, znakomity pisarz dramatyczny ros., syn drobnego kupca, Mikołaja (* w Mosk. 1823 r.—f 2 czerwca 1886 r.). O. w dzieciństwie wchłaniał w siebie zwyczaje i obyczaje kupiectwa z tak zwanego Zamoskwo-rieczija. Gimnazyum moskiewskie pierwsze u-kończył w 1840 r. Jeszcze za czasów szkolnych namiętnie polubił teatr, a teatr ówczesny w Moskwie posiadał pierwszorzędne siły, jak Moczałow, Szczepkin, Lwowa-Sinieckaja. Następnie wstąpił do uniwersytetu, na wydział prawny, lecz całego kursu nie przeszedł, z powodu zajścia z jednym profesorem. W r. 1843 otrzymał posadę w sądzie handlowym, co dało mu szerokie pole dla obserwacyi mieszczaństwa, przemysłowców i kramikarzy. Wogóle Moskwa ówczesna była ogniskiem, sku-piająoem w sobie jak w miniaturze różnolitość życia rossyjskiego: obok arystokratów, szlachty, wszelkiego gatunku czynowników, istniały koła heglistów, zacliodniowców, słowianofiłów, a tej inteligencyi przeciwstawiało się kupiectwo, można rzec, niemuśnięte nawet przez cywilizacyą. W 1847 r. O. wystąpił z pierwszym utworem: „Kartjiny siemiejnago szczastija“ (Moskowskij Listok); obrazki te zwróciły uwagę na młodego autora, który opuścił służbę i wszedłszy do składu redakcyi „Moskwitianina“, oddał się pracy literackiej i tegoż roku w tern piśmie wydrukował komedyę „Bankrut“, której tytuł gwoli dzikim wymaganiom cenzury zmienił na: „Swoi ludi socztiomsja“. Sztuka ta uczyniła znaczne wrażenie; czytano ją wszędzie z zapałem, a krytyk Szewyrew nazwał O-go luminarzem dramatu. Atoli kupcy moskiewscy o-brazili się: oskarżono O-go, iż hańbi cały stan kupiecki, i władza nietylko zabroniła pisać o tej komedyi, ale O. dostał się pod nadzór

policyi. To zdarzenie ujemnie podziałało na O-go, który do 1852 r. prawie nic nie pisze i dopiero w następnym wydaje „W nie swoi sani nie sadiś“; sztuka niebawem była odegrana w Moskwie. Wreszcie zjawiła się sztuka „Bjedost’ nie porok“ i od tego czasu sława O-go utrwaliła się powszechnie. — Różne wpływy działały na O-go: zrazu szedł śladami Gogola, następnie poddał się wpływom słowianofiłów, którzy zogniskowali się koło „Moskwitianina“: tendencye i osnowy życia rdzennie rossyjskie O. zaczyna otaczać aureolą. Krytycy tego obozu (Apóllon Grigorjew) wychwalają go namiętnie, przeciwnie „zachodowcy“ sądzili go surowo i ujemnie. — Po wojnie krymskiej dostrzedz można nowy pierwiastek w sztukach O-go, który, jako plebejusz z pochodzenia, nie został obcy silnemu ruchowi demokratycznemu i postępowemu.

W dramacie „W czużom piru pochmielje“ autor dosadnie przedstawia smutne strony „samo-durstwa“ (dobitny ten i doskonały wyraz „sa-modur“ zjawia się po raz pierwszy), uwarunkowanego nieograniczoną władzą bogactwa i autorytetu; brak tu pochwał dla ideału „samo-bytności“ rossyjskiej: owszem, O. niemiłosiernie odsłania rany; na tle ponurego bytu występuje człowiek wykształcony, inteligentny ze świadomością godności ludzkiej, która w otoczeniu niekulturalnem wcale nie istniała. Dalsze dramaty: „Dochodnoje mjesto“ (1856), „Wospitannica“ (1859) odzwierciadliły gorączkę społeczeństwa w przeddzień reformy włościańskiej, i z powodu tego nie pozwolono ich dawać na scenie. Równocześnie O. znalazł godnego siebie krytyka w osobie Dobrolubowa; jego świetne artykuły (zwłaszcza piękny: „Swjetłyj łucz w tiemnom carstwie“) wpływały dodatnio na ewolucyę talentu O-go, który w tym czasie odznaczył się niebywałą płodnością, tworząc w 1860 r.: „Staryj drug łuczsze nowych dwuch“, ,,Tiażolyje dni“ i „Groza“—ostatni ten utwór to prawdziwe arcydzieło, które jedno mogłoby słusznie wsławić autora.—Skwapliwość do wypuszczania coraz nowszych utworów wzmogła się z powodu ożenku O-go, co podwoiło wydatki domowe. Wogóle dochody autora były nad wyraz szczupłe: teatry płaciły mu marne honorarya, jak również redakcya „Moskwi- . tianina“. Gdy przyszły na świat dzieci, niedostatek wzrastał, tern bardziej, że stosunek dyrekcyi teatralnej do O-go stał się nader chłodnym z powodu niezależności autora. Zaczęto coraz rzadziej wystawiać jego sztuki, szykanowano go nawet.    To nietylko ujemnie

wpłynęło na jego zdrowie, ale zabarwiło pes* symizmem jego usposobienie. Dzieła O-go, które powstały w siódmym dziesiątku XIX wieku, przesiąkłe    są cale    mrocznym kolorytem

(„Grjech da bjeda na kogo nie żiwiot“, ,Rzutniki“, ,,Puczina‘‘, „Na wsiakogo mudrieca dowolno prostoty“). Wreszcie, . gdy entuzyazm publiczności zwrócił się do operetek, które

wtedy zaczęły grasować, O. zamierzył porzucić pisanie dla sceny i oddał się studyowaniu historyi rossyjskiej. Rezultatem tego był szereg utworów z przeszłości dziejowej („Sniegu-roczka“. ,,Minin-Suchoruk‘‘, ,,Wojewoda“, ,,Wa-' silisa Mielentiewa“ i kilka innych). Pod koniec życia stan materyalny O-go nieco się polepszył, gdy dramatopisarz został obrany prezesem towarzystwa rossyjskich pisarzy dramatycznych. Nie było w całej Rossyi teatru, gdzieby nie dawano jego utworów, a to zapewniało mu dochody. Następnie oddano mu do zarządu teatr w Moskwie i powierzono założenie i kierowanie szkołą dramatyczną, o czem oddawna marzył. Atoli dni O-go były policzone. Z porady lekarzy udał się na wieś i tam po trzech dniach pobytu zakończył życie. —O. zacząwszy pisać pod wpływem Gogola, rychło poszedł torem samodzielnym. Treść do utworów brał z szarego pospolitego życia, ale od anegdotycznego traktowania małości ludzkich odszedł znacznie: wątek rzeczy w utworze się rozwija, zmieniają się losy działaczy, autor przecież nie tylko, jak Gogol, wcale się nie śmieje ze swych bohaterów, ale całkiem jest nieobecny w swych sztukach, same osoby mówią i działają, jak w życiu. O. stworzył teatr ros-syjski—był pierwszym pisarzem dla sceny w isto-tnem tego słowa znaczeniu. Pozostawał pod wpływem idei Wissaryona Bielińskiego, który utrzymywał, iż sztuka sceniczna należy także do twórczości, aktor nie powinien być niewolnikiem autora, lecz ma dopełniać i rozszerzać grą swoją ideę pisarza—i w tern dopełnianiu leży cała twórczość. Przeto O. nie maluje charakterów wykończonych do najdrobniejszego rysu, zostawiając dla aktora wiele do wykończenia i dużo swobody do ujawnienia scenicznej twórczości i indywidualności. — O. nadto doprowadził scenę do szczytów realizmu. W sztukach jego niema efektów zewnętrznych, tyrad, replik, zawiłych intryg, przejrzystych tenden-cyj. Treść jego utworów odznacza się zazwyczaj prostotą. Scena następuje po scenie — wszystko szare, powszednie, aż póki nie rozwinie się wstrząsający dramat. Słusznie o nich powiedziano, że nie akty w nich się rozegry-wają, lecz samo życie płynie po scenie strumieniem prawdziwym. Efektów O. unika prawie zupełnie. Kurtyna zapada zwykle nie w najwyższem napięciu sytuacyi straszliwej, jak przyjęto w dramaturgii, lecz w czasie najzwyczajniejszej sceny o bladym finale. Sztuki O-go ani nie kończą się, ani nie urywają się; zów, a współczesne czasy wyczerpał O. w ca-autor jakby chciał wrazić tę myśl w duszę wi- łej galeryi indywidualności, wszechrozmaitego dza, że życie niema początku, ani końca: nie gutuuku i pozycyi ludzi. Brakuje tylko chło-można znaleźć w niem chwili, po której mo- pów, których mieszczuch O. prawie nie znał. żnaby było postawić punkt, w życiu są prze- j Zasługuje na wyróżnienie pyszny język O-go: rwy, nigdy próżnia. Jeszcze jedna właściwość ; niezmiernie naturalny, odpowiadający danej o-pisania O-go: sztuk jego nie można zaregestrować [ sobistości, a co do bogactwa będący skarbnicą do żadnego oddziału przyjętej teoryi literatury; mowy rossyjskiej. Zbiór dzieł O-go wyszedł nagłówki, które im dawał (dramat, komedya), nie ! w Petersburgu p. n.

odpowiadają zgoła ustalonym etykietom. Trafnie je nazwał Dobrolubow przedstawieniami życia („pjesy żizni“); istotnie są to objektywi-zacye życia, jego przetopy w formę dramatyczną, bez dążności kogokolwiek ośmieszyć lub opłakać. Niema również w tych sztukach jakiejś jednej osnowy, jak np. walki uczucia z obowiązkiem, kollizyi namiętności, antagonizmu dobra i zła itp. Utwory O-go to odtworzenie różnorakich i rozmaitych stosunków życiowych. Stają w nich ludzie naprzeciw siebie, albo trafem zetkną się na szlaku bytu, a ponieważ najczęściej charaktery ich są odmienne, a cele wzajemnie wrogie, to następują starcia, których finał bywa rzeczą wypadku, niepodobny do odgadnięcia, jako zależny od różnych okoliczności: niekiedy zwycięża silniejszy. Wobec przypadkowości końca zdaje się nie powinno być miejsca dla fatum. Atoli swego rodzaju fatum istnieje w sztukach O go; zawiera się ono w tym poglądzie, iż skoro pewna sfera i mnóstwo warunków ukształtowały jakiś typ, osobnik działa już fatalnie w ramach swego typu i nie może postępować inaczej. Z tego powodu wyrzuty sumienia czują jedynie ludzie bez charakteru, istotni zaś nikczemnicy (świetny typ despotki bez serca, Kabanowej w „Grozie“), uważają, że postępują najsłuszniej i po najokropniejszych czynach mówią o swych prawach, tradycyi i t. d. Ten pogląd filozoficzny prowadzi O-go do wielkiej bezstronności: jak beznamiętny kronikarz patrzy on spokojnie, o-pisuje sprawiedliwych i niesprawiedliwych, bez żalu, ani gniewu. W sztukach O-go pomimo ponurego lub antypatycznego tła, łatwo wyczuć pierwiastek głęboko uspokajający, że ten byt to jedynie cząstka harmonii światowej, która w swej potężnej całości jest przepiękna. Nadto często wybucha nawet na nizinach niedoli życiodajny zachwyt nad samym faktem życia. Słusznie zarzucano O-mu, że się powtarza. Istotnie bardzo często porusza te same motywy, na wielu sztukach znać pośpiech i brak wyrzeźbienia artystycznego. Najlepszemi wytworami O-go pozostaną „Groza“ i „Swoi ludi“. Oprócz wyżej wyliczonych do lepszych można zaliczyć: „Nie tak żiwi, kak choczetsia“, „Na bojkom mjestje“, „Trudowoj chleb“, „Nie wsio kotu raaslannica“, „Bieszenyja dieńgi“, „Ljes“, ,,Marya Stuart“. Podziwiać trzeba w sztukach O-go szerokie ogarnięcie życia rossyjskiego w teraźniejszości i przeszłości: od czasów przedhistorycznych do XIX w. cały cykl obra-

„Sobranie soczinenij“

361-386].

Ked

w czterech tomach 1859 — 67, a potem wiele wydań. — Materyały do życiorysu O-go: wspomnienia Burdina w „Wiestniku Jewropy“ (1886 Nr. 2) oraz S kab i cz e w skij „Istorija nowjejszej rus. liter.“ (Petersburg 1893, str.

i., j.

Ostrowy, osada fabryczna, wieś i folwark nad rz. Ochnią w pow. Kutnoskim gub. Warszawskiej; leży przy stacyi kolei W. Bydg. Krośniewice (dawniej Ostrowy), w odległości 137 w. od Warszawy, a 15 w. od Kutna; z miastem Krośniewicami (4 wiorst), połączone drogą bitą, krzyżującą się tam z drogami: z .Kutna do Kalisza i z Łęczycy do Włocławka; fabrykę łączy ze stacyą uboczna linia kolejowa, długa na 1.4 wiorst. Cukrownia O. zalicza się do największych w Król. Polskiem. Założona w 1848 r. przez Rembielińskiego, właściciela dóbr Krośniewice, początkowo jako mała cukrownia gospodarcza, po upływie lat kilku rozszerzyła się znacznie, przez wstąpienie do przedsiębiorstwa kilku wybitnych przemysłowców, jak Leop. Kronenberg, Wilhelm Rau i inni. Od 1876 r. jest towarzystwem akcyj-nem pod firmą „Warsz. Towarzystwo fabryk cukru“. W 1893 r. pożar zniszczył całą osadę; odbudowano ją w tymże roku z wielkim nakładem i przy zastosowaniu wszelkich ulepszeń, rozszerzając jeszcze jej rozmiary.. Obe cnie (1907 r.) przy cukrowni jest szpital na 20 łóżek, apteka, 2 szkoły dla dzieci robotników, kaplica katolicka z kapelanem stałym i ewangielicka z pastorem przyjezdnym. Zarówno kapelan, jak pastor utrzymywani przez fabrykę. Prócz tego jest stały lekarz fabryczny i felczer; pomoc lekarską mają robotnicy bezpłatnie. Koszt utrzymania tych urządzeń humanitarnych fabryki wynosi rocznie 11500 rb.—Cukrownia ma zakontraktowanych około 5 000 mórg buraków, z których produkuje rocznie 400 000 pudów cukru, w tern około 100 000 pud. cukru kostkowego i 300000 pud. krystalicznego. Dziennie przerabia cukrownia 32 500 pud. buraków, posiada motory parowe o łącznej sile 470 koni parowych i zużywa rocznie około 500000 pud. węgla kamiennego. Obrót roczny fabryki wynosi około 1 milj. rb. Kampania cukrownicza trwa 3Y2 miesiąca; w tym czasie zatrudnia cukrownia 580 robotników przy przerobie buraków i 500 poza obrębem fabryki, t. j. przy odbiorze buraków, zwózce ich i t. d. Przez pozostałe miesiące pracuje przy remoncie 160 rob. i przy zajęciach gospodarczych 180 rob. Roczny zarobek robotników wynosi ogółem około 100 000 rb., przy-czem płaca dzienna dla robotnika dorosłego waha się od 50 kop. do rb. 1.30, dla robotnicy od 30 do 55 kop., zaś dla wyrostków niższą jest od 30 kop. Mieszkający stale przy fabryce (190 rodzin), otrzymują prócz płacy, mieszkanie, opał, pole pod kartofle i inne dodatki w naturze. Robotnicy nie są ubezpieczeni. Niezdolni do pracy (z mieszkających przy fabr.) otrzymują dodatki w naturze, mieszkanie i połowę ostatnio pobieranej płacy zarobkowej; wdowy, prócz dodatków w naturze, mają mieszkanie i 5 rb. miesięcznie. W obecnej chwili (listopad 1907 r.) fabryka utrzymuje 13 takich emerytów i wdów 64, wydatkując na to 6 000 rb. rocznie. — O., wieś i folwark mają 28 dom. 241 m-ców, 1 482 mórg., w tern 325 m. włość. Folwark należy do dóbr Krośuiewi-ce. Wieś ma szkołę elementarną i urząd gminny. Według Lib. Benef. Łaskiego, wsi Ostrowy minor, i O. major, albo Płockie i Kopy w paraf. Krośniewice dawały dziesięcinę, zarówno z łanów folw. w O. małych (minus) jak i z łanów sołtysich— kościołowi w Dąbrowicy; łany kmiece dawały dzies. na stół arcybiskupi. Z regestr, pobor. z 1576 r. dowiadujemy się, że były to wsi królewskie. O. Wielkie (major), w dzierżawie Jana Płockiego, miały 8 łanów, 2 ogrodź., 15 kolon, i karczmę. O. Małe (minor) należały do grodu w Przedczu, miały 9 łanów, wójtostwo zaś miało */«. łanu (przedtem 3¹/₂), 3 ogrodź., karczmę. Późuiej te wsie wchodziły w skład s-stwa Kłoda w-skiego (ob.) utworzonego ze s-stwa Przedec-kiego.

Ostroża, ob. Fourcroya.

Ostrożanka, mylnie Ostroróg a, lewy dopływ Warty, pow. Szamotulski, powstaje w Kluczewie ze spływu dwu strug, płynących od U-stroroga; toczy się ku pólnocnemu-zachodowi i poniżej Wartosławia (Neubrueck), uchodzi do Wisły, ubiegłszy 18 kim.

Ostrożczyk Leszek, pseud. Aleksandra Brzostowskego.

Ostrożecki przydomek, używany przez knia-ziowski ród litewsko-ruski Hołowniów (ob.).

Ostrożeń, roślina, ob. Ci r si um.

Ostrożka, roślina, ob. Delphinium.

Ostrożyński Władysław, prawnik polski (* 7 kwiet. 1857 r. w Stanisławowie [Ga-licya], — f 22 kwiet. 1898 r.). Uzyskawszy w uniwersytecie lwowskim doktorat praw, habilitował się tamże (1887) z prawa i postępowania karnego, zaś w r. 1892 został mianowany profesorem nadzwyczajnym tegoż przedmiotu; prócz tego był jednocześnie docentem szkoły rolniczej w,Dublanach i szkoły leśnej we Lwowie, adwokatem krajowym i vice-syndykiem galic. tow. kredytowego ziemskiego. Napisał: „O odpowiedzialności państwa za bezprawne działania urzędników wedle prawa publiczne-go‘‘ (Lwów 1884, rozprawa); ,,Prawo wyższej konieczności“ (Lwów 1886, rozprawa habilitacyjna); „Ostatni projekt reformy prawa i procesu karnego w Polsce“ (Kraków 1890); „Sprawa zamachu na Stanisława Augusta z dn. 3 listopada 1763 roku przed sądem sejmowym" (Lwów 1891). O. był przez pewien czas spół-pracownikiem ,»Przeglądu sądowego i administracyjnego“ i „Gazety sądowej“, tudzież spół-

redaktorem „Prawnika“, gdzie zamieścił poka-    Wszystkie gatunki O-g są morskie i trzymają

źną liczbę cennych artykułów. Uwagę zwra-    się wybrzeży, żyją tylko na nieznacznej głę-

cają na siebie zwłaszcza dwa wykłady publiczne    bokości, najwyżej 60 m, Do gatunków naj-

o zd r ad z i e stanu (w,,Prawniku“ 1889), w któ-    bardziej znanych i najpożyteczniejszych należy

rych autor żąda zniesienia kary śmierci za ja-    O. jadalna (Ostrea edulis); muszla jej brunat-

kiekolwiek rodzaje zbrodni stanu. Na krótko    nawo-białawej barwy ma najczęściej kształt

przed śmiercią O. miał jeszcze wykład publiez-    okrągławo-jajowaty; na powieizchni jej wystę-

ny (we Lwowie) p. t. „Wpływ nędzy i ciemno-    pują faliste łuski; górna połowa muszli płaska

w rodzaju pokrywki; wielkość dochodzi do 8 — 10 cm. O. jadalna żyje gromadnie, tworząc ławice w morzu Niemieckiem i na oceanie Atlantyckim koło wybrzeża Anglii, Francyi i Norwegii. Dla życia O-i jadalnej niezbędna jest pewna ilość soli w wodzie, nie mniejsza jednak, niż 17 na tysiąc; najsmaczniejsze i najtłustsze O-i przebywają w środowisku wodnem zawierającym 20 -30 części soli na tysiąc.— O. jadalna, jak i inne gatunki O-g, jest

J. Rei.

ty

V-

ty na przestępność".—Całą działalnoóć naukową O-go cechują stałe dążenia do zbadania zasadniczych podstaw prawa karnego: to też wszystkie jego prace oparte są na szerszej podstawie historyczno-porównawczej i filozoficznej i zasadnicze, filozoficzne podstawy prawa karnego stanowiły główny temat jego wykładów w uniwersytecie. Szczególną zaś wagę przykładał O. do omawiania nowych prądów w nauce prawa karnego. — O. był wielkim przyjacielem młodzieży kształcącej się na prawników, poświęcał też chętnie godziny całe wspólnej pogawędce o zasadniczych podstawach prawa karnego. — W uznaniu zasług O-go w tej dziedzinie nauki międzynarodowe towarzystwo prawa karnego w Brukselli zamianował go swym członkiem.— Według Zygmunta Gargasa w „Gazecie Sądowej*⁴ z r. 1898. Hr-

Ostrya Sco p., drzewa jednopienne, należące do rodziny Brzozowatych (Betulaceae); mają kwiaty zebrane w kotki. Używają ich głównie do sadzenia w parkach. Znane są O-a carpinifolia Scop., rosnąca w połudn. Europie i na Wschodzie i O-a virginica Willd., rosnąca w półn. Ameryce aż po Meksyk, a także i w Japonii. Znanych jest także kilka gatunków kopalnych, pochodzących z trzeciorzędu (ob. E n gl e r-P r a n 11 „Nat. Pflanzenfamilien“ III).

Ostryga ( Ostrea), rodzaj mięczaków (Mollusca) b laszko skrzelnych (Lamelli-branchiata) z rodziny ostrygo w atych (0-streidae). Muszla O-g, zazwyczaj mniej więcej gruba, nieznacznie wypukła, składa się z większej (najczęściej lewej) połówki, która przyrasta do rozmaitych przedmiotów podwodnych, oraz mniejszej, bardziej płaskiej, cieńszej i wolnej, tworzącej rodzaj daszka. Wierzchołek muszli prosty, u prawej połówki większy niż u lewej wciąż spoczywa w podłużno-trójkątnej bruździe pod wierzchołkiem; zawiasy brak; noga szczątkowa; wszystkie O-gi są obupłciowe. Rodzaj ten obejmuje 70 gatunków żyjących i około 200 kopalnych, począwszy od okresu węglowego. Obecnie żyjące gatunki rozpowszechnione są w morzach mniej więcej do 60° szer. półn.; niektóre gatunki, np. żyjące w morzu Sródziemnem: O. cristata, hippopus, adriatica, można tylko z trudem rozróżnić; o-bok amerykańskich gatunków, wyróżniających się swoją wielkością, np. O. virginiana (45 cm. długości) i O. borealis (18—36 cm.), istnieją również gatunki małe, jak O. taurica (5 cm. długości), żyjące w morzu Czarnem. —

wsm

/# tlff

/ / ' I;    Mi

ult:

Fig. 188. Ostryga jadalna (Ostrea edulis) bez prawej połowy muszli i płaszcza, a—muszla; b—wiąz; c—lewa połowa płaszcza; d— płatki gębowe: e—jelito tylne; /—wątroba: g—serce; h—mięsień zwieracz; i—żołądek; k—skrzele.

nadzwyczaj płodna, o czem świadczy fakt, że stary osobnik (5 — 7 letni) produkuje przeszło milion jajek. U O-i jadalnej zapłodnienie jaj odbywa się wewnątrz muszli, między płaszczem i skrzelami, gdzie też następuje rozwój jajka, aż do czasu wylęgnięcia się larwy, która następnie opuszcza ciało macierzyste; larwa po krótkim czasie wykształca się w osobnik doskonały, który przytwierdza się do jakiegoś przedmiotu, rosnąc bardzo powoli, tak, że po roku dochodzi zaledwie do 3 cm. długości; dopiero po 4 — 7 latach osiąga wielkość normalną i wówczas idzie na sprzedaż. — Z olbrzymiej liczby produkowanych jaj ulega zapłodnieniu i rozwija się zaledwie 10 — 30$: dlatego też przyrost O-g stosunkowo jest bardzo nieznaczny. Młode O-i stają się zdobyczą ryb i rozmaitych skorupiaków, wyczekujących tylko chwi-

li, gdy O. otworzy muszlę, aby napaść wów- ; kowa lub zupełnie nierozwinięta. Cewka pła-czas na bezbronne jej ciało; gwiazdy morskie również nie oszczędzają O-g, umiejętuie wysysają je, a mięczaki, jak Murex tarentinus,

szczowa nie istnieje; mięsień zwieracz lylko jeden.—Rodzina O-ych obejmuje około 110 gatunków obecnie żyjących i przeszło 500 kopalnych; najstarsze gatunki kopalne są znajdowane w pokładach okresu węglowego; największy rozwój przypada na okres kredowy. Najważniejsze gatunki pod względem paleontologicznym są: 1) Gryphea z wypukłą i zagiętą lewą klapą i małą płaską w rodzaju pokrywki prawą, 2) Exogyra z klapami spiralnie skrę-conemi, z których prawa mniejsza i płaska, lewa zaś wypukła. Z obecnie żyjących gatunków najważniejsza jest ostryga jadalna (ob.). Wszystkie O-te współczesne są miecz. Sr.

Ostryhom, Ostrzygom, ob. Strygoni Ostrońscy, ród kniaziowski tatarski na Litwie, którego członkowie występują w aktach z XVI wieku stale z tytułami „carewicz'*, „sołtan“ i „bek“, dowodzącemi bezpośrednio ich pochodzenia od którego z panujących chanów. Carewicz Aziubek Sołtan otrzymał w roku 1514 przywilej na dobra pod Ostryną, od których zwać się począł Ostryńskim. W starszeństwie rodów tatarskich, jak się to z Metryki Litewskiej okazuje, zajmował drugie miejsce. Synami jego byli: Carewicz Bo-liatyr Sołtan i Czyn gis Aziubek, dziedzice Położyna i Rycz. Dóbr tych wyzbyli się w końcu XVI wieku, poczem o kniaziach O-ich nic już więcej nie słychać. —Źródła: Metryka Litewska (Zapisy: 9, 12, 17, 24, 84);

u m.

Cz. St.

Murex erinaceus, Purpura ! apïll u s i Kassa reticulata umieją zręcznie robić otwory w muszli O-i, poczem dostają się do ciała swojej o-fiary; największym jednak wrogiem jest człowiek, spożywający niezliczone miliony sztuk: w Paryżu np. rocznie konsumują przeszło 75 milionów, a na rynki Londynu w 1867 r. dostarczono 800 milionów sztuk. Wobec takiego olbrzymiego zapotrzebowania powstało poważne niebezpieczeństwo, grożące zupełnem wyniszczeniem O-g, jak to miało nawet miejsce na niektórych ławicach. Dlatego też w ostatnich szkańcami wód morskich, czasach zwrócono baczniejszą uwagę na hodowlę sztuczną, która wprawdzie była już znana Rzymianom 2 000 lat temu, i w tym celu zaczęto prowadzić gospodarstwo racyonalniejsze, urządzać stawy, zatoki ostrygowe i zakładać t. zw. parki.

Ostryg oj ad (Haematopus ostrealcyiis), gatunek ptaków bród zących (Grallatores) z rodziny siewek (Charadriidae). Głowa tego ptaka duża, z długim, prostym, spłaszczonym dziobem, z przodu klinowatym; nogi średniej długości, mocne, o trzech krótkich, szerokich palcach, między palcem zewnętrznym i środkowym rozpięta szeroka błona; skrzydła średniej długości (25 cm.), zaostrzone; ogon dość krótki (J1 cm.), prosto ścięty, składa się z 12 piór.

I).

Ostryńskie starostwo. Ostryna, małe miasteczko nad rz. Ostrynką, dopływem Kotry, pow. lidzki (około 2 000 m-ców); niegdyś dość handlowe, otrzymało prawa miejskie w r. 1641. Było to starostwo niegrodowe, składające się z miasteczka z przyleglościami. Około r. 1508 starostą (namiestnikiem) był Fedko Bohdanowicz Chreptowicz, podskarbi w. lit. W r. 1771 posiadał je Andrzej Zienkowicz, instygator w. ks. litew., i opłacał kwarty 283 złp. 8 gr.,

Głowa, szyja, przednia część wola i strona grzbietowa czarne; strona brzuszna biała; duże Wolff (str, 639). lotki i sterówki u nasady, a większe pokrywowe pióra skrzydeł na wierzchołku białe; dziób pomarańczowo - czerwony; nogi kar-minowo-czerwone. Długość ciała wynosi 42 cm. O-a spotyka się w lecie na wybrzeżach wszystkich mórz europejskich, na zimę odlatuje z północy do Europy południowej. Okres łęgowy rozpoczyna się w kwietniu. Gniazda urządza O. na równinach porosłych niewysoką trawą albo też między wodorostami, wyrzuco-

Rert.

Ostry Wierch, ob. Osterwa.

OstryŻ, ob. Curcuma.

Ostrzanin, ob. Ostranin.

Ostrzarki, błędnie Ostrzaki, są to machiny służące do ostrzenia p i ł job.) używanych przy obrabianiu drzewa, jak oto pił: tartacznych, okrągłych i taśmowych. Machina taka składa się z tarczy szmerglowej (ob. Szmergiel), osadzonej s*ale na osi, która spoczywa w łożyskach. Na osi tej znajdują się koła pasowe, zwykle schodkowe, do nadania napędu. Łożyska przytwierdzone są do podstawy, na której znajduje się jeszcze odpowiedni stół, a tam umocowywuje się piłę, mającą być ostrzoną. Stół ten często bywa w ten sposób umocowany, że daje się posuwać naprzód i wstecz, a również tam i napowrót. Pod-

uemi na brzeg przez morze. Do gniazda sa- hyberny zaś 3.140 złp. mica składa 3, a czasem tylko 2 nieduże spiczaste jaja, okryte twardą matową skorupą brunatnawo-rdzawego koloru, o żółtem odcieniu z szarawo-brunatuemi lub szarawo-czarnemi kropkami, plamkami, kreskami i t. p. W trzy tygodnie po złożeniu jaj wylęgają się młode.

Cz. Pt.

Żywi się O. drobnemi mięczakami, a przeważnie robakami, oprócz tego skorupiakami, ma-łemi rybkami, w każdym jednak razie nie o-strygami, wobec czego nazwa, którą otrzymał ten ptak, jest niczem nie uzasadniona

Ostrygowate (Ostreidae), rodzina mięczaków (Mollusca) z gromady blaszkoskrzel-nych (Lamellibranchiata). Muszla nieprawidłowa, złożona z 2 nierównych klap, z których lewa, większa, najczęściej przyrasta do przedmiotów podwodnych; zawiasy brak. Noga szcząt-

Wielka Encykl. Illustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 4Ga.

suwając teraz piłę do obracającej się tarczy twierdzili nawet, że O. jest największym wro-szmerglowej, ostrzymy ją, a można też i od- giem krokodyli.

St. Min

powiędnie zęby w niej wycinać. Rozumie się,    Ostrzeń, roślina, ob. Cynoglossum.

że otwór tarczy szmerglowej musi mieć pro-    Ostrzeszów (Schildberg), miasto w W.

gową czyli Leśną Strugą, pierwszy raz wymienione w 1283 r. jako Siltperch w przywileju Przemysława II, księcia wielkopolskiego, który poddał je pod jurysdykcyę Kalisza. W r. 1360 dał Przecław, biskup wrocławski, Stefanowi Gromassy, kanonikowi poznańskiemu, między innemi spustoszonemi osadami O., czyli Stary Schiltperg, w dożywocie. W r. 1370 otrzymał od króla Ludwika Władysław opolski jako lenno ziemię wieluńską, do której nie zaliczano, zdaje się, jeszcze O-a, gdyż 3 października 1373 r. zniża królowa Elżbieta mieszkańcom

fil odpowiadający kształtom zęba piły. M- n- ) Księstwie Poznańskiem, w dawnej ziemi wie-Ostrzec, herb polski z nadania. Na tarczy 1 luńskiej, w powiecie ostrzeszowskim, nad Strzy-obramowanej złotem w polu błękitnem—między dwiema srebrnemi pięciopromiennemi gwiazda-mi_pr0porzec z chorągiewką czerwoną, skrzyżowany ze szpadą, ostrzem na dół skierowaną.

Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Labry błękitne, podszyte srebrem. Nadany wraz z nobilitacyą Grzegorzowi Tomaszyńskiemu, szefowi biura w komisyi wojny, za dwudziestoletnią służbę w dn. 10 marca 1830 roku przez ces. Mikołaja I.—Źródła:

Dziennik praw 1830 r.; Arch. b. Heroldyi Król.

Polskiego.    D'

kaliskim o połowę opłaty cła w O-ie, atoli 1382 r. występuje Władysław opolski jako pan O-a, w tym roku bowiem przekazuje dziesięciny pieniężne z czynszów pobieranych tam założonemu przez siebie klasztorowi w Częstochowie. Około tego roku przystąpili mieszczanie do związku miast śląskich, mającego na celu pomoc wzajemną i obronę przeciw złoczyńcom i zbrodniarzom, który-to związek potwierdza Władysław opolski w 1384 r. W dwa lata później ustanawia tenże Władysław wójtostwo w O-ie, nadaje miastu prawo wyłącznej sprzedaży soli na cały powiat, przekazuje mu dochód z jatek rzeźniczych i z gruntów przedmieścia Borek i nakłada roczny podatek 23 grzywien. W r. 1402 potwierdza król Władysław dawne przywileje miasta, a w 1416 r. ustanawia dwa jarmarki tygodniowe do roku. W r. 1456 zgorzało całe miasto, skutkiem czego uwolnił je król Kazimierz na lat 10 od wszelkich podatków i ciężarów, a w 1460 r. udzielił nowego przywileju na handel solą. W tym czasie nie było wolno żydom osiadać w O-ie. Od r. 1524 było miasto zobowiązane do dostarczania podwód w czasie wojny. Sejm piotrkowski uchwalił 1567 r., aby Roki O-ie odbywały się w tydzień po wieluńskich. W r. 1630 morowe powietrze nawiedziło miasto, a za Jana Kazimierza Szwedzi zburzyli je. Po r. 1660 kilkakrotnie pogorzało i nawiedzanem było od morowego powietrza. — Miastu służyło prawo miecza. Cudzołożnicę wieszano spiętą za kark żelazem, kuną zwanem, przy wrotach kościoła farnego, gdy lud zgromadzał się na nabożeństwo. Złodzieja oprowadzano około ratusza przy werblu bębna z zawieszoną na szyi tablicą, a na niej wyłuszczano kradzież, której się dopuścił. Zerwanie ślubów małżeńskich obwoływano trzykrotnie na czterech rogach miasta. — W r. 1806 zbudowano w O-wie kościół protestancki, w którym dawniej nabożeństwo odbywało się w języku polskim. W r. 1813 przechodziły przez miasto wojska rosyj-

Ostrzegacze ( Varanidae, Monitoridae). Rodzina jaszczurek (Sauria) z podrzędu wcię-tojęzykowych (Fissilinąuia).    Jaszczurki

o ciele wydłużonem i szpiczastej głowie; długość ciała wynosi u poszczególnych gatunków do 2 m. Na podstawie osadzenia zębów w szczękach należą do grupy t. zw. gadów bocznozębowych {plew odontd). Zęby osadzone są u nich w rowku biegnącym na przyśrodkowej stronie wzdłuż wolnej krawędzi szczęki, więc jakby z boku szczęki; zęby są zaostrzone i ściśnioue z boków; brak zębów na kościach podniebiennych; język długi rozdwojony na końcu, wysuwalny.—Por (otworów) u-dowych brak; ogon długi; ciemię pokryte ina-łemi łuskami, całe ciało większemi, ułożonemi w szeregi poprzeczne; łuski na stronie brzusznej są nieco większe niż na grzbiecie. Rodzinę całą stanowi właściwie jeden tylko rodzaj Varanus, w którym wielu badaczy wyróżnia trzy podrodzaje: Psanimosaurus, Monitor i Hydrosaurus. Rodzaj zawiera około 30 gatunków, które przebywają wyłącznie w półkuli wschodniej. Jeden z gatunków Varanus nilo-ticus {Monitor niloticus w systematyce prof.

Nussbauma) jest zwany po polsku O-em. V. M. niloticus DumetBibr. {Polydaedalus niloticus Wagi). Ogon z boków spłaszczony, utworzony z dwu rzędów łusek; otwory nosowe u-mieszczone prawie pośrodku między linią oczu i końcem otworu gębowego; górna część ciała koloru żółtawo-zielonkawego z ciemnym odcieniem, upstrzona ciemnemi plamami; na karku

4—5 żółtawych prążków trójkątnych; na grzbiecie szeregami ułożone żółte plamy owalne z ciemnym krążkiem mniejszym w środku (oczka); dolna powierzchnia ciała biaława z sza-remi pręgami poprzecznemi na brzuchu. Długość ciała 1.5 —1.9 m. O. zamieszkuje nawodnione okolice Afryki; odżywia się małemi ssakami, ptakami i ich jajami; płazami, nawet rybami; napada również na małe krokodyle i niszczy jaja krokodyle; starożytni Egipeyanie

dynów powstał na gruncie zamkowym przy kaplicy św. Michała, którą na prośbę mieszczan odstąpił im w 1629 r. miejscowy proboszcz Wojciech Grędowski. W r. 1660 wymurowano kościół przy klasztorze w znacznej części kosztem Mikołaja Szyszkowskiego, sędziego ziemskiego wieluńskiego. W klasztorze mieszkali czasami zakonnicy nagannych obyczajów, którym „mocne dawano napomnienia“, jak się wyraża Księga klasztorna, która przeszła na własność Feliksa Wężyka z Mroczynia. W sklepach pochowani: Jędrzej Tomicki, dziedzic Baranowa (f 1668), Jerzy Kręski (f 1682), Ignacy Kręski, chorąży wieluński (f 1763), Ignacy Rościszewski (f 1763), Józel Tomicki, stolnik ostrzeszowski (f 1769) i inni.— Pod względem kościelnym należał O. dawniej do dekanatu ostrzeszowskiego, ten zaś do dye-eezyi wrocławskiej, której biskup był sufraga-nem arcybiskupa gnieźnieńskiego. W r. 1778 urządzono ofieyalat foraluy dla powiatu ostrzeszowskiego. Dopiero papież Pius VII przyłączył go bullą Circumscriptionis z dn. 16 lipca 1821 r. do archidyecezyi gnieźnieńskiej, W r. 1816 liczyło miasto 1 525 mieszkańców r. 4 645 i to 3 344 katolików, 959 protestan-

Dr. s. K.

L. K.

Warszawa 1860), tłómaczył Hugona Hermana „Pobożne pragnienia“ (War-a w 1905 szawa 1841). Różne utwory swoje, poetyckie i prozą, wydał w r. 1854 pod nazwą „Pisma“, tów i 342 żydów. Na miejscu: stacya kolei Działalność swoją pisarską rozpoczął od nieżelaznej (linia Poznań-Kluczbork), spółka po- wielkiej rozprawy „Wiadomości historyczne życzkowa, bank ludowy, landratura, sąd okrę- o wymowie świętej z krótkiemi uwagami co gowy, kościoły katolicki i protestancki, zakład do wymowy kościoła polskiego" (Warszawa dyakonisek, klasztor pobernardyński, cegielnie 1830). Pierwszym utworem jednak było „Prze-parowe, fabryka sączków, browar, handel nie- mówienie w dzień egzekwii Aleksandra I“ rogacizną.—E. C allier „Powiatostrzeszowski“ (1826), ostatnie, już po r. 1860, drugie wyda-(Poznań 1888); Ks. Fabisz „Kronika powiatu nie wiersza „Wiersz na pamiątkę uczczenia ko-

skie, a z niemi ces. Aleksader I i król pruski Fryderyk Wilhelm III. Kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia P. Maryi istniał już w XIV wieku. W tym też czasie stał zamek obronny, którego burgrabią był w 1386 r. Bernard Wierusz. Zamek zburzyli za Jana Kazimierza Szwedzi, ale podniesiono go z gruzów na mocy uchwały sejmowej w r. 1658. Mieścił w sobie sądownictwo ziemskie i grodzkie aż pod koniec XVIII wieku. Zaniedbany następnie, rozebrany został w nowszym czasie, pozostała tylko baszta ośmiokątna, 18 łokci wysoka — Starostwo grodowe O-wskie, ustanowione przed r. 1662, składało się z miasta, przedmieścia, Boskiem zwanego, i ze wsi Niedźwiedź, Bukownica, Parana (?), Siedlików i Zajączki, które tworzą pewną całość geograficzną, liczone zaś w skład starostwa wsi: Wilanów, Dubia, Sokołowo, Bieniecz, Jakubice i Baszków rozrzucone były po całem województwie Sieradzkiem, lub też nie istnieją dzisiaj pod temi nazwami. Starostwo O-ie opłacało w 1771 r. kwarty 1 367 złp. 3 gr., hy-berny 688 złp. 2 gr., łanowego 400 złp. W r. 1771 posiadał je po Franciszku Stadnickim Józef Bratkowski; sejm z r. 1773 — 75 nadał je Ksaweremu Mikorskiemu. Klasztor OÜ. Bernar-

ostrzeszowskiego“ (Oleśnica 1859); „Encyklo-pedya Kościelna“.

Ostrzeszowski powiat, w W. Księstwie Poznańskim, w regencyi poznańskiej, południowo-wschodnia część księstwa pomiędzy Śląskiem a Królestwem Polskiem, liczy na 519 km. kwadr. 34 021 m. i to: 26 581 katolików, 6 758 protestantów, 682 żydów, 30 470 Polaków (66 m. na jeden km. kwadr.). Czysty dochód miasta: z hektara roli 7.1 m., z hektara łąk 15.3 m., — gmin wiejskich z hektara roli 6.3 m., z hektara łąk 11.8 m., — dominiów z hektara roli 6.7 m., z hektara łąk 12.5 m.—Neumann’s „Orts-und Verkehrs-Lexikon des deutschen Reichs“ (Lipsk i Wiedeń 1905).

Z Ostrzeszowa Jan, lekarz i profesor krakowski, ob. Cosmider Jan.

Ostrzeszowskie star. gród. w wojew. Sieradzkiem, ob. Ostrzeszów.

Ostrzeszyn, roślina, ob. Ca lat he a.

Ostrzew, herb polski ob. Nie czuj a II.

Ostrzew, ścięty świerk lub jodła, wielkości potężnego drąga z gęstemi a długiemi sękami. Takie drzewo, postawione przy murze lub ostro-kole zamkowym, służyło za drabinę dla oblegających. Położone zaś na ziemi z gałęźmi dłużej obciętemi tworzyło kobyli cę, czyli przeszkodę w poprzek drogi. O. przeszła do herbów, tak wygląda herb Cielepała ob. Ostrzew herb; również pomiędzy gmerkami Kurpiów jest tego kształtu Ostrewka.

Ostrzeżenie prawne, ob. Hypoteka.

Ostrzyca, ob. Calamagrostis. Ostrzygowate, ob. Ostry go w ate.

Ostrzykowski Bonifacy (* 14 maja 1800 we wsi Suchardach — f 4 kwietnia 1874). Kształcił się w szkołach płockich (1812 —1816), wstąpił następnie do seminaryum miejscowego, w latach 1821 — 1825 studyował teologię w uniw. warszawskim. W r. 1824 wyświęcony. Zajmował probostwo w Chociszewiu, Zakroczymiu i Brańszczyku. Wykładał w seminaryum pułtuskim. W r. 1852 został kanonikiem honorowym płockim. Wykształcony, ale bez najmniejszego talentu i taktu. Napisał powieść „Bronisław od Pieskowej Skały, rzecz z r. 1669“ (Warszawa 1845), przekładał hymny religijne z brewiarza („Hymny religijne z dodaniem oryginalnych po-ezyi“ 1841) i pisał poezye („Kleft pod rodzin-nem niebem“

llcd.

W starożytno-

lir. G.

roiiacyi ces. Aleksandra II, napisany w Moskwie“ (Warszawa 1857, drugie wydanie Lipsk).

Ostuni, miasto we Włoszech, w prowincyi Lecce, pow. Brindisi, 83 km. na płn.-zach. od Brindisi, 3 km. od stacyi t. n. kolei płd. Bolonia - Ankona - Brindisi; liczy m-ców 5 440, a z przyległemi osadami jako gmina 22 997 (r. 1901). Piękuy kościół katedralny z r. 1435, trzy zamki, 13 wysokich wież na starych marach miejskich, gimnazyum, seminaryum duchowne, wielka biblioteka miejska z muzeum starożytności. W okolicy gaje oliwne i migdałowe; mieszkańcy trudnią się wyrabianiem mat i koszyków, tudzież wypalaniem wapna; handel oliwą. Starożytne biskupstwo, prawdopodobnie w VI wieku założone, przyłączone w r. 1818 do arcybiskupstwa w Brindisi, ści Hostunum i Ostunum.

Ostwald Wilhelm Fryderyk, profesor chemii w uniwersytecie lipskim (*    1

września u. s. 1853 w Rydze, jako syn majstra bednarskiego). O. nauki gimnazyalne pobierał w pięcioklasowej szkole realnej. Bardziej niż łacina i inne przedmioty obowiązkowe nęciła go fotografia i doświadczenia chemiczne, wykonywane w domu. Te młodzieńcze porywy wywarły decydujący wpływ ua wybór powołania O. W r. 1873 zapisuje się na wydział chemiczny uniwersytetu dorpackie-go i kończy go w r. 1875 ze stopniem kandydata chemii. Po ukończeniu uniwersytetu został O. asystentem gabinetu fizycznego, który znajdował się podówczas pod zarządem znanego fizyka prof. Oettiugena. Po roku zamienił to stanowisko na asystenturę w pracowni chemicznej Karola Schmidta. Oprócz wpływu tych dwóch znakomitych uczonych podlegał O. podówczas wpływowi trzeciego: prof, mineralogii Lem-berga. Ten zwrócił uwagę O. na zagadnienia dotyczące zjawisk równowagi w układach jednorodnych. Pierwsza praca naukowa O-a ukazała się w druku w r. 1875, tj. w roku ukończenia uniwersytetu: O działaniu chemicznem massy wody. W dwa lata później ogłosił i obronił w Dorpacie rozprawę na godność magistra, zawierającą objętościowo-chemiczne badania powinowactwa, a w rok później—rozprawę doktorską o badaniach objętościowo-chemicznycli i optycznych. Prawie równocześnie zostaje O. prywatnym docentem chemii w uniwersytecie dorpackim. W r. 1881 obejmuje katedrę chemii w politechnice ryskiej. Oprócz licznych prac doświadczalnych z dziedziny teoryi powinowactwa chemicznego ogłosił w czasie pobytu i działalności w politechnice ryskiej obszerny i znany podręcznik chemii ogólnej, który zwrócił na niego ogólną uwagę. ,Uznanie to znalazło wkrótce (w r. 1887), wyraz w powołaniu O-a na nowo otworzoną katedrę chemii fizycznej w uniwersytecie lipskim, którą zajmuje po dziś dzień. Prace O-a stanowią przełom w hi-

storyi rozwoju chemii. Pierwsze z nich powstały w okresie najbujniejszego rozkwitu liy-potezy atomistycznej i opartej na tej hypotezie chemii organicznej. Wbrew ogólnemu kierunkowi O. zwrócił się do zagadnień dotyczących powinowactwa chemicznego, a mianowicie do I badań nad powiuowactwein wzajeinnein kwa-I sów i zasad. Prace O-a w tym kierunku obej-j inują lata 1877 —1881, a ich rezultaty streszcza i twierdzenie, że „stosunek powinowactwa kwasów I jest jednakowy względem wszystkich zasad, i odwrotnie — stosunek powinowactwa zasad ; jest jednakowy względem wszystkich kwasów“. W ten sposób wielkość powinowactwa każdego kwasu możemy wyrazić za pomocą liczby, niezależącej ani od zasady, względem której powinowactwo zostało oznaczone, ani od metody, stosowanej do pomiarów. Prace O-a nad po-' winowactwem stanowiły podkład, na którym j powstała nowoczesna, samodzielna gałąź chemii, i zwana chemią fizyczną, albo chemią o-gólną. Jakkolwiek chemia fizyczna nie jest nauką nową, przeciwnie, zaczątku jej szukać należy w zaraniu chemii ścisłej, to jednak przyznać należy, że specyalizacya związana z rozwojem każdej dziedziny, a w szczególności rozkwit chemii organicznej, oddalił znacznie chemią od jej siostrzycy, fizyki. Wybitne prace fizyczuo-cheiniczne istnieją, coprawda, i w ó-smym dziesiątku ubiegłego stulecia, ale tym pracom poszczególnym brak spójui, łączącej je w jednę całość. Pierwszą próbę stworzenia takiej spójui stanowi pierwsze wydanie Podręcznika chemii ogólnej Ostwalda w latach 1885 —1887. Jest to głęboko pomyślana synteza, na sumienuein poznaniu prac cudzych osnuta. Zebranie inateryału naukowego w jednę całość udostępniło wyniki tych prac ogółowi uczonych, z drugiej strony zaś uwydatni-! ło ono luki, w tej dziedzinie i pchnęło dziesiątki umysłów ku badaniu tych niewyjaśnionych dotąd zagadek. To też wraz z wydaniem Podręcznika chemii ogólnej zauważyć się daje wytężony ruch we wznowionej dziedzinie. O ile P odr ęcz ni k potrafił zebrać to, co już było zrobione, to założony przez O-a i van’t Hoffa w r. 1887 uowy organ ^Zeitschrift für physikalische Chemie“ miał za za-} danie zbierać to, co przyszłość w tej dziedzi-j nie wytworzy. Podobnie jak w podręczniku i O. nie ogranicza się tu na roli biernego zbieracza, lecz za pomocą krytycznie prowadzonego działu sprawozdawczego umie przez całe dziesięciolecie wywierać znaczny wpływ na ¹ kierunek myśli i badań fizyczno-chemiczuych. Miarodajnym był w tym względzie przewrót, dokonany w tej dziedzinie (prawie równocześnie z wydaniem Podręcznika i z założeniem czasopisma) przez van’tHoffa i Arrlie-niusa, mianowicie teorya roztworów I i hypoteza o jonach (ob. Jony). Rozszerzenie tych poglądów na zjawiska chemiczne

planów O-a w r 1897. Działalność tego okresu streszcza się w podjęciu i opracowaniu zagadnień, dotyczących katalizy (ob. Kataliza). Podobnie jak w pierwszych pracach O-a pojęcie powinowactwa tak tu pojęcie katalizy po raz pierwszy zostało ściśle określone i odgraniczone; miejsce hypotetycznych „reakcyj Kiedy Arrhenius wygłosił pośrednich“ zajmują liczbowe pomiary szybkości reakcyj; na zasadzie tych pomiarów, zawartych w pracach O-a i jego uczniów, zostają wyprowadzone zasadnicze prawa dotyczące działań katalitycznych. W tym okresie z pracowni O-a wyszły badania ,nad wpływem ka-’ talizatorów na utlenienie fosforu, oraz na stan

stanowi wyłączną zasługę O-da i wystarcza do usprawiedliwienia faktu, że teorya ta znaną jest w nauce pod nazwą „teoryi van’tHoffa, Arrheniusa i O-a“. Aby ocenić należycie zasługi O-a należy uprzytomnić sobie, że odkrył on jeszcze w r. 1877 i w latach następnych szereg praw empirycznych, dotyczących powinowactwa kwasów, po raz pierwszy swe śmiałe przypuszczenie, że sole, zasady i kwasy rozpadają się w roztworach na jony, O zrozumiał odrazu związek tego pomysłu z prawami przez siebie odkrytemi, i odtąd hypoteza o jonach znalazła w nim wytrwałego szermierza. Będąc już podówczas dyrektorem

..

fc;

tfÉri

m&äk

-

r *&&| :

|ä

-J

P',1

K.

Fig. 189. Ostwald Wilhelm.

pracowni fizyczno-chemicznej w uniwersytecie | równowagi chemicznej, nad fermentami nieor-lipskim, O. miał do do rozporządzenia wielu    ganicznemi (Bredig) i wiele innych, wreszcie

uczniów. Zaczął on z nimi stosować wyni-    próby zastosowania katalizy do celów teehnicz-

ki teoryi jonów do rozlicznych zagadnień, stwier- nych, mianowicie ku otrzymywaniu z amoniaku dzając we wszystkich wypadkach postulaty te- 1 oretyczne. Prace tego okresu zawarte są w czterech tomach, wydanych przezeń w r.

1897 podczas otwarcia nowego instytutu chemii fizycznej —są to „Arbeiten des physikalischchemischen Laboratoriums in Leipzig“.—Czwarty okres naukowej działalności O-a wiąże się ściśle ze wspomnianym powyżej nowym instytutem chemii fizycznej, wybudowanym podług to: „Grundriss der allgemeinen Chemie“, „E-

Równolegle z terni podstawowemi

saletry.

i szeroko zakreśloneini pracami O. opracowy-wa Podręcznik w nowem wydaniu, oraz podejmuje szeroką pracę pedagogiczną, zawartą w znacznej liczbie dzieł, mających na celu rozpowszechnienie wyników chemii nowoczesnej i zastosowanie ich do pokrewnych dziedzin: chemii analitycznej i nieorganicznej. Są

lektrochemie“, „Grundlagen der analitischen cząstki, na wskaźnik główny poniżej 75 przy-Chemie“, „Grundlinien der anorganischen Che- pada 14%. na 75 — 80 48%, 70—83.3 28%, mie“, wreszcie „Schule der Chemie“, dziełko powyżej 83.3 10%* Sommier otrzymał liczby niezupełnie popularne, przeznaczone dla młodzie- co odmienne, ale w obu razach O-cy silnie różnią

ży. Daleko więcej czasu niż działalność lite-racko-pedagogiczna pochłaniała praca pedago-giczno-naukowa: kierowanie laboratoryum i pracami samodzielnemu O. niejednokrotnie się skarżył, że ten rodzaj działalności najbardziej go pochłania. To przeświadczenie sprawiło, że O. w ostatnich latach zupełnie się usunął od kierownictwa pracownią, poświęcając się przeważnie filozofi i sztuce. Układ filozoficzny, rozwinięty przezeń w Wykładach filozofii przyrody i w artykułach, zamieszczonych w redagowanych przez niego samego Rocznikach filozofii przyrody, opiera się przeważnie na dwóch ogólnych postulatach: na energet} cznem pojmowaniu wszelkich zjawisk fizycznych i psychicznych, oraz na ściśle empiryeznem, wolnem od hypotez, przedstawianiu wyników naukowych. W sztuce zaznaczył O. swą działalność nietylko praktycznie, lecz i teoretycznie: wydaniem dziełka p. n. „Chemische Malerbriefe“, gdzie rozwija z punktu widzenia fizyki i chemii teorye techniki malarstwa. —Por. P. Walden „Wilhelm Ostwald“ (Lipsk 1904); van’tHoff „Zeitschr. für phys. Chem.“ (1903); M. Centn erszwer „Chemik Polski“ III, str. 1169 (1903).

Ostyacy: 1) lud należący do rodziny lingwistycznej fińskiej, przebywa w porzeczu rz. Obi, Irtysza i ich dopływów w gub. Tobolskiej oraz w powiecie Narymskim gub. Tomskiej. Jak i pokrewni W o gulo wie, O. nadają sobie nazwę mans ów, brakuje im jednak poczucia jedności i oddzielne działy są znane pod nazwami geograficznemi, zaczerpnięteini po większej części od rzek. Jedna z tych nazw As-jah (nadobianie, t. j. lud żyjący nad Obią) dała może początek nazwie O-ów, choć inni wyprowadzają ją od terminu tatarskiego „Uszt-jak“ (barbarzyńca), co jest prawdopodobniejsze wobec istnienia jeszcze innych O-ków szczepu jenisejskiego. Zdaje się, O-cy są potomkami J u grów, ludu który żył bardziej na zachód i których jedna gałąź przedarła się do Europy jako Węgrzy (ob.), ale wypchnięty został na wschód. W chwili najścia Rosyan O-cy przedstawiali lud, znacznie wyżej stojący niż obecnie; bronili oni dzielnie swej niezależności: zdobywcy zniszczyli 41 osad („gorodków“) O-ckich. Dzisiaj O-cy nie tworzą zwartej przestrzeni: północny dział, największy, bo liczący około 15 000 głów, ześrodkował się w pow. Berezowskim; wschodni około 6 000 głów, przebywa w pow. Sarguckim i Narymskim, wreszcie po-łudniowó-zachodni, w północnej części gub. Tobolskiej, głównie nad rz. Irtyszem, zawierał 2 508 przedstawicieli w r. 1887. Według badań Czu-gonowa nad 100 O-ami, blondyni tworzą 15%, bruneci 55%, pośredni typ 30%; co d° wymiaru

M. c.

L. K

się od typu mongolskiego wielką obfitością osób, mających podłużną lub pośrednią budowę czaszki. Jako przeciętną wielkość wzrostu Czu-ganow znalazł 1,595 m., Sommier 1,563, t. j. niżej normy średniej; liczba osób powyżej tej normy wynosi zaledwie kilka procent wśród ludności. Szczupły zarost, twarz zlekka spłaszczona, zaopatrzona wydatuemi względnie kośćmi licowemi, nos wklęsły — wszystko to nadaje O-om wygląd zlekka mongołokształtny, spotęgowany zwłaszcza u kobiet. O-cy żyją życiem rozstrzelonem w niewielkich wioskach (jurtach), południowi prowadzą osiadły typ życia i tylko mężczyźni w porze letniej, przebywając nad rzekami dla połowu ryb, budują szałasy, inne grupy pędzą życie koczownicze, mieszkając w lesie w szałasach pokrytych korą, podczas zimy zaś w chatach drewnianych, źle zbudowanych, ale najczęściej w półpod-ziemnych izbach, zasypanych ziemią. Głównie utrzymują się z połowu ryb, częściowo ze zbioru orzechów cedrowych i myśliwstwa (sobole, wiewiórki, ryby), niektórzy trzymają bydło rogate i konie, nieliczni na południu uprawiają rolę. Lud to mało przedsiębiorczy, uczciwy i dobrotliwy, przybysze, osadnicy rosyjscy, wyzyskują go niemiłosiernie; nędza jest wielka. Wogóle O-cy wymierają zwolna: gorzałka, choroby zaraźliwe dziesiątkują ich, a nadto zwolna wynaradawiają się, mężczyźni w wielu okolicach jedynie podczas zimy używają sukni dziadów. Z nazwy O-cy są chrześcianami, ale pod tą osłoną zwierzchnią istnieje w całej pełni dawne pogaństwo, w kniei są ukryte bałwany, nawet w domach można je znaleźć, szamani cieszą się wielką powagą. Najbardziej odbiegli od tych zwyczajów O-cy południowi; północni grzebią zmarłych w łodzi. Pokrewieństwo blizkie języka O-iego z węgierskim sprawiło, że pracowali nad niemi nietylko Rosyanie. Między innymi zainteresowali się tym szczepem Gondatti i Sommier, obaj głównie ze stanowiska antropologii fizycznej. Czugunow S. M. „Ma-tierijały dla antropologji Sibiri“ (Tomsk 1893); Sommier „Sirieni, Ostiacchi e Samojedi dell’ Ob.“ (Plorencya 1887). Nad językiem odbywali studya Castren, Alkquist i uczeni węgierscy. Monografię o O-ach z porzecza Irtysza napisał Patkanow S. P. „die Irtysch-Ostyaken und ihre Volkspoesie“ (Petersburg 1897). — 2) O. j enisejscy, lud pochodzenia jenisejskiego (ob. Jenisejczycy) na lewym brzegu Jeni-seju i nad Ketją w gub. tomskiej, pokrewny Koj balom i in. Jest to szczep dzisiaj prawie wymarły, a właściwie stataryzowany.—3) O. samojedzcy ob. S am oj edzi.

Ostykowie (Ostik, Ościk), herbu Trąby, możny, w początkach XVII wieku wygasły, ród litewski. Protoplastą jego był Os tik, starosta na Uszpole, wymieniony z tym tytułem w traktacie pokoju, zawartym w r. 1398 przez w. ks. Witolda z Krzyżakami (kodeks Raczyńskiego f. 256). Rzeczony Ostik, na chrzcie nazwany Krystynem, przyjął na zjeździe w Horodle herb Trąby. W latach 1419 —1449 był kasztelanem wileńskim. Pozostawił dwóch synów: Ra dziwiła, wojewodę trockiego, protoplastę domu Radziwiłłów (ob.) i Stan-k a czyli Stanisława, który dalej poprowadził ród Ostików. Synem Stanka był Hre-hory, marszałek Aleksandra Jagiellończyka.

• 18 072 (r. 1900); posiada sąd, kościół kolegia-cki ze wspaniałym portalem, w stylu gotyckim, z r. 1534, 15 klasztorów, dziś zniesionych, 3 szpitale, kollegium jako pozostałość uniwersytetu, założonego w r. 1549, a zniesionego w r. 1824, wielki zamek, niegdyś siedzibę książąt z Osuny. Mieszkańcy wyrabiają tkaniny z trawy esparto, płócienne, jedwabne i prowadzą handel oliwą, zbożem, winem, owocami i kaperkami. Za rzymskich czasów była to kolonia Urso, należąca do miasta Astigi, dziś Ecija, z przydomkiem Germa Urbano-rum; w r. 212 przed Chr. w bitwie z Karta-gińczykami poległ tu Knejus Scypion; w Średnich Wiekach zwało się to miasto Os so na, a u Arabów Hisn-Oszûna (tj. zamek Osuną), W r. 1236 zdobyli je Kastylianie, a 14 kwietnia i 24 lipca 1812 r. w pobliżu miasta zaszły krwawe rozprawy z Francuzami. Br* G-

Osuną lub Ossone: 1) don Pedro Te 1-lezy Giron) — mąż stanu hiszpański (* w Walladolidzie 1579 r.-f 1624 r.). Dziadek jego, don Pedro Ossuna, który pośredniczył w unii z Portugalią, zabrał go dwuletnim chłopcem do Neapolu, dokąd udał się na stanowisko wice-króla (1581 r.). Po powrocie do Hiszpanii O. uczęszczał do uniwersytetu w Salamance. Jako dworzanin, popadłszy w niełaskę Filipa II, był zesłany do Saragossy, ale wyjechał zagranicę. Przebywał we Francyi, następnie w Portugalii, do śmierci Filipa II. Powróciwszy do kraju, ożenił się z córką księcia Alcala i przybrał tytuł księcia Osuną. Filip III skazał go na powtórne wygnanie, ale dzięki staraniom księcia Lermy, O. został po wrócony (1607 r.), a otrzymując wciąż nowe zaszczyty, mianowany w r. 1611 wice-królein Sycylii. Tam energicznem działaniem zaprowadził spokój na wyspie, podniósł rolnictwo i handel, w 1616 r. został wice-królem Neapolu. Wraz z ambasadorem hiszpańskim, markizem Bedmar, i gubernatorem Medyolanu, Piotrem Toledo, uknuł zamach na Wenecyę: chciał zawładnąć miastem z pomocą żołnierzy francuskich, na żołdzie Wenecyan pozostających. Rada Dziesięciu wykryła jednak knowania (1618 r.) i obezwładniła zamiary. Wskutek skarg weneckich rząd madrycki odwołał Bed-mara i Toledę, Osuną zaś zaczął marzyć o niepodległości, starał się więc pozyskać Neapolitańczyków, prowadził układy z Francyą i Sabaudyą. Nie zyskawszy pomocy, musiał po przybyciu następcy swego wracać do Hiszpanii, gdzie umarł w więzieniu. — 2) don Juan Tellez y Giron, syn poprzedniego, wice-król Sycylii, umarł w Palermię w 1656 r. Osuszanie gruntu, Ob. Drenowanie. Osutka, ob. Wysypka.

Osutki, także rozsutki, małe kukiełki, które panna młoda w Krakowskiem, gdy chodzi po chatach i sprasza gości na wesele, roz-

Ł. K,

W r. 1494 został marszałkiem dwornym i namiestnikiem mereckim. Piastując powyższe u-rzędy, dostał się w r. 1500 w bitwie nad Wie-droszą do niewoli, z której powrócił dopiero po latach dziewięciu. Zmarł w r. 1518, jako wojewoda trocki (od r. 1510). Synami Hreho-rego byli: Stanisław, krajczy litewski, wojewoda połocki (1519 r.), zgasły bez potomstwa; H r e h o r y, wojewoda nowogrodzki, w końcu kasztelan wileński (1544 r.), również bezpotomny, i Jerzy, marszałek królewski (1547).

Ten pozostawił synów: Mikołaja, starostę rzeżyckiego i krewskiego, który na zasadzie legendy o pochodzeniu Ostików cd mitycznego Syrpucia, księcia i wodza wojsk litewskich za Olgierda (legendę powyższą powtarzają pisarze heraldyczni, z Niesieckim na czele), nazywał się w aktach sporządzanych przez siebie stale Ostikiem-Sierpuciem; Jerzego, starostę bracławskiego, wojewodę mścisławskiegó (1566 r.) a w końcu smoleńskiego (1578 r.); i Hrehorego, straconego w r. 1580 za knowanie spisków z nieprzyjaciółmi ojczyzny. Syn Hrehorego, Jan, uznany przez konstytucyę z r.

1581 niewinnym zbrodni ojcowskiej, w latach 1608 — 1609 sędzia ziemski wileński, był ostatnim członkiem tego znakomitego domu.—Źródła: Kojałowicz; Niesiecki; Boniecki; Ży c hliński „Złota księga t. XI“ str. 157 — 159). u-

Ostzejskie (błędnie) ob. Nadbałtyckie pro wincye.

Osumi, prowincya japońska, położona na najbardziej południowym krańcu wyspy Kiu-siu na wybrzeżu oceanu Spokojnego, od zachodu przy zatoce Kagoshima. Na granicy O. i prowincyi Hiuga wznosi się najwyższa góra wulkaniczna w Kiusiu, Kirishima, dosięgająca 1672 metr. wysok. Z góry tej wznoszą się opary siarczane. Ludność wynosi 357 275 dusz i trudni się uprawą trzciny cukrowej, tytoniu, zbieraniem siarki oraz wyrobem towarów glinianych i porcelanowych.

Osuną, miasto powiatowe w Hiszpanii, w Andaluzyi, w prow. Sewilskiej, 85 km. na płd.-wsch. od Sewilli, przy drodze do Granady, w urodzajnej, w oliwki obfitującej równinie, u podnóża gór Sierra de Yćgues; stacya kolei żel. andaluzyjskiej Utrera-Roda, zamożne, nieregularnie zbudowane miasto, liczy m-ców i daje dzieciakom.

1870).

Br G.

Oswald ŚW., król Nortumberiandyi (* 005 — f 642). Po porażce i śmierci ojca swego Ethelfryda (617 r.) O. schronił się z braćmi do Trlandyi, gdzie w klasztorze na wyspie Jona przyjął chrześciaństwo. Podczas rozruchów, które spowodowały śmierć brata Eanfryda (633 r.), wyruszył na spotkanie Caedwalli, króla Brytów, który zbrojnie wkroczył był do Nor-tumberlandyi. W przeddzień bitwy miał O. św. widzenie, w którem otrzymał polecenie stoczenia walki nazajutrz. Włsisnemi rękoma zatknął na tern miejscu krzyż, do którego długo odbywały się pielgrzymki. Bitwa oddała O-i nietylko władzę nad obu Nortumberlandyami, lecz zrobiła go „władcą całej Brytanii“. O. nosi nazwę „rex christianissimus“, pracował bowiem gorliwie nad krzewieniem nowej wiary: sprowadził do Anglii misyonarzy; sam niejednokrotnie służył za tłómacza kapelanowi swemu Aidanowi. Dobroczynność i dobroć uczyniły go popularnym. Zginął w walce z Pendą, królem Mercyi.

Oswald ŚW., arbybiskup Yorku (f 992 r.). Wychowany przez swego stryja Odona, arcybiskupa Kantuaryjskiego, został dziekanem w Winchester. Wkrótce jednak udał się do klasztoru Benedyktynów we Fleury (nad Loarą). W 959 r. wrócił do Anglii, ażeby zamknąć oczy umierającemu Odonowi, lecz nie zastał go już przy życiu. Znalazłszy się u swego wuja Oskytel’a, arcybiskupa Yorku, otrzymał biskupstwo Worcesteru (961 r.). Na tern stanowisku usuwał księży żonatych i zastępował ich zakonnikami, wyjednawszy sobie u króla tak zwane prawo Oswalda. W r. 972 został arcybiskupem Yorku, ale i nadal przebywał w Worcesterze. W klasztorach założonych przez siebie budził zamiłowanie do nauk i wraz z Oskytelem przyczynił się do zide-alizowania wpływów życia klasztornego w o-kresie anglo-saskim. Żadne z pism jego nie dochowało się.

Oswald Eugeniusz, pisarz niemiecki (* 1826 r. w Heidelbergu). Był instruktorem w Akademii morskiej w Greenwich. Napisał: „Austria in 1868“ (Londyn 1868), wespół z W. M. Rosettim „Essays on early Italian and German books of courtesy“ (Londyn 1869); „Männer und Frauen“ (Paderborn 1878); „Thomas Carlyle, ein Lebensbild, und Goldkörner aus seinen Werken“ (Lipsk 1882).

Oswald James (Jakób) filozof szkocki z drugiej połowy XVIII wieku, rozwijał poglądy Reida w dziele pod tytułem: „Appeal to common sense in behalf of religion“ (Edyin-burg 1766—1772). Treścią dzieła jest apologia chrześciaństwa z jednej strony, z drugiej zaś dowodzenie niemożności oparcia wszystkiego na rozumowaniu. Sceptycyzm ma źródło w dążeniu inteligencyi metafizycznej do rozwiązywania zadań chimerycznych, nie mających nic wspólnego z uszczęśliwieniem czło

wieka. Na tej drodze rozum błąka się w formułkach zaciemniających prawdę, szukając jej zewnątrz siebie, wtedy kiedy posiada ją w sobie samym, jeżeli ją własnem światłem opromieni. Wystarcza więc dla uniknięcia niebezpieczeństw metaficznych, zwrócić się do zdrowego rozsądku, który wedle O-a ma wartość pierwiastka o bezprzecznej realności. W zdrowym rozsądku tkwi władza oświetlauia wszelkich prawd religii i widownia świata staje się dowodem egzystencyi Boga, głos sumienia jest potwierdzeniem uzdolnienia moralnego rodu ludzkiego. Według doktryny O-a nauka byłaby oczywiście osądzona za niepotrzebną i szkodliwą: niepotrzebną, gdyż zdrowy rozsądek posiadałby intuicyę prawdy bezwzględnej, —szkodliwą, gdyż najczęściej jej konkluzye zaprzeczają wywodom zdrowego rozsądku, to jest prawdzie. W tezie tej O-a nie spotyka się nic nowego, ani oryginalnego, a pod stylem napuszonym ukrywa się ubóstwo myśli. — Por. Priestley ..An examination of D-r Reid’s inquiry into the human mind; D-r Beathie’s essay on the nature und immutability of truth, and D-r Oswald appeal to the common sense“ (Londyn 1771).

Oswald z Wołk ensteinu poeta (* 1367 w Groden—f 2 sierpnia 1445). Pochodził z rodziny szlacheckiej tyrolskiej. W roku dziesiątym uczestniczył w wyprawie Albrechta III austryackiego do Prus i odtąd prowadził tu-łacki tryb życia, służąc wojskowo różnym panom. Oparł się nawet o Persyę i Armenię, a kiedy w r. 25-tym życia wrócił da Tyrolu, nikt go nie poznał. Zakochawszy się w Sabinie Jäger, na jej żądanie udał się do Ziemi Świętej, a powróciwszy w r. 1401 w ciągu lat wielu znowu tułał się we Włoszech, był w Anglii, Portugalii, Afryce. Po wyprawie przeciw Hu-sytom w 1419 r osiadł na stałe na swoim zamku Haueustein. Jeden z pogrobowców doby minesangerów, jako poeta nie odznacza się naturalnością. Poezye O-a wydał B. Weber w Innsbrucku 1847, tłómaczyli Schrott (Stutt-gard 1886) i S. Pas sarge (w „Universalbibliothek“ Réclama). — Por. Weber B. „O. v. W. und Friedrich mit der leeren Tasche“ (Inns-bruk 1850); Zingerle „O .v. W.“ (Wiedeń

Red.

Oswaldhöhle, jaskinia, ob. Müggendorf.

Oswaldtwistle, miasto fabryczne w Anglii, w hrabstwie Lancaster, nad kanałem Leeds-Liverpool, 6 km. na płd.-wsch. od Blackburn, stacya kolei żel.; liczy m-ców 14 192 (r. 1901). Wielkie przędzalnie bawełny, drukarnie perka-li (kartunów); garncarstwo, kopalnie węgla i kamieniołomy.

Oswego, rzeka w stanie N. Yorku, wpada do jeziora Ontario, powstaje z rz. Seneki i Oneidy, długa 35 kilom. Wodospady jej dostarczają wielkiej siły motorycznej. Kanał O. łączy jezioro Ontario z kanałem Erie.

Br. O.

Oswego, miasto w Stanach Zjedn., w stanie j kurowatych, co niemiara małp, niekiedy tyle, N. Yorku u ujścia rzeki O. do jez. Ontario, około 30 000 m-ców, port ufortyfikowany.

Wielki punkt handlowy i przemysłowy: młyny, browary, tkalnie handel zbożem i drzewem kanadyjskim.

Oswego, herbata, ob. Monarda.

Oswestry, miasto w Anglii, w hrabstwie Shropshire, 29 km. na płn.-zach. od Shrews-bury, wśród lesistych wzgórzy, w urodzajnej i dobrze uprawnej okolicy, stacya kambryjskiej kolei żel. Whitchurch-O.-Newtown-Aberystwytb; liczy m-ców 9 597 (r. 1901), posiada starodawny kościół katedralny św. Oswalda, w stylu gotyckim, dawniej kościół klasztorny, w roku 1873 odnowiony przez architekta Streeta, szkołę łacińską, ochronki pod opieką sióstr miłosierdzia. Słynie tkaninami bawełnianemi, weł-nianemi, płóciennemi (grube płótno); garbarnie, warsztaty kolejowe; wielkie targi na bydło; w okolicy liczne młyny i kopalnie węgla. Zamek, którego szczątki jeszcze istnieją, był w r. 1240 własnością Jana II z rodu Fitzala-nów.

ile chata liczy mieszkańców, wreszcie tapir i pekkari. Zwierzęta te prócz kur nie wydają potomstwa i co pokolenie trzeba je oswajać znowu. Okazy te nie są obracane na użytek jakikolwiek; wyjątek jedyny stanowią pióra barwne, wyrywane kwoli ozdoby, a kiedy któreś stworzenie śmierć znajdzie, Indyanka „krzyczy, oblewa się łzami i załamuje ręce, jak gdyby umarł jej'jedynak“. Nieobecność prób oswajania zwierząt wśród myśliwców a powszechne ich istnienie u najniższego szczebla rolników pozwalają przypuścić, że rodowody wogóle oswojenia bydła i drobiu są takie same, tj. że dopiero rolnik oswoił zwierzęta. Wyjątek stanowi jedynie pies. Przytem oswo^ jenia takiego wołu nawet dokonano, nie w imię korzyści użytkowych, jeno kwoli przyjemności, a może ze względów religijnych, i człowiek, gdy już oswoił to zwierzę, powoli poznawał, jakie skarby w niem posiadł. O tern świadczy moc faktów. Rozpatrując rozmieszczenie wołu na globie oraz użytki, które człowiek zeń ciągnie w różnych okolicach, nie trudno dostrzedz, że jedynie powszecbnem jest posługiwanie się jego siłą pociągową lub jako zwierzęciem jucznem, natomiast istnieją ludy, które nie używają mleka zupełnie, a wreszcie

Wogóle cały stosunek człowieka do bydlęcia przedstawia moc wielką rysów oryginalnych, a tak dalece nieużytkowej natury, iż Frobenius ochrzcił pasterzy Afryki wschodniej nazwą S p o r t-h i r t e (pasterze sportowi). Niepodobieństwem jest opisać rozpacz Dinka, gdy śmierć lub rozbój pozbawi go bydlęcia; „gotów jest okupić ich stratę przez ofiary jaknajcięższe, albowiem są mu droższe od żony i dzieci“; gdy któraś sztuka zdechnie, siedzi posępny i milczący, nie biorąc udziału w spożyciu mięsa. U niektórych ludów, np. Todów (ob. Nilge ryj-skie ludy), obejście się całe z trzodą nosi na sobie piętno czci religijnej, nawet dojenie krowy jest świętą ceremonią. Objawów podobnego rodzaju nie brak także u pasterzy Afryki południowej. A jeżeli oswajanie bydła kwo-

źródła. Tu trzeba przypuścić, iż w oswojeniu zwierząt, przynajmniej niektórych, odegrały potężną rolę jeszcze inne pobudki. Znaleziono je w totemizmie (ob. Totemizm), tj. kulcie zwierząt opiekuńczych, których nazwę nosiły rody pojedyńcze plemienia. Tacy Nawajowie, a właściwie ich rody pojedyńcze, trzymają „w niewoli“ swoich opiekunów zwierzęcych,

Oswojenie zwierząt. Zwykle mniema się, iż człowiek przeszedł bezpośrednio od trybu myśliwskiego do oswojenia zwierząt i związanego często z oswojeniem pasterstwa. Istnieją jednak okoliczności pozwalające powątpie- spożycie mięsa spotyka się jeszcze rzadziej, wać o możliwości takiego przejścia. A najważniejszą jest ta, iż zwierzę oswojone bywa zwykle bezpłodne. Widoczna, iż dopiero po bardzo długich a systematycznie powtarzających się próbach człowiek natrafiał na poje-dyńcze okazy, które pomimo niewoli pozostawiały potomstwo i dawały początek pierwszym trzodom. Ale stosowanie takich długich a systematycznie powtarzających się prób nie godzi się z warunkami koczowniczego, myśliwskiego trybu życia. Odpowiedzi na to, na jakiej drodze i kiedy człowiek oswoił zwierzęta, mogą dostarczyć jedynie fakty bezpośrednie, zaczerpnięte z bytu istniejących ludów pierwotnych. Otóż tam można spostrzedz podejmowanie ciągłe różnych prób oswojenia zwierząt, ale nie podejmują ich uigdy myśliwi, jeno pół-osiadłe ludy rolnicze. Z jednej strony osiadły I li przyjemności dostarcza wyjaśnienia spor-tryb życia stwarza możliwość trwałego współ- I tu pasterskiego, to natomiast ów pierwiastek biesiadnictwa (ob. Komensalizm) pomiędzy czci religijnej nie daje się wyprowadzić z tego człowiekiem a temisamemi okazami danego gatunku, co z biegiem czasu prowadzi do oswojenia (współbiesiadnictwo pomiędzy człowiekiem a psem wydało ten rezultat już w okresie życia myśliwskiego, ob. Pie s); z drugiej człowiek dla przyjemności (animi v o 1 u p t a-tisque causa, jak powiada Cezar o stosunku Brytów do niektórych zwierząt hodowanych) oswaja najrozmaitsze stworzenia. Każda cha- miasto Bern zaś jeszcze dzisiaj za fundusze muta Iudyanina brazylijskiego przedstawia widok nicypalne trzyma stale „w niewoli“ paru nie-istnej menażeryi: są tam różne papugi, tukany dźwiedzi, których odwiedzanie jest jedną z roz-i inne ptaki barwne, hodowane dla piór swo- rywek mieszkańców. Możliwa, że z takich ich różnokolorowych, kilka gatunków ptaków zwierząt opiekuńczych wytworzyły się w ciągu

Wiêlka Kucyki. lllustr. Ser. II. Tom VI. Zeei. 46a.

1006).

rozprawie „Mémoires sur le tombeau d’Osy-mandyas“, umieszczonej w „Nouveaux Mémoires de l'Académie des incriptions et belles-lettres“ z r. 1833, wywodził Letronne, że budynek, opisany przez Dyodora, z biegiem wieków zniszczał i dzisiaj ani śladu po nim niema.

8. Drz.

Uskuteczniane bywa na pro-

I. T-r.

wieków niewielkie trzody święte, które dały początek wielkim trzodom w miarę tego jak człowiek zaczynał ciągnąć liczniejsze korzyści ze zwierząt hodowanych. Są to, naturalnie, wszystko przypuszczenia, ale przypuszczenia, które przelewają na początki hodowli zwierząt i próby ich oswojenia światło zgoła inne niż to głoszą dawne teorye. Jedno jest niewątpliwe, a mianowicie, iż nie myśliwy, jeno półosia-dły rolnik dokonał oswojenia. Przykład Ameryki dostarcza nam wzorów, w jaki sposób powstać mogły ludy pasterskie. A mianowicie przywiezienie przez Europejczyków koni i owiec zamieniło ludy myśliwskie, przebywające na krawędzi stepów, w ludy stepowe, posługujące się koniem, a niekiedy nawet pasterskie. Możliwa, że i w przeszłości rozwój szedł takiemi także torami: umiejętność hodowli zwierząt, powstawszy wśród rolników, docierała do ludów myśliwskich lub pół osiadłych, przebywających na pograniczu stepów, i umożliwiała im zajęcie tych obszarów, na które dotychczas zapuszczano się tylko w pewnych porach roku, bo zamieniała ich na pasterzy. Warto zwrócić uwagę, iż z liczby 140 000 gatunków zwierząt na ziemi oswojono zaledwie według Set-tegasta 47. Co zaś do oswojenia, zostało ono dokonane po raz pierwszy w czasach bardzo odległych. Są ślady, że początki jego sięgają w Europie okresów kamienia ciosanego, przynajmniej o ile rzecz dotyczy konia i osła. Por. Ed. P i e 11 e „Le chevêtre et la semidomesti-cation des animaux aux temps pléistocènes“ („Anthropologie“ 1906).-Ob. P a s t e r s t w o. Literatura przedmiotu: F. Byron Je-vons „An Introduction to the History of Religion“, roz. IX—XII 1896); Frazer „Golden Bough“ (o kommunii totemistycznej); Mortillet „Les origines de la chasse, de la pêche et de l’agriculture“ (Paryż 1890); E. II ahn „Die Hausthiere u. ihre Beziehungen zur Wirthschaft der Menschen“ (Lipsk 1896); S. Reinach „Cultes, mythes et religion“ (Paryż 1905 —

L K.

Osyfikacya, kostnienie, ob. Kości.

Osymandyas, po grecku ’Oao[iavó'óaę, wrze-* komy król egipski, którego jakoby wspaniały grobowiec w Tebach, zwany Osymandyeion, ’Ooojj.av§oEiov, opisał Diodorus Siculus (1.46 — 50). Opis ten, obszerny, o tyle jest ważny, że dotyczy budynku, którego rozległe ruiny dzisiaj jeszcze można oglądać. Wybudował gmach ów, jak najnowsi badacze twierdzą, król Ramses II na zachodnim brzegu Nilu, wprawdzie nie jako grobowiec, ten bowiem leży w Bab-el-meluk, lecz jako królewską, olbrzymią świątynię, przeznaczoną dla oddawania czci jego cieniom. Nazwa O., będąca tylko waryan-tem imienia Ismandes, którą Strabon (str. 811 i 813) podaje, powstała, być może, ze skoszla-wionego w ustach obcych imienia Ramzesa II, brzmiącego po egipsku Userma-ra. W osobnej

S. Dr z

Osysmijczycy, po łacinie Osismii, po grecku ’Ooiojitot, lud, zamieszkały w Gallia Lugdu-n en sis (ob. Gallia), na samej północno-zacb. kończynie półwyspu, daleko wMare Britannic urn sięgającej, w okolicy przylądka Go* baeum; główne jego miasto zwało się Voro-gium i prawdopodobnie jest to tensam lud, który Pytheas Ostia ci, ’fiouafot, a Eratosthenes Ostidamnii, ’QaaSàfivtot, zowie; mieszkał on zatem na zachodniem wybrzeżu dzisiejszej Bretanii, gdzie obecnie leżą miasta: Carhaix, Quimper, Brest.

Oszacowanie, Otaksowanie, czynność dokonywana podczas działów majątkowych, przy udzielaniu pożyczek przez towarzystwa kredytowe i t. d. i mająca wyznaczyć wartość majątku. Zwłaszcza wielką rolę w kraju naszym odgrywa O-uie większej własności ziemskiej przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, albowiem to O., zarządzone przez władze Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego przy udzielaniu pożyczki, jest miarodajne dla wszystkich innych instytucyj i tworzy podstawę wszelkich tranzakcyj.

śbę zainteresowanych osób przez delegacyę składającą się z delegatów towarzystwa wraz z geometrą. Ocena dotyczy osobno gruntów ornych, osobno łąk i wód, ogrodów oraz przestrzeni pod lasem -a wszystkie te grunta dzieli się na klasy.—Wartość budynków przyjmuje się w czwartej części według kadastru. Z summy szacunkowej odtrąca się część odpowiednią na opał oraz serwituty i zły stan kultury, albo dokonywa się podwyżki ze względu na położenie majątku w dogodnych warunkach handlowych, wysoką kulturę, zakłady przemysłowe i t. d. Kraj cały przytem podzielony jest na okręgi, a w każdym okręgu normy taksowe są różne. Klasyfikacyę gruntów ornych, łąk, wód i nieużytków wnosi się na mapę, którą dołącza się do akt towarzystwa kredytowego. — Szczegóły por. „Przepisy dla delegatów taksowych zatwierdzonych przez komitet Tow. Kred. Ziemskiego“ (Warszawa 1903).

Oszajca czyli osadźca, dawna nazwa tego, co ściągając różnych ludzi, wieś na pustkowiu osadzał, będąc jej sołtysem, dziedzicem, posesorem lub wójtem. O. był zazwyczaj mieszczaninem, lennikiem dworu, rzemieślnikiem wiejskim, kmieciem, a nieraz i szlachcicem. Na mocy umowy zawartej z panem wsi otrzymywał on łan zwykle kilkowłókowy, wolny od czynszu, a nadto dochody, np. z szynku, młyna, jatek, kuźni i zwykle trzecią część dochodu z kar sądowych, sprawował bowiem we wsi

potwarcę szlachcica karze 60 grzyw, z przepisem formy odwołania publicznego rzuconej kalumnii. Późniejsze prawa koronne nawet aresztować „potwarzającego“ dozwalały pokąd „potwarzony“ z zarzutu nie wywiódł się, a gdy ten się z niego oczyścił, potwarca infamii podlegał i nozdrze miał mieć przecięte, ile gdy czwarty raz o potwarz był przekonany. Statut Litewski potwarz na szlachcica przez lu źnego lub prostej kondycyi człowieka rzuconą, smaganiem u pręgierza, z odwołaniem kalumnii, ukaraną mieć chce. Za potwarz Statut uznaje formalne oskarżenie czyli, według obecnej nomenklatury kodeksowej—fałszywe przed władzami oskarżenie w celu wywołania dochodzenia są- ’ mocy art. 187 na więzienie do dwóch lat,

sądownictwo wraz z ławnikami obieranymi przez gromadę z pośród kmieci. Wyruszał z panem na wojnę we właRnej zbroi i na własnym koniu, co w ciągu kilku pokoleń ród jego zwykle uszlachcało. Gospodarstwa oszajców odpowiednio do tego, czy byli sołtysami lub wójtami, otrzymały nazwę sołectw iwójtostw ( „Enc. Star.“).

Oszczep. Jest to rodzaj włóczni, mającej drążek niezbyt długi i osadzony na nim grot żelazny zwykle z osękiem czyli hakiem. Oszczep na wojnie był bronią piechoty, na łowach zaś używały przez osoczników i dzielnych łowców do zabijania niedźwiedzi i dzików. Łukasz Górnicki pisze w „Dworzaninie“, że „u ludzi mężnych O. jest miasto żupice a pawęża (tarcza) miasto sukniej“, to się znaczy, że nie dbają o wygląd swej odzieży, nie rozłączając się z O-em i tarczą. (,,Ene. Starop.“). Oszczercy, ob. Oszczerstwo.

Oszczerstwo, albo potwarz, kłamliwe przypisanie komu czynu przestępnego lub nieuczciwego i wogóle uwłaczającego dobrej jego sławie; czyn i wada ludzi, którzy rozsiewają krzywdzące a nieprawdziwe o innych wiadomości. Dobra sława stanowi dobro człowieka, jak życie, zdrowie, majątek, a nieraz dla niej przynosi się w ofierze inne dobra. Jak każde dobro, tak i dobra sława osłaniana jest przez ustawy, a zamachy na nią, jako czyny występne, karane są przez kodeksy. W miarę rozwoju kulturalnego podnosi się znaczenie i waga dobrej sławy. Obecnie w rzędzie dóbr ludzkich kodeksy karne stawiają snadź na końcu dobrą sławę, skoro kary wyznaczane za pogwałcenie jej są nierównomiernie lżejsze aniżeli za zamachy nietylko na życie i zdrowie, ale nawet na majątek. O. w prawie karnem jest występkiem przeciwko cudzej dobrej sławie. Z majątku okrada złodziej, z dobrej sławy— oszczerca. Występku tego—według określenia przytoczonego w „Prawie eywilnem, albo szczególnem, narodu polskiego“, ułożonem przez x. Teodora Ostrowskiego (ob.), —dopuszcza się każdy, kto bez pewnych i dowodnych fundamentów, jakikolwiek kryminał drugiemu zarzuca i nie dowodzi. Statut Kazimierza W.

dowego. —W Starożytnym Rzymie kalummiato-rowi za karę wypalano na czole lit. K, ale później za Konstantyna karę tę zniesiono. — W Wiekach Średnich Kościół odmawiał potwar-com, jak zabójcom, komunii do śmierci, a jedno z koncyliów Laterańskich uznało potwarców za niegodnych stanu âuchownego. Ustawa karna polska z 1818 roku, prawie żywcem przetłóma-czona z kodeksów francuskiego i bawarskiego, rozróżnia zbrodnię potwarzy, t. j. fałszywe oskarżenie przed sądem o zbrodnię i występek potwarzy, który określa jako złośliwe słowem, lub na piśmie, rozgłaszanie zmyślonej czynności, która, gdyby prawdziwą była, uszczerbek sławie lub majątkowi spotwarzonego przy-nieść-by mogła. Kara—zamknięcie w domu poprawy od dni 8 do miesięcy trzech. — Prawodawca 1Ô18 roku uważał za potrzebne w oddzielnym artykule zastrzedz, iż „wyjęte z pod ostrości kar są krytyki dzieł, kunsztów, pro-fessyi, wszelkie rozbiory, zdania, pisma i t. p., jak tylko krytyka ocenieniem przedmiotów i wyłuszczeniem pobudek, lub powodów zajmuje się“. Francuski kodeks karny (Gode pénal) według nowelli z 1819 roku nie zna występku oszczerstwa, czyli potwarzy, lecz karze za dyf-famacyę, która tem się głównie różni od potwarzy, że kiedy oskarżonemu o potwarz przysługuje wywód prawdy (exceptio veritatis), który uwalnia go od kary, oskarżony o dyffamacyę, czyli zniesławienie, nie będzie nigdy dopuszczony do dowodzenia, że rozsiewana przezeń krzywdząca drugiego wiadomość jest prawdziwą. Według obowiązującego w zaborze austry-ackim starego kodeksu z 1852 roku przez oszczerstwo (Verleumdung) rozumie się kłamliwe obwinienie o zbrodnię przed władzą, lub w inny sposób, ale zawsze w celu wywołania postępowania karnego o zbrodnię przeciwko osobie spotwarzonej, co według kodeksu ros-syjskiego, w Królestwie obowiązującego, stanowi przestępstwo fałszywego oskarżenia przed władzą (łożnyj donos) —oszczerstwo zaś w ści-słem znaczeniu podchodzi w kodeksie austry-ackim pod nazwę „obrazy czci“ (Ehrenbeleidigung).—7i& obrazę czci uważane jest bezzasadne oskarżenie kogo o czyn przestępny, nieuczciwy lub nieobyczajny, rozgłaszanie o kim uwłaczających, a choćby prawdziwych wydarzeń z jego życia prywatnego lub rodzinnego, obelżywe obwinianie kogo o rysy charakteru budzące pogardę, lub wystawianie go na urągowisko publiczne. Wywód prawdy jest dopuszczony z wyjątkiem wypadku, gdy potwarca przypisuje komu popełnienie czynu przestępnego, pochodzącego ze skargi prywatnej. Kara za obrazę czci pospolitą — areszt od 1 do 6 miesięcy, za obrazę czci popełnioną w druku-— areszt od 6 miesięcy do 1 roku. W zaborze pruskim kodeks karny dla cesarstwa niemieckiego z 1871 roku za oszczerstwo skazuje na

a nie niżej jak na jeden miesiąc, kiedy oszczer- i jedyńczym osobom powściągliwość i wstrze-stwo było rozsiewane publicznie lub przez pi- mięźliwość a tolerującego marnotrawstwo spo-sma, rysunki, lub przedstawienia. Za oszczercę łeczne (nadprodukcya, kryzysy przemysłowe kodeks niemiecki uznaje tego, kto ze złą wiarą i t. d.), spólnota rolna wcieliła w życie insty-względem innego twierdzi, lub rozszerza wia- tucye, które stały na straży O-ści społe-domość o nieprawdziwym czynie, który może cznej, publicznej. Zwyczaj wydzielał z o-podać go w pogardę, poniżyć w opinii gółu gruntów wioskowych pole, uprawiane po-publ., lub zagrozić jego kredytowi. — W Króle- społu przez członków gminy, a plony z niego stwie P ols ki em na potwarców wyznacza karę szły do spichlerza gminnego, w którym przez rossyjski kodeks kar głów„nyeh i poprawczych lat wiele były przechowywane w oczekiwaniu i rossyjska ustawa o karach wyznaczanych lat nieurodzaju. Były to powtórzenia w ty-przez sędziów pokoju, pierwszy—za spotwarzę- siącznych okazach, choć mniejszych rozmiarów, nie w piśmie podanem do urzędu i za potwarz idei Faraonów miewania w spichlerzach zapa-w druku, druga za potwarz (klewieta) ustną sów zboża na zapowiedziane siedm lat gło-lub piśmienną. W pierwszym wypadku kara dnych. Spichlerze te, łącznie z innemi zwy-od 2—8 miesięcy więzienia, w drugim —areszt Czajami epoki prastarej, a więc z obowiązkową do 2 miesięcy. Oskarżony o potwarz może pomocą sąsiedztwa w każdej sprawie, wydzie-się od kary uwolnić, jeżeli dowiedzie prawdzi- laniem gruntów dla każdego nowonarodzonego wości rozgłaszanej a krzywdzącej wieści. — członka spólnoty i t. d. sprawiały to, że ka-Oprócz powołanych paragrafów jest jeszcze żdy z gminiaków zużywał na swoje potrzeby w ustawie rossyjskiej artykuł 1 039, karzący wszystkie plony pracy swojej, wolny od troski za ogłoszenie w druku o osobie prywatnej lub o przyszłość, o tę bowiem troszczjH się ustrój spo-urzędniku okoliczności, która może zaszkodzić łeczny. I nawet wtedy gdy spólnota rolna ich dobrej sławie, czyli za dyffamacyą. Oskar- rozprzęgła się na pojedyncze gospodarstwa in-żonemu służy w tym wypadku wywód praw- dywidualistyczne, które w rozstrzeleniu swojem dy, oparty jedynie na dowodach piśmiennych, straciły z oczu wszystkie cele wspólne, społe-O. w dawn. pr. polskie m ob. Potwarz. M-K- czne, ale jeszcze nie wyzwoliły się były z po-Oszczewski, herb polski. Na tarczy w po- wijaków gospodarstwa naturalistycznego, O. pry-lu błękitnem—dwa srebrne trójkąty, zetknięte watna z trudnością toruje sobie drogę, a wła-wierzchołkami, górny z krzyżem kawalerskim ściwie mówiąc, jeszcze nie jest zdolną do sta-srebrnym w środku. Nad hełmem w koronie nia się hasłem życia społecznego. Gospodarstwo naturalistyczne ma to do siebie, iż opiera się na wytwarzaniu ziemiopłodów, tj. dóbr, które natychmiast, albo w terminie niedalekim, powinny uledz spożyciu, bo inaczej zepsują się. W chacie kmiecia nie było wielkiego nadmiaru, i dlatego nie zaprząta go to pytanie, ale w dworze pańskim tych wiktuałów tyle może się nagromadzić, iż zużycie ich przewyższa zdolność spożywczą dworu, a tymczasem O. doprowadza jedynie do bezużytecznego marnotrawstwa „darów bożych“: tj. do trzymania zboża w stertach lub w spichlerzu, gdzie ulega ono powoli ze-,* psuciu; do posiadania zasobu wędlin, które tak-i że po pewnym czasie są narażone na tosamo niebezpieczeństwo. Ziemiaństwo zamożne znajduje wyjście w rozlegle stosowanej gościnności, w tłumnych zabawach i ucztach. Hasło O-ści jest dla tej warstwy w tym okresie zbyteczne, niezrozumiałe i dlatego piętnuje je ona, uważając za objaw upośledzenia moralnego. O. staje się zasadą życia dopiero z rozwojem gospodarstwa towarowo-pieniężnego, a więc w miastach wśród kupiectwa i rzemieślników. Skrupulatną oszczędnością dorabiają się te warstwy majątku, & raczej — o ile rozbiór nie wykracza poza Średniowiecze i początki czasów nowożytnych—zapewniają pojedyńczym osobom utrzymanie na starość i zabezpieczają je od klęsk i nieszczęść. Z tych rodowodów oszczędności widać, że O. prywatna idzie w parze z rozstrzeleniem społeczeństwa, ze zdjęciem

Pig. 190. Oszczewski (herb).

szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Stary herb ruski, używany przez możną wołyńską rodzinę Oszczewskich. — Źródła: Paprocki, Okolski; Niesieski; Rietstap (podaje pole czerwone, trójkąty zaś i krzyż złote).

Oszczędność. W okresie spólnoty rolnej (ob.) każde gospodarstwo spożywa cały wytwór pracy swojej, nie odkładając nic na przyszłość, i nadaremnie w liczbie zasad życia prywatnego doszukiwałoby się tam hasła O-ści. Spożycie całkowite, rozrzutne jest podówczas w całej swej mocy maksymą gospodarstwa rodzinnego. Natomiast, w przeciwieństwie do obecnego ustroju społecznego, zalecającego po-

r>.

z ustroju społecznego wszelkiej troski o poje- i kiedy urodzenie ani stan nie stanowią prze-dyńcze osoby i z pozostawieniem tej wyodrę-bionej osobie całej zabiegliwości o swoje utrzymanie. Dopóki ustrój społeczny, jak' za czasów spólnoty rolnej, jest organizacyą aseku-racyi wzajemnej członków swoich, poty pojedyncza osoba nie potrzebuje oszczędzać; natomiast, gdy taka asekuracya wzajemna społeczna rozprzęgnie się, pojedynczy obywatel jedynie w stworzeniu przez O. zasobów może znaleźć zabezpieczenie przeciw ubóstwu wskutek choroby, kalectwa, starości i t. d. I dlatego jest rzeczą zrozumiałą, że O. pojawia się w życiu dopiero z utrwaleniem się zasad gospodarstwa towarowo-pieniężnego, które właśnie niszczy ostatecznie wszelkie więzi solidarności pomiędzy ludźmi. Ale dopiero i XVIII nadają hasłu O-dzania doniosłość większą, a to za sprawą: popierwsze tego, że są to czasy gwałtownego zaniku szczątków spólnic-twa prastarego, a powtóre ponieważ przez drobne oszczędności pojedyncze osoby gromadzą kapitał na rozszerzenie przedsiębiorstwa. O. staje się środkiem robienia fortuny. Dzieje wielkiego przemysłu w Manchesterze wykazują to dobrze: pierwsze pokolenie tworzą rzemieślnicy, którzy oszczędnością dorabiają się niewielkiego grosiwa, a znalazłszy się w posiadaniu kapitału rozszerzają zakład, korzystając zwłaszcza z taniej siły roboczej dzieci; oszczędzają wciąż i przekazują dzieciom warsztat znacznych rozmiarów. Hasłom O-ści nie prze-niewierza się jeszcze drugie, a nawet trzecie pokolenie, czwarte zaś ma już olbrzymi majątek i umie używać życia. Łódź dałaby inne przykłady tegosamego rodzaju. O. w tej epoce jest dźwignią wybijania się ruchliwych przedstawicieli drobnomieszczaństwa na szczebel wielkich kapitalistów. Kapitałów wtedy było niewiele i ekonomiści zachęcali społeczeństwo, aby oszczędzało. Nie tolerowano marnotrawstwa nawet wśród warstw zamożnych i nawoływano je do wstrzemięźliwości i O-ści w imię obowiązków społecznych. Był to okres teoryj wyprowadzających majątki przemysłowe z samozaparcia się, z ascetyzmu. A wstrzemięźliwość kwitła wśród drobnego mieszczaństwa, i tam jak i pomiędzy ekonomistami, uchodziła za najcelniejszą cnotę, za początek i koniec mądrości społecznej. Przykazania ekonomiczne nakazywały zaparcia się popędów, obniżenia potrzeb i radziły składać grosz do grosza. Ta formacya poglądów drobnomieszczańskich jeszcze do dnia dzisiejszego na lądzie Europy wywiera wpływ. Tradycya tej doby pokutuje dotychczas w pracach rzeczników O-ści, np. u Kirszrot-Prawnickiego w formie nieraz przesadnej: „Jak za czasów wojen napoleońskich każdy żołnierz nosił w swoim tornistrze buławę marszałkowską, tak samo i dziś, kiedy usunięte zostały przywileje i monopole prawne,

szkody do wspinania się na najwyższe szczeble społeczne, każdy robotnik ma w pracy swojej i O-ści środki zdobycia milionów i wysokich stanowisk“. Wyciąg ten daje próbkę o nadużywaniu O-ści jako hasła społecznego. Środek, dobry dla drobnomieszczaństwa, bo umożliwiający ruchliwym przedstawicielom jego wybicie się na wyższe stanowisko, i to dobry tylko w pewnym okresie dziejów, zamieniono na zasadniczy punkt programu społecznego! A tymczasem nawet w obrębie drobnego mieszczaństwa O. utraciła dzisiaj dawne znaczenie, dla tej prostej przyczyny, że nawet odmawiając sobie rzeczy najkonieczniejszych, rzemieślnik nigdy nie uzbiera tyle, ażeby zostać wielkim przedsiębiorcą, przynajmniej w tych gałęziach przemysłu, gdzie maszyny zapanowały ostatecznie. Dawniej, w okresie początkowym produkcyi fabrycznej, O. zamieniała małego przedsiębiorcę na wielkiego fabrykanta, bo technika na to zezwalała; dzisiaj zaś, co najwyżej, może zabezpieczyć mu starość lub utrzymanie w chorobie. Natomiast w zakresie warstwy najemniczej, O. jest hasłem społecznem jaknaj-szkodliwszem. Doświadczenie organizacyi robotniczych angielskich wykazało, że robotnicy na to jedynie oszczędzają, ażeby te O-ści, powierzone bankom lub umieszczone w akcyach, przepadały w okresie kryzysów. A co ważniejsza, warstwa robotnicza, oszczędzając, obniża skalę potrzeb swoich, przyzwyczaja się do niższego poziomu życia, a w dalszym ciągu do poprzestawania na mniejszym zarobku. A przecież ideałem ustroju społecznego jest właśnie podnoszenie skali życiowej każdego obywatela. Zrozumienie tej prawdy zwłaszcza krzewi się dzisiaj w Anglii i Stanach Zjednoczonych: jeśli jeden z gorliwszych apostołów O-ści Smiles jest Anglikiem, to także Anglikiem jest Robertson, który napisał rzecz oZłudach oszczędności. Poglądy obecne na O., rozpowszechniające się w Stanach Zjednoczonych, streszcza Gould: „Gdzie zyski są małe, tam oszczędzanie oznacza względnie nizki poziom bytu społecznego. Ludzie oszczędni nigdy nie posuwają się naprzód, nie są też oni na ogół wydajni pod względem przemysłowym. Właśnie człowiek mający dużo potrzeb,—istotnych, uprawnionych potrzeb, nie zaś zbytkowych zachcianek,—pracuje wytrwale dla zadowolenia swych pragnień, i takiemu właśnie warto dać zatrudnienie. Niech ekonomiści wykładają wciąż pożytek i niezbędność O-ści, ale niech socyolo-gowie niewzruszenie nastają, iż uprawianie O-ści w takim stopniu, ażeby to mogło w w. XIX przeszkodzić warstwom niższym postępować w cywilizacyi równomiernie z innemi warstwami, jest polityką z punktu przemysłowego błędną. Nie smuci mnie to wcale, iż Amerykanie nie oszczędzają“. Słowem, O.

w.w. XVII

n e.

Wówczas-to mistrz krzyżacki Konrad Zöllner, przedsięwziąwszy wyprawę na dziedziczne posiadłości Jagiełły, t. j. na księstwo Krewskie, niszcząc kraj -cały, podszedł aż pod O-nę, odstąpił wszakże rychło, stanął obozem pod Miednikami, gdzie go podjazdy załogi oszmiańskiej niepokoiły. W r. 1402 Krzyżacy, pod wodzą wiel. komtura Wilhelma z Helfen-steinu, „puściwszy się ku Miednikom, znaleźli bydła wielkiego po gr. 1, od czworga małego już je spalone przez samych mieszkańców,    bydła gr. 1, od kupca „wierzchowego“, który

a przeto zwrócili się w okolice O-y i Salsenik przy wozach idzie, po gr. 1, a gdzieby który

w różnych epokach rozwoju dziejowego nosi (Solecznik), szerząc wszędzie łupiestwa i pożo-odrębne piętno i posiada zgoła inną donio- gi“, (Ig. Daniłowicz: „Skarbiec dyplomatów“, słość.

ku 1822

L. K.

Oszczędności kasy, ob. Kasy oszczędności.

Oszczędnościowo - pożyczkowe kasy, ob

redytowe towarzystwa współ-

z i e 1 c z e.

Oszmiana, m-to pow. w gub. Wileńskiej, nad rz. Oszmiantą, o 7 mil na płdn.-wschód od Wilna, w półn. stronie p-tu, przy trakcie do Mińskc. Kościół parafialny św. Archanioła Michała (fund. przez Jagiełłę lub Witolda), dwie cerkwie prawosł., bożnica, 3 domy modlitwy, 2-klasowa szkoła pow., szkoła parafialna, szkoła talmud-tora i żydów, szkoła ludowa; 9 garbarni, 1 młyn wodny, słodownia, gorzelnia, fabryka tytoniu; szpital (pod który jeszcze Zyg. Aug. nadał był miastu włókę gruntu). Ludność O-ny (spis jednodniowy r. 1897) 6 375 os.: 3 265 męż. i 3110 kob. (W r. 1859—3 066, w r. 1871 — 4 546, w r. 1880-5050). Dochodów miejskich w r. 1896 — 7 698 rb., wydatków 7 431 rb., w tem na samorząd 1415 rb., na zakłady naukowe 392 rb., na lecznictwo 450 rb. (dochody miejskie w r. 1859 — 1 214 rb. 53 kop., wydatki 1 433 rb. 23 kop-). Od r. 1795 O. należy do Cesarstwa Rossyjskiego. Była to jedna z najstarożytniejszych osad na Litwie, istniała już podobno w 1040 r.; nazwę swą wzięła od litewskiego wyrazu aszme-n i e s (ostrze), ztąd też przez kronikarzy krzyżackich zwana z litewska Asschemyn-„ Klucz do szczegółowego rozjaśnienia dziejów O-y zaginął chyba na zawsze. Przeszły przez nią liczne i niszczycielskie wojsk nieprzyjacielskich inkursye; z dymem szło nieraz miasteczko całe, a z niem razem wszelkie dokumenty archiwalne. Przywileje na prawa i swobody miasta poginęły zwłaszcza od czasu moskiewskich najazdów, gdy to w całem w. księstwie żadne ruchome rzeczy w całku na swem miejscu zostać się nie mogły“,—jak ża-lą się ojcowie miasta przed królem Sobieskim. Dopełniła dzieła zniszczenia druga inwazya szwedzka oraz pochody wojenne Francuzów 1812 roku. Do naszych czasów dotrwały dwa tylko oryginalne dokumenty: przywilej dany O-e przez Jana III i przywilej rénova-t i o n i s króla Stanisława Augusta. Pierwszą ważniejszą wiadomość o O-nie daje nam rok 1385.

I 333, Wilno 1860). W r. 1432 była O. re-zydencyą książęcą z zamkiem i dworem; na tronie wielkoksiążęcym zasiadał również brat Jagiełły—Świdrygiełło, który, za swą wiarołomną politykę został zrzucony z tronu, wiel. księciem zaś obrany syn Kiejstuta Zygmunt, książę starodubowski. Działo się to w r. 1432. Dn. 31 sierpnia, gdy Świdrygiełło, nic nie przeczuwając, ucztował wesoło z żoną i całym dworem w O-nie, napadł nań znienacka o świcie Zygmunt. Napadnięty zaledwie miał czas wespół ze starostą wileńskim Gedygoldem, u-mknąć w 14 koni do Połocka. Dn. 8 grudnia tegoż roku przyszło do walnej bitwy między Zygmuntem a Świdrygiełłą, który stanął obozem pod O-ną, oczekując pomocy z Inflant, aby wzmożonenu siłami uderzyć na Wilno. Po krwawej walce Świdrygiełło, straciwszy 10000 zabitych i 4 000 jeńców, ustąpić musiał z pola i umknął do Pskowa. W zdobytej O-nie stanął obozem wiel. ks. Zygmunt. Nieco przedtem, dn. 30 listop., obozował w niej mistrz inflancki Rutenberg, sojusznik Świdrygiełły. Zygmunt, na intencyę odniesionego zwycięstwa, fundował w r. 1434 przy kościele parafialnym oszmiańskim kollegiatę, która z czasem upadła. Rozrost miasta sprowadził rozdzielenie się jego na Starą i Nową O-ę. W Nowej (dzisiejsze miasto), mającej dwór książęcy, zaczęło powoli rozszerzać się właściwe miasto; Starą, pierwotną osadę, o parę już wiorst od tamtej oddaloną, oddał Aleksander Jagiellończyk, który wzniósł tu kościół i klasztor drewniany, Franciszkanom (1505). W r. 1655 wojska moskiewskie spaliły klasztor i wszystkie przylegające do niego zabudowania, kościół zaś spustoszyły tak, że pozostały jeno gołe mury. Walący się w gruzy przybytek odbudowali zakonnicy w ro-Po r. 1830 klasztor zniesiono, a gmach kościelny, istniejący dotąd, obrócono na cekhaus.—Do wspomnień dziejowych, związanych z O-ą, należy też uroczysty przejazd w 1495 r. z Moskwy do Wilna córki wiel. ks. moskiewskiego Iwana Wasilewicza, Heleny, przyrzeczonej w zamężcie Aleksandrowi Jagiellończykowi, ówczesnemu w. ks. litewskiemu. Już za Zygmunta Starego miała Nowa O. zabezpieczone swe prawa i swobody. Rewizya komi-sarska, odbyta z rozkazu króla (1537 r.), podaje ustawę poboru targowego i powinności mieszczan. Ustawę tę potwierdził Sobieski przywilejem z dn. 11 lipca 1683 r. „Podczas dnia targowego—głosi ustawa—od sztuki wosku po groszy 2, od krużka po gr. 1, od wozu kupieckiego końmi dwoma gr. 7, od,Bwozu kupieckiego jednym koniem groszy 5, od wozu małych kupczyków koniem jednym gr. 2, od

sprawować dozwalamy, a wszyst-

przed żadnym innym

przez osiadłych w tein

nie

sta w żadnej sprawie obcym sądem odpowiadać nie będzie, tylko przed urzędem miejskim mieście obranych sądzić się ma—stanowiemy. A gdyby któżkolwiek dekretem sądu miejskiego oszmiańskiego mniemał się być uciążonym, tedy do sądów apellacyjnych w mieście Wil-lub do sądów naszych zadwornych asse-sorskich W. Ks. Lit

Nie ist-

kupiec jadąc z jakąkolwiek kuplą, mający co inszego w worku swoim, na którymby sam siedział, okrom żywności swojej w potrzebie ku strawie pożytku jego, myto przewinął i tego, co w wozie jego jest, nie powiedział co idzie z kupli ku pożytkowi jego, takowy towar ma być konfiskowany. Powinność zaś jest takowa mieszczan: tych, którzy w rynku siedzą, ci płacić powinni od sadzibnego pręta do skarbu J. K. Mości po 7Va pieniędzy białych (srebrnych), a którzy w ulicach, od sadzibnego pręta po 5 białych, a z ogrodzonych—białych 2Vs, z ogrodów miejskich, z każdej morgi płacić powinni po gr. 3, a z pręta po 1 białym, z włóki każdej czynszu po gr. 40, z morgów miejskich po gr. 3, za tłoki po gr. 12 z włóki każdej płacić mają; a inszych powinności pełnić, stan-cyi dawać, także z listami J. K. Mości chodzić, za urzędniczemi, także na stróża, na tłoki, ani na żadną inszą robotę nie powinni. Szynki jak oto: miodu, piwa i gorzałek według tejże rewizyi spólne mają, płacąc od miodu do skarbu J. K. Mości kopę 1, od piwa także kopę 1, a od gorzałki groszy 30, z zaścianka zaś gruntu dobrego po groszy 3, gruntu podłego po gr. 17j sztuka“. Stanisław August, na prośbę burmistrza, radców i ławników oszmiań-skich, wydaje dn. 22 maja 1792 r. miastu O-nie przywilej renovationis, w którym między innemi, czytamy: „A że miasto nasze wolne O., od wieków ufundowanem miejscem sądów ziemiańskich powiatu oszmiańskiego zaszczycone, nietylko przystojną postać miasta formuje, a przeto zdolnem jest do otrzymania przywileju renovationis et locatio-n i s, ale nawet świeżo zapadłem sejmu teraźniejszego prawem za miejsce do odbywania sejmików ziemiańskich powiatu oszmiańskiego oznaczone jest i podatki wszelkie publiczne jak oto: pół-podymne, czopowe, szeląźne i sznurowe tak jak inne uprzywilejowane miasta opłaca.... toż miasto O-ę za wolne uznajemy,

wszystkich obywatelów..... za ludzi wolnych,

ziemię w obrębie tegoż miasta położoną i przez nich osiadłą, ich domy, wsie i terytorya, gdzie jakie do których miast prawnie teraz należą,

własnością ich dziedziczną być przyznajemy.....

magistrat utworzyć i sędziów miejskich, tj. burmistrza, wójta, radców i ławników gminnych, pisarza i syndyka i kasyera na wzór innych miast wolnych uprzywilejowanych obierać, rządy i sądy wedle przepisów prawa sejmu teraźniejszego

kich obywateli przerzeczonego miasta O-y.....

juryzdykcyi miejskiej i magistratowi miejscowemu tegoż miasta równym oraz podatkom, wolnościom i zaszczytom padległymi mieć chcemy i wymienione miasto O-ę wraz z jego obywatelami od wszelkich juryzdykcyj: ziemiańskiej, wojewodzińskiej, starościńskiej, zamkowej i dalszych, na mocy prawa świeżo zapadłego, wyjmujemy i że żaden z obywateli tego mia-

apellować będzie mo-cen“. Stanisław August nadał O-nie herb (obrany przez samo miasto), przedstawiający na jednej stronie rękę trzymającą szablę, na drugiej tarczę, pomiędzy niemi zaś ciołka z napisem pod nim: „Memoria Stanislai Augusti, 1792 r.“. Herb ten istnieć przestał w 1800 r. na mocy ukazu ces. Pawła z dn. 5 sierpnia . (v. s.) 1800 r. o ułożeniu herbarza dla wszystkich miast państwa rossyjskiego. W końcu przywilej Stan. Augusta zapewnia wolnemu miastu O-nie wszelkie swobody, wolności, zaszczyty i prerogatywy, wynikające z konsty-tucyi, na sejmach postanowionych, oraz z prawa miejskiego Magdeburskiego. Była przeto O. za czasów Rzpltej głównem miastem bardzo obszernego powiatu, podług konstytucyi 1717 r. liczącego 84 200 m-ców. Odbywały się w niej sądy ziemskie i grodzkie oraz sejmiki na wybór posłów. Mikołaj Rudy Radziwiłł, brat królowej Barbary, będąc starostą oszmiańskim, założył w O-nie zbór kalwiński (w drugiej poł. XVI w.), oddawna już nieistniejący, nieje też już, zniesiony w 1850 r., kościół Dominikanów, fundowali go w 1667 r. Andrzej i Dorota z Oborskich Poczobutowie, pisarzo-stwo ziemscy oszmiańscy. Po pożarze w 1797 r. x. x. Dominikanie odbudowali kościół. Wie-le ucierpiała O. w r. 1812. Oświadczenie burmistrza i radnych z dn. 25 kwietnia 1813 r. głosi: „Przy rejteradzie wojsk francuzkich, ostatnich dni miesiąca Nowembra, w tę porę, kiedy wiele domów spalono w mieście, a niektóre zniszczono, a dalsze wszystkie spustoszono (w jakiej kolei dom szlachetnego Kazimierza Czekanowskiego, burmistrza, gdzie egzystowała izba sądowa ratusza oszmiańskiego i budowle przy nim), spalono i zgładzono doszczętnie całe archiwum“. Dzięki przezorności burmistrza ocalały owe dwa oryginały przywilejów. „W Oszmianie — pisze w pamiętniku swoim I. Karczewski — widzieliśmy transmi-gracyę prawie wszystkich ludów świata. W maju (1812 r.) szła armia rosyjska ku Wilnu, a z nią nieznane nam dotąd pułki Kałmyków, Baszkirów, Tatarów i t. d.“. „W miesiącu Julii nadciągnęła do O-y armia francuzka, a z nią wszystkie ludy Europy“ — czytamy dalej w pamiętniku. W O-nie utworzono pod-prefekturę; pierwszym podprefektem był marszałek Żaba, po tegoż śmierci prezydent Zabłocki, Przybyłego do O-ny marszałka Neya powitał w rynku podprefekt Żaba. Po Berezynie „tuż przed Napoleonem uciekał ks. Józef Poniatowski. Będący wówczas w O-nie pułkownik Paszkowski, znajomy księciu, wziąwszy nas ze sobą, poszedł do niego. Widzieliśmy tedy tego bohatera, ale w stanie bardzo smutnym“.... Z dn. 5 na 6 grudnia, o g. 2 po półn., przybył do O-ny Napoleon i nie zwlekając, ruszył otoczony polskimi ułanami, w kierunku Równego Pola“.

Rzeź w Osz mianie. Wr. 1831, w kwietniu, wybuchło powstanie w pow. Oszmiańskim. Na czele jego stali: Przeździecki, Ważyński, Zieńkowicz; pierwszy był organizatorem, drugi dowódzcą, trzeci odznaczył się bituością. Orga-nizacyi dokonywał od marca Przeździecki u siebie, w Smorgoniach, łożył pieniądze i ściągał ludzi. Niektórzy z młodej szlachty folwarcznej przywdziewali mundury—jakby na rozpacz — z trupiemi głowami; wielu szło na śmierć. Pod zasłoną lasów w ciągu jakich trzech tygodni wysztyftowano w tajemnicy, która dla Polaków w .powiecie, dla drobnej szlachty, była publiczną, przeszło 1 500 piechoty, uzbrojonej w pojedynki, i może 300—400 jazdy z szablami i pistoletami. Wyćwiczenie tej siły było słabe, a ducha wojennego w niej tłumiło złe wszczepienie karności.—W samym środku kwietnia rzucono się na O-ę, zabrano komendę inwalidów i 40-u pieszych. Gubernator wojenny Chrapowjickij, wysłał z Wilna 500 piechoty, 4 działa i 300 kozaków kabardyń-skich, zwanych „czerkiesami“, pod dowództwem pułkown. Werzjiljina, głośnego już z e-nergii. Pomimo przewagi liczebnej słabo uzbrojeni powstańcy nie mogli przyjąć boju; Ważyński nakazał odwrót; tylko dla osłony zostawił w O-e straż tylną pod Stelnickim. Mogło być w niej 150 — 200 razem pieszych i jezdnych (Puzyrewskij podaje 600), pomiędzy nimi wszyscy prawie akademicy, bo ci cofać się nie chcieli. Werzjiljiu dn. 18 kwietnia, podchodząc pod miasteczko, zapalił je granatami. Miasteczko było z drewna i słomy. Padło przerażenie, wszczął się straszliwy pożar. Ludność bezbronna i bezsilna, starcy, kobiety i dzieci — wszystko, co walczyć już zgoła nie mogło, szukało ratunku w kościele, ale tu właśnie czyhała na wszystkich śmierć. Powstańcy, w grozie, w płomieniach, w naturalnem współczuciu, zapomnieli o instrukcyi nakazującej ostrzeliwać się i cofać: przyjęli walkę. Działa nie ustawały w pracy, miotając nawet karta-cze. Daremnie, z bojową krwią w żyłach, szarżował na nie ubożuchną swą jazdą Stel-nicki. Po kilkudziesięciu wystrzałach z dział, I po salwach gęstych w uliczki i w rynek powstańcy w płonących domostwach, za płotami i węgłami budynków jeszcze walczyć nie przestawali. Wreszcie zbrakło amunicyi i każdy padł na swem miejscu zastrzelony lub zakłóty. Wojsko posuwało się wciąż naprzód i naprzód, aż zaskoczyło tych, którzy, stojąc już od początku na krańcu miasteczka zbili się w gromadkę,

aby ujść pogromu: zostawiło z nieb trupy i podstąpiło pod kościół. Kabardyńcy wyważyli podwoje, wdarli się do wnętrza, zatarasowali wszystkie wyjścia, siekli i mordowali, znęcając się jeszcze nad młodemi kobietami, które później zabijali. Padł i ksiądz, krzyżem, wielkim ornatem i wystawionym w ołtarzu sakramentem usiłujący zażegnać wściekłość. Z kościoła nikt nie wyszedł żywym, chyba jaka jedna druga dziecina lub starzec, a w kościele zamkniętych było 200 osób. Puzyrewskij mówi o 350 trupach „powstańczych“, ale na tylu brakło żywych powstańców; reszta trupów znalazła się w kościele. Słowa samego historyka ros-syjskiego: „Odtąd słowo czerkies wywierało na buntowników wpływ przerażający“—są dość przejrzyste, aby poza niemi dostrzedz niewątpliwą, a straszliwą prawdę. Później na tychsamych Kabardyńców napadł sławny Ma-tuszewic i zrobi! w nich ogromną szczerbę. Zaraz po wypadku czerkiesi sprzedawali na ulicach Wilna kosztowności, nawet kielichy kościelne z Oszmiany. Gdy to doszło do Chra-powjickiego, nakazał śledztwo, które skończyło się pomyślnie dla czerkiesów: lekkie tylko kary pro forma nasyciły sprawiedliwość. „Kuryer Polski“ z dn. 21 lipca 1831 r. nr. 573 pisze o żydach oszmiańskich: „rzucili się barbarzyństwu w pomoc i mieszkańcom broń wydzierać poczęli“. — Wrotuowski Feliks „Zbiór pamięt. o powstaniu Litwy w r. 1831“ (Lipsk 1875, Brockh.); „Massacred’O.“ („Le Polonais“ VI str. 210—4); Niewiarowicz Aloizy „Wspomnienia“ („Zbiór pam. do hist, powst. polsk. 1830 — 1 r.“ [Lwów 1882] str. 466); gazety warszawskie z r. 1831; Puzyrewskij G. (przekł. polsk.) „Wojna polsko-ruska 1831 r.“ (Warszawa 1899) str. 177 — 8.    s-

Oszmiański powiat gub. Wileńskiej graniczy od zach. z pow. Lidzkim, od płn.-zach. z Wileńskim, od ptn.-wsch. ze Swięciańskim, od wsch. z Wilejskim oraz z gub. Mińską, do której przylega również od płd. i płd.-zach. — Obszar p-tu O-go, pokrywającego największą część gubernii, wynosi, według Strjelbickiego, 6050.1 w. Hj (125.04 mil H], 6 885.1 kim. [((] (według innych obliczeń—6135, a nawet 6 206 w. Q), zostawiając za sobą, pod względem rozległości, niejedno udzielne księstwo niemieckie.—Po dział. Pow. O. dzieli się na 23 gminy: Polany (największa—z górą 10 000 głów), Soły, Holszany, Graużyszki, Kucewicze, Smor-gonie, Bienica, Krewo, Połoczany, Horodźki, Dziewieniszki, Subotniki, Lipniszki, Siedliszcze, Iwie, Łogumowicze, Traby, Juraciszki, Wołożyu, Wiszniów (Wiszniew, Wiszniewo), Naliboki, De-rewna (Derewno) i Bakszty. Gminy te obejmują 147 okręgów wiejskich (starostwa), 1490 wsi i innych miejsc zamieszkanych, oraz 15 509 chat. Dalej powiat dzieli się na: 4 okręgi policyjne (stany): Żuprany, Smorgonie, Dziewieniszki i Wołożyn; 2 okręgi do spraw włościań-

skich: Oszmiana i Połoczany; 4 rewiry poborowe (powinności wojskowej): Oszmiana, Smor-gonie, Subotniki i Wołożyn; 3 rewiry inkwiren-tów sądowych: Oszmiana, Holszany i Smorgo-nie; 4 rewiry sądów pokoju, mianowicie: 4-ty rew. okr. Lidzkiego dla 8-miu gmin i 3 rewiry okr. Smorgońskiego dla pozostałych gmin.

grenlandzkich i skandynawskich (J. Siemiradzki: „Nasze głazy narzutowe“, „Pamiętnik fizyo-graficzny“ 1882 II). W płn. części p-tu przeważa glina i piasek, w płd. błota i nierzadko czarnoziem. W okolicach nizkich i błotnistych znajduje się ruda żelazna błotna (bogata zwłaszcza w okolicach Naliboków, Kleciszcza, Rudni i Wiszniewa, gdzie zawiera do 35°/₀ czystego żelaza). Powiat posiada także kredę i torf. Upostaciowanie powierzchni. Płn. część p-tu górzysta, z największemi w gub. całej wyniosłościami; płd. część niska, błotnista i pokryta lasem; w środku p-tu—wzgórko-wata, falista równina. Najwyższe wzniesienia są: pod Tupiszkami (1106 stóp), Łojcami (987 st.), Daukszami (721 st.), Widnopolein (686 st.), Iwiem (574 st.). Granicę płn.-wsch. przepływa Wilija ze swemi dopływami, z których ważniejszy Oszmiauka; granicą płd.-zach. płynie Niemen, przybierając Berezynę z Olszanką, Wołożynkę z Isłoczem, Uszę i Sułłę; granicę zachodnią stanowi Żyżma z Klewą, uchodzącą do Gawii. Z całej gubernii ma pow. O. najwięcej wzgórzy, błot i lasów (31.4% ogól. obszaru), najmniej jezior. Jezior większych niema, z mniejszych zaś ważniejsze są: Dub, Dubina, Kromień (Kroman) i Reczuny. Z błot, krom wielu pomniejszych w płd. części p-tu, wymienić należy błoto Purwilskie, z którego wypływa rzecz. Purwiła, dopływ Olszanki.—Przedstawicielami fauny p-tu O-go są, acz w niewielkiej już ilości, łosie, dziki i lisy (w puszczy Nalibockiej ).—K ultura rolna. Ziemi pow. O. posiada 575188 dziesięcin, z tego należy; do skarbu 54 782 dzies., do osób prywatnych 303 776, do włościan 216 428, do m-ta O-wy 204 dzies. W r. 1859 było ziemi: 25 759 dzies. pod sadybami, 181 659 ornej, 56 907 łąk, 72 003 wygonów i pastw., 269 353 lasów, 39 785 dzies. nieużyt. i pod wodami. W tymże roku należało: do właś. pryw. 498 335 dzies., do skarbu 142 719.5, do miast 1884.5, do kościołów i cerkwi 2 489 dzies. Nielicząc lasów samej tylko ziemi ornej mieli (1894): właściciele prywatni 139 357 dzies., włościanie 202 419, miasto 153 dzies.; nieużytków zaś: pierwsi 36 207, drudzy 13 044, miasto 47 dzies. Lasy zajmowały w r. 1894 ogółem 183 799 dzies. (w roku 1860 do 270 tysięcy dzies.), w tem należało: do właściciełi prywat. 128 054 dzies., do włościan 963 dzies. i do skarbu 54 782 dzies. Co

W powiecie są następujące miasteczka: Słobód-ka, Żuprany, Soły, Holszany, Oszmiana (Oszmian-ka) Murowana, Boruny, Graużyszki, Zaśkiewi-cze, Bienica, Smorgonie, Krewo, Subotniki, Li-pniszki, Konwaliszki, Gieranony, Hermaniszki,

Dziewieniszki, Trokiele, Iwie, Mikołajów, Dudy, Łazduny, Traby, Surwiliszki, Juraciszki,

Wołożyn, Wiszniew, Slowieńsk, Zabrzeź, De-rewna i Naliboki. — Zaludnienie. W r.

1896 było w p-cie O-skim *227 645 m-ców (112422 męż. i 115 223 kob.), a w tem: rz.-katolików 132115, prawosławnych 62458, raskolników 685, protestan. 249, izraelitów 31 254, mahometan 812, in. wyznań 72; wedł. stanów: szlachty 4 892, duchownych 389, obywateli honorowych (poczetnyj grażdanjin) i kupców 418, mieszczan 33 641, wojskowych 4125, włościan 184 140, in. stanów 40. Na 1 w. kw. przypadało (1899) 37.5 głów (w r. 1870 tylko 22 gł.). W r. 1859 pow. O. liczył 128 666 w rr 1871 — 142 688 mieszkańców; w roku 1875—152 261 m-ców; w r. 1878 — 156218 m-ców; w r. 1880 (prócz miasta O-y)—162 285 m-ców, a w tem: 99 020 katol., 50 440 prawosł., 891 raskolu. 162 protest. 11 13N żyd., 641 mahom.; wedł. stanów: 5 749 szlachty, 287 duchów, (wszelkich wyznań), 69 obywateli honor,, 22 827 mieszczan, 128 011 włościan, 5 084 wojskow.-, niezaliczonych do żadnego z powyż. stanów 38; cudzoziemców 220. Główną massę ludności stanowią: Litwini,

rocznie obsiewa się: żytem 68 500 dzies., psze-uicą 2 550, owsem 32 500, jęczmieniem 11 600. gryką 7 500, grochem 4 450, lnem 4 800, konopiami 450 doies.; kartoflami obsadza się rocznie 10 500 dzies. Przeciętny zbiór roczny: żyta 1 932 500 pudów, pszenicy 80 650, owsa 893 450, jęczmienia 368 030, gryki 111 400, grochu 123 050, siemienia lnianego 138 200 i włókna 120 650, siem. konopianego 22 300 i włókna 13 120, kartofli 3 030 450 pud. W r.

Białorusini, Polacy i Żydzi. Białorusini, zamieszkujący pow. O., należą do zachodniej grupy szczepu białoruskiego. Język przeważnej części ludności stanowi przejście od polskiego do białoruskiego, z domieszką wyrazów litewskich (t. zw. narzecze „chłopskie“, według Cz. Jankowskiego). Są wszakże, tu i owdzie porozrzucane po powiecie, wioski z ludnością czysto litewską, mówiącą wyłącznie po litewsku (pod Dziewieniszkami, Sołami, Lip-niszkami, Gieranonami, w okolicy Tokarzy-szek i Bakszt). Zamieszkują pow. O. także Tatarzy w liczbie około 700 osób.—Budowa geologiczua. Samym skrajem wschód, części p-tu O-go przechodzi granica narzutowych głazów pochodzenia skandynawskiego, czyli, mówiąc prościej, kończy się tam — śród niezliczonego mnóstwa kamieni i kamyków, pokrywających przestrzeń między wyspą Ösel a Krakowem, między rzeką Odrą a Mińskiem guberuialnym,—- panowanie granitów, porfirów kwarcowych, syenitów, diorytów i t. d., od-kruszonych w epoce przedwiecznych katakli- | zmów geologicznych od rodzimych głazów 1894 w p-cie było: koni 32 122, bydła rogat.

Wielka Encykl. Illustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 46b.

47 456, owiec zwyczajnych 52 345, owiec rasowych 3 670, świń 30 150, kóz 3 462. Największą owczarnię posiada hr. Chreptowicz-Bute-niew w dobrach Wiszniew (około 3 tys. owiec rasów.). Gleba p-tu O-go mało urodzajna. Gospodarstwa rolne, z nieznaczneini wyjątkami, na uizkim stopniu kultury W szczególnie opłakanym stanie znajdują się zwłaszcza gospodarstwa rolne włościańskie: od dwustu lat niemal żadnej w nich zmiany. Socha i drewniana brona—w powszechnem używaniu. Na żaden czyn zbiorowy, np. na kupienie choćby jakiego droższego narzędzia rolniczego do wspólnego używania—żadna wioska zdobyć się nie może. Wprawdzie lud oszmiański stoi na bardzo niz-kim stopniu rozwoju umysłowego i cierpi straszną nędzę; żywi się bardzo licho, mieszka jeszcze gorzej. Przemysł i handel. Ruch przemysłowy i fabryczny w p-cie nadzwyczaj słaby. Zarówno przemysł jak i handel prawie wyłącznie w ręku żydów. W r. 1898 było w p-cie; 19 fabryk sukna, 3 fahr, żelaza, 1 odlewnia, 1 fabr. cegieł i dachówek, 52 garbarnie, i fabr. kleju, 40 młynów wod., 27 wiatraków, 19 gorzelni, 4 fabr. octu, 4 browary, 1 fabr. krochmalu, 2 fabr. tytoniu, 3 węglarnie (węg. drzewny), 1 smolarnia i fabryka dziegciu. W Naubokach obrabiane są niewielkich rozmiarów kamienie młyńskie, tudzież wydobywa się do 4 tys. pud. rocznie kredy dla fabryki żelaza i odlewni w Rudni i Kleciszczu, wyrabiającej żelazo t. zw. „mutrowe“, doskonałego gatunku, nieustępujące zagranicznemu, które znalazło szeroki zbyt (produkcya roczna do 50 tys. pud. żelaza rozmaitego). Żużle (odpadki od t. zw. pudlingowych pieców) idzie wielkiemi partyami na Górny Śląsk (w r. 1858 wywieziono jej z Kleciszcza 330 tys. pud.). Dobrej cegły wyrabia pow. O. do 2 mil. sztuk rocznie. Pod Krewem kopie się rocznie do 16 tys. pud. doskonałej gliny garncarskiej. Smorgonie stanowią ważną placówkę przemysłowo-handlową (skóry, przerabiane w garbarniach tutejszych na t. z w. „hamburski towar“; handel lnem). Krewo znane jest z garncarstwa; Holszany z wyrobów wełnianych (pasy, pończochy, skarpetki). Ludność p-tu O-go, prócz rolnictwa (główne zajęcie), trudni się spł; wem drzewa, furmaństwem i t. d. Świadectw handlowych wydano w r. 1894—1283, w r. 1895 —1356. Główne jarmarki: w O-nie (5), dokąd przywieziono w r. 1895 towarów za 31250 rb. sprzedano za 20 500 rb.; w Smorgoniach (4) —przywieziono tow. za 45 500 rb. sprzed, za 29000 rb.—Szkół ludowych min. ośw. posiada powiat 31, cerkiewno-paraf. 11, talmud-thora 1 i początków, szkół żydów. 3 (w O-nie, Smorgoniach i Wołożynie). — Pod względem kościelnym pow. O. dzieli się na 2 dekanaty katolickie (oszmiański i Wiszniewski) oraz 2 dekanaty (błagoczynja) prawosławne (oszmiański i wołożyński). Dekanat oszmiański katolicki

obejmuje 6 parahj: O-na, Holszany, Soły, Grau-żyszki, Żuprany i Murowana O-na (poprzednio były jeszcze parafie: Smorgonie, Krewo i Bie-nica), dek. Wiszniewski — 12 par.: Wiszniew, Gieranony, Hruzdowo-Oborek, Derewna, Iwie, Konwaliszki, Lipniszki, Naliboki, Subotniki, Sur-wiliszki, Traby i Zabrzeź (poprzednio były jeszcze par.: Łosk, Wołożyn i Horodziłów). Kościołów w p-cie 24. Dekanat oszmiański (prawosł.) posiada 1 klasztor (w Boninach), 14 cerkwi paraf., 8 filial,    10 cmentar. i 30

tys. parafian; dek. wołożyński—12 cerk. par.,

8    fil., 4 einen, i 35 tys. parafian. Bożnic w p-cie 2, domów modlitwy 61. Meczetów maliom. paraf. 2.—Lecznictwo. Lecznice znajdują się w Wołożynie i Subotnikach, ambu-latorya w Smorgoniach, Krewie, Holszanach i Iwiu. Oprócz lekarza powiatowego, felczera i akuszerki posiada powiat 2 lekarzy wiejskich, felczerów rządowych 9 i akuszerek 3; lekarze wolnopraktyk. są w Smorgoniach (2;, Bienicy, Holszanach, Sołach, Wiszniewie (po 1), Iwiu (2), tudzież w dobrach: Nowosiółki i U-stroń (po 1). Apteki (oprócz O-ny) w Iwiu, Dziewieniszkach, Krewie, Trabach (2), Lipni-szkach.—Wiadomości ogólne. Biuro po-czto wo-telegr. w Smorgoniach, oddziały w Wołożynie, Holszanach, Wiszniewie i we wsi Zemłosławiu. Oddziały pocztowe w Zalesiu, Iwiu, Krewie, Sołach. — Północną nieznaczną część p-tu O-go przecina jedna linia dr. żel. Lipawo-Romeńskiej ze stacyami: Słobódka, Soły, Śmorgonie i Zalesie. — Dawny powiat O. pierwotnie był jednym z 5 p-tów woj. Wileńskiego. W drug. poł. w. XVIII zajmował pow. O. niemal połowę województwa, mając, z uwagi na obszar swój, dwa ogniska sądownicze (w O-nie i Miadziole; z Miadzioła w r. 1775 sądy ziemskie i grodzkie przeniesione zostały do Postaw), W 1791 r. konstytucya sejmowa rozdzieliła pow. O. rz. Wilią na dwie połowy: płu. utworzyła samoistny pow. Za-wilejski (dzisiejszy pow. Święciański), płd. pozostała nadal p-tem O-skim. — S zlachta i stosunki rolne. P-t O., w stosunku do obszaru, posiada więcej ziemskiej własności prywatnej niż inne powiaty. Obecnie jest w p-cie do 1500 pryw właś. ziemi. Przed samym uwłaszczeniem włościan było w p-cie: właś. ziem., posiadających poddanych, 356, władających 498 335 dies, ziemi, na ogólną liczbę 645 468 dzies. Od chwili uwłaszczenia włościan zaszły zmiany, a mianowicie: 1) posiadanie pryw. włas. ziem. przestało być przywilejem szlachty, a przeto 2) wzrosła poważnie liczba pryw. wlaś. ziem.; 3) zmniejszył się obszar pojedyń. posiadłości. A. Korewa („Wi-lenskaja gubernija“, Peters. 1861) zaznacza, że między 1855 a 1860 r., wśród ludności p-tu O-go 128 666 głów, było szlachty rodowej

9    574 gł. W r. 1880 na ogólną licz. Ib2 285 gł. było szlachty 5 749 głów („Słów. Geogr.“), a w r. 1896, na 227 645 głów było szlachty 4 892 gł. Większa własność ziemska w p-cie O-skim podupada; pozostało parę tylko wielkich majątków. W latach 1855 a 1860 r. naj-rozleglejsze dobra ziemskie posiadali: hr. Tyszkiewicz w . Wołożynie (3 782 poddanych), hr. Tyzenhauzówna w Iwiu (2 890 pod.) i hr. Chreptowicz w Wiszniewie (2 344 pod.). Właścicieli posiadających ponad tysiąc poddanych było w p-cie wówczas sześciu. Wiele majątków w dzierżawie; znaczna ich część puszczona na „od-robotek“ albo „napołowę“ (ob. połownictwo). Dziś prawie ¹/₃ pry w. pos. ziem. p-tujest w rękach Eosyan i Tatarów. (Tatarzy osiedli na ziemi oszmiańskiej jeszcze pono za Witolda. „Re-wizya dóbr Tatarskich w Wielkiem Księstwie Litewskiem“, dopełniona i opracowana w 1631 r. przez Jana Kierdeja, pisarza ziemskiego oszmiańskiego, wylicza w p-cie osady tatarskie: Łostaja, Urleniata (Urlenięta), Berezynia, Siel-ce, Mysa, Hamżycze, Koziaki, Mysakowicze, Tułubaje, Bohdanowo, Kumielany, Kajecienięta, Połoczany, Ponizie, Świetlany). — „W całej okolicy powyżej Boh dano wa wszystka niemal ziemia, nawet szara, kamienista, niewdzięczna ziemia wróciła w tatarskie ręce“ (Cz, Jankowski). Wspomnienia historyczne. „Do O-go p-tu, a w każdym razie do dziejów jego należy trakt, dawniej pocztowy, tak zwany „oszmiański“, idący z Wilna na wschód na Oszmianę i Mińsk. Główna to niegdyś była arterya ruchu nietylko między ziemią oszmiańską, ale i między dalekiemi wschodniemi dzielnicami Litwy a Wilnem. Wyprawy krzyżackie, stosunki pomiędzy Wilnem a Moskwą, zarówno pokojowe jak i wojenne—wszystko to posługiwało się tym traktem; po nim manewrowały brygady i szwadrony Kościuszkowskie, usiłując przebić obręcz, opasującą Wilno; tą drogą parły orły francuzkie. Miejsca historyczne: Krewo, sama Oszmiana, Smorgonie, Bienica, Zbojsk, równiny pod Lipniszkami, lasy Wołożyńskie, Holszany, skąd wziął sobie żonę Jagiełło, Gie-ranony, związane na zawsze z imieniem Gasz-toldów i królowej Barbary. W Bijuciszkach, tak dziś niepozornych, przebywał głośny na świat cały Wolan, w Łosku Budny; w Murowanej Oszmianie złożono do grobu zwłoki autora „Hippiki“, Dorohostajskiego; w obu tych miasteczkach istniały słynne dwie drukarnie; w Berdowszczyźnie gospodarzył jeden z najbie-glejszych znawców prawa krajowego, autor -„Procesu litewskiego“, Umiastowski; w Zalesiu komponował polonezy Ogiński i przygotowywał do druku głośne pamiętniki; niemało letnich miesięcy spędził w Bołtupiu swoim Jędrzej Śniadecki; w Giejstunach urodził się A. E. Odyniec, a Ignacy Chodźko, Odyniec i Julian Korsak pozostaną na zawsze chlubą szkół Boruń-skich; u granicy powiatu leży gniazdo rodzinne Zanów, a w Oborku miejsce urodzenia Leonarda Chodźki; Horodziłów upamiętniła pobytem swoim Gabryela Puzynina; wreszcie w Za-łuczu spędził najpiękniejsze dni życia Wł. Syrokomla. Tylko zabytków przeszłości pozostało już dziś na oszmiańskiej ziemi nader niewiele. Czas i ludzie uprzątnąć nie zdołali ho-rodyszcza pod Trabami i horodyszcza Holszań-skiego, ale ruin niemało znikło z powierzchni ziemi. Ocalały jeno przepyszne zwaliska Krew-skiego zamku oraz szczątki fundamentów Ga-sztoldowej siedziby w Gieranonach i szczątki Sapieżyńskiej rezydencyi w Holszanach. Z pomiędzy dworów i dworków, mniej lub więcej staroświeckich, wyróżnia się przedewszystkiem dwór w Bieniey — ale we dworach tych i dworkach zabytków odległej przeszłości nie szukać. Gdzieniegdzie tylko przechowały się staroświeckie portrety i sprzętów nieco. Po kościołach również zabytków cennych pod względem starożytności i kunsztu prawie już niema. Po-butwiały ornaty; monstrancye i kielichy powędrowały gdzieś w świat. Tylko daty fundacyi oszmiańskich kościołów cofają myśl naszą w czasy dawno minione. Odległością tych dat nie ustępuje powiat najstarszym siedliskom chrześciaństwa na Litwie. Kościół w Krewie stanął już w 1387 r., a w Oszmianie około 1400 r., w Wiszniewie w 1424, w Oborku w 1443, w Horodziłowie w 1443, w Zabrzeziu w 1446, w Iwiu w 1499 r. Herb p-tu O-go (zatwierdzony ukazem z dn. 9 czerwca 1845 r.) przedstawia tarczę, rozdzieloną na dwie połowy: w górnej herb gub. Wileńskiej — pogoń w czerwonem polu, w dolnej niedźwiedź w polu niebieskiem. — Bibl. Cz. Jankowski „Powiat Oszmiański“ (cz. I Petersburg 1896, cz. 11 tamże 1897, cz. III tamże 1898 cz. IV, tamże 1900). — „Słownik Geograficz.“; „Encjikł. Słów.“ Brokh. i Efr.; Wł. Syrokomla „Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna“. Hr-Oszmiana Murowana (albo Oszmianka) (albo Olechnowiczów, al. Irzykowska), wieś (dawniej m-ko) i folwark, nad rz. Oszmian-ką, o 12 w. od Oszmiany, gorzelnia, młyn; około 300 m-ców. Kościół drewniany pod wezw. Naj. M. P., wzniesiony w~ 1809 r. przez Ignacego i Barbarę z Łopacińskich małż. Wa-żyńskich (na miejsce dawnego, fundow. przed r. 1691 pod wezw. św. Trójcy). Parafia katol., dek. oszmiański, przeszło 3 tys. wiernych. —O. stanowiło niegdyś, jakie 400 lat temu, dziedzictwo możnej rodziny Monwidów (Moniwi-dów) Olechnowiczów Dorohostajskich, pieczętujących się herbem Leliwa. Mikołaj Monwid Olechnowicz Dorohostajski, wojewoda połocki (f 1597 r.), zbudował w O-nie M-ej zbór kalwiński i założył przy nim drukarnię. Tuż przy wsi leży obszerny dwór i stoi stary murowany dom, w którym w XVI w. był zbór. Kaznodzieją przy zborze w pierw. poł. XVII w. był Wojciech Salinarius (następnie senior dystryktu wileńskiego), który w drukarni oszmiańskiej wytłaczał swoje dzieła, skierowane przeciwko

Hr

Hr.

socynianom; główne dzieło Salinariusa „Censura“ (6 ksiąg), drukowane w 1615 r. w O-nie M-ej, stanowi dziś rzadkość bibliograficzną. Syn w-dy połockiego, Krzysztof Monwid Doroho-stajski, słynny magnat, wojownik i pisarz (* 2 mar. 1562 — f 8 sierp. 1615), szczególniejszą opieką otaczał założoną przez ojca drukarnię. Od kiedy i jak długo istniała drukarnia owa, dokładnej wiadomości nie mamy; w każdym razie najczynniejszą była w pierwszej połowie XVII w. Baliński mylnie podaje, że Dorohostajski swoją „Hippikę“ drukował w O-nie M-nej, gdyż pierwsze wydanie wyszło w Krakowie w r. 1603. Od Dorohostajskich przeszła O. M. do Sapiehów (Zofia Dorohostaj-ska poślubiła w r. 1647 Tomasza Sapiehę), w których ręku była do r. 1678, w roku zaś 1678 Kazimierz Władysław na Kodniu i Hol-szanach Sapieha sprzedał O-nę M-ną ze wszyst-kiemi przyległościami „na wieczne i nigdy nieodzowne czasy“ za 78 tys. złp. Hieronimowi Ważyńskiemu, staroście tyrkszlańskiemu. Między 1829 a 1831 r. Marcin Skarbek-Wa-żyński, marszał. oszmiański, sprzedał O-nę M-ną (liczącą w r. 1814—759 dusz oboj. płci), Ksaweremu Korewie, marszał. trockiemu (herbu Dębno), którego następcy są dotąd właścicielami folwarku O-na M-ua. Wieś należy do włościan gminy polańskiej.

Oszmianka, lewy dopł. Wilii. Bierze początek w pow. oszmiańskim około fol. Szłapakow-szczyzna, przepływa pod O., m-kiem Żuprany i pod wsią Markuny wpada do Wilii. Długa do 75 w., głębokość dochodzi do sążnia, szerokość do 8 sążui. Brzegi ma po większej części piaszczyste i urwiste, lecz niewysokie, dno piaszczyste. Bieg ma nadzwyczaj bystry, tak, że znajduje się na niej niewiele młynów, i to tylko w górnym biegu. Na wiosnę O. zalewa znaczną przestrzeń i z powodu gwałtownego przyboru wód zrywa mosty i szluzy. Nieznaczna u źródeł, powiększa się, przybierając kilka strumieni. Od ujścia z lewego brzegu spławnej rz. Łoszy staje się sama spławną. O. stanowiła niegdyś granicę pomiędzy ziemią krzywiczańską a litewską. („Słown. Geogr.“).

Oszmiańskie starostwo grodowe. Kiedy między r. 1826 a 1834 poszukiwano urzędo-wnie inwentarzy i map b. s-twa O-go, stwierdzono, iż istniały inwentarze z lat: 1648, 1668 i 1680; znaleziono także kopię partykularną inwentarza z r. 1556. S-two O-skie obejmowało w r. 1772: m-ko O-nę yz ratuszem w rynku, z ulicami: Holszańską, Poprzeczną, Święto-Duchską, Wileńską, Żuprańską) oraz wsie: Olany, Gieniowce i Powiąże. M-ko i wsie dawały rocznego dochodu 1 430 złp.; z arend, młynów, szynków i t. d. wpływało do kasy starościńskiej 4 500 złp.; krescencya dworska przynosiła z górą 700 złp.; tak, że ogólny dochód roczny s-twa dochodził do 6 658 złp. Rozchód wynosił przeszło 2 tys. złp. Parobcy s-sty, służący „na własnym odzieniu“, otrzymywali rocznego jurgieltu po 30 złp., dziewki folwarczne pensyi rocznej po 20 złp., pastuch 16 złp.; ordynarya roczna na jedną osobę wynosiła: żyta beczkę, jęczmienia ośmiu dwie, grochu ośminn 1, gryki ośm. dwie, konopi garniec 1, soli garn. 6, pszenicy garn. 4, na okrasę półtora wieprza (rok 1775), W r. 1772 s-two opłacało kwarty 1034 złp. 12 gr. 1 szeląg (w roku 1787—złp. 2 340 gr. 21 szel. 2). W r. 1798 s-two miało czystego dochodu 10 028 złp. W ostatnich czasach istnienia s-twa osobną rubrykę dochodu stanowiła poczta. W r. 1797 Tadeusz Kociełł zawarł z dyrekcyą poczt litew. umowę na utrzymywanie poczty w O-nie przez 15 lat. Od 19 lutego do 1 czerwca 1798 r. poczta oszmiańska dała dochodu 1 423 złp., rozchodu zaś 1105 złp.—Folwark Święty Duch, leżący pod O-ną, należał prawie zawsze w ciągu wieków, na prawach własności, do s-tów oszmiańskich. Ostatnimi s-tami byli: Brzostowski Michał (1763 — 1772) i Kociełł Tadeusz (1772 — 1799). Po ostatnim rozbiorze kraju rząd rosyjski oddał s-two O-skie w 25-letnią dzierżawę generałowi Konczijałowowi. W r. 1830 należało s-two do generałowej Łu-koszynowej. W r. 1837 s-two przestało urzę-downie istnieć, a w r. 1843 lustrator Kierbedź dokonał rozdziału s-twa: wsie i m-ko przeszły na własność rządu; miasto oddano pod zarząd magistratu. W r. 1847 geometra Bukojemski zdjął dokładne mapy i plany b. s-twa O-go: miało ono obszaru 197 włók 28 morgów 104 pręty (miary litewskiej). — Bliższe szczegóły Cz. Jankowski „Powiat Oszmiański“ (Petersburg 1896, cz. I).

Oszmieniec Orla Ferdynand (* na Litwie 1 775 r.). W młodości służył w wojsku litewskiem, potem został nauczycielem publicznym języków: polskiego, rossyjskiego, greckiego, łacińskiego, niemieckiego i francuskiego po rozmaitych szkołach na Litwie, Wołyniu, Podolu i Ukrainie, w ostatku zaś w mieście Oreł w Rossyi. Otrzymawszy emeryturę, osiadł w Żytomierzu, gdzie pełnił obowiązki bibliotekarza biblioteki publicznej i tam umarł w roku 1847. Pierwotnie pisał i drukował po polsku, później był redaktorem czasopism rossyjskich, w których apostołował połączenie się i narodów i piśmiennictw rossyjskiego z polskiem. Drukował po polsku: „Experyment publiczny z całorocznego nauk postępku“ (Mińsk 1803). „Wypisy z różnych klasycznych autorów“ (Łuck 1804). W języku rossyjskim wydawał: Duch Rossyan i ich jednoplemienników (Moskwa 1816), czasopismo, którego wyszło 6 zeszytów, i Ojczysty pamiętnik (tamże 1817, w trzech zeszytach). („Enc. Org. więk.“).

O’-Szöny, miasteczko w węgierskim komitacie Komarnieńskim, nad Dunajem i na linii kolejowej Komorno - Budapeszt; 2 700 m-ców. W O., rzymskiem Bregetium, znajdują wy-

kopaliska wielu starożytności rzymskich. W po- ten, kto nie zwróci obligu po otrzymaniu zapła-bliżu O. w miejscowości Pussta-Füzitö, rafinerya ty długu, lub nie odnotuje na nim zapłaty

cukru.

czyn podstępny, kłamliwe zapewnienie w celu własnej lub czyjejś, nawet nie materyalnej, korzyści, zwodzenie, wyłudzenie w ścisłem znaczeniu: zabór cudzej własności za pomocą podstępu w celu przywłaszczenia, stępstwo kryminalne, dochodzone z urzędu. Ażeby O. stanowiło czyn kryminalnie karany, potrzeba użycia podstępu ze strony winowajcy, podstępu, któryby mógł zniewolić poszkodowanego pomimo zachowania przezeń pewnej ostrożności do wydania danej rzeczy, lub danej summy pieniędzy, ustąpienia lub zrzeczenia się pewnego prawa. Nie każde nadużycie dobrej wiary lub zaufania jest ściganem prawnie O-em. — W handlu i w przemyśle używa się wielu sposobów oszukańczych, które jednak karze nie ulegają: np. nadawanie towarom wyrobu krajowego cech wyrobu zagranicznego, kłamliwe zapewnianie o doskonałości kiepskiego towaru, mieszanie do wyrobów wrzekomo czysto wełnianych przędzy bawełnianej i t. p. — Są to objawy niesumienności, od której uchronić się można znawstwem i oględnością, a w razie pokrzywdzenia—skargą sądową w drodze cywilnej o nieważność lub zerwanie umowy, gdy zabiegi użyte przez jedną ze stron są tego rodzaju, iż widocznie druga strona bez takich zabiegów nie byłaby weszła w umowę (art. 1116 Kod. Nap.). — Czem się różni podstęp w oszustwach cywilnych, powodujących skargę o nieważność lub zerwanie umowy, od podstępu w oszustwach, za które grozi nietylko odszkodowanie, ale i kara więzienia? Otóż podstęp karygodny musi być skażeniem prawdy co do faktów, które należy odróżnić od świadomie niezgodnych z prawdą sądów i opinij o faktach, jak np. zdań o „solidności“ przedsiębiorstwa, o zamożności osoby, o doskonałości towaru i t. p. Dalej, podstęp karygodny musi zawierać nieprawdę co do faktów przeszłych lub trwających, a nie co do faktów przyszłych. Wyłudzenie za pomocą fałszywych obietnic, wystawianie świetnych widoków na przyszłość nie stanowi podstępu kryminalnego. — Skorzystanie z cudzej pomyłki bez wywołania jej, przemilczenie o prawdzie nie stanowią podstępu kryminalnego, chociażby przy jego pomocy rzecz lub majątek przeszedł do rąk korzystającego z cudzej pomyłki, lub przemilczającego prawdę. — Kodeksy wyróżniają jako oszustwo: zabór cudzej własności przy pomocy ukrzywdzenia na wadze, lub mierze, na ilości lub jakości towaru przy kupnie - sprzedaży, lub innej tranzakcyi, skłonienie za pomocą podstępu do ustąpienia prawa majątkowego, albo do zawarcia niekorzystnego interesu, zamianę rzeczy oddanych na przechowanie, do przeniesienia, lub przewiezienia. Ulega również karze za O.

w zamiarze powtórnego jej żądania, kto nie Oszustwo —w znaczeniu potocznem: wszelki zwróci zastawu po uiszczeniu długu i t. d.

M. K.

(art. 173, 174 Ust. o kar. wyra. przez Sędz. Pok. wyd. 1885). W obowiązującem prawie w Królestwie Polskiem O. jest lżej karane, aniżeli kradzież. Dlaczego? Wszakże im więcej do Jestto prze- dokonania czynu potrzeba rozwagi, tern sprawca więcej jest winny, bo więcej zużywa sił intellektualnych. Wytrych złodzieja to podstęp oszusta. O wiele więcej zepsucia moralnego jest w oszuście aniżeli w złodzieju, który może być osobnikiem zupełnie nierozwiniętyin umysłowo; gdy natomiast oszust musi być sprytnym, a przytem działa wprost wobec właściciela rzeczy, gdy złodziej na rzecz samą godzi jedynie. I opinija publiczna jest względniejszą dla oszustów aniżeli dla złodziei. Z drugiej strony słyszeć można złodziei, mówiących o sobie z pewną dumą: „ukradnę, ale nie o-szukam“.

Oszustwo w prawie polskiem aż do ostatniej doby istnienia państwa polskiego nie zostało ostatecznie sformułowane. W dokumentach średniowiecznych występuje jako część fałszerstwa (ob ). A i później w praktyce sądowej ściśle wiązano oba te rodzaje (appellans ipsos fraudatores et falsarios AGZ XI, «Ns 3627). Istotną cechą O-a jest zdrada z chytrości — fraus. Termin ten używany jest dla określenia właściwego O-a (C o r. jur polon. III, index) w naszej łacinie prawniczej. Początkowo O. występuje jako odmiana kradzieży (fares tam fraudulentes, quam violentes „Kod. Wp.“ I, 87 Nr 95); mieści więc w sobie cechy i kradzieży (zabór rzeczy) i fałszerstwa (sposób podstępny, niezgodny z prawdą). Źródła późniejsze nie znają przestępstwa O-a, znają jedynie jego rodzaje: oszukiwanie w mierzeniu lub ważeniu („Jus Polonicum“, 220) przy tkaniu ma-teryi (Corp. jur. polon. III, 33 Nr 6), przy pełnieniu służby wojskowej (tamże 116 Nr 51), przy wnoszeniu zapisu do ksiąg, przemycaniu przez granicę towarów (ob.) i t. d. 0-prócz fraus z znacz, „zdrada“, używają źródła późniejsze także dolus, falsitates et collusion es; polski termin był fabrykacye (Trębicki „Prawo polityczne i cywilne Korony Polskiej“ 1789, I 255). Termin polski wskazuje, że pojęcie O-a stosowano specyal-nie do O-a wraz z fałszowaniem dokumentów. W O-wie dadzą się wykryć następujące cechy charakterystyczne: jest to podstępne działanie, zmierzające do osiągnięcia materyalnej korzyści przez sprawienie komuś szkody (Vol. leg.

I 534; Korektura Taszyckiego § 223). Statut warcki przewiduje jako karę za zawiązywanie związków rzemieślniczych dla oszukiwania przy sprzedaży zboża — 70 grzywien; statut Jana Olbrachta z r. 1496 zatwierdza ten przepis (Jus. polon., 352). Za O. przy sprzedaży

sukna, miodu i t. p„ statuty naznaczają konfi- ny łuk złoty, cięciwą na dół, z trzema grota-skatę towaru i odpowiednią karę pieniężną    mi, skierowanemi ukośnie w lewo ku łabędzio-

góry, pochylona w lewo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Nadany wraz z nobilitacyą Michałowi Sienkiewiczowi w r. 1775 przez Stanisława Augusta, króla polskiego.—Źródła: Dyplom 1838 roku; Ostrowski.    l>-

OŚ. Wyraz ten ma dwa zasadniczo różne znaczenia: raz jest to linia geometryczna, zazwyczaj prosta, przechodząca przez środki szeregu utworów pokrewnych (np. przekrojów do siebie równoległych) albo linia wytyczna, od której lub równolegle do której odmierzamy pewne wielkości (np. spółrzędne), wreszcie linia, około której lub po której dokonywa się pewien ruch (obrót, wirowanie, pokręcanie, wahanie, drganie); drugi raz jest to znów przedmiot materyalny, około którego lub na którym obraca się lub wiruje przedmiot drugi. Dwuznaczność ta, wspólna zresztą po części i innym językom, jest powodem niejasności w wyrażaniu się: np. „oś osi wagonowej“ (franc. Taxe de l’essieu).—1) Oś geometryczna w najszerszem znaczeniu jest to linia przechodząca przez środki szeregu utworów pokrewnych, np. oś pręta wygiętego byłaby linią krzywą, przechodzącą przez środki wszystkich przekrojów poprzecznych pręta. Zalecałoby się jednak linię tę zwać raczej linią pośrodko-w ą, pozostawiając oznaczenie oś wyłącznie na linie proste tego rodzaju; mówią jednak: oś drogi, oś toru i t. p. bez względu na to, czy linia ta jest prosta, czy też krzywa. Oś geometryczna bywa najczęściej zarazem i osią symetryi, np. oś walca, dowolna z osi głównych elipsy, oś stożka prostego; natomiast oś stożka skośnego nie jest osią symetryi. Oś budynku, oś okna, oś toru prostego i t. p. bywa zazwyczaj i osią symetryi tych utworów. Oś symetryi danego utworu jest to taka jego oś geometryczna, wobec której każdemu dowolnemu punktowi utworu odpowiada naprzeciwległy, równoważny drugi punkt, leżący w jednakowej odległości od tejże osi. Z pośród osi geometrycznych należy wyróżnić osie główne danego utworu, np. elipsa oprócz dwóch osi głównych, prostopadle względem siebie skierowanych, posiada jeszcze nieskończenie wielką ilość par osi sprzężonych, ukośnie względem siebie skierowanych, a jedna tylko z tych par osi sprzężonych, a mianowicie prostopadle do siebie skierowanych, nosi właśnie miano osi głównych elipsy.- 2) Oś wytyczna, od której lub równolegle do której odmierzamy pewne wielkości, np. oś wytyczna pomiarów mierniczych, oś spółrzędnych w geometryi itp. 3) Oś obrotowa powierzchni i brył obrotowych jest to ta linia prosta, około której obracała się tworząca (linia albo też powierzchnia) podczas wytwarzania danej powierzchni, albo

(Corp. jur. polon. El 353, Nr. 193; 388, wi, z lewej zaś — kotwica czarna, uchem "do Nr 212 i in.). Prawo mazowieckie za zapisy fałszywie poczynione nakazuje same zapisy wykreślić, straty wynagrodzić, oraz wyznacza karę wieży (rok jeden: Jus. Polon., 395). Na sejmie grodzieńskim w r. 1726 postanowiono:

„Zagęściły się po różnych miejscach actorum publicorum fabricationes, przez co publica vacillât fides, a tak fortuny i honory szlacheckie in summum przychodzą discrimen\ więc, zabiegając in futurum podobnym excessom, reasum-mując dawniejsze prawa, serio zlecamy Trybunałom koronnym, aby post objectum et manifeste deductum crimen fabricationis seu falsi-ficationis circa acta assidens, czy to pisarz, czy regent, czy susceptant, takową fabrykacyą albo falsyfikacyą przyjmujący, poena capitis był karany; a strona in cujus favorem intercessit yfabricatio, aby w sprawie tej upadała et poenis arbitrariis Trybunału karana była. A komu-by to było in antecessum zadano, a on się z tego nie wywiódł, tedy powinien extra ca-pacitatem omnium functionum zostawać poty, póki się sufficienter nie wywiedzie. Na zadającego zaś, a dowieść niemogącego poena talionis irrogari powinna“ (Vol. leg. VI, 432 §

73). Przepis ten określa rodzaj przestępstwa (fabrykacyi dokumentów), wyznacza karę i sposób dowodzenia. Dochodzenie oszustwa jest w prawie polskiem prywatne. Dowodzenie polegało na tern, że obwiniony musiał z odpowiednią liczbą świadków odprzysięgać, że jest niewinny; w razie udania się przysięgi uwalniał się od odpowiedzialności (AGZ XI Nr 1043, 1174; XII Nr 285 i in.). Statut z r 1538 postanawia, że w pewnych rodzajach O-a (używanie podstawionych osób w sądzie i przy księgach sądowych) wystarcza dostateczne świadectwo (sufficienti testimonio: Vol. 1 e g. I.

M. Han.

534).

Oszyk, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem łabędź, stojący ukośnie nieco w prawą stronę tarczy; pod nim: z prawej stro-

Fig. 191. Oszyk (hero)

też bryły. Oś ca jest zawsze osią symetryi, a nadto zraieuia jeszcze swe położenie z po-o ile tworząca podczas swego obrotu pozosta- wodu ruchu całego układu słonecznego we wała niezmienną.—4) Oś kr y s z t ał u w kry- wszechświecie. Wobec ogromu wszechświata, stalografii jest osią geametryczną bryły geo- zmiany te, aczkolwiek bezwzględnie bardzo metrycznej, jaką tworzy dany kryształ. —5) Oś wielkie, są jednak względnie tak nikłe, że optyczna jest linią prostą, łączącą ze ! stają się dla nas ledwo dostrzegalnemu — 10) sobą obydwa ogniska soczewki, albo też o-! Oś w znaczeniu przedmiotu mate-guisko zwierciadła wklęsłego lub wypukłego ryalnego należy przedewszystkiem odróżniać z jego środkiem. Oś optyczna lunety przecho- i od wała, na którym, albo też około którego, dzi pizez ogniska wszystkich soczewek składo- j obracają się również inne przedmioty mate-wych. Oś optyczna przeziernika jest linią pro- j ryalne, jak oto: koła pasowe, zębate, walce, stą, przechodzącą przez osie (środki) obydwóch    j    kamienie    młyńskie i t. p. Ściśle biorąc,    wał

jego przezierów. —6) Oś oka jest osią opty-    I    różni się    od osi tern, że przenosi pracę    me-

czną jego soczewki. Kąt międ zyosiowy i chaniczną, przenosząc momenty skręcające ócz| jest kątem, wytworzonym przez osie oby- i z jednego, na sobie osadzonego, przedmiotu na dwu oczu człowieka, skierowanych na jeden ! drugi, podobnież osadzony przedmiot, np. z ko-i ten sam punkt. Wielkość tego kąta uztny- i ła zębatego na takież koło lub na koło pasowe, sławia się w umyśle naszym i daje nam miarę na korbę i t. p., podczas gdy oś takim modo ocenienia odległości danego punktu od nas, mentom skręcającym nie podlega i nie służy a raczej od naszych oczu.—7) Oś perspe- i do przenoszenia pracy mechanicznej. Język ktywiczna, albo oś obrazu jest to linia | techniczny nie stosuje się jednak zupełnie prosta, po której powinno się skierować oko ściśle do tego wyróżnienia i nazywa, np. oś patrzącego na obraz lub rysunek perspekty- napędną parowozu „osią“, chociaż, ściśle bio-wiczny, aby otrzymać wrażenie najbardziej rac, jest to raczej wał napędny. — Oś bywa zbliżone do rzeczywistości przedmiotu wyobra- albo sama pokrętna w panwiach, względnie żouego,—rozumie się, pod warunkiem, aby i od- w łożyskach, a natenczas koła i t. p. są na ległość oka od obrazu była prawidłowo dobra- niej zazwyczaj stale osadzone, np. oś wagono-na.—8) Oś obrotu jest linią prostą, około wa, oś parowozu i t. p., albo też sama oś jest której obraca się dany przedmiot lub cialc. niepokrętna, a natenczas koła obracają się Wszystkie punkty tej linii nie zmieniają swego bądźto na niej bezpośrednio, bądź też na jej położenia podczas tego obrotu, podczas gdy ka-    !    czopach,    np. oś wozu zwykłego. — Osią    nazy-

żdy inny punkt danego ciała poza tą linią    wają też    w kolejnictwie zespół pary kół,    wraz

M. H.

OŚ optyczna, ob. Luneta, Mikroskop,

OŚ kryształu, Ob. Kryształ.

OŚcik, ród litewski, ob. Ostikowie.

Ośla głowa, herb polski ob. Pół kozic.

OŚlepiacz, ob. Ex co e caria A g aloe h a.

Ośliczka, skorupiak, ob. As ell us.

Ośli most, ob. Buridan Jan.

Ośliński Marcin, kanonik kolegiaty św. Anny, akademik krakowski, dobrodziej szkół nowodworskich, bursy Jeruzalem i Biblioteki Jagiellońskiej (* 1655 w Zielonkach pod Krakowem— f 1720 w Krakowie). Wydał: „Ara pe-rennaturae gloriae Franc. Przewoski“ (Kraków 1684); „Ferax laurearum annus post victorias Joannis III...“ (t-że 1684); „Sacrarium theolo-gicum Carolus Baltazarowie“ (t-że 1684), wre-

(osią) leżący zakreśla podczas obrotu drogę z osią właściwą, na której koła te są stale kołową około jednego z punktów osi jako śród- osadzone. Osie pod wagonami kolejowymi byka. Wynikowa oś obrotu jest osią obro- wają przesuwne (w kierunku poprzecz-tu wynikowego, złożonego z dwóch lub więcej nym wagonu) albo nieprzesuwne, jako też obrotów składowych. Chwilowa oś obro- j odchylne albo nieodchylne, to znaczy tu jest osią obrotu w danej chwili, jeżeli ruch j pokrętne, albo też niepokrętne, około geome-bardziej złożony rozłożymy na ruchy składowe: j trycznej osi pionowej, przechodzącej przez śro-postępowy i obrotowy. Oś tego rodzaju nie ! dek osi wagonowej. Osie wagonowe bywają zajmuje położenia niezmiennego w przestrzeni, prawie wyłącznie dziś już stalowe, w maszy-lecz porusza się niejako i sama. Oś obrotu nach przeważnie stalowe, żelazne albo żeliwne jest pojęciem bardziej ogólnem; dotyczy ono (lano-żelazne), wyjątkowo tylko drewniane, wszelakiego obrotu, bez względu na to, czy ; np. u kół wodnych, napędzających młyny wo-ruch obrotowy posiada dążność (kierunek) nie- dne itp. zmienną, czy też przemienną, czy obrót dokonywa się po pewnej części obwodu koła, czy Soczewka, Zwierciadło, też wiele razy naokoło, wreszcie czy ruch istotnie już nastąpił, czy też powstała tylko dążność do jego wytworzenia. Stosownie do tych warunków i okoliczności należy wyróżniać: oś wahania, oś wirowania, oś pokręca n i a, oś bujania (np. statku na fali), o ś momentów gnących lub skręcających itp. Ciało wirujące swobodnie w przestrzeni, np. ziemia nasza, wiruje około t. zw. osi swobodnej. — 9) Oś świata jest chwilową osią swobodną naszej ziemi, a przechodzi ona przez punkt niebios, znajdujący się tuż obok północnej gwiazdy biegunowej (polarnej). Wskutek krążenia ziemi około słońca oś ta zmienia swe położenie w ciągu roku,

szcie „Panegyricus And. Chr. Załuski in ad w gałęziach znajduje się skielet osiowy, czy-suam cathedram ingressum“ (t-że 1693).

Ośmiał, ob. Ce rin the.

Ośmielski Onufry, karmelita bosy (w połowie w. XVIII żyjący), a właściwie, jak podaje Estreicher, Osmulski Onufry od Niebowzię-cia N. P. Z języka łacińskiego przetłómaczył historyę zakonu Karmelitów, napisaną przez prowincyała włoskiego Filipa od N. Trójcy, w trzech częściach: „ozdoba Karmelu zakonnego w splendorach świętych i życia doskonałością znaczniejszych Karmelitów i Karmelitanek“ (część I dedykowana Waleryi Branickiej Lublin 1746-, część H i III dedykowane Konst, z Denhoffów Sanguszkowej 1747). Do tej pracy dodał część czwartą, poświęconą Karmelitom polskim: „Konterfekt życia przykładnego i ozdoby Karmelu zakonnego kopiowany, chwalebnych cnót świątobliwości Karmelitów i Karmelitanek bosych prowincyi polskiej“ (Kraków 1747).

Cz, St

Cz. St.

Red.

U cd.

OŚmina, właściwie ósma część miary. Na Litwie, według postanowienia sejmowego z r. 1766, w ćwierci były dwie O-ny, cztery ćwierci szły na beczkę. W O-nie zawierało się 18 garncy.

Ośmioczułkowe {Alcyonaria v. Octactinia) — rząd korali {Anthozoa) z typu jamochłon-nych {Codent er at a). Korale O-we mają w ciele swojem osiem przegródek i odpowiednio do tego dokoła otworu gębowego ośm czułków, opatrzonych z każdej strony szeregiem małych wyrostków (czułki pierzaste). Skielet składa się z ciałek wapiennych albo rogowych, niekiedy z jednych i drugich. Ciałka wapienne, mikroskopowo drobne, opatrzone brodawkami lub igiełkami, prawie zawsze znajdują się w mezodermie; kształt ich bywa nader rozmaity (wrzecionowate, kuliste, walcowate, buławo-wate i t. d.). Korale O-we prawie zawsze tworzą kolonie; nieznaczna tylko liczba gatunków żyje pojedynczo. Osobniki kolonii stosunkowo rzadko łączą się z sobą cienkiemi wypustkami, zawierającemi przewód, połączony z jamami pokarmowemi pojedynczych osobników. Daleko częściej dolne, twardsze części osobników połączone są wzajemuie większe-mi masami, złożonemi głównie z warstwy środkowej, które są przebite licznemi przewodami; te przewody są wysłane warstwą wewnętrzną i łączą wzajemnie jamy pokarmowe osobników, Organ ko wce {Tubipora) tworzą kolonie bryłowate, złożone z długich, rurkowatych, równolegle ustawionych obok siebie osobników; które spojone są poziomemi blaszkami, zawie-rającemi siatkowaty, w związku z jamami pokarmowemi pozostający, układ cewek. W każdym osobniku ciałka wapienne połączone są w fwarde masy rurkowate; w blaszkach zaś poziomych zlewają się w tafelki, połączone z rurkami. Wogóle postać zewnętrzna kolonij bywa bardzo różnorodna; często są one drzewiasto rozgałęzione. W tym przypadku w pniu oraz

li koralowina osiowa, która u korala szlachetnego powstaje z licznych zrastających się z sobą ciałek wapiennych i tym sposobem mieści się w warstwie środkowej. Zupełnie inaczej powstaje skielet osiowy korali rogowych, u których młoda kolonia na spodniej powierzchni wydziela massę rogową (między ektodermą a podłożem), powoli wzrastającą do góry wraz z kolonią. U niektórych gatunków korali O-wych stwierdzono obecność bezpłciowych osobników karłowatych (zoidów), które znajdują się w koloniach obok osobników normalnych (ob. Korale). Rząd ten obejmuje 110 rodzajów, liczących około 600 gatunków (z nich około 80 kopalnych). Gorgonidae i Pennatulidae występują po raz pierwszy w pokładach kredowych i trzeciorzędowych; prawie zupełnie wymarłe Helioporidae znane są już z pokładów sylurskich i dewońskich. Rząd korali O-wych dzieli się na cztery rodziny: 1) korkowce (Alcyomdae), 2) organkowce (Ta-biporidae), 3) Gorgonidae i 4) pióro w ki (.Pennatulidae).

Ośmiokąt (ośmiobok, oktagon, oktogon) — w geometryi elementarnej figura płaska, ograniczona ośmiu liniami prostemi, stanowiącemi boki O-a, mająca ośm kątów i ośm wierzchołków, zwłaszcza foremna (o równych kątach i równych bokach).

Ośmioprzegrodowe, ob. Korale.

Ośmiornica {Octopus), rodzaj mięczaków (Mollusca) ośmioramiennych {Octopoda) z gromady głowo nogów ( Cephalopoda), z rzędu dwuskrzelnycli (Dibranchiata). Ciało O-cy okrągławe, ramiona długie, niejednakowej wielkości, u nasady połączone ze sobą skórą; przyssawki ułożone w dwa rzędy. Rodzaj ten obejmuje 50 gatunków, dających się z trudnością odróżnić; zamieszkują wszystkie morza. O-ce nietylko pływają, lecz i pełzają przy pomocy ramion. Najpospolitszy i największy gatunek Octopus vulgaris spotyka się w morzu Sródziemnem i koło zachodnich wybrzeży Europy. Ciało zwykle koloru szarego, tylko w chwilach podrażnienia O-cy występują rozmaite odcienie — czerwonawy, żółtawy, brunatnawy; ramiona silne, zaostrzone, przeszło 4 razy tak długie, jak ciało, a nawet i dłuższe; długość ciała 5—15 cm.,—ramion 35 — 90 cm. Octopus vul., bardzo żarłoczny, żywi się mięczakami i krabami; jajka, kształtu kulistego; składa gromadkami (po 8 — 20). Przebywa najczęściej między podwodnemi skałami. Młode osobniki są jadalne.

Ośmiośoian (oktaedr)—w geometryi bryła, ograniczona ośmiu płaszczyznami, zwłaszcza foremna. O. ma ścian trójkątnych (trójkąty równoboczne) ośm, krawędzi dwanaście, wierzchołków sześć.—W krystalografii O. należy do szeregu regularnego.—Ob. Krystalografia. Ośniał ślepy (botan.) ob. O bł o n n i k.

Ośnieża, ob. Hale si a.

Ośnińskie albo Osnowskie starostwo niewodowe mieściło się w wojew. Kaliskiem, a od 1768 r. w w-dztwie i powiecie Gnieźnieńskim. Podług lustracyi z 1661 r. powstało ze s-stwa Stawiszyńskiego przez wydzielenie zeń wsi: Ośno, Międzychód, Laskowo i Chrościanko. W 1771 r. posiadał je Józef Skórzewski, kasztelan przemęcki, opłacając zeń kwarty złp. 462 gr. 7 den. 6 i hyberny złp. 47. Z powodu częstych i długoletnich sporów o granice tego s-stwa Stany Rzpltej na sejmie 1773 — 75 wyznaczyły oddzielną komisyę do ścisłego ich oznaczenia.

Ośrodki nerwowe, ob. Mózg i Nerwowy układ.

Oświata. Czasy nowoczesne, tj. czasy świadomej a powszechnej demokratyzacyi stosunków", dopiero oceniły całą doniosłość O-ty. Zarówno w Starożytności, jako też w państwach Wschodu, rozwój społeczny, albo zupełnie odmawiający rzeszom pracującym praw obywatelskich, albo lekceważący ich prawa, nie sprzyjał tym staraniom, które dążą dzisiaj tak systematycznie do podniesienia oświaty w narodzie, tj. do urzeczywistnienia jego roszczeń do nauki. Nadto wzgiędy techniczne stawały lub stają tam w poprzek krzewieniu się O-ty, a mianowicie nizki poziom techniki oddawania wyrazów i liczb za pomocą znaków. Czasy nasze, przyzwyczajone do umiejętności wyrażania każdej myśli za pomocą niewielkiej liczby znaków, utraciły nawet zupełnie zdolność do oceny należytej tych udogodnień, których taka umiejętność dostarcza, ani nie zdają sobie sprawy z tego, ile ta prostota znaków udostępniła O-tę. W korzystnych warunkach dziecko siedmioletnie w Europie już czyta, w Chinach zaś kształcący się zaledwie po latach kilkunastu, w wieku lat 25, opanowywa zupełnie sztukę pisania i czytania, która wskutek tego zawsze pozostaje i pozostawać musi uposażeniem nielicznej garstki. Wprawdzie umiejętność czytania i pisania w Chinach jest najeżona niezwy-kłemi przeszkodami, ale i pismo egipskie lub klinowe wymagały sporo czasu na naukę. Nauka była przywilejem niewielu, zazdrośnie strzeżonym, i dlatego o O-cie w znaczeniu na-szem nowoczesnem nie mogło być mowy. Uproszczenie tej umiejętności umożliwiło wynalazek druku,—inna okoliczność, która niezmiernie zaważyła na rozwoju O-ty, gdyż zrobiła książkę dostępną z powodu jej taniości dla warstw jaknajuboższych. Gide przytacza w tej mierze ciekawe szczegóły: numer „Figaro“ paryskiego, wydany w formie książki, miałby 200 stronic tekstu, a ponieważ gazetę tę drukuje się w 100 000 osobników, przeto w ciągu 6 godzin drukarnia wykonać musi 24 000 000 stronic, tj. 40—50 000 tomów po 600 stronic tom każdy. Na schyłku okresu Średniowiecznego na przepisanie tego trzeba byłoby 500 000 przepisy-

Wielka Encykl. Illustr. Ser, II. Tom VI. Zesz. 46b.

waczy, a tymczasem całą tę robotę podejmują maszyny, personel zaś drukarni wynosi około 100 osób. To też gdy rozwój stosunków społecznych stworzył w cywilizacyi nowoczesnej tłumne parcie do O-ty, technika znalazła się w położeniu uczynienia zadość wszystkim wymaganiom. O. stało się hasłem życia, a zarazem probierzem cywilizacyi. „Powszechnie mniemają, że szkoły angielskie kosztują drogo... łatwe jest wykazanie, że ciemnota kosztuje nas drożej niż oświata“ (Lubbock). Ale rozpatrując krzewienie się O-ty, niewolno zapominać o tern, że prócz szkół, czytelni, bibliotek, muzeów i t. d. istnieje wielka jeszcze szkoła — życia: piorunochrony nawet, panoramy z kinematografami, przyrządami Roentgena i t. d. krzewią pojęcia nowe, a co ważniejsza, wywołują żądzę wiedzy, a tembardziej działa w tym kierunku cała technika przewozu, produkcyi i t. d. O tym związku O-ty z życiem świadczą stosunki angielskie: „gdzie jest najwięcej maszyn, tam także najwięcej książek i największe życie umysłowe; gdzie raaszyu mało, tam mało książek i puls życia umysłowego słabnie“. Ta żądza doznała sformułowania w haśle prawa do O-ty, a właściwie prawa do wiedzy. W całej pełni to prawo zostało wygłoszone przez konstytucyę francuską z r. 1791 (§ 1 tak zwanych dispositions fondamentales garanties par la constitution): „będzie stworzone wykształcenie publiczne, powszechne dla wszystkich, bezpłatne w zakresie szkolnictwa niezbędnym dla każdego“. Zresztą już wcześniej wcielono w życie to hasło w postaci obowiązkowego uczęszczania dzieci do szkół początkowych—już Luther domagał się tej obo-wiązkości, a w Prusach Fryderyk II w 1763 urzeczywistnił ją. Dzisiaj zasada ta, jeśli nie w rzeczywistości, tedy przynajmniej na papierze, została urzeczywistnioną i w innych krajach (Anglia 1870, Szkocya 1872, Kolonie australazyatyckie, Austrya, gdzie rzecz zależy od sejmów krajowych, Bulgarya, Czarnogórze 1879, Dania, Francya 1882, Hiszpania od r. 1857 na papierze, Grecya od r. 1834 — bez skutku, Hawaii 1865, Włochy 1877 — z małym skutkiem, Luksemburg 1881, Portugalia z pe-wnemi ograniczeniami, Rosya w obrębie gu-bernii Nadbałtyckich, Szwecya i Norwegia, Serbia 1882, Szwajcarya 1874, Turcya 1869 na papierze, w Kanadzie tylko prowincya Ontario, w bardzo wielu stanach Stanów Zjednoczonych). Ale kraje europejskie wyprzedziła Nowa Zelandya—pod każdym względem. Uczęszczanie do szkoły jest tam obowiązkowe (od r. 1877) dla każdego dziecka w wieku lat 5 — 13; nauka w szkołach początkowych bezpłatna; kto uczy się w domu lub uczęszcza do szkoły prywatnej, ten musi zdawać rokrocznie egzamin, ażeby wykazać, iż nie opóźnił się w naukach. Tu i owdzie zaczęto wprowadzać bezpłatne udzielanie materyałów szkolnych

no

Pod

ma prawo wnieść tę sprawę Jak to poskutkowało, o tern

Co do

Reyer St. Mi-

Red.

(ob. Szkolnictwo początkowe), działaniem szkolnictwa początkowego liczba analfabetów spadła w wielu krajach na poziom bardzo nizki: wNiemczechwr. 1889 — 1890

z pośród rekrutów tylko 0.51# nie umiało czytać i pisać (liczba ta dla Poznańskiego wzrasta do 3%, dla Alzacyi — Lotaryngii spada na 0.26$); w Austryi w r. 1890 do szkół początkowych uczęszczało 87 $ w wieku odpowiednim, na Węgrzech zaś 81.5°/₀; w Belgii w r. 1890 z liczby 56.174 poborowych 7 829 nie umiało czytać i pisać, 1 605 zaś tylko czytało; w Danii wśród poborowych liczą 0.1 °/o analfabetów, w Hol and y i liczba ta wynosi 11%; w Hiszpanii 30.64% mężczyzn, 41.37$ kobiet w r. 1877 nie umiało ani czytać ani pisać, w Portugalii zaś 80$ ludności należy do liczby analfabetów; we Wiosze c h liczba analfabetów wynosi 40.85$ we Włoszecli północnych, 64.61% w środkowych, 79.46% w południowych i 80.91% na wyspach; w r. 1879 w Grec y i b;yło pomiędzy mężczyznami 13.94%. kobietami 74.92% analfabetów; w Serbii w r. 1874 tylko 4%, w r. 1884 zaś 10% umiało czytać i pisać; w Szwajcar y i było 3% poborowych analfabetów (szczegóły ob. pod odpowiedniemi krajami). Ale jeśli przed laty kilkunastu zadawalano się zmniejszeniem liczby analfabetów i mierzono ich nieznacznym odsetkiem poziom O-ty w jakimś kraju, to w ostatnich czasach wymagania znacznie wzrosły: obecnie bierze się pod uwagi liczbę szkół, które winny uzupełnić wykształcenie początkowe, a nadewszystko obfitość in-stytucyi sprzyjających popularyzowaniu wiedzy i wogóle filozofii naukowej. „W państwie gdzie wprowadzono powszechny przymus szkolny, powszechną powinność wojskową i powszechne głosowanie, niema pilniejszego obowiązku nad popularyzowanie wiedzy śród szerokich tłumów ludności“ (Schmoller). W pierwszym rzędzie służą ku temu celowi nowego rodzaju biblioteki, noszące nazwę Public Libraries w Anglii, Vbïksbïbliotheken w Niemczech,—nazwy, które brzmieniem swojem wskazują dawny pogląd i urągają dzisiejszum pojęciom, usuwającym odróżnianie bibliotek „ludowych“ od bibliotek wogóle. Pierwszy wielki krok w tym kierunku zrobiła Anglia, uchwalając w r. 1850 bil biblioteczny. Dzisiaj obywatele każdego miasta mogą wprowadzić opodatkowanie (do pensa od opłacanego funta sterlinga) na rzecz biblioteki publicznej swego miasta, o ile ono liczy więcej nad 10 000 m-ców, a dziesięciu obywateli opłacających podatek pod obrady, świadczą liczby: w r. 1870 Anglia posiadała 52 biblioteki, w r. 1900 zaś 700 z 5 000 000 tomów. Jeszcze dalej poszły Stany Zjednoczone, które w r. 1891 liczyły 3 803 biblioteki z 31 167 000 tomów, a N. Zelandya posiada ich taką liczbę, iż gdyby w podobnym stosunku czytelnie i biblioteki znajdowały się w Królestwie Polskiem, byłoby ich 5 000. Jednocześnie udostępniono zarówno pracę w bibliotekach, otwierając je wieczorami, jako tei w domu przez wypożyczanie bezpłatne, a nadto stworzono personel urzędników, którzyby umieli udzielać wskazówek czytelnikowi zgodnie z hasłem, „iż każdy atom wiedzy, tkwiący w książkach bibliotecznych, należy uczynić dostępnym dla czytelników“. Drugim środkiem są tak zwane Uniwersytety ludowe (ob. University Extension movement) —zresztą dodatek „ludowy“ właściwy jest krajom niższej kultury, bo gdzieindziej rozwój poglądów demokratycznych usunął go, zastępując nazwą Extension U n i v er s it y—„rozszerzonego“ uniwersytetu, którego rysem znamiennym jest to, że wykładów jego słucha zarówno robotnik jak i przedstawiciel inteligeneyi. Pozatem idą muzea i galerye, które coraz bardziej stają się środkiem systematycznie i u-miejętnie wyzyskiwanym dla podniesienia poziomu w społeczeństwie. Ogół tych urządzeń— od szkoły początkowej do wykładów w uniwersytecie rozszerzonym —zrobił w-ciągu lat kilkunastu ostatnich wielkie postępy i zwolna zwiastuje nową epokę, kiedy zasadnicze wyniki nauki będą rozpowszechnione wśród ogółu społecznego: ideał, o którym otwarcie mówią dzisiaj działacze na polu O-ty w Anglii, Stanach Zjednoczonych i koloniach angielskich. Te usiłowania stworzyły całą moc nowych urządzeń, ob. Samouctwo, (Samouctwa organi-zacya), Social settlements, Szkolnictwo, University Extension Movement, Uniwersytety letnie, kraju naszego ob. Królestwo Polskie, Galicy a, Poznańskie.—Literatura: L. Fleischer „Zur Geschichte des englischen Bildungswesens“ (Vircho w’a „Sammlung gemeinverständlicher Vorträge“); F.

„Handbuch des Volksbildungswesens“; chalski „Popularyzowanie wiedzy i samouctwa“ („Poradnik dla samouków“, tom V 1902, nowsze prądy na polu techniki O-owej. Drobiazgowa literatura pod odnośnemi artykułami.

Oświata, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem pod pięciopromienną gwia-jvî

à©

CJ.'

ifi

Fig. 192. Oświata (herb).

tor and Auschwitz“ („Archiv fur oesterreichi-sekc. hist--stat., Wiedeń oraz S'. Orgelbranda Encyklopedya

zdą złotą kula błękitna, pasem złotym przepasana, z krzyżem złotym u góry. Nad tarczą    sehe Geschichte“,

korona szlachecka, a w niej trzy pióra strusie    1863),

białe. Nadany Janowi Kochowi, lekarzowi czwar- | większa, tej kompanii lekkiej artyleryi pieszej, 8 lutego i 1820 r., przez Aleksandra I, cesarza Wszechros-syi, króla polskiego. —Z rodła: Dziennik praw z r. 1827; Arch. b. Heroldyi Kr. Polskiego. D Oświe(ę)cim (Auschwitz), miasto w Galicyi, w dawnem województwie krakowskiem, 3 kilometry od prusko-śląskiej granicy, przy ujściu Soły do Wisły. Miasto to z przyległą ziemią odstąpił w 1179 r. Kazimierz Sprawiedliwy Mieczysławowi opolskiemu, łagodząc, jako książę krakowski, spory książąt śląskich, z własną szkodą. Od r. 1306 był O. stolicą księstwa oświęcimskiego, którego władca Jan z rodu Piastów śląskich uznał w 1327 r. zwierzchnikiem swym Jana Luksemburczyka, króla czeskiego. Dopiero po 274 latach przynależności do Śląska przyłączone zostało znowu księstwo oświęcimskie do Polski, w 1457 roku. U-chwałą sejmową z r. 1564 zamienione na powiat z zachowaniem tytułu księstwa, o-trzymało starostę grodowego w O-u i kasztelana mniejszego (ostatnim kasztelanem był Michał Grodzicki), a miastu nadano 3 jarmarki.

Wojna szwedzka zadała O-wi takie klęski, że w r.-^ 1660 liczył tylko 20 domów. Później podniósł się znowu z upadku, w strasznym pożarze O-a spaliło się 130 domów i kościół katolicki.

Dr. St. K.

Z Oświęcimia Jan, zwany Sacranus, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego (* 1444 — f w 1527 r.). Pochodził, jak nazwisko wskazuje, z Oświęcimia, miasta śląskiego, które współcześnie niemal dostarczyło dwóch jeszcze profesorów krakowskiej wszechnicy. W 1459 r. jako 15-letni wyrostek zapisał się na uniwersytet krakowski i w jesieni 1465 został bakałarzem, a po Bożem Narodzeniu 1468 (może w styczniu 1469), za dziekanatu Stanisława z Pleszowa — mistrzem nauk wyzwolonych. Na lat parę potem znika wszelki ślad o Janie w aktach uniwersyteckich. Ale dzięki wielbiącemu go uczniowi, Stanisławowi z Łowicza, dowiadujemy się, że Jan z O. był uczniem słynnego i głośnego humanisty włoskiego Fil-elfa Franciszka (ob.j.    Widocznie więc

W roku 1863

W r. 1866 dnia

27 czerwca, odparli Austryacy pod dworcem kolei żelaznej pruski rekonesans. W r. 1900 liczył O. 6 858 m-ców, i to 3 664 żydów i 3 194 Polaków. Miasto ma sąd okręgowy, główny urząd celny, ruiny starego zamku, młyn parowy, walcownię cynku, sztuczną hodowlę karpi, fabryki śrub i nitów, likierów, smo-łowca, stary ratusz czworoboczny o piętrze, odnowiony w 1793    r., kościół parafialny,

obszerny, murowany, odnowiony w 1830 r. przez miejscowego proboszcza Michała Ślebar-skiego, stacyę kolei żelaznej (linie: Wiedeń-Kraków, Oświecim-Skawina, Wrocław-Kędzie-rzyn). Wspaniałe budynki, wśród nich kościół i mieszczące instytucye szkolno-opiekuńcze Sa-lezyanów, wzniesione już w XX w. r os two Oświęcimskie obejmowało podług lustracyi z r. 1660 miasto O. z obronnym zamkiem i wsie: Babice, Kuźnicę, Dzbow-ską, Kaczkę, folwark Bruszkowski i wójtostwo częstochowskie. W r. 1771 posiadał je Piotr Małachowski, starosta przedborski, opłacając z niego kwarty złp. 1414 gr. 10, hyberny złp. 917 gr. 8. W r. 1800 zajęli je Austryacy z dochodami od r. 1787 i oddali massie Joa-

S t a-

Sacranus wyjechał z kraju po r. 1470 i za przykładem ówczesnej młodzieży szlacheckiej i mieszczańskiej udał się do Włoch dla dalszych studyów. Tu, a w szczególności prawdopodobnie w Rzymie, koło 1474 r. spotkał się z Fil-elfem i wtedy został jego uczniem, nabrał tam zamiłowania do humanizmu, które go już nigdy nie opuściło; przemiana nazwiska, tak powszechna między humanistami, na Sacranus, jest tu wymownym dowodem. W Krakowie przebywa już w 1475 r. i odtąd przez pół prawie wieku związany jest jaknajściślej z Uniwersytetem, jest jego sławą, jedną z najwybitniejszych jego osobistości, zwłaszcza jako teolog, który zaważył w dziejach wszechnicy krakowskiej. Działa tu Jan z O. najpierw na wydziale filozoficznym (1475 —1491), potem na teologicznym (1491 — 1521 r.). W listopadzie 1475 r. Jan z O-a występuje w aktach uniwersyteckich jako „collegiatus Collegii minoris“. W czerwcu 1478 r. został kapłanem, ale jeszcze liczy się do kolegium „artystów“, a w następnym roku obrany został dziekanem tego wydziału; w 1480 r. otrzymał od profesorów kollegium większego w 4-letnią arendę wieś uniwersytecką Boszezyn. Na św. Stanisław 1482 wygłasza w kościele św. Anny wielkie kazanie na cześć Jana Kantego. Akta uniwersyteckie nazywają go także (z roku mianowicie 1508) „olim senior“ bursy jerozolimskiej; kiedy nim był na pewno nie wiadomo; prawdopodobnie około r. 1470 (?). Według-świadectwa t. zw. „Liber diligentiarum“, dopiero wtedy założonej, w latach 1487—1491 wykładał na wydziale „artystów“, objaśniał mianowicie Aristotelesa, Cycerona Listy i Hy-chima Potockiego, jako wynagrodzenie częścio-    mny Prudency usza. I wtedy także wraz

we za zabrane dla salin dobra Bolechowskie.    z temi humanistycznemi wykładami występuje

Lucae F r. „Schlesiens curiose Denkwürdig-    poraź pierwszy jego przydomek „Sacranus“. Jest

keiten“ (Frankfurt a/M 1688, str. 4); Bier-    Jan z O. w tych latach jednym z najznakomit-

rnann „Zur Geschichte der Herzogtümer Za-    szych humanistów na uniwersytecie krakow-

skim, a jeden z jego uczniów Tomasz Środka v dług pism kanoników i teologów w r. 1488 — 9 wychwala swego mistrza, że jak    co należy sądzió o abusus rytu ruskiego i błę-

określił

nikt inny wprowadza do znajomości Cycerona,    dach Rusinów“. W ten sposób powstało dzieł-

Wykładał wówczas (1487 — 8) retorykę cycero-    ko Jana p. n. „Elucidarius errorum ritus Runową, w roku poprzednim zaś (1487—8) O du-    thenici“, napisane mniejwięcej w maju 1501 r.

szy Arystotelesa. W r. 1491 został dziekanem wydziału „artystów“ i na tem stanowisku objaśniał prawdopodobnie fizykę arystotelesową. W tym czasie przygotowywał się do licencyatury na wydziale teologicznym, a jest już wówczas członkiem „kollegium większego“. Jakoż na zimowe półrocze r. 1491 — 2 przenosi się na wydział teologiczny jako bakałarz i równocześnie zostaje kanonikiem kościoła św. Floryana. W 1492 r. witał imieniem uniwersytetu odbywającego właśnie swój ingres do stolicy nowego króla Olbrachta, sławiąc go w swej uroczystej mowie. W roku następnym spotyka go wielki zaszczyt: zostaje bowiem rektorem uniwersytetu; piastował tę godność przez trzy półrocza, aż do zimowego w 1495 r. Obok tego uzyskał kustodyę u św. Floryana, a w 1495 został kanonikiem kujawskim. W 1493 r. jako rektor uniwersytetu witał wjeżdżającego na swą stolicę biskupią do Krakowa kardyn. Fryderyka Jagiellończyka, prosząc go w powitalnej mowie, aby zwrócił łaskawe oko w „tak ciężkich i burzliwych czasach“ na uniwersytet. Były to bowiem te lata przejściowe, ten przełom, jaki sprowadziło „Odrodzenie“ w pojęciach naukowych i społecznych. I sam Sacranus był tego przełomu wybornym przedstawicielem na

między sobą a uniwersytetem, przekazując mu ostatnią wolą niektóre ze swych ksiąg. Jako rektor Jan rozwijał za każdym razem ruchliwą działalność; a jeszcze dwukrotnie piastował tę godność: w 1512 — 3 i 1521 r. Na rektoracie swym starał się być pośrednikiem między dwoma odrębnemi światami: dawnym średniowiecznym i nowym Renesansu; łagodzić walkę tych dwóch prądów, która w ostatnich latach XV w. wstrząsała i krakowską wszechnicą; nie zrywać z tra-dycyą, ale i nie odrzucać i tego, co przynosi Odrodzenie.

Traktat składa się z trzech części. Pierwsza jest przeważnie wyliczeniem błędów ruskiej religii; w drugiej podaje autor historyczny pogląd na powstanie rozdziału obu kościołów, w trzeciej wreszcie mówi o znaczeniu i istocie sakramentów w greckim kościele. Całe pismo tchnie nieufnością do Rusi i zamiarów Unii; spełnienie jej, a raczej zawarcie każe J. z O-a traktować z ostrożnością i uzależnia od wykonania twardych warunków. Stoi autor silnie na gruncie scholastycyzmu średniowiecznego i zasad kościoła katolickiego, zajmując względem Rusinów stanowisko twarde, odpychające. Obok zasadniczych zagadnień i przeciwieństw rozdzielających oba kościoły dziełko zawiera sporo zajmujących obyczajowych obrazków z życia kościoła ruskiego. Ale, o ile chodzi o sprawę Unii, to Jan z O-a przegrał ją — zwyciężyły bowiem nie te zasady, które głosił w swojem dziełku, ale te, które wypowiadali Bernardyni poi scy, Aleksander VI, wydając bullę swą, szedł za głosem Erazma Ciołka (ob.) i Jana Sapiehy, obrońców Unii, i skierował ją na drogę tych norm, które przyjął był i uznał sobór florencki. Znaczenie Jana z Oświecima było o wiele większe w życiu współczesnem i uniwersyteckiem niż na polu naukowem i sporów teologicznych, uniwersytecie krakowskim. Uczeń Filelfa, wy- Otaczał go wielką sympatyą król Jan Olbracht kłada Cycerona, objaśnia Arystotelesa, zyskuje i kardynał Fryderyk, używając za pośrednika sławę jako humanista..., a mimo to zdolny jest w parę lat potem napisać rozprawę, tkwiącą najzupełniej w poglądach średniowiecza i jego scholastyki! Od r. 1492 tytułują go akta uniwersyteckie „doktor z Oświęcimia“; jakoż został już w tym czasie zwyczajnym profesorem teologii, a był to najwyższy szczebel (poza rektoratem) w karyerze ówczesnej uniwersytetów.

Ta pośredniość widoczna jest w nim wyraźnie. Uprawia wymowę, a w mowach swoich idzie w ślad za Cyceronem, ale równocześnie odpiera w nich zakusy skrajnych humanistów, których było tylu wT pierwszej połowie XVI w. Dowodem jego sympatyi dla Odrodzenia było jego dziełko „Modus epistolan-di“, podręcznik stylistyczny, zawierający wskazówki poprawnego redagowania listów. Wyszedł z druku najpierw w r. 1507, poczem wydał go w 1520 r. powtórnie jego uczeń Stanisław z Łowicza. „Modus epistolandi“ Sakra-na nie dorównuje wartością innym dziełkom

Oprócz wyżej wspomnianych godności duchownych — do kanonii kujawskiej przybyła mu jeszcze godność kanonika krakowskiego około 1496 r.— piastował urząd plebana przy kościele św. Mikołaja w Krakowie (do 1502 r.) i proboszcza kaplicy królewskiej (od 1496 r.). Wystąpiła w tym czasie znowu na jaw ważna kwestya unii kościoła ruskiego z zachodnim.

Jan Olbracht mianował w 1498 r. Józefa Soł-tana metropolitą kijowskim. Chodziło o uzyskanie potwierdzenia tej uominacyi u papieża Aleksandra VI i pozyskanie jego przychylności dla sprawy Unii, niemniej o bliższe określenie tych warunków, pod któremi Unia ma być zawartą. Aleksander VI zwrócił się o bliższe wyjaśnienia do biskupa wileńskiego Wojciecha Tabora, który Unią się zajmował i znał bliżej współczesnym tego rodzaju.— Brał Sacranus u-stosunki w kościele ruskim. Tabor uprosił ba- dział i w życiu publicznem. Był w dalszym wiącego właśnie w Wilnie na wiosnę 1501 r. ciągu królewskim kapelanem, a także spowie-jako posła królewskiego Jana z O-a, by „we- dnikiem króla Aleksandra, mającym mir u nie-

go, obdarzanym przezeń często i hojnie. Znane jest jego współudziałanie z kanclerzem Łaskim w obronie niektórych panów polskich i litewskich, zagrożonych przez Michała Glińskiego, dybiącego na ich życie w Brześciu litewskim.

przycisnęli, że zgodził się na złożenie hołdu królowi polskiemu. Późniejsze zatargi z Polską skończyły się na tem, że Janusz sprzedał swe księstwo 24 lutego 1457 r. Koronie Polskiej za 50 000 grzywien szerokich groszy pragskich, (czyli na wartość monety polskiej 3 600 000 złp.). Król czeski Władysław Pogrobowiec nie sprzeciwiał się tej sprzedaży, a Jerzy z Podiebrada potwierdził ją 20 maja 1462 r. W kilkadziesiąt lat później, 29 lipca 1494 r., sprzedał także księstwo Zatorskie Jan. syn Wacława, królowi Janowi Olbrachtowi za 80 000 dukatów, zastrzegając sobie i żonie dożywocie, które skończyło się 1507 r. I tej sprzedaży nikt się nie sprzeciwił. Księstwa oświęcimskie'i Zatorskie wcielono urzędownie dopiero 20 lutego 1564 r. do województwa krakowskiego. Oświęcim z przyległościami, zamieniony na powiat z zachowaniem tytułu księstwa, otrzymał grodowego starostę i kasztelana mniejszego. —Po 315 latach należenia Oświęcimia do Polski, a po 265 latach należenia. do niej Zatora, wystąpił niespodzianie w. 1772 r. rząd austryacki z urojonemi prawa-in do tych ziem, liczących razem 38 mil kwadratowych i 240 000 czysto polskich mieszkańców, i oderwał je od Polski. Tenże rządć wydał 1818 r. dekret, który orzekał, że księstwo Oświęcimskie, jako rzekomo część Czech, należy do rzeszy niemieckiej, i kazał mieszkańcom wybierać posłów do sejmu frankfurckiego, czemu się jednak oparli. Dopiero 1866 r. dekret z r. 1818 odwołano. Dawniejsze księstwo oświęcimskie należy obecnie do Galicyi. W herbie ma orła czerwonego ze złotą literą O na piersiach —„Die staatsrechtlichen Verhältnisse der Herzogtümer Oświęcim (Auschwitz) und Zator, geschichtlich und urkundlich dargestellt“ (Wien, bei Franc Edlen v. Schmid 1848); Sąt-kowski Jan „Rys dziejów księstwa oświe-1867; Biermann, ob. Oświe-

I)r St. K.

Stanisław z Łowicza, stawiający Jana na równi z Celtesem i Agricolą młodszym, nazywa go „najgorętszym orędownikiem uniwersytetu, mężem w sprawach publicznych szczególnie biegłym, drogim dlatego królom polskim“, co wszystko przyczyniło się do jego sławy i rozgłosu. Był Sacranus autorem licznych wierszy rozproszonych po wielu współczesnych mu dziełach (Wiszniewski „Hist. liter.⁴‘). Za jego p o-d o b u o rektoratu Maciej Korwin przysłał uniwersytetowi w darze astronomiczue narzędzia i odkryto skarb w gmachu „Collegium maius“, zapewne resztki klejnotów po król. Jadwidze, zapisanych na uniwersytet. W 1521 r. usuwa się Jan z O. z godności uniwersyteckich i nauczycielskiej pracy, a między 15 listopada a 7 grudnia 1527 r. w Krakowie umiera. — Por.

Morawski K. ,,Historya Uniwersytetu Jagiellońskiego“, t. II; ks. Jan Fijałek ,,Stu-dya do dziejów Uniw Krak.“ (w ,,Rozpr. Akad.

Umiej. wydz. filolog/' t. 29, 1899), gdzie wydano wszystkie mowy Sakrana, wraz z notatką

biograficzną /str. 31 — 52).

M« G-y

OŚWiej, miasteczko nad jez. O ś w i ej ą (ob.), tudzież rozległe dobra oświejskie w północnej stronie powiatu drysieńskiego gubernii Witebskiej, odległe o 5 mil od stacyi Dryssy, kolei żel. rysko-orłowskiej. Mieścina liczy zaledwie 2 500 mieszkańców, przeważnie żydów, a słynie z całotygodniowego jarmarku, poczynającego się w piątek przed dniem św. Piotra, i dlatego na Białej Rusi noszącego nazwę „pia-cionki“. Głównym przedmiotem handlu na „piacionce“ są konie, co, zwłaszcza przed laty, ściągało ziemian zblizka i zdaleka.— Dobra cświejskie już w r. 1505 przez króla Aleksandra Jagiellończyka nadane zostały Stanisławowi Hlebowiczowi, wojewodzie połockie-mu, lecz jeszcze w XVI wieku przeszły do

Qświe(ę)cimskie Księstwo.—Kazimierz Sprawiedliwy, zmusiwszy, jako pan zwierzchni Śląska, Mieczysława, księcia na Raciborzu i Opolu, do wydania zagrabionych bratu Bolesławowi posiadłości, darował mu we wspaniałomyślności swej 1179 r., trzymając do chrztu syna jego, południowo-zachodnią część księstwa krakowskiego, czyli ziemię O-ską, która odtąd poczęła należeć do Śląska, następnie, około 1313 r.; przybrała tytuł księstwa, gdy z podziału dostała się Władysławowi, potomkowi owego Mieczysława. Syn Władysława, Jan I, oderwawszy się od Polski, uznał się w 1327 r. cimskiego“ lennikiem króla czeskiego. Po zgonie jedyne- cim go syna tego odszczepieńca, Jana II (1372 —

1406), przeszło księstwo O-skie na księcia Przemysław*a cieszyńskiego. Należały wówczas do niego miasta: Oświęcim, Zator, Kąty, Wadowice i Żywiec, oraz wsi 159. Prawnukowie Przemysława cieszyńskiego (f 1407), wnukowie Przemyśla (f 1409), a synowie Kazimierza IV (f 1433): Janusz, Wacław i Przemysław podzielili się posiadłościami ojeowskiemi w ten sposób, że Janusz wziął Oświęcim, Wacław Zator, a Przemysław Toszek, i wówczas to dopiero Zator osobnem stał się księstwem.

Książę Janusz, człowiek bardzo niespokojnego umysłu, ujmując się za poddanym swym Włodkiem z Berwaldu w sporze tegoż z polskim magnatem Piotrem Szafrańcem, najeżdżał i pustoszył ziemię krakowską. Skutkiem tego Kiszków, od których w dn. 17 lutego 1600 r. wysłani przeciwko napastnikowi Jan z Szcze- nabywa je Lew Śapieha. W r. 1749 ustępuje karzowa, starosta, i Jan Kuropatwa, podkomo- koadjutor wileński, Józef Sapieha, dobra oświej-rzy lubelski, obiegli go w Oświęcimiu i tak \ skie Hylzenom (ob. Hylzenowie). Ci wznie-

śli obszerny pałac w kształcie zgłoski H, w którym rezydował Jerzy Mikołał Hylzen, biskup smoleński; erygują kościół i klasztor księży misyonarzy, klasztor sióstr miłosierdzia, szpitale i szkółki ludowe. Józef Hylzen, wojewoda miński, umierając bezdzietnie w Rzymie w r. 1786, milionową swą fortunę wraz z O-em zapisuje na szkoły wyższe i niższe, oraz na uczynki miłosierne, w słynnem swojem „Te-stamentum occlusum“. O ile i jak długo warunki tego testamentu spełniano, o tern w niniejszej Encyklopedyi artykuł Hylzenowski testament (tom XXX, str. 620). Pałac oświej-ski w pierwszej ćwierci XIX wieku znacznie rozszerzony z możliwem zatarciem pierwotnych jego kształtów i ozdobiony aż dwoma zimowe-mi ogrodami (palmowym i kameliow'ym), od strony parku, — nie odznacza się piękną architekturą i stosunkowo jest za nizki. Widok jego, od strony dziedzińca, wiernie odtwarza powszechnie znaue Album Napoleona Ordy.

Oświetlenie: 1) Historya. a) Początki i Starożytność. Początki umiejętności o-świetlania mroków nocnych pozostają w związku jaknajściślejszym ze zdobyciem przez człowieka sztuki posługiwania się ogniem. Zdaje się, iż ognisko w czasach prastarych bardziej było cenione właśnie dla swojej właściwości rozpraszania mroków niż z powodu tego, że dostarcza ciepła. Pomimo zmian poważnych w ukształtowaniu samego ogniska ta jego rola dotrwała przecie aż do czasów naszych: ogień na kominku lub w piecu podczas wieczorów zimowych gromadzi na wsi całą rodzinę, która gwarzy tutaj bez żadnego innego O-nia. Z o-gniska powstały także bardziej wydoskonalone środki O-nia: owo łuczywo, czy to zatykane w ścianę czy umieszczane na specyalnym przy-trzymywaczu, nawet pochodnia, która w ciągu wieków zastępowała latarkę dzisiejszą —w swo-jem pochodzeniu są to polana, Wyjęte z ogniska. Ale niekiedy, już na wcześniejszych szczeblach rozwoju, człowiek zaczyna posługiwać się środkami dowcipniejszemu: w Indonezyi na nitkę wtykają nasiona zasobne w tłuszcz (olej), palą się one oświetlając izbę. Rzecz to jednak zrozumiała, że ani niższe szczeble kultury, ani strefy zwrotuikowe i wogóle cieplejsze nie . odczuwają potrzeby w udoskonalonej technice O-nia. Niższe szczeble dlatego, że całe życie

G. M.

OŚwieja alias Oświejskie jezioro w północnej części powiatu drysieńskiego na Białej Rusi (zaliczonego urzędownie dn. 19 lutego [v. s.] 1861 r. do powiatów inflanckich gubernii Witebskiej), niegdyś rozleglejsze niż obecnie, roztacza się na przestrzeni 7 mil kwadratowych, liczy obecnie 2 mile długości i przeszło milę szerokości. Głębokość w środku jeziora dochodzi do 10 sążni, ku brzegom zaś człowieka ówczesnego odznacza się niezwykłą mierzy zaledwie 2 sążnie. Wybrzeża wscho- prostotą, która sprawia, iż człowiek wraz ze dnie i południowe wzgórkowate, zachodnie słońcem udaje się na spoczynek; strefy zaś i północne błotniste. Na południowem wybrze- ¹ podzwrotnikowe—ponieważ przyroda nie zna tam żu rozlega się wspaniały park z obszernym pa- długich wieczorów zimowych. Potrzeba O-nia łacem oświejskiin, tudzież miasteczko, znane dojrzewa dopiero na wyższych szczeblach kul-już w wieku XV. Jezioro oświejskie połączo- tury, a z drugiej strony jest koniecznością, ue jest kanałem z rzeką    Swołuą, stanowiącą    którą człowiekowi    narzuca pobyt w dzielnicach

główny dopływ bystrej    Dryssy, uchodzącej    północy dalekiej.    Nie dziw, że tam, na półno-

w tymże powiecie do Dźwiny. Przy utworze- cy, technika O-nia dosięga bardzo wcześnie niu kanału upłynęło z jeziora wiele wody, znacznej doskonałości: tacy Eskimowie mają przez co nietylko zwierciadło jego wód zna- już lampę, wprawdzie bardzo pierwotną jeszcze, cznie się obniżało, ale i przybyło nie mało ale bodaj lepszą niż nasza, która pali się przed łąk sianożętnych oraz gruntu ornego, a bagni- obrazami świętych i która jest przeżytkiem da-ska okoliczne w wielkiej części się osuszyły, wnych czasów. Drewniane lub gliniane larnp-Długość kanału wynosi 2    mile, szerokości 8    ki istnieją także    w Sudanie zachodnim, w Ty-

sążni. Spływają po nim    wielkie masy drzewa    becie, ale już w    Tybecie i na całym Wscho-

cne nie było towarzyszem pracy, jeno rozpusty, i dlatego jedynie w domach nierządu rozpraszało ono mroki. Athenaeus pozostawił szczegóły o używanych sposobach O-nia: pierwotnie podczas uczt używano łuczywa, przesiąkłego tłuszczem, później posługiwano się latarniami (ob. latarnie). Wogóle O-nie naówczas było sprawą życia prywatnego, nie zaś, jak dzisiaj,

G. M.

idącego rzek. Swołną, Dryssą i Dźwiną do Ry- dzie azyatyckim jest w użyciu lampka metalo-gi. W północno-zachodniej stronie jeziora roz- wa, prostej zresztą konstrukcyi (ob. Lampa), ciąga się rozległa wyspa (nosząca w dawnych I w Starożytności O-nie odgrywało rolę pod-kronikaeb nazwę D u), mająca 4 wiorsty kwa- rzędną: w sześciu niższych warstwach Troi nie dratowe, a na niej wieś włościańska Ostrów, znaleziono najmniejszego śladu lamp. W Gre-z 19 dymów złożona. Każdy z gospodarzy po- cyi, nawet w późniejszej, sprawa ta należy,do siada odpowiednią ilość gruntów ornych, łąk j liczby bardzo podrzędnych: Grecy załatwiali sianożętnych, pastwisk i drzewa opałowego na i wszystkie sprawy w porze dziennej, O-nie no-samej wyspie, o której z czasów najdawniejszych nie brak wiadomości. W Metryce Litewskiej (część I, § 190) wspomniano o zawartej na tej wyspie ugodzie pomiędzy Moskwą a W. księstwem Litewskim w r. 1502. Tamże czytamy, że na wyspie „Du“ istniała słynna na całą Białoruś cerkiew uniacka Bogarodzicy.

Oświetla, roślina, ob. Cerepegia.

także i publicznego. Rzym hołdował tym samym na r. 1665, kiedy niejaki duchowny Laud at i zasadom; O-nie, o ile występowało z zaułków wpadł na myśl zorganizownia latarników, którzyby życia prywatnego na jaw, towarzyszyło prze- za wynagrodzenie oświetlali drogę: byli rozta-dewszystkiem rozprawie. Jedynie podczas wiel- wieni co 300 kroków, a płacono 5 soldów za-kich uroczystości oświetlano miasto, ale robio- kwadrans, jeżeli towarzyszyli jadącemu w ka-no to za pomocą rozpalania wielkich ognisk, i recie, 3 soldy, jeżeli najmowała ich osoba pie-jak to można widzieć u nas podczas mrozów j chotą idąca. Powodzenie tej próby skłoniło króla (to samo powtarzało się na Wschodzie azya- francuskiego do zaopatrzenia Paryża w latarnie tyckim: Ammianus Marćellinus wysławia Antiochię, że jest w nocy tak oświetlona, jak gdyby to był dzień; a Ś. Hieronim poświadcza, iż miasto oświetlano za pomocą wielkich ognisk).

francuskiego do zaopatrzenia Paryża w latarnie publiczne (1667): po jednej latarni zawieszano na każdym końcu i pośrodku ulicy, a to skromne O-enie wywoływało jednak podziw cudzoziemców Wogóle jednak aż do końca w. XVIII sposoby O-enia były bardzo prostacze i mało skuteczne, i słusznie G. d’Avenel zazna

cza, iż dzisiaj chata drobnego dzierżawcy wiejskiego, dzięki użyciu nafty, jest lepiej oświetlona niż zamki przed dwustu laty, a za czasów Ludwika XIV podczas największych uroczystości liczne świece woskowe nie dawały tyle światła, ile dziś za tańszą cenę ma każda większa restauraeya. Przewrót rozpoczyna się z końcem w. XVIII, a niema wątpliwości najmniejszej, że rozwój przemysłu i handlu, niechcący znać przerwy nocnej, zaważył w stopniu wielkim, dając pobudkę doskonalenia techniki O-uia: całe życie człowieka układało się w taki sposób, iż trzeba było obracać na zajęcia poważne lub na rozrywkę nawet część nocy. Czasy starożytne, dając prawa tylko obywatelom woluym od pracy, mogły poprzestawać jedynie na dniu; objawy nowoczesne życia, towarzyszące dzisiejszym dążnościom ku demokratyzacji społecznej, dla tłumów zarobkujących są przy świetle słonecznem niemożliwe, bo ludzie znajdują się wtedy przy pracy. Rozwiązanie sprawy O-nia było kwestyą palącą. I oto idą wynalazki po wynalazkach, i jedno tylko stulecie XIX więcej widziało zmian i nawet przewrotów zupełnych w tej sferze, niż całe tysięcolecia poprzednie. Wynalazki Arg an da (ob. Argandzkie lampy) i poprawki Car ce la (ob. Lampa), postęp chemii, który doprowadza do odkrycia stearyny i ukazania się w r. 1834 pierwszych świec stearynowych (ob. Świece), zastosowanie O-enia gazowego (ob.) i budowa udoskonalonych lamp gazowych, wynalazek nafty i światła elektrycznego (ob.) —oto pasmo ogniw w tej nieustającej sprawie doskonalenia. Dzięki temu w r. 1897 G. d’Avenel oceniał, iż O-nie roczne Paryża, wyrażone w świecach (stearynowych), przedstawia wielkość 35 205 000 000 świeco-godziu, tj. na każdego mieszkańca przypadało w ciągu dnia 36 świeco-godzin (36 świec palących się przez godzinę, lub w innej kombinacyi, 9 świec palących się w ciągu 4 godzin). Warto zaznaczać, iż O-nie Paryża przedstawiało w ciągu roku 1855-go    442 000 000, w roku 1877 zaś

W życiu domowem posługiwano się lampkami lub nawet prostemi naczyniami z oliwą, w którą pogrążano kaganek. Niekiedy tym lampkom

W domach bardzo zamożnych

nadawano kształty bardzo artystyczne: łabędzi, nietoperzy i t d. i sporządzano je z marmuru i bronzu, ubożsi poprzestawali, naturalnie, na lampce glinianej.

stawiano kandelabry w postaci drzewa rozłożystego, a na gałęziach znajdowały się lampki.

Zamiast pochodni pierwotnej posługiwano się niekiedy latarniami, bogatsi mieli osobnych niewol-ków: lanternani, ubożsi przywieszali latarkę do pasu (latarki robiono z cienkich deseczek rogowych, z błon zwierzęcych i t d.). b)

Okres średniowieczny]' nowoczesny.

Lampy starożytne składały się z naczynia, w które pogrążano knot: światło było słabe, czerwonawe, lampa zaś kopciła. Okres średniowieczny użytkował z tej lampy nawet, gdy ukazały się świece, jako z tańszego sposobu O-enia. Naturalnie, pochodnie odgrywały wielką rolę w pierwszych czasach Wieków Średnich: podczas uroczystości dworskich oświetlały one salę, wetknięte w ściany, a niekiedy pomiędzy gośćmi spacerowali paziowie z pochodniami w ręku — okoliczność, która była przyczyną wielu wypadków nieszczęśliwych. Później paziów zastąpiono świecznikami wielkich rozmiarów, odtwarzaj ąeemi postaci ludzkie. A kiedy zaczęło się rozpowszechniać użycie świec, to jedynie domy bardzo zamożne pozwalały sobie na takie O-enie z powodu drożyzny jego. W okresie w. XIII —* XVI, kilogram świec woskowych kosztował na pieniądze obecne 12—20 franków i w przededniu r. 1789 nawet bardzo zamożni rzadko pozwalali sobie na ten zbytek. Poprzestawano na lampie olejowej (kilogram oleju kosztował 3    4 frank.) a ponieważ technika

samego O-nia nie robiła postępów, wynagradzano to sobie urozmaicaniem form lampek.

Lojówka ratowała wreszcie sytuacyę tu i owdzie (ob. Świeca). Życie, w wielkich miastach nawet, ustawało o zmierzchu, w domach kładziono się wcześnie do łóżka; wogóle mieszkania ówczesne w grodach nie grzeszyły nadmiarem światła: uliczki były ciasne, okna małe, a jeszcze za Ludwika XV w wielu domach papier i błony zastępowały szkło dzisiejsze, które za-    13 000 000 000 świeco-godzin. Te liczby wy-

ledwie liczy trzy wieki żywota. Pierwsza pró- mownie świadczą o rozwoju napięcia O-nia. ba systematycznego O-enia Paryża przypada Z olbrzymiej liczby świeco-godziu w r. 1897

1 740 000 000 7 000 000 000

1897).

przypadało na rzeczywiste świece zaledwie 831 000 000, przyczein 10 świeco-godzin stearynowych kosztuje 20 centymów, w postaci lampy naftowej 27a cent., gazu —3 centymy, a z urządzeniem Auera tylko pół centima, wreszcie 10 świeco-godzin O-nia elektrycznego kosztuje 1—4 cent. Odpowiednio do warunków koszta te rozstrzygają o rozmiarach zastosowania tego lub innego O-nia. O-nie elektryczne pozostaje przedmiotem zbytku w życiu prywatnem; publiczne, mniej liczące się, szczodrzej z niego korzysta. Wogóle w r. 1897 w Paryżu przypadało rocznie na: świeco-godziny elektryczne

„    „    naftowe około

„    „    gazowe około 215 000 000 000

Ale to rozwielmożnienie się O-nia gazowego oraz zastosowywanie elektrycznego nadaje sprawie tej nieznaną dawniej doniosłość — sprawy municypalnej. — Por. O. d’Avenel „Le mécanisme de la vie moderne“ (tom II, Paryż

L. K

II) Strona społeczna O-nia. Dopóki o. użytkowało ze świec lub z lamp, mniejsza czy zastosowanych do oleju roślinnego lub nafty, sprawa zaopatrywania się w inateryał służący do O-nia nie wykraczała poza wzory staroświeckie: przedsiębiorstwa prywatne dostarczały materyału. Ale zaprowadzenie O-nia gazowego lub elektrycznego przekształca rzecz tą zupełnie. Powstaje urządzenie centralne, które dostarcza gazu lub elektryczności, a od niego idą rury, względnie druty, we wszystkich kierunkach, obejmujące całe miasto, a niekiedy także okolice podmiejskie, siecią swoją, tj. ukazuje się przedsiębiorstwo zgoła nowego rodzają, należące do liczby tak zwanych monopolów nowoczesnych (ob.), a więc silnie scentralizowane, dzięki centralizacyi odznaczające się niezmierną prostotą i przejrzystością działalności swojej. Wszystkie te okoliczności sprawiły, że wraz z rozpowszechnianiem się tego rodzaju O-enia podniesiono sprawę objęcia przez zarządy miejskie zarówno produkcyi gazu i elektryczności jako też dostarczania ich spożywcom, a to tern bardziej, że, po pierwsze, zakładanie rur i drutów niejednocześnie wchodzi w zatarg z interesami miasta (zdarzało się, iż w Londynie aż 12 towarzystw gazowych, każde na swoją rękę, psuło bruk przy zakładaniu rur, stwarzając liczne koszta, które obciążały budżet miasta), powtóre zaś, ponieważ przedsiębierstwa same dawały stateczny i nieraz bardzo znaczny zysk, który mógłby służyć jako źródło dochodów dla gospodarstwa miejskiego (w r. 1892 czysty zysk, pobierany przez istniejące trzy towarzystwa gazowe londyńskie, wynosił aż 1417 415 f. ster!., a w ciągu lat 1886 — 1891 dywidenda roczna dosięgała przeciętnie 12 — 13.75$!). Naturalnie, kwestyę tę podniesiono dopiero po wielu dziesiątkach lat istnienia O-enia gazowego, kiedy w całej pełni uwidoczniły się korzyści, osiągane przez towarzystwa prywatne; jedynym wyjątkiem jest Lipsk, który od samego początku oddał w ręce muni-cypalności sprawę O-a (w r. 1838). Rzecz to zrozumiała. O. gazowe ukazało się w pierwszej ćwierci w. XIX, a na dobre rozszerzyło się w latach 1830 — 1840, tj. wtedy, kiedy w ini-cyatywie prywatnej widziano dźwignię najlepszą postępu gospodarczego. Zresztą cała sprawa była jeszcze tak mało wypróbowana, iż zarządy miejskie nie ośmielały się wziąć zadania O-a miast w swoje ręce, jedynie przedsiębierstwa prywatne odznaczały się taką ruchliwością, iż mogły ważyć się na zapoczątkowanie nieznanych jeszcze wzorów. Nadto trzeba było walczyć z różnemi uprzedzeniami: w r. 1821 sześć towarzystw otrzymało w Paryżu prawo zakładania rur, w r. 1830 dopiero pierwsza ulica de la Paix otrzymała O. gazowe, a jednocześnie posypały się zarzuty, iż zarząd miejski udzielił przyzwolenia na zanieczyszczanie powietrza i krzewienie chorób nagminnych (podnoszono te zarzuty także w Londynie)! Szczegół to znamienny, iż nawet kapitaliści paryscy obawiali się wkładać swoje kapitały w jedno wielkie przedsiębiorstwo, któreby ogarnęło całe miasto, a to samo w rozmiarach jeszcze większych powtarzało się w Londynie, gdzie liczono początkowo parę razy więcej przedsiębiorstw gazowych. Kilkanaście lat praktyki rozwiały tę obawę: interes dawał znaczne zyski. Rozpoczyna się walka konkurencyjna pomiędzy współzawodnikami, ale niebawem ustaje: przychodzi do skutku przymierze, które niekiedy doprowadza do zlania się zupełnego (towarzystwa paryskie zlewają się w r. 1855; w Londynie w r. 1855 było 20 towarzystw, obecnie tylko trzy), a jednocześnie ukazują się ze strony monopolistów próby zapewnienia sobie korzyści na czas jaknajdłuższy i z możliwie małem uwzględnieniem interesu spożywców. Zamiary te nie spotykają zbyt wielkiego oporu, z jednej strony dlatego, że idea muni-cypalizacyi O-nia była zawczesna jeszcze, z drugiej ponieważ niewielu miało jeszcze pojęcie o całej rzeczy. Towarzystwa prywatne umieją obwarować swój przywilej długo-letniemi umowami, a do tego takiemi, że warunki wykupu brzmiały niezmiernie ciężko: miasta zostały oddane na pastwę wielkich plu-tokratów. Dzieje Paryża lub Londynu zawierają pod tym względem moc wielką niezmiernie ciekawych szczegółów: dość chociażby wspomnieć lata 1852 —1855 w Paryżu i sprawę przedłużenia umowy. Pereire’owie umieli tak zakręcić się około rzeczy, iż pozyskali Napoleona III i na pół wieku, aż do r. 1905, ujarz--mili miasto. Paryż parę razy pragnął na korzyść swoją wyzyskać umowę, ale nadaremnie: za każdym razem spotykał przeciw sobie solidarnie idący ogól instytucyj kredytowych i banków paryskich. Okazało się nawet, iż towarzystwo nie dotrzymywało umowy i poprostu oszukiwało municypalność, a kiedy wykryto w roku 1898 te matactwa, to obliczono iż towarzystwo gazowe nie dopłaciło miastu około 15 mil. franków. Doszło do tego, że wybory w r. 1900 do Rady municypalnej paryskiej odbywały się pod hasłem sprawy gazowej. To samo powtarza się w Londynie: towarzystwa tamtejsze pozwalały sobie na takie wyszrubowywanie cen, iż już przed laty 40 Izba gmin musiała wdać się w tę sprawę. Okazało się, iż towarzystwa gazowe nawet nie wywiązywały się ze swego zadania zasadniczego: dostarczania O-nia osobom prywatnym; ceny były tak wysokie, że ubożsi spożywcy nie korzystali z gazu, a zarazem dochody tak olbrzymie, iż zarządy miejskie zrozumiały, jako, nawet obniżywszy znacznie cenę O-nia, mogłyby pobierać z tego źródła znaczne zyski. Rozpoczyna się zwrot w stosunku do towarzystw gazowych: chęć municypalizacyi tych przedsiębiorstw. Doszło do tego, iż obecnie prócz płatnych rzeczników towarzystw gazowych wszyscy są za powierzeniem produkcyi gazu i jego dostarczania miastom. Na tę drogę najpierw wkroczyły Niemcy. Lipsk miał odwagę to zrobić jeszcze w r. 1838. Tablica poniżej podana przedstawia korzyści stąd płynące dla kilku większych miast, które oddały zarządowi miejskiemu sprawę O-nia gazowego (rok znajdujący się obok miasta wskazuje datę, kiedy tego dokonano, „w cenie“ liczba pierwsza dotyczy ceny gazu na O., druga, niższa—gazu na inne cele).

stami dla tej prostej przyczyny, że wszystkie większe miasta są związane umowami, i które bez mozołu były zawarte, ale które nie jadają się tak łatwo rozwiązać. W Anglii Manchester dał inicyatywę w tym kierunku; czysty roczny dochód wynosi tam około 60 000 funt. sterl., spożycie zaś gazu w samym Manchesterze jako też w 25 miasteczkach okolicznych dosięga 3 636 milionów stóp sześciennych. Dzisiaj O. municypalne mają miasta: Manchester. Birmingham, Glasgow, Bradford, Leeds, Nottingham i inne. Zestawienie miast angielskich wykazuje, że w tych miastach, gdzie sama municypalność dostarcza gazu, ceny są o wiele niższe; dlatego posługują się nim nawet rodziny mało zamożne, zarówno do O-a lokalu jako też do o-grzewania kuchni, a nadto O. publiczne miasta jest bardziej rzęsiste. Wszędzie produkcya i dostarczanie gazu przechodziły do inunicypalności dopiero po długiej walce. Doświadczenie to nie było daremne. Gdy zamiast gazu zaczęło rozpowszechniać się O. elektryczne, organa publiczne przybrały względem niego inną postawę: zrozumiały, że niepodobna oddawać na pastwę przedsiębiorców mienia publicznego. Uwidoczniło się to przewybornie w Anglii, tym klasycznym kraju poważania inicyatywy prywatnej. Już w r. 1879 w Izbie gmin wyłoniono komisyę dla stu-dyów nad sprawą O-a elektrycznego, a komi-sya oświadczyła, iż municypalność ma pierwszeństwo przed przedsiębiorstwami prywatnemi do otrzymania koncesyi. W tym roku Leicester, Liverpool, Blackpool, w r. 1880 Huddersfield, Hull, Lancaster, Oldham, a w r. 1882 aż 30 innych miast otrzymują to prawo. W r. 1895

liczba abonentów miejskich 1900 r.

liczba ówczesna mieszkańców

cena metra sześcien.

czysty zysk 1900 r.

Lipsk (1838)

Berlin (1846)

Kolmar (1851)

Kopenhaga (1858)

Düsseldorf (1866)

Karlsruhe

Kolonia

Drezno

Hamburg

Sztokholm

Amsterdam (1898).

Haga

Rotterdam

Wiedeń

Bazylea

Bruksella (1875)

29 314 164 856 2 532 80 000 9 438 10 771 16 023 29 451

456 126 1 888 848 36 587 358 000 213 000 97 182 342 500

franków 0.225—0.15 0.1545 0.225 — 0.15 0.22—0.15 0.20—0.10 0.225—0.15 0.20 — 0.10 0.20 — 0.15 0.225—0.15 0.166 — 0.14 0.1456 0.125 0.1456

0.1995 —0 147 0.20-0.15

franków 966.800 8.078.418 105 000 1.547.000 1.390.900 704.393 1.538.230 1.995.593 1.390.000 1.603.000 1.462.816 1.022.075 1.373.690 3.596.653 699.091 1.817.196

Dzisiaj wszystkie większe miasta Szwajcaryi | już 57 miast angielskich zaprowadziło muni-i Holandyi użytkują z O-nia municypalnego, j cypalne urządzenia elektryczne. Liczby te najle-We Francyi Grenobla w r. 1867 pierwsza we- | piej świadczą o tym przełomie w poglądach na szła na tę drogę, ale dotychczas znalazła na- ! działalność municypalną, który odbył się w okre-śladowców jedynie pomiędzy mniejszemi mia- \ sie 1830—1850, kiedy zaprowadzano O. gazowe.

ni

Wielka Encykl. Ulustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 46b.

Literatura:    A. Créhange „Le gaz , sując, bądźto ciepło lub elektryczność do roz-

à Paris“* (Paryż 1903, wyd. G. Bellais); H. żarzania ciał niepalnych, bądźto ciepło ciał, L in dem a nn „Städteverwaltung und Muni- wydzielających z siebie przy spalaniu cząstki w zipal-Sozialisrnus in England“ (wyd. II, Stut- płomieniu się żarzące, a równocześnie i spalają-gard 1906); H. Lin de mann „Arbeiterpoli- ce.—A). 0 naturalne, jest O. światłem dzien-tik und Wirtschaftspfiege in der deutschen nem czyli słonecznem. Jeżeli promienie słońca lub Städteverwaltung“ (tamże, 2 tomy).    lj- K-    światła sztucznego, np. palącej się świecy, padają

HI. Oświetlające gazy, świetlne gazy, są to na jakikolwiek przedmiot, to przedmiot ten jest gazy palne (ob. palenie), biorące udział w oświetlony ś w i a tłem skupion em (ob.). Mo-tworzeniu się każdego płomienia (ob.) żna jednak dostrzedz przedmioty, na które pro-świetlnego. — W życiu codziennem pod tą nazwą mienie świetlne nie padają wprost; wtedy jest rozumie się zwykłe ciała gazowe, zawierające jasno i w tych miejscach, na które źródło świa-głównie związki węgla; o ile jednak sprawę tła nie rzuca wprost swych promieni, np. za brać szerzej, pod nazwę gazów oświetlających dnia w cieniu lub w pokoju, do którego pro-należy podciągnąć wszystkie gazy, płonące na mienie słoneczne nie dochodzą, albo nocą powietrzu, więc w tlenie, jasnem światłem, np. w pokoju nieoświetlonym, lecz otrzymującym siarkowodory, fosforowodory, arsenowodory itp. światło, np. poprzez drzwi otwarte do pokoju (ob. odpowiednie pierwiastki), aczkolwiek świa- oświetlonego i t. d.; przedmioty, które tam wi-tło tych gazów praktycznego zastosowania nie dzimy, są oświetlone światłem rozprosz o-posiada. Należałoby podciągnąć tutaj również nem (ob.). Do mieszkań naszych promienie sło-i gazy płonące jasnem światłem nietylko w tle- neczne albo wcale nie dochodzą, albo tylko przez nie, ale i w innych gazach, jak np. wodór, kilka godzin dziennie, oświetlając światłem płonący zielonkawem światłem w chlorze. — skupionem małą tylko część pokoju. Od poio-Świecenie gazu w płomieniu (wówczas istotnie żenią, wielkości i rozkładu okien w pokojach jest to gaz oświetlający, bo niektóre ga- zależy dobre O. naturalne mieszkań, a nadto zy, choć się palą, jednak nie świecą) zachodzi i dopływ świeżego powietrza i ciepła słonecz-dzięki rozżarzeniu unoszących się w płomieniu nego, zatem zdrowotność mieszkania. Okna cząstek stałych—w zwykłym płomieniu (świe- powinny być wielkie, a górne ich krawędzie — cy, lampy gazowej) cząstek węgla — dzięki sięgać prawie do sufitu, gdyż tylko wtenczas wysokiej temperaturze, jaka powstaje w pło- światło wpada możliwie daleko w głąb pokoju; mieniu przy łączeniu się tych gazów z innym urządzając bowiem okna nizkie, blizko podłogi gazem, zwykle z tlenem. Wogóle, im wyższa się znajdujące, otrzymać można tylko w ich jest temperatura płomienia, tem światła otrzy- pobliżu O. dostateczne, podczas gdy tylne czę-muje się więcej, gdyż owe cząstki stałe więcej ści pokoju pozostają w mroku. Wielkość się wtenczas rozżarzają; odwrotnie—rozrzedzę- wszystkich okien w pokoju uchodzi za wystar-nie płonącego gazu przez dopływ innego, obo- czającą, jeżeli ich płaszczyzna wynosi '/₅—¹/7 jętnego a zimnego, gazu czyni płomień słabiej powierzchni podłogi. W miastach gęsto zabu-świecącym. Ilość owych cząstek świecących, dowanych stosuje się to jedynie do szerszych żarzących się, t. j. światłodajne własności ga- ulic, okna bowiem wychodzące na wązkie uli-zu, są cechą charakterystyczną poszczególnych ce lub mniejsze podwórze powinny być tem gazów, zależną nieraz od rodzaju ciała, z któ- większe, im węższa ulica lub mniejsze rego gaz był powstał. Np. oświetlenie a c e t y- podwórze; rzeczywistość wykazuje jednak 1 e n o w e jest 20 razy jaśniejsze od zwy- bardzo często stosunek odwrotny, gdyż, ze kłego O-a gazowego (ob. tu niżej), zaś słaby względu na oszczędność przy budowie, od stro-blask płomienia gazu wodnego (ob. Wo d ny g a z) ny podwórza jest często mniej okien lub ok na są sztucznie trzeba podnosić przez wprowadzanie mniejszych wymiarów. Pokoje oświetlone tyl-doń pary benzolowej lub gazolinowej (ob. O. g a- ko pośrednio, np. poprzez szklane drzwi, które zem wodnowęglanym). Oczywiście, O. t. prowadzą do pokoju posiadającego okna, są zw. żarowe (ob.) nic wspólnego z gazami bardzo niezdrowe. Pokoje zwiemy i wtenczas oświetlającemi nie posiada. Gazy oświetlające pośrednio oświetlonemi, gdy okna wychodzą na powstają bądź w samym płomieniu [płomień świetlniki czyli bardzo małe podwórka, często drzewa, węgla, torfu i t. p. innych ciał pal- pokryte dachem oszklonym. Świetlniki te ma-nych, płomień świecy (ob.) i 1 a m p y (ob.)], ją niekiedy tylko 2 — 6 metr. kw. powierzchni bądź są wytwarzane poza płomieniem—wtedy i tworzą właściwie tylko szyb przewietrzny, się je doprowadza do palnika rurami (ob. O. który do pokoi piętr niższych domu wielopię-gazowe). Bywają używane do O-a i rodzi- trowego przepuszcza nadzwyczaj mało światła, me gazy oświetlające (węglowodory gazowe), Bardzo równomiernem jest O. górne, tj. takie, wydzielające się z ziemi w miejscowościach, kiedy bezpośrednio nad pracownią lub salą gdzie są źródła nafty (ob. Nafta).    T-M    wznosi się dach szkłem kryty, zwłaszcza gdy

IV. Technika. Rozróżniamy O. n at u rai n e w dodatku są urządzone jeszcze zasłony z tka-(ob.) i O. sztuczne (ob,). Światło sztu- niny, w celu zasłonięcia tej części dachu, na czne (ob.), potrzebne do O-a, otrzymujemy, sto- )' którą padają promienie słoneczne. Sale te

Jeszcze w XVIII wieku

otrzymują dodatkowy sufit oszklony, jeżeli się w nich urządza wystawy sztuk pięknych i t. p. O. pokoi szkolnych jest dostateczne, jeżeli na każdego ucznia przypada przynajmniej 0.1—0.2 mtr. kw. powierzchni okna. Dodatkowym warunkiem dobrego O-a miejsca pracy, służącego do pisania, czytania, szycia i t. p. robót, wymagających lepszego O-a, jest możność widzenia z miejsca pracy choćby tylko małego kawałka nieba. Wielkość tego kawałka określamy sposobem następującym: Kąt w płaszczyźnie pionowej, którego jedno ramię tworzy linia, wychodząca z miejsca pracy, np. płyty stołu, a przechodząca przez najwyższy punkt widoczny domu przeciwległego, drugie zaś ramię —linia wychodząca z tegosamego punktu, a przechodząca przez górną krawędź okna, powinien wynosić najmniej 5°, a równocześnie linia połowiąca kąt powyższy powinna tworzyć z miejscem pracy (w danym wypadku z płytą stołu), kąt nie mniejszy jak 28°. Takie O., odpowiadające jasności około 10 j as n ostek olbrotowo-metrowych (ob. Światło), uznano na mocy licznych doświadczeń za wystarczające. Ilość jasnostek miejsca pracy można także oznaczyć za pomocą fotometru (ob.). Podług prof. Cohna z Wrocławia czyta się przy jasności 50 jasnostek tak dobrze, jak przy świetle dziennem, do zwykłej pracy wystarcza około 10 jasnostek. Do roboty, a mianowicie do pisania i prac wykonywanych ręką prawą, koniecznem jest oświetlenie z lewej strony, jeżeli się nie wymaga z innych przyczyn oświetlenia górnego. —Światło, a mianowicie dobre światło dzienne, zapobiega nie tylko chorobom ócz, ale i wielu innym chorobom, doświadczenia bowiem na zwierzętach wykazały, iż brak światła ujemnie działa na cały organizm, przedewszystkiem na narządy trawienia, a podróżnicy do Bieguna Północnego stwierdzają, iż takiesame zaburzenia w orga-niźmie ludzkim powoduje długa noc podbiegunowa. Niedostateczne O. pokoju można polepszyć nieco, ustawiając przed oknami odbla-śniki (ob. reflektor), które w danym wypadku można utworzyć z płytek szklanych (zwykłego szkła okiennego), pochyło ustawionych; o płytki te odbija się światło dzienne i wpada do pokoju. — B). 0. sztuczne mieszkań było początkowo bardzo proste; świecono łuczywem, lub rozniecano ogień w pieczarze lub izbie, a dym szukał sobie swobodnego ujścia z pieczary, lub wylatywał dziurą, pozostawioną w dachu; później ogień w kominku oświetlał mieszkanie. Na dworze rozniecano ogień lub używano łuczywa, maczanego w późniejszych czasach w tłuszczu lub smole. Dziś zamiast łuczywa używa się p o c h o d n i (ob.), a) Zastosowanie oleju roślinnego polepszyło ten sposób pierwotny O-a, lecz lampy, których ustrój był bardzo prosty, kopciły. Były to raczej naczynia, napełnione olejem, a zaopatrzone

w knot o pełnym przekroju, wyrobionym z lnu lub konopi; koniec knota wynurzający się z oleju, zapalano. Dopiero około 1550 r. zestawił Cardanus lampę, mającą z boku, a nieco powyżej knota, zbiornik, z którego olej, wypływając powoli, dochodził do knota w blizkości płomienia; knot spalał się skutkiem tego mniej szybko, a więc i płomień mniej kopcił. W drugiej połowie XVIII wieku zaczęto używać knotów spłaszczonych, a w r. 1783 knotów kiszkowatych, o przekroju pierścieniowatym fob. Palnik pierścieniowaty), doprowadzając powietrze do płomienia nietylko od strony zewnętrznej knota, ale i przez środek pierścienia. Gdy następnie zastosowano do tych lamp cylinder szklany, otaczający płomień i regulujący dopływ powietrza do niego, lampy olejne stały się znośnemi. Lamp powyższego ustroju, z nie-znacznemi już tylko zmianami zasadniczemi, używano ogólnie aż do zastosowania nafty do O-a. Dziś używa się oleju roślinnego, a mianowicie rzepakowego, przeważnie w kopalniach i przy robotach górniczych, stosując lampki ustroju dobrego, lecz zbyt często jeszcze i najgorszego, bo z knotem pełnym i bez jakiejkolwiek osłony płomienia.— b) Gdy zauważono, iż oprócz płynnych olei roślinnych podatne są do O-a i inne tłuszcze, a mianowicie łój i wosk, zaczęto je stosować do tego celu, a więc do wyrobu świec (ob.). Początku tego zastosowania nie znamy, wiemy tylko, iż w końcu I-wieku po Clir. istniały już świece łojowe i wol skowe. Na początku w. XVIII zaczęto wj rąbiąc świece olbrotowe, a na początku przeszłego — świece stearynowe, parafinowe i cero-zinowe. Świece są dziś jeszcze w użyciu ! ogólnem, przeważnie jednak do O-a krótkotrwa-. łego, świece woskowe głównie w kościołach i do O-a zbytkownego.—c) Olej mineralny znano i stosowano do O-a w lampkach ustroju najprostszego już w czasach starożytnych, a mianowicie olej sycylijski i olej wydobywany na jednej z mniejszych wysp greckich. Olei tych, zwanych teraz naftą, wydobywano bardzo mało, tak, iż pokrywały tylko bardzo drobną część potrzeb, kilka miast Włoch środkowych używało do O-a nafty, wydobywanej w Amieno. niedaleko Parmy, a w połowie przeszłego wieku odkrycie źródeł o wielkiej wydajności nafty wprowadza ją znów w użycie, które w krótkim bardzo czasie staje się ogólnem. W 1859 r. nafta zajmuje' już w handlu poważne stanowisko, a O. nią staje się zadawalającem, gdyż wzory lamp już istniejących zastosowano, polepszając je, do O-a naftowego. Niebezpieczeństwo wybuchów (ob. niżej O. n a ft o w e), z początku J wielkie, zmniejszono znacznie, podwyższając ; temperaturę zapalności nafty oczyszczonej. Dziś ! O. naftowe jest ogólnie używanem O-m mie-j szkań.—d) O. gazowe (ob.) zwykłym gazem I świetliwnym zaczęto stosować na początku

przeszłego wieku, a O. gazowo-żarowe (ob.) od r. 1885. Te sposoby O-a odpowiadają wymaganiom jasności, lecz zmuszają do wyrabiania gazu w osobnych zakładach (w gazowniach) i rozprowadzania go w przewodach podziemnych aż do miejsc, w których ma płonąć, są zatem podatne tylko dla wielkich zakładów i miast lub osad nie zbyt małych. Niebezpieczeństwo wybuchów, przy niezachowaniu należytej ostrożności, jest dziś jeszcze wielkie. —e) O. elektryczne (ob. Elektryczne O.), chociaż najzdrowsze i najodpowiedniejsze, jest jeszcze zbyt drogie. W rv 1844 użył Foucault do lasek węglanych łuków-ki (lampy łukowej) twardego grafitu zamiast węgla drzewnego, a w dwa lata później utworzył Straite owe laski sztucznie, wskutek czego nie zużywały się tak szybko. Wyualazek ten umożliwił dopiero szersze zastosowanie łukowego światła elektrycznego. Prawie równocześnie, bo w 1845 r., zbudował Starr w Ciucinnati pierwszą żarówkę (elektryczną lampę żarową), a ulepszenia O-a elektrycznego następują odtąd szybko po sobie i przyczyniają się do coraz szerszego jego zastosowania. — f) Z oświetleń mało używanych lub potrzebujących jeszcze ulepszeń, a przynajmniej dostatecznego wypróbowani«, zanim staną się podatnemi do szerszego zastosowania, należy wymienić: O. benzy- i nowe (ob.) niżej, O. spirytusowe (ob.), O. acetylenowe (ob.), O, gazem wodno-węglanym (ob.) i O. powietrzem nawę g.1 one m (ob.). —g) Dobre oświetlenie powinno odpowiadać warunkom taniości, zdrowotności, bezpieczeństwa i wygodnej obsługi.

Ceny są zmienne i zależne od miejscowości, o której oświetlenie chodzi, a więc, gdzie niema gazowni miejskiej, tam oświetlenie gazowe musi przy zbyt małej ilości potrzebnego gazu wypaść drożej i t. d. N'a podstawie zestawienia cen jednostkowych, można w przybliżeniu ocenić, jakie O. dla danej miejscowości jest najtańsze, uwzględniając równocześnie nie-tylko cenę, lecz i dobroć surowca, przeznaczonego do O-a, Mniejsze mieszkania można oświetlać dziś najtaniej naftą w dobrych palnikach pierścieniowatych, a gdy wymagania są większe,—światłem gazowo-żarowem; lecz może już wkrótce okaże się w obu wypadkach najtańszem światło nattowo-żarowe, dotychczas jeszcze nie udoskonalone dostatecznie. Do O-a większych zakładów i ulic stosujemy przeważnie, ze względu na obsługę dogodną a szybką, O-e droższe, a mianowicie gazowe, gazowo-żarowe i elektryczne.—Zdrowotność O-a, mianowicie mieszkań i pracowni, zależy nietylko cd dobrego światła, ale i od ilości i jakości spalin wydzielanych, a mianowicie bezwodnika węglowego jako też pary wodnej, i od ilości ciepła wydzielonego, mniej od ilości zużytego tlenu, gdyż ubytek tlenu z powietrza jest mniej dotkliwy w porównaniu z zanieczyszczeniem go spalinami. Ilość i jakość wydzielin na godzinę podajemy w przytoczonem zestawieniu, do którego dołączamy na końcu ilość bezwodnika węglowego, wydzielanego przez ludzi również w przeciągu godziny, aby dobitniej wykazać, jak wielkie jest stosunkowo zanieczyszczenie powietrza, spowodowane O-m. Z zestawienia

Przyczem spaliny zawierają:

Dla 100 światłostek olbrotowo-metrowych potrzeba na godzinę w przybliżeniu:

stosując:

ilość

kilogr.

świece łojowe świece stearynowe świece parafinowe świece woskowe

naftę w małych palnikach płaskich naftę w większych palnikach pierścieniowatych

1.00

0.92

0.77

0.77

0.60

pary bezwodnika ciepła wodnej węglowego ciepłostek kilogr:    mtr. sześć kilogr.

9 700

8    940

9    200 7 960 7 200

1.05

1.45

1.04

1.30

0.99

0.88

0.80

1.22

1.18

0.95

0.20

mtr. sześć

0.22

0.32

2 400

gaz w palnikach szczelinowych lub dwu-dziurkowych

gaz w palnikach Argand’a zwykłych gaz w palnikach odzyskowych gaz w palnikach gazowo-żarowych

1.2

0.9

0.45

0.2

1.28

3.22

0.70

0.69

0.52

0.12

7 290 5 265 1 200 1 000

światło elektryczne łukowe światło elektryczne żarowe zwykłe

godzinę

watów

40

300

odrobinę

40

N a Dziecko Podrostek Dorosły w stanie spoczynku Dorosły przy pracy fizycznej

0.010

0.016

0.020

0.036

nasze

wem

pod wpływem dwutlenku siarki tracą tylko barwę. Olej rzepakowy w źle palących się lampach, jako też tlące się knoty wydzielają szkodliwą dla narządów oddechowych parę akroleinową. -- Co się tyczy możliwych wybuchów i wzniecania pożarów, to najniebezpiecz-niejszem jest O. gazowe, najzaufniejszem O. elektryczne. Z olei używanych benzyna (li-groina) wybucha bardzo łatwo; używamy jej też z tego powodu bardzo rzadko, a nafta jest przyczyną wybuchów (ob. O. naftowe) mniejszych, lecz licznych, z powodu ogólnego jej stosowania. — Obsługa O-a elektrycznego jest najdogodniejsza, gdyż stosownie do potrzeby, można zapalać i gasić wszystkie światła większego okręgu z jednego punktu, włączając lub wyłączając prąd elektryczny, albo też zastosować urządzenie dozwalające zapalać i gasić ? nie raziło widzów, patrzących na przedstawie-każde światło osobno w miejscu użycia, wre- nie. —L. Bloch „Grundzüge der Beleuchtungs-szcie kombinacyę obu urządzeń; jedynie łu-

kówki wymagają nieco większej obsługi. Mniej gól ne rodzaje O-a sztucznego).

wynika, iż, pomijając naftę w palnikach płaskich i świece, najlepszem pod względem zdrowotnym jest O. elektryczne, gdyż wcale nie zanieczyszcza powietrza, najgorszem—gaz w palniku dwudziurkowym lub szczelinowym, którego jeden płomień zużywa na godzinę 142 litry gazu (oh. O. gazowe), a wydziela w spalinach tyle bezwodnika węglowego, ile czterech dorosłych ludzi w stauie spoczynku. Uwzględniając więc zdrowotność mieszkań, powinniśmy spaliny płomieni oświetlających odprowadzać naze wnątrz mieszkania np. do komina, jak to zwykle bywa przy użyciu gazowych palników odzyskowych. Wydzielana w spalinach para wodna nie jest wprawdzie szkodliwą, jednakże powietrze, zawierające zbyt wielką jej ilość, jest duszne i nieprzyjemne. Ciepło, wytwarzające się przy O-u, dokucza nam często, mianowicie latem, lecz jest szkodliwe tylko w tym wypadku, gdy promienie cieplne płomienia silnego z większej odległości, lub mniejszego płomienia zbliska wprost na nas padają, mianowicie na głowę, a'bywa to zawsze, gdy ktoś pracuje w pobliżu lampy; tym niedogodnościom zapobiega lampa zdrowotna (hygieniczna) (ob.), podczas gdy zasłona na lampie chroni oczy przed światłem wprost na nie padaj ącem.—Jeżeli płomień lampy lub gazowy nie odpowiada ustrojowi, jest więc za wielki lub za mały, to może się tworzyć czad (tlenek węgla), jeżeli zaś używa się gazu niedostatecznie oczyszczonego lub olei zanieczyszczonych związkami siarki, to przy ich spaleniu tworzy się dwutlenek siarki (bezwodnik siarkawy), który działa szkodliwie na narządy oddechowe, a również czerni srebro. Ponieważ przy spalaniu tworzy się równocześnie i para wodna, to dwutlenek siarki przetwarza się częściowo w trójtlenek siarki (bezwodnik siarkowy), pod wpły-którego kruszeją tkaniny, podczas gdy

dogodnem jest O. gazowe, a do rzędu najwięcej obsługi wymagających należy zaliczyć lampy do nafty i do oleju rzepakowego, które trzeba codziennie czyścić i oprawiać, a zapaliwszy je czekać, aż się płomień należycie rozpali, by knot wedle potrzeby bardziej wysunąć lub wsunąć — h) O. rażące iłagod ne. Dwa światła wydzielające równą światłość, t. j. równą ilość światłostek (ob.), niezawsze są dla oka równie przyjemne. Światło np. płomienia wielkiego, palącego się przy stosunkowo nizkiej temperaturze, wydziela na jednostkę powierzchni płomienia, np. na 1 ctm. kw., mniej światła, aniżeli światło o małem płomieniu z wyższą temperaturą żaru; pierwsze jest dla wzroku przyjemniejsze, mniej rażące, lecz przy zastosowaniu tegosamego rodzaju O-a droższe. Elektryczne światło łukowe wydziela np. z 1-go ctm. kw. około 485 światłostek olbrotowych, elektryczne światło żarowe 40, gazowe lampy odzyskowe większe 0.6, a mniejsze 0.38, palniki Arganda 0.3, słońce około 53 000. —O. rażące jest dla oka równie szkodliwe, a być może, nawet szkodliwsze, od O-a niedostatecznego; pomimo to, z małemi tylko wyjątkami, tak zwane „dobre oświetlenie“ większych sal i t. p. jest dziś jeszcze niedobre, bo rażące; a jakże trudno znaleźć w salach tak oświetlonych miejsce, odpowiadające wymaganiom dobrego O-a do czytania, pisania i t. p. robót! W domu natomiast zwykła lampa naftowa, ustawiona w miejscu odpowieduiem, daje do powyższych robót światło o wiele lepsze a tańsze. Dobre O. miejsca pracy to rzecz niezbędna i pierwszorzędnej wagi; o O. dalszych części pokoju podczas pracy nie potrzebujemy się wcale troszczyć, gdyż oko, znużone patrzeniem na jasne przedmioty, szuka w przerwach pracy wypoczynku, a znajduje go, patrząc na przedmioty mniej oświetlone. Z tego też powodu, dopóki w nowszych rodzajach O-a nie powstaną tanie lampy mniejsze, przenośne i łatwo ustawne, dopóty lampa naftowa będzie ogólnie stosowana do użytku domowego. —O. sal większych powinno być nie rażące, co najłatwiej osiągnąć, stosując światło rozproszone. Większe sale rozdzielamy zwykle na pojedyńcze pola i projektujemy O. dla każdego pola osobno, osięga-jąc przez to większą jednostajność; w salach ponad 10 mtr. wysokich umieszczamy główny p&jąk środkowy tak, aby jego spód wznosił się o ¹/₃ wysokości sali ponad posadzką, jednak w widzowni teatru (ob.) i w salach, w których odbywają się przedstawienia, nie możemy przeprowadzić tej zasady; tu należy główny pająk umieścić tak wysoko, aby nietyJko nie zasłaniał widni (sceny), ale i aby światło jego technik“ (Berlin 1907) (ob. tu Poszczę-

B. o.

C) Poszczególne rodzaje 0-a \ 2) 0. benzynowe i Ugroinowe. «leżeli benzynę sztucznego. 1)    0. acetylenowe, O. ga- j w palniku odpowiednim przetwarzamy w parę, a

aem acetylenowym, nie jest jeszcze dosta- { płomień pary wytwarzanej zużywamy równocze-tecznie bezpieczne i z tego powodu do domo- śnie do rozżarzania kołpaczka żarowego wego użytku nieodpowiednie, chociaż wygodne, (ob. palnik g a z o w o -ż ar o wy), to otrzymu-gdyż starczy włożyć w wodę kawałek węglika jemy O. benzynowe, które właściwie powinno się wapnia Ca C₂, a natychmiast tworzy się acety- zwać O-m b e nz y n o wo-ż a r o we m. Jeżeli na-len C₂H₂, tj. gaz do O-a, podług wzoru:    tomiast benzynę, zwaną dawniej także ligroiną,

Ca C₂-f-2H₂0 = Ca(0H)₂-j-C,jH₂    spalamy w zwykłej lampce, przyczem jedynie

jące z właściwości samego gazu. Gaz wodno węglany tworzy się, gdy przeprowadzamy parę wodną, najlepiej przegrzaną, ponad żarzącemi się węglami, przyczem para wodna rozkłada się na wodór i tlen, który wchodzi natychmiast w związki z węglem, tworząc czad, i nieco bezwodnika węglowego. Składnikami gazu wo-dnowęglanego po oczyszczeniu są: wodór i czad (tlenek węgla); z tego też powodu gaz ten pali się płomieniem bezświatłyin, nie kopci przy spalaniu, a służy do O-a prawie wyłącznie w palniku żarowym, nie niszcząc kołp aczka żarowego (ob. Palniki, p. gazowo-ż a-r o w y) tak jak zwykły gaz świetliwny. Bez-wonnemu gazowi wodnowęglanemu, oczyszczonemu np. kwasem siarczauym, nadają obecnie zazwyczaj woń bardzo mocną, lecz przyjemną, sposobem dr. Jahoda, używając do tego celu

Na-

Urządzenia, mające dostarczać acetylenu w mia- płomień lampki wydziela światło, to stosuje-rę potrzeby, n. p. ilości potrzebnej do je- my nazwę: O. ligroinowe (ob. Lampa, li-dnej lampy, polegają na zastosowaniu mniej- gro i no w a). Ponieważ benzyna paruje bar-szego naczynia, np. kształtu cylindra z dziur- dzo i przy zwykłej temperaturze, to powstają kami u spodu, które wstawia się w naczynie przy jej użyciu częste wybuchy, które są powiększę, napełnione w przybliżeniu do połowy wodem, iż O. to jest bardzo mało używane.— wodą, lecz tak, aby dolna część naczynia 0. czadowo-wodorowe ob. O. gazem wodno-mniejszego zanurzała się w wodzie. Wę- węg lanym. 3) 0. gazem olejnym. Gaz do tege glik wapnia, włożony do naczynia mniej- O-a wyrabia się przeważme zmazutu (ob.), w szego, będąc w wodzie, wytwarza acety- Niemczech zaś z oleju parafinowego, tj. z odpad-len, który wypycha wodę z mniejszego naczy- ków otrzymywanych przy wyrobie parafiny z wę-nia do większego, i, jeżeli gaz nie uchodzi, to gla brunatnego. Jeżeli gaz jest należycie oczy-węglik wapnia pozostaje w suchości, a gaz szczony, to jego płomień pali się bez zarzutu, wy-przestaje się wytwarzać. Jeżeli jednak zuży- maga jednak osłony szklanej, gdyż jest wraż-wamy gaz z mniejszego naczynia, to wo- liwy na przewiewy. Płomień pali się jasno da się w nim podnosi i dochodzi do węglika i posiada barwę białą. Swietliwość gazu jest wapnia, a gaz znów się zaczyna tworzyć i t. d. w przybliżeniu 3 — 4 razy większą od zwykłego Takie urządzenie posiada zazwyczaj jeszcze gazu świetliwego, gdzie więc odpadki, potrze-przyrząd do oczyszczania acetylenu. Nowsze bne do wyrobu gazu są tanie, tam się opłaca ustroje zestawiono w ten sposób, iż węglik wa- O. g. o. W Niemczech stosują je często do pnia, znajdujący się w zbiorniku, umieszczo- O-a wagonów. —4) 0. gazem olejno-acetyleno-nym powyżej wody, wpada w nią w miarę po- wym, czyli mieszanką na objętość 2 części ga-trzeby i w ilości odpowiedniej. — Małe urzą- zu olejnego (ob. O. gazem olejnym) zjedzenia są łatwo przenośne, mają np. wygląd dną częścią acetylenu (ob. O. acetylen o-i wielkość kubełka do wody, z którego wycho- w e), mało używane, najczęściej do O-a wadzi rura zakończona latarnią. Lecz większe gonów.—5) 0. gazem wodnowęglanym, albo O-e urządzenia ustawia się zwykle nieruchomo, czadowo-wodorowe nie jest jeszcze dosta-rozdzielając poszczególne przyrządy i usta- j teczuie wypróbowane, a mało używane, po czę-wiając każdy osobno. Gdy acetylenu nie ści ze względu na niebezpieczeństwo, wynika-zużywamy w lampach, stanowiących z urządzeniem jedną mniejszą całość, rozprowadzamy go rurami do miejsc, gdzie go potrzeba, podobnie jak zwykły gaz świetliwny. — Zapach acetylenu przypomina czcsnek, jest nieznośny i przenikliwy. Acetylen tworzy z miedzią związki wybuchliwe, a nadto zdarzają się częściej wybuchy wskutek zamarznięcia, bądźto w rurach, bądźto w przyrządach gaz wytwarzających; w tym wypadku należy do odtajania używać ciepłej wody, gdyż ogień, rozpalone żelazo i t. p. może wywołać wybuch. Z powodów przytoczonych zaleca się wydzielanie acetylenu po za mieszkaniem, a doprowadzanie do niego gazu rurami. Światło acetylenowe jest białe i jasne, płomień wydaje mało ciepła, lecz kopci bardzo przy nie-prawidłowem urządzeniu. O. to jest mało używane; jego zastosowanie zaleca się najbardziej karbolarninu. Nadanie gazowi zapachu silnego poza budynkami zainieszkanemi np. do O-a u- okazało się kouiecznem, gdyż gaz wodnowę-lic. — Dr. Karl Scheel „Das Acetylen“ (Han- glany, bez dodatków jako bezwonny, jest zbyt nover, Dr Max Jänicke, Verlagsb.); R. Robi- i niebezpieczny, zawierając bowiem wiele czadu, n e „Manuel pratique de l'éclairage au gaz posiada i jego trujące właściwości; silny zaś acétylène“ (Paryż 1905, Ch. Béranger). — zapach ostrzega niebezpieczeństwie.

danie więc zapachu może się przyczynić do szerszego zastosowania O-a g. w., lecz tylko okręgów uie zbyt małych, ponieważ przyrządy do wytwarzania gazu są dosyć złożone, wyrabia się jednakże już przyrządy dostarczające tylko 25 mtr. sześć, gazu wodnowęglanego na godzinę. — K ayser Ing. „Das Wassergas“ („Gesund. Ing.“ 1907 str. 215 i nast.); „Zur Bewertung des Wassergases“ („Gesund. Ing.“ 1907 str. 409 i nast.).—6) 0. gazowe, sztuczne O. gazami palącemi się. Zwykle ta nazwa bywa stosowana do O-a gazem wyrabianym z węgla kamiennego, wyróżnia się zaś inne O. gazowe, bądźto dodaniem nazwy gazu spalanego, bądźto nazwą materyału służącego do jego wyrobu.—W pierwszej połowie XVIII w. Hales i Clayton zauważyli w swych pracowniach, iż z węgla kamiennego można wytworzyć palący się gaz, lecz od pierwszych doświadczeń do wykonania praktycznego upłynęło sporo czasu, i dopiero po zwalczeniu uprzedzeń i zastosowaniu O-a gazowego w kilku fabrykach pozwolono Winsor’owi w r. 1808 ustawić w Londynie kilka gazowych latarni ulicznych, a towarzystwo „Chartered Company“ uzyskało od parlamentu angielskiego dopiero w r. 1810 pozwolenie urządzenia pierwszej gazowni w Londynie. W 1814 r. oświetlono gazem część ulic Londynu, a dzień 1 kwietnia 1814 r. można uważać jako początek O-a gazowego. Wkrótce zaczęto stosować O. gazowe w Niemczech, a ze względu na jego dogodności w porównaniu z ogólnie wówczas używanem O-m olejnem rozprzestrzeniło się ono bardzo szybko.—a) Wyrób gazu świetliwne-go (świetlnego lub oświetlającego) z węgla kamiennego odbywa się zazwyczaj w większych zakładach, gazowniami zwanych. Węgiel gazowny (ob.), t. j. podatny do gazowania, wkładamy w wygaźnice (ob.), zwane także retortami, o pojemności 75—200 kilogr. węgla. Przy stosowaniu pieca o palenisku zwykłem wygaźnic w każdym piecu by-wal —7, w piecach półczadnicowych (ob.) 2 — 7, a w piecach z czadów nic a-m i (ob.) 7 — 11. W wygaźnicach ogrzewanych powyżej 1000° C. odbywa się wygazowanie (sucha destylacya) węgla, trwające około 4 godzin, póczem wyrzuca się z wygaźnic resztę niewygazowauego paliwa, t. j. koks (ob.), i oblewa się go wodą w celu ostudzenia.* Wytwory wygazowania w postaci gazu uchodzą z wygaźnic rurami do wspólnego zakrytego koryta (ob. W y g a ź n i c a), napełnionego w dolnej części wodą, i przechodzą przez nią, gdyż wyloty rur, odprowadzających gaz z wygaźnic, zanurzają się w niej. W wodzie koryta wydzielają się z gazu płynne części, a mianowicie maź (ob.), która przez upust (ob.) mazi, zazwyczaj ustroju Drory’ego, gromadzi się w zbiornikach. Przy korycie znajdują się przyrządy do zasłaniania wylotów rur, prowadzących z wyeaźnic; należy bowiem wyłączyć

* tę wygażnicę, z której wyrzucamy koks, zastępując go węglem świeżym, a zasłonienie to jest potrzebne, aby się gaz z koryta nie cofał i nie uchodził poprzez wygażnicę. Koryto jest miejscem odpowiedniem do ustawienia prze-wietrznika (ob.) czyli exhaustora, który ssie gaz z wygaźnic i nadaje mu prężność, wystarczającą do przelotu przez wszystkie dalsze przyrządy oczyszczające aż do gazieńca, zwanego też gazometrem (ob.), do którego wlatuje on z prężnością wyższą od wymaganej w rurach rozprowadzających gaz. Gaz należy jeszcze oczyścić z resztek mazi, ze związków zawierających siarkę, cyan i azot, jako też z bezwodnika węglowego i azotu. W tym celu przeprowadzamy go do chłodników (kondensatorów), gdzie się chłodzi bądź-to samem powietrzem, bądź-to powietrzem i wodą. Stosując przeważnie używany sposób chłodzenia początkowego powietrzem a końcowego wodą, przepuszczamy gaz wpierw przez żelazne chłodniki pierścienio wate, a następnie przez chłód, z rurami wewnętrznemi. Ustrój pierwszego rodzaju chłodników bardzo prosty: dwa spółosiowe cylindry stojące, wysokości 6 — 12 mtr.; cylinder wewnętrzny miewa średnicę 0.6 —1.0 mtr., a zewnętrzny 0.8 —1.2 mtr. Gaz przelatuje przez przekrój pierście-niowaty między obu cylindrami, a powietrze ochładzające po stronie wewnętrznej środkowego i zewnętrznej zewnętrznego cylindra. Chłodnik z rurami wewnętrznemi miewa żelazny cylinder stojący, 5—10 mtr. wysoki, o średnicy 0.9 —1.3 mtr., z wewnętrznemi rurami, równoległemi do osi cylindra, a mającemi 8 —15 ctm. średnicy. Gaz przelatuje tu środkiem cylindra między rurami, przez które przepływa woda ochładzająca. Skraplającą się maź odprowadzamy do zbiorników. Aby z gazu wydzielić resztki pozostałej jeszcze mazi, przepuszczamy go z chłodnic do odkraplacza mazi (ob. fig 192), tu gaz przetłacza się przez liczne drobne dziurki, znajdujące się między podwójnemi ścianami pływającego dzwonu G, przyczem dziurki te są tak rozłożone, aby gaz zmieniał często kierunek lotu i wskutek tego wydzielał resztki mazi. — Z odkraplacza mazi przeprowadza się gaz do płóczek gazu (scrubber'ow) (ob.), a przemywając go tam z początku wodą pogazową, (aby ją otrzymać z możliwie wielką zawartością amoniaku), a w końcu wodą czystą, oczyszcza się go z resztek amoniaku. — Związki siarki i związki cya-nu usuwa się z gazu w o d siarczakach gazu (ob. fig. 193); są to skrzynie żelazne, w których na 3—4 pręcinach drewnianych ponad sobą układa się warstwami wodorotlenek żelazowy Fe (OH)₃, np. żelaziak łąkowy, który zabiera z przeciskanego przezeń gazu resztki związków siarki i związków cyanu. Gaz tak oczyszczony zbieramy w gazieńcach.—Gdy użyty w odsiarczakach żelaziak przesyci się wchło-

mm

tan

rat*

LZ

’Hà

niętemi związkami siarki, odświeża się go, doprowadzając do niego świeże powietrze, które wydziela siarkę ze związków i czyni go zdolnym do ponownego użytku. Częściej odświeżanego żelaziaka używa się ponownie tak długo, dopóki nie straci swej siły oczyszczającej wskutek zbyt wielkiej zawartości siarki; lecz wtenczas stanowi on surowiec, z którego uzyskujemy siarkę i związki cyanowe. Inne odpadki otrzymane przy wyrobie gazu, a mianowicie maź pogazowa (ob.) i p ogazo-

? -,

k.® li

rSm

Æm

mi.

-i,    , ■

Fig. 193. Odkraplacz mazi.

KETĘ⁻': _

a,

m

ÛJ3-,

Fig. 194. Odsiarczak gazu.

w a woda (ob.), są wyzyskiwane także jako surowce do wyrobów najrozmaitszych. Natomiast koks (ob.) należy uważać jako wytwór zyskany przy wyrobie gazu, ze względu bowiem na wielką jego cenność istnieje zazwyczaj dążność do wytwarzania jak najwięcej koksu, co osiąga się, zmniejszając przez to ilość otrzymanego gazu z węgla kamienuego.—b) Właściwości gazu. Składniki gazu oczyszczonego są: a) światłod aj ne: benzol CeH₆, butylen C₄H₈, acetylen C₂H₂, naftalin C₁₀H₈ etylen C₂H₂,

protylen C₃B₆ i t. p.; b) nie dające światła, lecz tylko ciepło, które jest jednak użyteczne, podwyższa bowiem temperaturę spalania, a więc, składniki obojętne: gaz błotny CH₄, wodór H i czad (tlenek węgla) CO; c) składniki zanieczyszczające, o ile nie usunięto ich zupełnie przy wyrobie gazu: bezwodnik węglowy C0₂, amoniak NH₃, siarkowodór H₂S, węglowodory nasiarczone, dwusiarczek węgla CS₂, cyan (CN)₂, siarkocyan CNS i azot N. Stosunek wzaj'emny tych składników jest bardzo zmienny, zależy bowiem od sposobu wyrobu, a przedewszystkiem od rodzaju węgla kamiennego.—Przy spalaniu się gazu jego składniki światłodajne wydzielają ze swych związków węgiel, który, żarząc się w płomieniu, świeci, przyczem do wyższego jego żaru przyczyniają się składniki obojętne, które, chociaż same nie świecą, podnoszą jednak temperaturę spalania. Jeżeli do płomienia gazowego doprowadza się tyle powietrza, iż węgiel wydzielony ze związków spali się natychmiast, tj. nie żarzy się w płomieniu, to powstaje płomień bezświatły, np. w palu. bunzenow-skim (ob. Bunsena lampa), lecz płomień ten posiada za to większą siłę ogrzewczą i bywa z tego powodu stosowany tam, gdzie potrzebna jest wysoka temperatura, np. do kuchenek gazowych, w palnikach gazowo-żaro-wych i t. d. Gdy zamiast powietrza doprowadzamy do płomienia tlen, gaz spala się lepiej i świeci nadzwyczaj mocno, lecz O. to jest jeszcze zbyt drogie, chociaż już stosunkowo tanio daje się wydzielać tlen z powietrza. 1 mtr. sześć, gazu wydziela przy spaleniu około 5 000 ciepłostek kilogramowych, a do zupełnego spalenia się zużywa około 6-iu mtr. sześć, powietrza. Gaz zmieszany z powietrzem spala się, wybuchając, którą-to właściwość wyzyskano w ustrojach silników gazowych. Wybuchliwą jest jeszcze mieszanka gazu z powietrzem w stosunku objętości 1:15. Gaz, spalając się, wytwarza tylko spaliny lotne, a ciała stałe w postaci sadzy jedynie wtenczas, gdy płomień się nie pali należycie. 1 mtr, sześć, gazu wydziela przy spaleniu około V₂ mtr. sześć, bezwodnika węglowego i przeszło 1 mtr. sześć, pary woduej. Zawartość czadu w gazie jest powodem jego trujących właściwości, lecz przed zaczadzeniem ostrzega nas jego zapach nieznośny a przenikliwy. — Gaz, nieposiadający dostatecznej świetliwości, nawęglamy np. przez dodanie pary benzolu lub lekko parujących prze-kroplin naftowych, w gazowni zaś ustawiamy właściwe do tego przyrządy. — c) Zużytkowanie gazu do O -a. Gaz nagromadzony w gazieńcach bywa rozprowadzany do miejsc swego przeznaczenia za pomocą przewodów gazowych (ob.), zazwyczaj z rur żeliwnych (czyli z żelaza lanego). Prężność gazu w gazieńcach bywa przy użyciu ga-zieńca z dzwonem jednowysuwnym 6¹/ —10

ctra. słupa wodn., a z dzwonem dwuwysuwnym 11 — 18 ctm. słupa wodn.. prężność zaś w przewodach gazowych 2—10 ctm. słupa wodn.; wpuszczając zatem gaz do tych przewodów, należy jego prężność odpowiednio zmniejszyć, do którego-to celu używa się stacyjnego miarko-wnika gazu (ob.), ustawionego między ga-zieńcem a siecią przewodów gazowych. Lecz mimo to prężność w miejscu zużycia gazu bywa często nieodpowiednią, już-to z powodu zamałych przekrojów rur rozdzielczych, już-to z powodu chwilowo wielkiego odbytu; dlatego dobrze jest wstawić tuż pod palnik gazowy (ob.), między niego a rurę doprowadzającą gaz, mały miarkownik ga-z u (ob.); zyskuje się przez to płomień jednostajny i oszczędza równocześnie na gazie. Miar-kowniki takie znajdują się przeważnie pod palnikami latarń ulicznych, rzadko pod palnikami gazowemi w biurach i mieszkaniach.

i odpowiedniego palnika Auer’a zużycie gazu jest mniejsze: mniej niż l/s gazu potrzebnego do palnika odzyskowego.—Hermann Kosch-mieder „Die technischen Gasarten mit Ausschluss des Acetylens“ (Hannower 1907. Dr. Max Jänicke); H. Koschmieder „Die Erzeugung und Verwendung des Steinkohlengases“ (Hannower 1906); Schäfer „Gas-und Wasser-Einrichtung und Betrieb eines Gaswerkes“ (Monach. 1907, R. Oldenburg); Schäfer „Gas im bürgerlichen Hause“ (1907). - 7) Oświetlenie gazowo-żarowe (ob. O. gazowe i P a ln i ki, p a 1 u i k g a z o w o-ż a r o w y) wynalazku Dr. Auera v. Welsbach w Wiedniu (opatentowane w 1885 i 1886 r.), polegające na rozżarzaniu siatki niepalnej, zwanej koszulką Auera lub kołpaczkiem żarowym, za pomocą płomienia bezświatłego, jest najtańszem O-rn gazowem. Nazwa O g.-ż. bywa stosowana w razie używania zwykłego gazu świe-tliwnego, wyrabianego z węgla kamiennego, chociaż powinno się ją stosować do każdego O-a, polegającego na rozżarzaniu kołpaczka żarowego płomieniem jakiegokolwiek gazu (ob. O. żarowe). Sprawność O-a g.-ż-go ob. O. gazowe, a zdrowotność ob. O. sztuczne.— Frdr. Ahrens „Das hängende Gasglühlicht, seine Entstehung, Anwendung und Wirkung“ (München. R. Oldenburg). — 8) 0. naftowe (ob. F al-

W celu stwierdzenia ilości gazu zużytego ustawiamy licznik gazu (ob.), zwany także gazometrem lub zegarem gazowym, na samym początku odnogi rury gazowej, prowadzącej do poszczególnego mniejszego okręgu, np. mieszkaniowego. Licznik ten pokazuje nam na swej wskaźnicy ilość gazu zużytego np. w mtr. sześć.

Oświetlamy, paląc gaz w palnikach gazowych, zwanych także z niemiecka breneram i.

Koszty O-a gazowego zależą od dobroci palni- n i k i i wyżej O ś w i e 11 e n i e s zt ucz ne) przy ków, których sprawność można ocenić z poniż- niezachowaniu ostrożności jest dziś jeszcze, po-szego zestawienia: Wstawiając ceny miejscowe mimo stosowania nafty oczyszczonej, o wyższej gazu otrzymujemy w przybliżeniu i koszty temperaturze zapalności aniżeli dawniej, powo-O-a. Dla większości palników podano dwie dem wybuchów mniejszych, ale licznych. W cią-liczby, ponieważ palniki mają najrozmaitsze gu lat 1894—1904, naliczono np. w jednym wielkości; większe zużywają więcej gazu tylko Hamburgu 228 wybuchów lamp nafto-na godzinę, w rubryce więc 1-ej większe wych. Doświadczenia wykazały, iż podobne liczby odnoszą się do większych palników; na- ] wybuchy mogą się jedynie zdarzyć przy zbie-tomiast większe palniki wyzyskują zazwyczaj gu okoliczności następujących, a mianowicie: lepiej gaz spalany, w 3-ej więc rubryce ze- 1) jeżeli zbiornik lampy jest tylko częściowo stawienia większym palnikom odpowiadają napełniony naftą; 2) jeżeli w górnej części te-

Rodzaj palnika

Zużycie gazu litrów na godzinę

Światłość w światłostkach olbrotowo-metr.

Zużycie gazu na światłostkę litrów na godzinę

142 —    —

150 —    —

500 — 6 000

250 — 1 800 2 000 — 4 000 320 — 1 245 80 — 110

O >-1

12 — 15 — 50 —

6.2    — 4.0 4.0 — 3.6 4.4 — 3.4

1.3    — 1.0

Szczelinowy lub dwudziurkowy zwykły

Arganda zwykły Wielopłomykowy Odzyskowy Siemens’a Ns IV do J\® 0 do 0 0

Odzyskowy Siemensa odwrócony Gazowo-żarowy (Auer’a)

liczby mniejsze. Z zestawienia widać, iż przy jednakowem O-u gazem z palników nieżaro-wych najwięcej gazu zużywa palnik szczelinowy lub dwudziurkowy, najmniej — odzyskowy Siemens’a, mianowicie odwrócony, przy zastosowaniu zaś O-a gazów o-ż arowego (ob.)

Wielka Encykl. Ulustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 46b.

11.8 — 10.1 10.0 — 8.3 10.0 — 9.0

40 —    450

500 — 1 100 72 —    364

60 — 110 go zbiornika przez dopływ powietrza wytworzyła się mieszanka pary naftowej i powietrza w takim stosunku, iż tworzy mieszankę wy-buchliwą; 3) jeżeli pomiędzy płomieniem a zbiornikiem nafty znajduje się otwarte połączenie; 4) jeżeli płomień lampy chociaż na chwilę

skieruje się lekko w dół. Warunki 8-ci i 4-ty za-    przez węglowodór,    nim się napełniając, i    wy-

leżą od nas; co się tyczy warunku 3-go należy    nurza się z niego,    wylewając następnie    swą

używać tylko knotów dokładnie wypełniają-    zawartość w górny    wylot wzmiankowanej    ru-

cycli szczelinę, w której knot się posuwa,    ry. Węglowodór płynie w tej rurze z    góry

na dół, powietrze zaś przelatuje przez nią w odwrotnym kierunku, tj. z dołu do góry, nawęglając się owym spływającym a parującym węglowodorem. Powietrze nie przelatywałoby samo przez się przez ową rurę; dlatego stosujemy przewietrznik (ob.), który, ssąc powietrze zewnętrzne do tej rury i przez nią, przepycha je, a raczej teraz już jego mieszankę z parą węglowodoru, do małego zbiornika, z którego doprowadzamy ją tam, gdzie chcemy jej użyć. Ową wyżej wzmiankowaną oś z drążkami i naczyniami na ich końcach i oś przewietrznika obracamy jednym i tymsamym napędem, zyskując przez to mieszankę zawsze jednakową, każdemu bowiem obrotowi prze-wietrznika odpowiada stała ilość przelatującego powietrza, a każdemu obrotowi osi z drążkami stała ilość dolewanego węglowodoru: gdy więc tymsamym napędem poruszamy obie osie, otrzymujemy w mieszance zawsze stały stosunek powietrza do węglowodoru. Siła potrzebna do napędu jest nieznaczna: dlatego też przy małych przyrządach stosuje się zazwyczaj napęd sprężyną lub ciężarem, podobnie jak u zegarów ściennych. Zbiornik mieszanki służy, nie do jej gromadzenia, lecz do utrzymania stałej prężności; ilość mieszanki nagromadzonej w zbiorniku musi jednak starczyć do zapalenia płomieni, służących do O-a; potem już mieszanka zaczyna się wytwarzać samodzielnie. W tym celu zbiornik mieszanki ma dzwon wysuwny, podobnie jak w gazowniach gazieńce, służące do gromadzenia gazu; wysuw zaś dzwonu jest ograniczony, gdy bowiem dzwon wysunie się do najwyższej wysokości dozwolonej, drążek umocowany na wierzchu dzwonu, nietylko nie pozwala mu dalej się wysunąć, ale wstrzymuje, za pomocą mechanizmu bardzo prostego, cały ruch przyrządu, a więc i wyrób mieszanki, i naodwrót, dzwon, opadając z najwyższego położenia, np. przy zapalaniu płomieni po przerwie w O-u, usuwa za pośrednictwem mechanizmu wzmiankowanego zaporę zatrzymującą napęd, pozwalając mu działać i wytwarzać

a przy palnikach ze szczeliną pierścieniowatą uważać i na to, aby oba brzegi knota szczelnie się dotykały, w którymto celu zaleca się brzegi te zeszyć w górnej części, odnawiając to zeszycie w miarę upalania się knota. Warunek 4-ty zachodzi najczęściej, gdy lampa się pali w przewiewie, lub gdy chodzić z nią nieostrożnie, mianowicie wtenczas, gdy się podnosi ją w górę, przedewszystkiem zaś gdy się ją gasi. Przed zadmuehnięciem lampy należy zatem skręcić knot jak najniżej, aby płomień był możliwie mały, lepiej jednak używać lamp zaopatrzonych w przyrząd (ob. Palniki) do gaszenia, a zwykłą lampę gasić jedynie, skręcając knot jaknajniżej i kładąc dość szczelną pokrywkę na górny otwór cylindra. — 9) 0. na-ftowo-żarowe (ob. Palniki i wyżej O. sztuczne) polega na rozżarzaniu kołpaczk a żarowego (ob. palnik gazowo-żaro-wy) płomieniem naftowym. — 10) Oświetlenie powietrzem nawęglonem,    O. mieszanką po

wietrza i pary węglowodorów. Z początku nawęglauo powietrze, przetłaczając je przez węglowodory, lub posiłkując się ciepłem, wreszcie. nasycano powietrze węglowodorem i mieszano je z powietrzem świeżem; otrzymywano też mieszankę nieodpowiednią, bo niemającą stałego stosunku pary węglowodoru do powietrza. Uwzględniwszy dalej, iż często stosowano węglowodory za ciężkie i powrotnie się skraplające, i że nie udoskonalono jeszcze przyrządów potrzebnych do tego O-a, dziwić się nie można, iż z powodu częstych wybuchów przestano stosować to O. — Dopiero w ostatnich latach, po usunięciu wad wymienionych, O. n. p. wchodzi znów w życie. Warunki zaś dobrego a zautnego O-a tego są: Przyrząd powinien samodzielnie wytwarzać mieszankę o stałej, zawsze jednakowej zawartości węglowodoru, a węglowodór mieszanki nie powinien się skraplać powrotnie: należy więc używać węglowodorów lekkich, o ciężkości właściwej 0.64—

w której się odbywa mieszanie węglowodoru z powietrzem dlatego zanurzamy w wodzie, aby zimno, wytworzone skutkiem parowania węglowodoru, przenieść na wodę, a z niej na dalsze otoczenie.—Najmniejsze przyrządy ustroju opisanego zajmują tylko ‘/₃ mtr. kwadr, powierzchni przy wysokości 1-go mtr.: można więc taki przyrząd ustawić z łatwością w mieszkaniu, nawet na stole. Dla O-a jednak większych okręgów rozdziela się ów przyrząd na poszczególne części i ustawia każdą część osobno, a w razie potrzeby i w oddzielnym budynku.—

0.68, przyczem, nawęglając powietrze równomiernie, nie przesycić go węglowodorem, lecz taki przyjąć stosunek powietrza do węglowo- mieszankę. Należy jeszcze nadmienić, iż rurę doru, aby przy najniższej temperaturze, tj. przy największych mrozach, powietrze nie było jeszcze nasycone węglowodorem.—Ustrój takiego przyrządu jest następujący: Węglowodór czerpiemy ze zbiornika w małych dawkach, w razie potrzeby po kilkanaście razy na sekundę, i dawki przelewamy do rury zanurzonej w wodzie, a mającej spadek łagodny. Do tego celu stosujemy (na wzór kubełków, przyczepionych do końców śmig wiatraka) małe naczyńka, umieszczone na końcach drążków, przytwierdzonych do. obracającej się osi. Gdy oś się

obraca, każde z naczyń przechodzi na przemian # Do O-a p. n. stosujemy palniki z kołpacz-

Latarnie są stawiane, do

ił o

kiem żarowym (ob. Palnik, g a z o w o - ż a-ro wy) i otrzymujemy światło białe i jasne. Mieszanka ta, raz zwykle stosowana, nie posiada właściwości trujących, a, o ile się do niej używa węglowodorów odpowiednich, ma zapach niezbyt silny i niezbyt nieprzyjemny. Do mieszanki używamy zwykle gazoliny, heksanu i t. p. węglowodorów. O. to, które uależy zaliczyć do O-ń żarowych, nie jest jeszcze dostatecznie wypróbowane, mianowicie pod względem wybuchów, zdaje się jednak, że posiada większe zalety aniżeli zwykły gaz świetliwny; zaleca się prze-dewszystkiem dla mniejszych miejscowości, gdzie się nie opłaca wyrób gazu świetliwnego z węgla kamiennego. —„Das Luftgas“ („Gesuudh. Ing. 1907, str. 392 i nast.); „Der Luftgasappa-rat Rekord“ („Schweizerische Bauztg.“ Zürich. 20 Juli 1907, str. 37 i nast.). — 0. Heroinowe ob. O. benzynowe.—II) 0. spirytusowe jest O-m żarowem, polega bowiem na rozżarzaniu kol paczka żarowego (ob. palnik gazo-wo-ż arowy) palącą się parą spirytusową, wytwarzaną ogrzewaniem spirytusu małym płomieniem spirytusowym (ob. palnik spirytusowy); mały ten płomień służy tutaj albo do stałego wytwarzania pary spirytusowej podczas O-a, albo też tylko do zapoczątkowania O-a, poczem mały płomień gaśnie, a ciepło głównego płomienia wytwarza parę potrzebną. O. to posiada zalety czystości, jednakże nie jest jeszcze dostatecznie dogodnem. — Przepisy, dotyczące spirytusu sztucznie zanieczyszczonego, w różnych krajach mniej lub więcej uciążliwe, przeszkadzają rozwojowi tego O-a, a wskutek tego i jego udoskonaleniu.—12) Oświetlenie uliczne, ob tu O. sztuczne i O-nia poszczególne.

O-nia gazowego, w odstępach 20 — 40 mtr. na Słupcach 3 — 3‘/a mtr. wysokich; jeżeli jednak są zastosowane palniki większej światłości lub elektryczne lampy łukowe, to zwiększeniu ulega i wysokość słupc iw aż do 8 mtr. wysokości, a równocześnie i ich odstęp stosownie do wielkości palnika tub lampy. Jasność ulic podrzędnych uchodzi jeszcze za dostateczną, jeżeli wynosi 0.1 j asnostki olbrotowo-metrowej (ob. Światłostka), dla ulic pierwszorzędnych jest wymagaua światłostka jedna lub więcej.—13) 0. żarowe otrzymujemy, rozżarzając ciała niepalne, w przeciwstawieniu do ciał żarzących się a spalających równocześnie w płomieniu. Bez dodania bliższego określenia stosujemy tę nazwę jeszcze do elektrycznego O-a ż-go (ob. Elektryczne O.), jako pierwszego O-a tego rodzaju. Inne O-a ż-owe określamy bliżej, dodając nazwę paliwa lub gazu, których płomień służy do rozżarzania (ob. tu O. g a z o w o-ż ar o w e, O. n a f t o w o-żar o w e), albo oznaczamy jedynie paliwem stosowanem (ob. O. spirytusowe, ob. O. gazem wodno węglany m, ob. O. powietrzem nawę glonem), jeżeli paliwo to bywa stosowane wyłącznie, a przynajmniej przeważnie do O-a ż-go. Wreszcie nie wyszczególniamy również O-a jako żarowego, jeżeli tosamo paliwo, służące do O-a ż-go, bywa używane pod inną nazwą do O-a zwykłego (ob. O. benzynowe i 1 i g r o i n o w e).

Oświęcim, ob. Oświeci m.

Oświęcim Stanisław, łowczy ziemi sanockiej i autor znanego dyaryusza z XVII w. Był najstarszym synem Fłoryana z Kunowy (tak pisali się Oświęcimowie) h. Radwan i pierwszej jogo żony, Reginy Śląskiej h. Brochwic (* prawdopodobnie koło połowy roku 1606 w Siedliskach, w rodzinnej wiosce O-ów; później bowiem Floryan otrzymał za jakieś usługi dwie wsie w testamencie od znanego w dziejach Jerzego Mniszcha, wojew. sandomierskiego, ojca carowej Maryny: wsie Potok i Turaszówkę koło Krosna—f 1657). W Siedliskach zatem i Potoku spędził O. swe lata dziecinne. Jako 20-letni młodzieniec — koło 1626 r. — wstąpił w służbę rycerską i lat kilka zajmował się wojaczką; niewiadomo wszakże w których kampaniach po r. 1626 uczestniczył, najprawdopodobniej wszakże w wojnie pruskiej z 1629. W 1637 r. wyjechał po raz pierwszy za granicę, jako towarzysz lub ochmistrz Aleksandra Koniecpolskiego, syna hetmana Stanisława, który przydał tego syna do orszaku poselskiego, wyprawionego po królową Cecylię Renatę, pierwszą żonę Władysława IV. Wraz z Aleksandrem Koniecpolskim spędził O. czas jakiś zagranicą (między r. 1638 — 1642) w podróżach po Niemczech, Włoszech, Francyi, i Belgii. W 1643 r. wszedł na dwór hetmana Koniecpolskiego jako marszałek i nieodstępny towarzysz hetmana. Wogóle zaznaczyć trzeba, że O-ma łączyły z Koniecpolskim bardzo ścisłe i serdeczne stosunki, zarówno z hetmanem jak i z jego synem Aleksandrem. Godność marszałka dworu hetmana Koniecpolskiego piastował O. aż do końca jego życia, a właściwie do maja 1646 r. Towarzyszył hetmanowi wszędzie w jego przejażdżkach i gościnach, jak w 1642 r. jego synowi Aleksandrowi, już po ich powrocie z zagranicy. Jeszcze jako dworzanin Koniecpolskiego wyjechał w połowie r. 1645 powtórnie zagranicę. Wyprawiał Władysław IV w tym czasie nowe poselstwo uroczyste do Francyi po drugą swą żonę Ludwikę Maryę; korzystając więc z tego, hetman Koniecpolski wysłał z tern poselstwem dwóch swoich młodych krewniaków, przydawszy im O-a za opiekuna i mentora. W tej drugiej podróży swojej O. odegrał poniekąd rolę publiczną, woził bowiem pośpiesznie listy królowej do Władysława IV z Hamburga do Nieporęta i potem naodwrót od króla do królowej. Tej czynności kuryerskiej przypisuje O. w swoim dya-ryuszu przesadne znaczenie. Bawił potem czas dłuższy w Warszawie, a zatrzymał się głównie dlatego, aby być świadkiem wspaniałych uro

dysława IV brał O. udział osobisty. Był tak-Ale musiał opuścić Warszawę, bo że obecnym na sejmie elekcyjnym w 1648 r.

czystości, połączonych z przybyciem nowej królowej.

doszła go wiadomość o śmierci jego dobroczyńcy, hetmana Koniecpolskiego. Pośpieszył więc co prędzej do Brodów, aby jako marszałek dworu oddać hetmanowi ostatnią posługę.

i podpisał się na akcie wyboru Jana Kazimierza. W 1650 r. wyjeżdża wraz z Aleksandrem Lubomirskim, koniuszym kor., na pielgrzymkę do Rzymu, ale z powodu choroby Lubomirskie-Pogrzeb odbył się 30 kwietnia 1646 r. i z tą j go dociera tylko do Wenecyi. We wznowionej

chwilą kończy się służba stała O-ma w domach prywatnych. Wprawdzie przebywa dosyć często w domu zwłaszcza Aleksandra Koniecpolskiego, syna hetmańskiego, dopomaga mu w porządkowaniu interesów majątkowych, ale raczej jako gość. Zajęty jest wówczas więcej sprawami swojemi, domowemi i rodzinnemi i z nikim nie wiąże się, czeka bowiem na zaszczytną godność.

Ow fakt i misya przewiezienia listów król. Ludwiki Maryi i Władysława IV, towarzyszenie orszakowi królowej, zwróciły na O-go uwagę Władysława IV. Musiał O. być zresztą znanym królowi jako dworzanin Koniecpolskiego i nieodstępny jego towarzysz we wszystkich podróżach. Dość, że król przyrzeka wziąć O-ma na swój dwór jako ochmistrza młodego królewicza Zygmunta Kazimierza, gdy ten ukończy lat siedem (ur. w 1640 r.). W oczekiwaniu zatem na tę zaszczytną służbę O. czas spędza na ciągłych po Polsce podróżach. Od maja do czerwca 1646 r. jeździ ciągle z pisarzem polnym koronnym, Andrzejem Koniecpolskim, to do Baru, to do Oleska, do Prze-cławia, na pogrzeb matki Andrzeja; przysłuchuje się słynnemu w dziejach sejmowi z r. 1646 w Warszawie; jest kilkakrotnie i w dobrach rodzinnych w Potoku i tu w dn. 22 grudnia 1646 r. spotkała go śmierć ukochanej, przyrodniej siostry Anny. Jest to ta sama Anna, około której oplotła się owa legenda o grzesznym stosunku między nią a O-em: wykazał jej fałszywość już Karol Szajnocha, w umyślnym szkicu. Śmierć Anny dotknęła go bardzo i wzbudziła w nim myśl pobożną wystawienia kaplicy przy kościele 00. Franciszkanów w Krośnie. Przechowała się ta kaplica do dzisiaj i według znawców i historyków sztuki należy do najpiękniejszych zabytków sztuki barokowej w Polsce. Mieści w sobie groby O-ów, między niemi owej Anny O-wny, i kilka portretów tej rodziny. Twórcą kaplicy O-ów był artysta włoski, „architekt cesarski“, Wincenty Petroni, a dekoratorem (sztukatorem) Baptysta Falconi. Środków na wykonanie kosztownego przedsięwzięcia dostarczyło rozstrzygnięcie procesu za-, raz po śmierci Anny o Wierzbowiec (wojew. podolskie) w asesorskim sądzie królewskim w lutym 1647 r. na korzyść O-a, — który to proces przyniósł mu 10 500 złp. na czysto. Żyjący jeszcze ojciec Stanisława przyczynił się do budowy pomienionej kaplicy. Proponowane ochmistrzostwo przy synu Władysława IV nie przyszło do skutku, bo królewicz umarł już w 1647 r. Podobnie jak przy koronacyi król. Ludwiki Maryi tak i w pogrzebie synka Wła-

w 1651 r. wojnie kozackiej stanął pod bronią jako towarzysz chorągwi Aleksandra Lubomirskiego. Nie uczestniczył wszakże w bitwie poll Beresteczkiein, chorągiew tę bowiem odkomenderowano na zachód dla stłumienia buntów chłopskich na Podhalu, ale i tu zapó-źno chorągiew przybyła, gdyż chłopi zostali już pokonani. Ponieważ w 1650 r. stracił ojca i został przez to głową rodziny, przez lata więc następne zajmował się sprawami rodzin-nemi, porządkowaniem interesów majątkowych. Dopiero w 1655 r., w czasie wojny szwedzkiej, wziął udział w sprawach publicznych. Łączyły go w tym czasie bliższe stosunki z marszałkiem kor. Jerzym Lubomirskim. Właśnie w 1655 r. bawi O. w Krakowie, już zdobytym przez Karola Gustawa, jako wysłannik Jerzego Lubomirskiego, aby się porozumiał z królem szwedzkim. Jest to sprawa trochę tajemnicza i niejasna, zwłaszcza, że Lubomirski zajmował w tej chwili nieco wahające się stanowisko; ale prawdopodobnie chodziło tu nietyle o przystąpienie Lubomirskiego do stronnictwa Szwe-cyi, ile raczej o pogodzenie Jana Kazimierza z Karolem Gustawem i o zażeguanie wojny. W każdym razie jest faktem, że niedługo potem zawiązano Konfederacyę Tyszowiecką, której pierwszymi adherentami byli i Lubomirski i O. W 1656 r. służy O. w dywizyi Lubomirskiego i bierze w marcu t. r. udział w pościgu Karola Gustawa, uchodzącego po jarosławskiej klęsce ku Sandomierzowi. W 1657 roku dobra jego rodzinne Potok i Turaszówka zostały doszczętnie zniszczone i spalone przez rozbójnicze bandy Rakoczego. We wrześniu (a mianowicie 28 t. m.) 1657 r. już O. nie żył i pochowany został w owej fundowanej przez siebie kaplicy krośnieńskiej, gdzie jego trumna stoi obok trumny siostry Anny. Życie jego było zatem bardzo ruchliwe i czynne; zjeździł całą niemal Rzpltą, kilkakrotnie wyjeżdżał zagranicę do Niemiec, Prancyi, Belgii, Włoch. Jest O. typem średniej warstwy społeczeństwa szlacheckiego, która górowała więk-szem doświadczeniem politycznem i życiowem, znajomością języków zagranicznych i kultury zachodniej. W życiu publicznem brał słaby udział; bywalec wprawdzie po szerokim święcie, oczytany i otarty, bystry obserwator i nie bez estetycznego zmysłu i poczucia, nie był politykiem i statystą; nazwisko jego nie zapisane jest na kartach naszych dziejów, nie piastował ani razu poselskiej lub deputackiej godności, nie uzyskał nawet urzędu żadnego, poza owym (około 1655 otrzymanym) łowczego

Dr. M. G-y

O e t a.

Ponowne starania jego o godność kousuia w r. 211 również były bezowocne, umarł wszakże w Sycylii, zanim go wieść o doznanem niepowodzeniu doszła.—Por. Livius, 22, 56; 23, 32; 41; 24, 7 i nast.; 26, 22inast.— 4) O t. Cr. zwolennik Pompejusza w wojnie domowej, skaził swe imię wymordowaniem oddziału stronników Cezara, który wpadł był w jego ręce w mieście Lissus, w Dalmacyi.—Por. Caesar, Bell. civ. 3, 28 i nast. sarstwa rzymskiego godna jest wzmianki: 5) Marcia Otacilia Sever a, małżonka cesarza Filipa, panującego od r. 243 — 249 po Chr. — 6) Lucius O tac. Pilitus, zrazu niewolnik najpodrzędniejszej klasy, wkrótce, dla wielkich zdolności, wyzwolony, uczył w Rzymie retoryki. Uczniem jego byl Pompejusz Magnus, którego, jako i ojca jego, czyny w dziele, kilkanaście ksiąg obejmującem, opisał. Po Korneliuszu Neposie był on pierwszym wyzwoleńcem, który poświęcił się historyografii, obcej dotąd dziedzinie pracy umysłowej dla ludzi tak niz-kiego stanu.—Por. Suetonius De Claris rhe-toribus, 3.

sanockiego i tytułem dworzanina królewskiego. Znany jest O. nieco bliżej dzięki swojej fundacyi kaplicy krośnieńskiej, oraz owej legendarnej opowieści o stosunku z siostrą Anną, dzięki wreszcie temu, że jest autorem bardzo cennego dyaryusza.—Służył ten dyaryusz już niejednokrotnie uczonym polskim; Przyłęcki, Szajnocha i Kantecki używali go często, pierwszy i trzeci ogłosili niektóre jego części drukiem. Rękopis dyaryusza posiada dotychczas Biblioteka Ossolińskich we Lwowie i z tego rękopisu korzystali powyżsi uczeni. Nie jest to oryginał, ale kopia, sporządzona pod okiem samego O-a i przez niego poprawiana, ale kopia, niestety, niezupełna, bo znaczne części tego dyaryusza prawdopodobnie za życia jeszcze autora uległy jakiejś katastrofie i przepadły bez śladu. Zwłaszcza sam początek rkpsu zaginął. W stanie obecnym obejmuje on lata od 3 stycznia 1643 do grudnia 1651 r. Ale i w tej ocalonej i istniejącej drugiej iedakcyi dyaryusza w obrębie tych lat istnieje dużo i bardzo ważnych luk. Brak mianowicie zapisek z grudnia 1647 r., z całego dwulecia 1648 i 1649 (tak ważnego zatem, bo wybuchu Chmielnickiego dotyczącego) i dziewięciu miesięcy (kwiecień do końca) 1650 r. Luki te są bardzo dotkliwe, jak również strata innych części Dyaryusza poza granicami lat 1643—1651. Pierwsze lata zawierają bardzo wiele zapisek prywatnej natury, ale dalsze roczniki coraz szerzej zajmują się sprawami dotyczącemi całej Rzpltej i przynoszą cały snop ważnych bardzo dla historyka wiadomości. Okazuje się tu autor gorącym patryotą i bystrym obserwatorem, znającym ludzi i świat, którego uwadze nic nie uchodzi, który wie dużo i wszystkiem się iuteresuje i zapisuje. Jest więc Dyaryusz O., jednem z ważnych źródeł dla historyi połowy XVII w. Wydał go teraz prawie w całości (niepotrzebne tylko streszczenia z gazet zagranicznych wyrzuciwszy) prof. Wiktor C z er mak i obszernym zaopatrzył wstępem o rękopisie, autorze i jego rodzinie, nie pomijając literatury dotychczasowej o O-ach. Jest to XIX tom (1907) wydawnictwa Akade-demii Umiejętności w Krakowie p. n. „Scripto-res rerum Polonicarum“.

Öta, właśc. O i ta, góry w Grecyi, ob.

Otacyliusze, po łacinie Ot ac il ii, nazwa rodu rzymskiego, z pomiędzy którego członków następujący wybitniejszą w dziejach Rzymu odegrali rolę: 1) Manlius Otacilius Cras-su s, sprawując godność konsula w r. 263 przed Chr., zawojował razem z drugim konsulem Mau-liuszem Waleryuszem Maksymusem część wyspy Sycylii, obiegł Syrakuzy i zmusił króla Hierona do zawarcia sojuszu z państwem rzym-skiem; piastując po raz drugi urząd konsula w r. 246, nie odznaczył się żadnym wybitniejszym czynem.—2) Titus Otacilius Cr as-s u s, brat poprzedzającego, podbił jako konsul w r. 261 przed Chr. razem z kolegą swym Lu-cyuszem Waleryuszem Flakkusem kilka miast na wyspie Sycylii pod panowanie rzymskie.—

3) Titus O tac. Cr., niezawodnie syn poprzedzającego, piastował w r. 217 przed Chr. urząd pretora na wyspie Sycylii; w następnym roku był tamże potwierdzony jako propraetor, a sprzymierzony z królem Hieronem, toczył niezbyt szczęśliwe boje z Kartagińczykami. Natomiast w r. 215, podjąwszy jako główny dowódzca floty rzymskiej wyprawę do Afryki, spustoszył tam i splądrował posiadłości Kartagińczyków i pobił jedną ich eskadrę pod dowództwem Ilasdrubala Łysego. Zabiegi jego o pozyskanie na rok przyszły godności konsula nie odniosły pomyślnego skutku, głównie z powodu zarzutów konsula Fabiusza Maksymusa, że niedopeł-nił w urzędzie wszystkich obowiązków, które mu powierzono. Na miejsce jego został Fabius konsulem. Wybrano wszakże O-a na rok następny po raz drugi pretorem, dając mu w zarząd znowu Sycylię jako prowincyę, a ua tern stanowisku wybitnem i w następnych latach kilkakrotnie potwierdzany, podejmował O. z powodzeniem wyprawy wojenne na wybrzeże afrykańskie.

Z czasów ce-

S. Drz.

Otago, jeden z 9-u obwodów a dawniej prowin-cyj, na które N.-Zelandya była podzielona do 1876 r., leży na samym poł. wyspy płdn. i jest najbogatszą, najgęściej zaludnioną jej częścią. Rolnictwo w stanie kwitnącym, rozwinięta hodowla owiec, pokłady złota i węgla kamiennego; 155 000 ludności.

Otagra (z gr. TO mc,—(óróę = ucho i r] a*(pa = chwyt), ob. Otalgia.

Otaha, ob. T a h a a.

Otaheiti, ob. Tahiti.

po raz pierwszy wydana została przez .Mat. Ta ci usa z Illiryi 1571 (Bazylea). W w. XIX wydawano oryginał jako też i przekłady niemieckie utworu O-a wielokrotnie. O O-dzie pisali: B e h ri u g e r „Krist und Heliand“ (Würzburg 1870); O. Fertsch „der Weissenburger Mönch“ (Weisfenburg 1874); Schütze „Beitrage zur Poetik O-s“ (Kiel 1887).

Otakelować (ang. tackle, niem. takeln) okręt tj. zaopatrzyć jego omasztowanie i oża-glenie w system wiązań i lin, umożliwiający manewrowanie okrętem (ob. omaszto-w ani e).

Otalgia (z gr. to obę — wTÓę=ucho i tó a\*{oę=bó\, cierpienie), bolenie w uchu, jako objaw zmian chorobnych w nim odbywających się; o znaczeniu O-i por. Kretschman „Die Bedeutung des Ohrschmerzes“ Halla 1903. — O. nosi także nazwę Otagra, rzadziej używaną.— Por. Ucha choroby.

Otaria ursina, ob. Kot morski.

Otam, O tar un ai, miasto japońskie na zachodu, brzegu wyspy Jesso, w połudn. części zatoki Ishikari (Strogonowa), liczy 6 000 m-ców i prowadzi znaczny handel rybami, wy-syłanemi do Chin; corocznie suszą około 6 mil. kety (odmiana łososia), a z poławianych tu śledzi sporządzają sztuczny nawóz.

Otarunai, ob. O tar u.

Otavalc, Ota halo, miasto w prowincyi Imbabura w Rzpltej Ekuador (ob.), u stóp wulkanu Imbabura, 2 547 m. n. p, m.; fabryki wyrobów bawełnianych i dywanów, handel zbożem, serami, trzciną cukrową; 8 000 m-ców. Przed trzęsieniem w 1868 r., które całe miasto pogrążyło w ruinę, liczyło O. 20 tysięcy m-ców.

M. z

Rod.

Dr J. P.

Otąg, kaktus, oh. Cereus.

Otello, murzyn afrykański w służbie We-uecyi, słynny wódz Rzplitej weneckiej przeciw Turkom. Ożeniony z patrycyuszką Desdemo-ną, zabił ją pod wpływem zazdrości. Shakespeare wziął go za bohatera do swej tragedyi, do której materyał zaczerpnął z noweli Girall-di’ego Cintio (1504—1573) pod tyt. „Ecatom-miti“. O. jest także bohaterem dwuch oper: Rossini’ego (1816) i Verdi’ego (1887).

Otępienie ze starości, oh. Niedołężność umysłowa starcza.

Otfrid (Otfried) z Wissemburga, autor poetycznej Harmonii ewangielij (ob. Harmonia ewangielij, Concor dantia), jednego z ważniejszych pomników starodawnej gwary górno-niemieckiej. Żył w w. IX. Wiadomo o nim, że urodził się w Wissenburgu w Al-zacyi i uczył się pod sławnym Hrabanusem Magnusem w Fuldzie. Powróciwszy z Fuldy do klasztoru Benedyktynów w rodzinnem mieście swojem, około r. 868 wykończył swój utwór „Liber Evangeliorum Domini gratia theodisce eonscriptus“. Utwór ten, przesiąkł duchem chrześcijaństwa, a pisany według wzorów klasycznych, winien był przeciwdziałać wpływom poezyi ludowej, mocno je • szcze pogańskiej. Utwór to wielkiego znaczenia w historyi literatury niemieckiej, nie z po-

Hr.

Kiedy

Otho, przydomek rzymskiego rodu Sal w i u-szów (ob.), którego najwybitniejszymi członkami są następujący: 1) Marcus Salvius Otho, dziadek rzymskiego cesarza O thon a, pochodził ze szlachetnej rodziny, w Ferentinum, miasteczku etruskiem, osiadłej, dostał się za wpływem cesarzowej Liwii do rzymskiego senatu i piastował godność pretora.—Suetonius, Otho I.—2) Syn jego, Lucius S al v. O., faworyt cesarza Tyberyusza, którego, według innej wersyi, miał być synem nieślubnym, -wyniesiony przez cesarza Klaudyusza do godności patrycyusza, sprawował w r. 33 po Chr. urząd konsula, później był namiestnikiem prowincyi Afryki, a wreszcie odkrył sprzysiężenie, uknute przeciwko Klaudyuszowi. Odznaczał się nieubłaganą surowością, szczególnie względem żołnierzy. Z żony, Albii Terencyi, z rycerskiego rodu pochodzącej, miał dwóch synów i córkę.—Por. Suetonius, Galb. 6; Oth. 1. — 3) Starszy syn poprzedzającego, Lucius Salvius O. T i t i a n u s, piastował dwa razy, w r. 5*2 i 69 po Chr. urząd konsula, w r. 69 poniósł w walce z Witelliuszem (ob.) klęskę pod Bedriacum i dostał się do niewoli, wszakże nieprzyjaciel życie mu darował. — Por. Suetonius, Oth. 1; Plutarchus, Oth. 19; Tacitus, Hist. 1, 75; 77; 90; 2, 23; 33; 39; 60.—4) Młodszy brat poprzedzającego, Marcus Salv. O., urodził się 28 kwietnia r. 32 po Chr., ściśle był zaprzyjaźniony z cesarzem Neronem, którego w nocnych wybrykach ulicznych i w pałacowych orgiach na krok nie odstępował. Z jego też poduszczenia wyprawił wspaniałą ucztę w Bajae, na którą matkę cesarza, Agryppi-n ę (ob.), zaprosił, aby wkrótce po niej padła pod razami bezecnych morderców. Wszelako przyjazny ten stosunek rozerwał się po pewnym czasie. Osobistemi zaletami i blaskiem wielkiego majątku zjednał sobie O. względy nadobnej Poppei Sabiny (ob.), żony Rufiu-sza Kryspinusa, rycerza rzymskiego, skutkiem wiarołomstwa małżeństwo to rozwiodło się, pojął O. Sabinę za żonę, lecz, gdy niebaczny Neronowi czarujące jej wdzięki w najdrobniejszych szczegółach opisywał, zapałał ku niej cesarz taką chucią gorącą, że wszelkich użył środków, aby ją tylko dla siebie posiąść. Niebawem uległa czarująca kobieta woli nowego, namiętnego, potężniejszego kochanka; wodu talentu autora, ale z powodu języka. O wzię- chcąc zaś pozbyć się znienawidzonego teraz tości utworu świadczy wielka liczba okazów rę- O-a ze swego otoczenia, wysłał go cesarz, mi-kopiśmiennych, które dochowały się—trzy cał- mo, że dopiero podrzędny urząd kwestora spra-kowite, jeden częściowy. W druku rzecz O-a wował, jako namiestnika swego do Luzytanii,.

S. Drz.

w r. 58. Chociaż O. dotychczas życie pędził jak najlekkomyślniejsze i najrozwiąźlejsze, sprawował jednak urząd swój wysoki przez lat 10 z wzorową sprawiedliwością i sumiennością. Gdy po śmierci Nerona w r. 68 Galba na tron cesarski wstąpił, popierał O. zrazu gorliwie jego sprawę, wprawdzie w osobistych celach ambitnych. Wkrótce okazało się, że zgrzybiały i niedołężny cesarz wielkiemu zadaniu swemu sprostać uie zdoła i z tronu ustąpi. Zamiast oprzeć się na O-uie, jako na najzręczniejszym i najwytrawniejszym swym popleczniku, obraził go Galba do żywego przez to, że młodego i niedoświadczonego, lecz bardzo uzdolnionego Pi sona (ob.) za syna przyjął i następcą swym mianował. Stanowisko wpływowego rywala starał się O. wszelkiemi sposobami podkopać, szczególnie zaś zjednywał sobie łago-dnem postępowaniem i hojnemi podarunkami przywiązanie legionów i w porozumieniu z niemi uknuł sprzysiężenie przeciw Galbie, znienawidzonemu dla swej surowości i skąpstwa wielkiego. Popadłszy teraz w długi olbrzymie, otwarcie w gronie przyjaciół mawiał, że tylko jako cesarz z toni ich wybrnąć zdoła i że różnicy dla niego nie stanowi żadnej, czy w bitwie z ręki wroga, czy na forum z rąk lichwiarzy nieprzeliczonych trupem padnie. Dnia 15 stycznia r. 69 po Chr. obwołali pretoryanie 0-a cesarzem, Galbę podstępem z pałacu wywołali i nad jeziorem Kurcyusza gardło mu mieczem przeszyli, a domniemanego następcę, Pisona, w przedsionku świątyni AYesty zaźgali. Senat i lud rzymski prześcigali się teraz w nikczemnych pochlebstwach, bez wahania hołd nowemu cesarzowi pod imieniem Neron a-01 h o n a składając, O. zaś zarzekał się uroczyście, że, tylko przemocy ulegając, rządy państwa obejmuje, a sprawować je będzie wyłącznie na życzenie całego narodu. Wbrew wszelkim oczekiwaniom okazywał się istotnie O., na tronie upragnionym zasiadłszy, łagodnym, rozważnym i umiar kowanym, względnym mianowicie dla stronników Gal by, których ścigać Die myślał. Lecz niedługo cieszył się w spokoju najwyższem w świecie dostojeństwem. Krew na stopniach tronu świeżo rozlana budziła w nim smutne przeczucia, a niepokój i niepewność wzmagały się tein więcej jeszcze, kiedy z trudnością tylko pochlebstwem i pieniędzmi karność w szeregach nienasyconych pretoryanów mógł utrzymać, szczególnie zaś wtedy, gdy nadeszły wieści o wybuchu rokoszu pomiędzy legionami, w Germanii załogującemi, które już 1 stycznia r. 69 Witełliusza cesarzem obwołały. Walka bratnia stała się nieuniknioną. Wodzowie Wi-telliusza, Valens i Caecina, ruszyli przodem na walną rozprawę z uzurpatorem cesarskiej korony w Italii; w ślad za nim wyprawił się w pole sam Witelliusz. Zrazu usiłował U. przez pokojowe układy porozumieć się z przeciwnikiem i rozlewowi krwi zapobiedz, lecz

kusił się o to napróżno. Zażartość nieprzeje -dnana wzmagała się w dwóch wrogich teraz armiach z dniem każdym. Na rozległych równinach nad rzeką Padem walka bratobójcza musiała się rozstrzygnąć. Dnia 16 marca r. 69 wyruszył O. z Rzymu, na czele wojsk swych, pieszo, bez zwykłych ozdób drogocennych, tylko w żelazny pancerz okuty. \\Tstępne potyczki pod miastem Placencyą i Kremoną wypadły dla niego korzystnie. Walna wygrana zależała od ostrożnej zwłoki, póki-by mu na pomoc wierne legiony z Dahnacyi, Pannonii i Mezyi nie nadciągnęły. O. jednakże, nie u-miejąc ani znieść niepewności w chwilach stanowczych, ani powściągnąć gorącego zapału swych żołnierzy, dał wbrew radzie doświadczonych swych wodzów Paulinusa i Celsusa hasło do boju pod Bedriacum albo Belioracum, miejscowością, pomiędzy Placencyą a Kremoną położoną. Legiony 0-a walczyły mężnie, lecz nieszczęśliwie, a wreszcie cofnąć się musiały do obozu swego, gdzie dnia następnego broń złożyły. O., który pozostał na prawym brzegu Padu w Brescelli, nie potrzebował jeszcze o zwycięstwie wątpić, ponieważ trzy legiony uie-zyjskie nadciągnęły już były do Akwilei z pomocą, a wierna gwardya przyboczna, pałając pragnieniem odwetu, zaręczała cesarzowi, że wszystko za niego poświęci. O. jednakże, nagle postanowiwszy zejść ze świata śmiercią dobrowolną, pozostał głuchym na wszystkie ich zaklęcia, rozdał pieniądze pomiędzy swych przyjaciół, zniszczył całą korespondeneyę, któ-raby mogła ich skompromitować, a pożegnawszy wszystkich swych wiernych, zadał sam sobie raz śmiertelny puginałem dnia 16 kwietnia r. 69, w 37-m roku życia, godność cesarską przez trzy miesiące i dzień jeden piastowaw-szy. Jak Suetonius (Oth. JO) opowiada, ,,wywołała śmierć jego niespodziewana żal i podziw ogólny. Żołnierze rozpływali się we łzach i całowali ręce i nogi nieboszczyka, wielbili go jako najdzielniejszego męża i najznakomitszego cezara i zaraz, tuż pod ątosein, na którym zwłoki 0-a płonęły, sami sobie życie odbierali. Liczni zbrojni w obozie walczyli na ową wieść żałobną z rozpaczy sami z sobą do upadłego. Wiele było osób, które O-wi za życia złorzeczyły, a wychwalały go po śmierci pod niebiosa. Powszechnie teraz wierzono, że O. zabił Galbę, nie po to, aby sam tron posiąść, lecz aby przywrócić starodawną wolną republikę“. Por. Suetonius, Otho; Plutarchus, Otho; Tacitus, Hist. I, 1 i nast.; Juvenalis, 2,99 i nast.; Dio Cassius, 64,7 i nast.

Otho V a 1 e n t i n u s, matematyk niemiecki (* około 1550 prawdopodobnie w Magdeburgu — f około 1600 w Heidelbergu). W r. 1575 przybył do Witenbergi, gdzie pomagał Rhe-ticus’owi (ob.) w jego pracach; w roku następnym odziedziczył papiery Rheticus’a, między innemi zaś niedokończony rękopis jego

II r.

trygonometryi z tablicami, który dokończył i starał się wydać. Popadłszy w niełaskę u cesarza Rudolfa II, którego poprzednik przyrzekł mu był swe poparcie, wrócił do Witenbergi, gdzie otrzymał katedrę matematyki; lecz, skompromitowany wespół z Peucer’em jako kalwinista, musiał szukać schronienia u elektora palatyna Fryderyka IV, dzięki któremu mógł wreszcie wydać w r. 1596 ważną pracę p. n.: „Opus palatinum de triangulis, a Georg. Joach. Rhe-tico coeptum, a L. Valentino Othcne consumma-tum“. Po jego śmierci znaleziono w jego papierach oryginalny rękopis dzieła Kopernika „Revolutiones“ oraz wielką tablicę, w której Rheticus obliczył z 15 dziesiętnemi wstawy (sinus) luków co 10-sekundowych. Tablica owa została uzupełniona i wydana w r. 1613 przez Pitiscus’a p. n.: „Thesaurus mathemat.“

Qthrys, ob. Ot rys.

Otiatria (z gr. zo ooę—móę—ucho i i\ la-Tpeia=leczenie, lecznictwo), niewłaściwie nazywana także otologią (ob.), jest leczeniem chorób usznych. — O., o ile o jej istnieniu wo-góle mowa być mogła, aż do pierwszych dziesiątków wieku XIX należała bądź do chirurgii, bądź też, a to przeważnie, do lecznictwa chorób wewnętrznych, znajomość zaś cierpień uchu właściwych do czasu owego była bardzo niedokładna, a leczenie ich niedołężne, bo oparte raczej na rozumowaniach nieścisłych, mniej lub więcej oderwanych, niż na zrozumieniu należytym stosunków anatomicznych i patologicznych. Wprawdzie już w wieku XVIII dokonano odkryć nadzwyczaj doniosłych, stanowczo wpływających na rozwój późniejszy O-i, ale z początku nie umiano ich ocenić należycie, ani też stosować praktycznie, to właśnie dopiero nastąpiło w wieku XIX, którego zaranie było świadkiem powstania O-i, jako gałęzi odrębnej i samodzielnej sztuki leczniczej.—W r. 1724 Guy ot, pocztmistrz wersalski, doniósł akademii paryskiej, że za pomocą cewki wprowadzonej przez usta do trąbki Eustachiusza •(ob. Ucho), udało mu się robić wstrzykiwania płynów do wnętrza ucha. Sposób jego wydoskonalił w r. 1741 lekarz angielski, Archibald Ciel and, który cewnik, nie przez usta, lecz przez nos do trąbki rzeczonej zaczął wprowadzać, co rzeczywiście uprościło i ułatwiło wykonywanie zabiegu tego, i dotąd jest stosowane ogólnie; tenże Anglik pierwszy zalecił wdmuchiwanie powietrza do jamy bębenkowej za pomocą cewnika. Ten wynalazek, tak prosty, stał się właśnie podstawą O-i spółczesnej. Opierając się na nim, lekarze francuscy pierwsi zabrali się do zbadania należytego sposobów badania ucha chorego, do ustanowienia wskazań leczniczych i do opracowania sposobów leczenia przypadłości ucha. Przed wszystkiemi zasługi niespożyte na polu O-i położył Jan Marya Kacper Itard (* r. I 775—f 1838), lekarz paryski, autor pierwszego, dwutomowego podręcznika chorób usznych, p. n. „Traité des maladies de 1’oreille et deTaudition“ (Paryż 1821). Godnie obok niego stanął Mikołaj D e 1 c a u młodszy (* r. 1799—f r. 1862), szczególnie przez wskazane przez siebie sposoby rozpoznawania rozmaitych cierpień ucha. Po drogach wskazanych przez tych dwu ojców O-i kroczyli dalej, rozwijając i zbogacając ją coraz bardziej, ziomkowie ich: Prosper Me ni ère (ob.), Marceli Emil Hubert-Valle-roux(* r. 1812 —f 1884), A 1 e k san d er Paweł Blanchet (* r. 1819-f 1867), Eugeniusz Triquet (fr. 1860) i wielu innych. Dzielnie dotrzymywali kroku Francuzom lekarze angielscy: Adam Warden, któremu badanie ucha zawdzięcza niejedno ulepszenie; J a-kób Year sie y, autor dzieła znakomitego p. n. „Deafness practically illustrated, being an exposition of the nature, causes and treatment of diseases of the ear“ (Londyn 1839; wyd. 6-e tamże 1863 i wiele przekładów na języki inne), oraz wynalazca sztucznej błony bębenkowej; Józef Toynbee (* r. 1815 — 1866), także lekarz londyński, autor dwu dzieł, słusznego używających rozgłosu, jak oto: „A descriptive catalogue of preparations of the ear in the museum of Joseph Toynbee“ (Londyn 1857), jest to opis drobiazgowy wyników 1659 sekcyi dokonanych przez autora, dotyczących wyłącznie chorób usznych, i podręcznik p. n.: „Diseases of the ear“ (tamże 1860). Dalej Wilhelm Robert Willis Wilde (ob.) w Dublinie, autor niezmiernie zasłużony dzieła „Practical observations on aural surgery“ (1853), oraz drugiego „The physical, moral and social condition of the deaf and dumb“ (1854—o głuchoniemocie). Obok wielu innych, których tu opuścić musimy, na wzmiankę jeszcze zasługują Anglicy; Tomasz Buchanan (*. r. 1872 —f 1853), który ulepszył sposoby badania ucha; Wilhelm Duft on (f r. 1859) w Birminghamie, Piotr Allen (* r. 1826 — f r. 1874), Jakób Hinton (f r. 1875), asystent i przyjaciel Toy nbeego, ceniony również jako filozof i Llewyn Morgan Thomas (* r. 1848—f 1884), lekarz londyński. W Niemczech, gdzie O. później niżeli we Fran-cyi i Anglii rozwijać się zaczęła, pierwszym jej docentem był Edward D a n n (f r. 1851) w Berlinie, stąd znany, że napisał dzieje O-i p. n. „Skizze einer Geschichte der Ohrenheilkunde“ (Berlin 1834). Wybitniejszym był Wilhelm Kramer (* r. 1801— f 1875), również w Berlinie, swego czasu najlepszy w Niemczech znawca chorób usznych, który zasłużył się przez ulepszenia rozmaite sposobów leczenia, a nadto był autorem dzieła cennego p. n. „Erfahrungen über die Kenntniss und Heilung der langwierigen Schwerhörigkeit“ (Berlin 1833; dwa wydania późniejsze, z lat 1836 i 1849, mają napis „Erkenntniss und Heilung der Ohrenkrankheiten“). Karol Gm-

staw Lincke (* r. 1804—f 1849) docent O-i w Lipsku, oprócz licznych prac pomniejszych wydał podręcznik obszerny p. n. „Handbuch der theoretischen und praktischen Ohrenheilkunde“ (Lipsk 1837 —1845, 3 tomy). Filip Henryk Wolff (* r. 1813 —1886) w Berlinie, wskazał zbawienne nieraz wpuszczanie pary do jamy bębenkowej, jako też zauważył wpływ wdechu na t. zw. ucho średnie (por. Ucho). Juliusz Erhard (* r. 1827 — t r. 1873), rówuież w Berlinie, położył zasługi pewne około leczenia stępienia słuchu, powstałego po przedziurawieniu jamy bębenkowej. Edward Schmulz (* 1801—f 1871 r.) w Dreźnie zajmował się głównie głuchoniemotą. Jako pisarz płodny w zakresie O-i odznaczył się Mar tell Prank(* r. 1810—f

1886) w Monachium. Herman Fryderyk Wendt (* r. 1838—f 1875), profesor lipski, z powodzeniem niemałem zajmował się anatomią patologiczną ucha, wskazał też ważność sądowo-lekarską stanu jamy bębenkowej u noworodków; opracował także bardzo starannie choroby jamy nosogardzielowej. Prawdziwą chlubą Niemiec w zakresie O-i stał się Antoni Fryderyk von Tröltsch (ob.), profesor w Würzburgu, autor dzieła znakomitego

ta Burckhardt-Meriana(* 1843—f 1886 r.) w Bazylei.—W Hollandyi odznaczył się szczególnie Albert Henryk Swaagman (* r. 1820 — f r. 1880), profesor w Groningen. W Danii odznaczyli się: Andrzej B ruenniche S chwyt z (* r. 1820 — f 1884) i Hans Wilhelm Meyer r. 1824—f r. 1895), oba czynni w Kopenhadze. W Stokholmie słynął jako biegły w zawodzie swym Ossian Edmund Borg — W Rosyi sławę zdolnych i biegłych lekarzy usznych zdobyli sobie dwaj w Petersburgu czynni lekarze: Fryderyk von Ockel (* r. 1814 —f 1879) i Robert Wreden (f r, 1893). W Warszawie, jako pierwszy, który poważnie i z powodzeniem zaczął uprawiać leczenie chorób usznych, wymieniony być musi Karol Ben ni (ob.), jako też późniejsi od niego T. Heiman i Gura-nowski, nadto wielu laryngologów naszych równocześnie zajmuje się też chorobami uszne-mi. — Por. W. Mayer „Geschichte der 0-hrenheilkunde“ (w Schwarzego „Handb. d. Ohrenhk.“ 1896), Karutz „Leber den gegenwärtigen Stand der Ohrenheilkunde“ (Jena 1900) i Adama Politzera „Geschichte der Ohrenheilkunde“ (Stuttgart 1907, T. I), której autor obecnie w Wiedniu jest najwybit-

Dr. J. P.

Oticrłiynchus, ob. Kluk.

Otis, ptak, ob. Drop.

OtiS James (Jakób), mąż stanu amer. (* 1724—f 1783), adwokat z zawodu. W 1760 r. wydał popularny swego czasu podręcznik „Rudiments of Latin Prosody“. Gdy rząd angielski postanowił ograniczyć handel i przemysł w koloniach amerykańskich przez zaprowadzenie ceł wchodowych, O., będący wówczas prawnikiem Korony angielskiej, porzucił urząd i wystąpił z gorącą obroną praw ko-lonij. Był autorem wielu proklamacyj, rozrzucanych po kraju dla podtrzymauia tej sprawy. W 1865 r. wysłany jako reprezentant od ludności Massachusetts na pierwszy kongres, zaznaczył się Otis wybitnie. W 1769 roku wskutek sporu z torysami bostońskimi, uległ napaści i otrzymał ciężką ranę w głowę, co odbiło się na nim przytłumieniem władz umysłowych. Życiorys O-a napisali: Tudor (Boston 1823) i Bowen (1844). Z dzieł politycznych O-a najważniejsze: „The Rights of the British Colonies asserted and proved“ (1764), „A Vindication of the British Colonies“ (1765) i „Considerations on behalf of the Colonists“ (1765).

Otis Jerzy Aleksander (* w Bostonie d. 12 listopada r. 1830—f d. 23 lutego 1881 r.) wielce zasłużony chirurg amerykański. Wykształcenie zawodowe otrzymał w uniwersytecie pensylwańskim, który mu w r. 1851 przyznał dyplom doktorski, poczem natychmiast wyjechał do Europy i zwłaszcza w Paryżu

„Lehrbuch der Ohrenheilkunde“ (od r. 1863— j niejszym lekarzem chorób usznych. 1881 7 wydań), oraz bardzo ciekawych i pouczających „Gesammelte Beiträge zur pathologischen Anatomie des Ohres und zur Geschichte der Ohrenheilkunde“ (1883). Salomon Moos (* r. 1831—f 1895), profesor w Heidelbergu, przełożył w r. 1863 na język niemiecki dzieło Toynbeego, a w r. 1866 ogłosił swą oryginalną „Klinik der Ohrenkrankheiten“.

Pracował wiele nad fizyologią słuchu, nad związkiem chorób usznych z cierpieniami mózgu i nerwu trójdzielnego, jako też nad wpływem odry i błonicy na stan ucha. Głośnego imienia dobił się Fryderyk Edward Rudolf Voltolini (ob.) we Wrocławiu, również znany zaszczytnie jako znawca biegły chorób gardła i krtani. Zasługi Vol to li niego polegają głównie na bardzo drobiazgowem zbadaniu anatomii ucha, którego wyniki ogłosił w r. 1862 w dziele „Die Zerlegung des Gehörorgans an der Leiche“, na wynalezieniu nowego sposobu oświetlania narządu słuchowego i na bardzo sumienuem zbadaniu zapaleń błędnika ucha, które opisał w pracy „Die acute Entzündung des häutigen Labyrinths des Ohrs (Otitis labyrinthica s. intima), irrthümlich für meningitis cerebro-spinalis epidemica gehalten“. Razem z Fryderykiem Eugeniuszem Web e r- Li e 1 e rn (* r. 1832—f 1891) docentem w Berlinie, założył w r. 1867 miesięcznik „Monatsschrift für Ohrenheilkunde“.

Do wybitnych lekarzy chorób usznych, Niemców, zaliczyć też trzeba Ignacego Grubera (* r. 1803—f 1872) i Józefa Grubera (* r.- 1827) w Wiedniu, oraz Szwajcara Alber-

Wielka Encykl. Illustr. Ser. IX. Tom VI. Zesi. 47a.

pracował nad uzupełnieniem wiedzy swej. Powróciwszy pod koniec roku następnego do ojczyzny, osiadł początkowo w Richmondzie (st.

otyłości, tak zwanego przez Francuzów embonpoint, przebiegamy całą skalę aż do osobników wprost bajecznej tuszy, opisanych w literaturze lekarskiej, jak np. ów Hollender, o którym mówi G r a e f e, ważący 503 funty, Anglik Bright, dźwigający 609 funtów ciała, którzy jednak piórkiem się wydają wobec Amerykanina, opisanego przez W ad da. gdyż okaz ten ważył aż 1 100 funtów.

Virginia) i zajął się wykonawstwem lekarskiem.

Nawet wieku dziecinnego nie oszczędza sprawa otłuszczenia ogólnego, jak tego dowodzi dziewczynka jedenastoletnia, opisana przez Requellera, ważąca 450 funtów niemieckich (540 f. ros.). —Co się tyczy umiejscowienia sprawy, to przedewszystkiem powiększa się ilość tłuszczu w tych miejscach, gdzie prawidłowo znajduje się tkanki tłuszczowej najwięcej, tj. w tkance łącznej podskórnej, gdzie jako Paniculus adiposus tworzy mniejsze lub większe złogi—szczególnie w okolicy pośladkowej, jako t. zw. steatopygia (ob.), w ścianie brzusznej przedniej, nad spojeniem łona, w piersiach kobiecych; pozatem w kreskach (:mesenterium), w sieci większej (omentum maius), w powłoce tłuszczowej (capsula adipo-sa) nerki, w śródpiersiu i t. d.; nakoniec przy najwyższych stopniach O-a znajdujemy pokłady tłuszczu w tych nawet miejscach, gdzie prawidłowo wcale, lub też w najdrobniejszych tylko ilościach bywa napotykany, jak np. pomiędzy mięśniami i pęczkami mięśniowemi, pod wsierdziem i t. d.; niektóre zaś części ciała, mianowicie: prącie, łecntaczka, wargi sromne

W r. 1853 zaczął wydawać tamże „The Virginian Medical and Surgical Journal", ale już w r. 1854 wystąpił z redakcyi, ponieważ przeniósł się do Springfields (Massachusetts), gdzie szybko zdobył sobie rozgłos i wziętośó. Gdy wybuchła wojna domowa północno-amerykań-ska, wstąpił jako ochotnik do służby wojskowo-lekarskiej i odznaczył się podczas jej trwania jako chirurg biegły i gorliwy. Po ukończeniu wojny pozostał nadal w służbie i otrzymał posadę chirurga wojskowego; pozostając na stanowisku tern do śmierci, dosłużył się w r.

1880 stopnia chirurga starszego; przedtem już został kuratorem muzeum medycyny wojskowej, a do rozwoju i powiększenia się jego przyczynił się niemało. Zasługą najgłówniejszą O-a jest opracowanie znakomite części chirurgicznej dzieła pomnikowego „Medical and Surgical History of the War of the Rebellion“.

Dr. J. F.

zupełnie pokładu tłuszczowego.— O. odróżniać należy od zwyrodnienia tłuszczowego, jako sprawy zanikowej. W razie O-a mamy do czynienia ze zmianami li tylko ilościowemi —z nierównowagą pomiędzy zużywaniem tłuszczu w ustroju, a jego wytwarzaniem nadmiernem. Dawniej odróżniano O. od zwyrodnienia tłuszczowego na podstawie cech morfologicznych; a mianowicie podług wielkości kropli tłuszczowych, przyczein dla zwyrodnienia znamieune miały

Tom pierwszy części chirurgicznej ukazał się w r. 1870; gdy połowa tomu trzeciego była na ukończeniu, śmierć przedwczesna zaskoczyła O-a. Materyał chirurgiczny olbrzymi, zebrany podczas długiej i nadzwyczaj krwawej wojny domowej, opracował O. wzorowo i bardzo umiejętnie. Praca ta jego, wydana wspaniale kosztem rządu, należy do klasycznych a w zakresip chirurgii wojskowej nie istnieje dotąd ani jedno dzieło mogące się z nią ró- I mniejsze, powieki, małżowina ucha, nawet przy wnać.—Por. „American Journal of the Medical najwyższym stopniu O-a pozbawione są prawie Sciences“ r. 1881, T. LXXXII, str. 278.

Otley, miasto fabryczne w Anglii, w hrabstwie York, Westriding, n.id rzeką Wharfe, 18 km. na płn. od Bradfordu, a 40 km. na zach.-płn.-zach. od Yorku, stacya kolei żel. płn.-wsch., liczy m-ców 9 230 (r. 1901). Posiada kościół katol. w stylu gotyckim, zbud. w r.

1861, i kościół anglikański, w ostatnich latach odrestaurowany. W r. 1869 założony instytut „Mechanics-Institution“ mieści w sobie bibliotekę, czytelnię i halę koncertową. Przędzalnie j być krople drobniutkie. Obecnie jednak wia-wełny ezesank., fabr. machin, fabryki pras dru- j domo, że stan taki niczego nie dowodzi i obie-karskich i introligatorskich; wyrób słodu, skór; dwie te sprawy pokrewne rozróżniamy głównie papiernie, cegielnie. Wielki połów łososi, wę- ze stanowiska baczącego na przyczyny powsta-gorzy i pstrągów. Słynne targi na zboże wania. —O. powstaje z powodu przewagi przy-

i bydło.

,r 0 chodu nad rozchodem w bilansie przemiany

Otłuszczenie (Lipomatosis, z gr. Xircatvto = materyi (ob.). Nierównowaga ta pochodzić może czynię tłustym, tuczę), jest to nadmierne nagro- z dwóch przyczyn: 1) przez wydatkowanie madzanie się tłuszczu w ustroju żywym. Roz- ! prawidłowe zaiększonego zanadto dowozu i 2) różniamy O. częściowe {L. partialis), jeżeli przez zmniejszenie wydatkowania przy dowo-sprawa ogranicza się do niektórych tylko tka- | zie prawidłowym. — Co się tyczy źródeł nek lub narządów, i O. ogólne czyli o ty- tłuszczu w ustroju, to sprawa powstawania łość (L. universalis, Obesitas, Adipositas), jego z innych ciał pokarmowych dotychczas gdy dotyka ustroju całego. Nagromadzanie się nie jest rozstrzygnięta ostatecznie. To tylko tłuszczu zwiększające ciężar ciała ponad i wiadomo, że tłuszcz dostarczany w pożywieniu 200 funtów u mężczyzny dorosłego i 160 funt. | może bezpośrednio nagromadzać się w ustroju, u niewiasty dojrzałej uważać już można za ; Ciała białkowate uważano dawniej za

Badania

sprawę patologiczną.

Od słabego stopnia ! źródło główne tłuszczu w ustroju.

legliwości i w stanie silniejszym groźną nawet chorobą. Z początku ludzie zbyt otyli —szczególnie kobiety — zwracają się do lekarza ze względów li tylko kosmetycznych, gdyż zbytnie nagromadzenie się tłuszczu zaciera przyrodzone linie ciała, przez co twarz traci na wyrazić, a kibić na estetyce kształtów: podbródek zwisa, szyja staje się krótką i grubą, kark łączy po linii prostej głowę z tułowiem; u kobiet rozwijają się nad miarę piersi, brzuch, i t. d.. Przesunięcie się granic zewnętrznych pociąga już za sobą cały szereg dolegliwości:

późniejsze sprostowały błędne to mniemanie i obniżyły rolę ciał białkowatych w wytwarzaniu tłuszczu bardzo znacznie. Co dotyczę węglowodanów, to przypuszczano dawniej, że mają jedynie pośrednie znaczenie w wytwarzaniu się tłuszczu, oszczędzając tłuszcz od rozpadu. Z czasem dopiero przekonano się, z początku na zwierzętach trawożernych i świniach, a później również na człowieku, że tłuszcz wprost z węglowodanów wytwarzać się może. — Widzimy więc, że każdy z pokarmów organicznych ostatecznie w tłuszcz zamienić się może i pod tą postacią nagromadza się w ustroju. Znamy - przez zbliżanie się zwykle oddalonych po-dwie postaci O-a. Jedną na podstawie pra- wierzchni dochodzi do tarcia i do dokuczli-widłowej przemiany materyi (ob.), kiedy nierównowaga pomiędzy przychodem a rozchodem zależy jedynie od nieprawidłowego życia, a mianowicie od dowolnego zwiększenia dowozu i małego wydatkowania energii; drugą na podstawie chorobliwie zmniejszonej przemiany materyi, gdy, pomimo stosunku prawidłowego pomiędzy pożywieniem a pracą mięśni, tłuszcz nie zostaje spalony należycie, lecz nagromadza się w ustroju. Pierwsza z dwu postaci jest o wiele pospolitsza i często na karb niedostatecznej przemiany materyi ogół zwala winę O-a, tkwiącą raczej w nałogach szkodliwych. Tu też należy szukać głównie przyczyny tak zwanej skłonności niektórych ludów do tycia. Słyną pod tym względem Turcy, Węgrzy, Lapończycy, mieszkańcy wybrzeży morskich północnych. Holendrzy, a szczególnie Semici. U Turków za przyczynę przyjąć należy lenistwo fizyczne i obfite spożywanie potraw mącznych i słodkich (szczególnie przez kobiety); u Węgrów—tłuste przyrządzanie potraw; u narodów dalekiej północy O. jest sprawą celową, sztucznie wywoływaną przez obfite spożywanie tłuszczu, w celu spożytkowania jego energii cieplnej, podczas mrozów długotrwałych; pozatem O-u sprzyja u nich przebywanie w ciasnych, dusznych przegrzanych izbach. Co się tyczy Żydów, to byłoby błędnem mówić o jaKiejś dziedzicznej u nich ospałości energii komórek jako o przyczynie tak częstej wśród narodu tego O-i. O. Żydów, spotykane przeważnie śród kół zamożniejszych, klinicyści spółcześni, kładą na karb zanadto obfitego odżywiania się ich, a szczególnie spo-    należą szyszki krwawnicze, powstające wsku-

ży wania tak zwanych potraw „pożywnych“,    tek niedogodnych warunków obiegu krwi w ja-

To, że płeć żeńska bardziej jest skłonna do otłu-    mie brzusznej.—U. wątroby mało wpływa

szczenią niż męska, przypisać głównie należy ! na jej czynność; natomiast zmiany warunków sposobowi życia niewieściego. W okresie prze-    w obiegu krwi wywołują zmiany wtórne w wą-

kwitauia gra zapewne rolę ustawanie działał-    trobie, wpływające ujemnie na żołądek.—Z na-

ności jajników, które poza wytwarzaniem ja-    rządów moczowych głównie obchodzą nas

jek posiadać mają także zadanie t. zw. wydzie-    nerki O. ich, a właściwie ich powłoki tłu-

lauia wewnętrznego, t. j. wydzielają prawdopo-    szczöwej, nie wywołuje żadnych dolegliwości,

dobnie dotychczas niezbadane ciało, między in-    Przeciwnie, jeżeli po takiem otłuszczeniu dany

nemi działające hamująco na odkładanie się    osobnik nagle schudnie, nerka przez to traci

tłuszczu. — Gdy otyłość średnia uważana bywa    oparcie i wskutek tego albo zamienia się w t.

za oznakę zdrowia, pełni życia, przeciwnie, O.    zw. nerkę ruchomą {ren mohilis) lub też

jest stanem patologicznym, powodem wielu do-    opuszcza się nizko {Nephroptosis). W związku

/y

'-‘C

wych odparzeń {Intertrigo). Chód osób otyłych, w celu utrzymania równowagi, zmienia się również znacznie—staje się sztywnym i wymuszonym; napięcie mięśni tułowia wywołuje znowu ból w krzyżach. Wślad za temi dolegliwościami podrzędniejszemi następują zmiany głębsze anatomo-patologiczne, naruszające w mniej lub więcej znacznym stopniu działalności poważnych narządów ustroju — przede-wszystkiem serca. Czynność jego ulega szkodliwemu wpływowi otłuszczenia ogólnego z dwóch przyczyn: po pierwsze, z powodu zwiększonego oporu w całym obiegu krwi i przez to zwiększonych wymagań od sprawności serca, a po drugie, z powodu zmian ana-tomo-patologicznych w samym mięśniu serca, w osierdziu i śródpiersiu. - U k ł a d oddechowy ulega wpływowi otłuszczenia albo pośrednio, z powodu zaburzeń w układzie krwionośnym, lub też bezpośrednio, z powodu uszkodzenia mechanizmu własnego—zbytniego obciążenia przez tłuszcz mięśni oddechowych. Zmniejszona wentylacya i zastoje w krążeniu krwi płuc-nem sprzyjają nieżytom, a te utrudniają jeszcze bardziej wymianę gazową—powstaje koło błędne. Koszt ponosi serce, które musi wyrównywać swą pracą niedostateczne utlenianie krwi. Ostatecznie powstaje rozedma płuc. Co się tyczy narządów trawienia, to ulegają one zmianom chorobnym głównie z przyczyn krążenia krwi wadliwego — na tle zastojów ogólnych. Pozatem ospałość ruchu robaczkowego jelit prowadzi do zaparcia stolca i katarów kiszki prostej. Do zwykłych powikłań O-a

z zastojami ogólnemi powstaje tak zwana ner- j krwista. Głównym środkiem zapobiegawczym ka zastoinowa, wywołująca te same objawy co przy wadach serca. Często idąca w parze z O-m moczówka cukrowa dawniej uważana była za jego następstwo; dziś zdanie to napotyka przeciwników, ściach płciowych O. nie odbija się szkodliwie z przyczyn prawie wyłącznie mechanicznych; zbyt obfite zbieranie się ttuszczu w okolicach narządów płciowych mężczyzn przeszkadza spółkowaniu. Cierpienia niewieście często raczej są powodem, niż następstwem O-a. Gruczoł mleczny ulega zanikowi pod wpływem przerostu tkanki tłuszczowej. Niewiasty oty- teryi, stosownie do tego, które części pokar łe są złemi karmicielkami.—O chorobach skó- mów uważano za główne źródła tłuszczu. Roz-ry z powodu tarcia przeciwległych części cia- różniamy leczenie: 1) Bantinga (właściwie ła wspomniano wyżej. Pozatem O. z powodu Harvey a),    2) Ebs teina, oraz 3) Oert-

jest jednak ruch mięśniowy pod postacią różnego rodzaju sportów i pracy fizycznej. Unikać należy leczenia u źródeł mineralnych, gdyż przez to zaniedbuje się środki właściwsze i odpowiedniejsze. O lekach aptecznych mowy nawet być nie powinno; ponieważ raczej zaszkodzić niż pomódz mogą.—Leczenie O-a już istniejącego zasadza się na odtłuszczaniu lub też na zapobieganiu dalszemu nagromadzaniu się tłuszczu. Leczenie ulegało z dawien dawna wahaniom, zależnym od stanu wiedzy lekarskiej, głównie zaś fizyologii przemiany ma-

Na czynno-

Ma on tę niedogodność,

utruduiomgo przewodnictwa ciepta wywołuje liai S c h w e n i n g e r a. — Sposób Bantinga obfite wydzielanie się potu, a przez to niektó- i polega na spożywaniu prawie wyłącznem pore dolegliwości skórne. — Układ nerwowy karmów mięsnych.

ulega wpływowi O-a zależnie od zakłóceń że obciąża zanadto czynność narządów trauie-w obiegu krwi wogóle i niejednostajnego przy- nia -stąd nieżyty żołądka i kiszek. Zbyt wiel-pływu krwi do mózgu. Prócz tego czynniki ka ilość spożywanego mięsa prowadzi również czysto wymiarowe zwiększenie masy ciała— do tworzenia się wielkiej ilości kwasu moczo-działają hamująco na ruch fizyczny, a przez to wego, co przy znanej skłonności ludzi otyłych i na psychikę. — Wyliczanie wszystkich stanów do cierpień dnawych stawów (Arthritis) sprzy-chorobnych, związanych z O-em za daleko-by ja jeszcze bardziej rozwojowi tej choroby. Dianas zaprowadziło. Dosyć powiedzieć, że stan tego też dziś zalecane bywa mięso chude jäten patologiczny odbija się mniej lub więcej kiegobądź rodzaju z wielką ilością owoców na czynności wszystkich narządów i na całości i jarzyn. Wogóle jednak leczenie Bantinga ustroju—Leczenie zależne jest od stopnia z powodu pewnych szkodliwych działań ubocz-O-a i powikłań jego, a powinno być przede- nych (wywołuje rozwój gruźlicy, cierpienia ner-wszystkiem zapobiegawcze. Należy w dzieci wowe) nie powinno być stosowane. — Ebstein już wpajać zasady życia hygienicznego, umie- zalecił sposób inny, polegający na spożywaniu jętność zachowania tak ważnej w danym ra- niewielkiej ilości pokarmów, składających się zie równowagi pomiędzy jedzeniem a rui hem z białka, stosunkowo wielkiej ilości tłuszczu mięśniowym. Początków O-a w wieku mło- i małej ilości węglowodanów. Ebstein wy-dzieńczym nie należy leczyć schematycznie, chodzi z tej zasady, że tłuszcz nasyca szybko lecz indywidualizować. Wogole starać się na- i zmniejsza uczucie pragnienia; przytem E. sądzi, leży nie o usuwanie, lecz o przerwanie dal- że tłuszcz przez nas spożywany nie nagroma-szego nagromadzania się tłuszczu. Ludzie mło- dza się w ustroju. Sposób Eb Steina ma dzi źle znoszą schudnienie, słabną przez to tę zasadę, że obliczony jest na czas dłuższy, bardzo. U chorych na gruźlicę trudno jest a u ludzi z O-em nie idzie o to, aby w jaknaj-szczególuie zachować miarę należytą; w ka- krótszym czasie wywołać stratę na wadze, lecz żdym razie nagła strata na wadze jest dla nich głównie o celowe uregulowanie dyety. Stroną niebezpieczna. Neurastenicy czują się lepiej, ujemną sposobu tego są również zaburzenia gdy nabierają ciała. Wogóle optimum waha w trawieniu. — Sposób Oertla i Schwenin-się w granicach wielkich, a sztuka zachowania g era polega poza ograniczeniem ilości spoży-dyety właściwej wymaga od lekarza umiejętuo- wanego tłuszczu i węglowodanów—na zmniej-ści niemało. U młodzieży należy się liczyć szeniu użycia wody i wzmożeniu jej odpływu z dobrym jej apetytem, a więc w celu zapo- przez skórę (pocenie się). O er teł sądzi, że biegania O-u należy dawać takie potrawy, któ- zmniejszenie ilości wody w ustroju zwęża dro-re dają mało kaloryi, mało są pożywne, a na- bne naczynia, szczególnie w tkance tłuszczo-sycają szybko, napełniając swą masą żołądek— wej, wskutek tego następuje w niej niedo-jako taki pokarm zalecane bywają kartofle krwienie, przez co ulega znów rozpadowi; Pozatem jeść należy mięso chude, jarzyny, tłuszcz wchłonięty zostaje przez układ krwio-owoce, chleb Grahama. Pokarmy wyłącznie nośny i tam zostaje spalony. Jedno, co można roślinne, w wieku młodzieńczym szczególnie, przyjąć za pewnik, to że przez normowanie uży-szkodliwe są dla zdrowia, gdyż wraz z chud- cia wody w wypadkach zakłóceń obiegu krwi, nieniem wywołują osłabienie i niedokrwistość, związanych z O-em w parze z ich wyrówna-a wiadomo, że anemiczna postać otłuszczenia niem, wzmaga się czynność mięśniowa i przez daje o wiele gorsze rokowanie niż postać J to sprawa spalania się tłuszczu. Zabieg ten

med. Abhandl.“ Nr. 4 1894).

Otoba, tłuszcz, ob. Myristica.

Otocyon Lichtst. Rodzaj ssących z rzędu Carnioora, rodziny Canidae—psów.—Uzębienie różni się od typu normalnego, drapieżnym ssącym właściwego, znaczną ilością zębów trzonowych. Formuła zębowa następująca:

3    1

i— (dentes incisivi, siekacze); c — (kły,den-

O    1

Głowa krótka z za-

kończone śpiczasto (szpic koloru czarnego), ogólny kształt uszu jajowaty, długość ich równa się długości głowy; kończyny przednie o pięciu, tylne—czterech palcach; długość ciała wynosi 60 cm.; ogona—30 cm.; wysokość w okolicy łopatek 35 cm. 0. caffer zamieszkuje południową i wschodnią Afrykę; tubylcy polują na niego dla mięsa i futra.

Otoczac, chorw. Otocac, tk. Otoczany, miasteczko w Chorwacyi, w hr. Lika-Krbava, pow. otoczackim, nad rzeką Gaczką, rozdzielającą się tutaj na 2 ramiona, a ginącą poniżej O. w 50 katabotronach, 30 km. na płd.-wsch. od Senia (Zengg), 451 m. npm.; liczy m-ców wraz z załogą wojskową 8 717 (1900 r.), przeważnie Chorwatów, w tern 6 636 kat. i 2 063 kość. greckiego. Dawniej, za istnienia chorwackiego pogranicza wojskowego, był O. pograniczną strażnicą. Sąd. Szczątki starożytnego zamku. Szkoły: stolarska, tokarska i kołodziejska. Handel drzewem, zbożem i bydłem. Poczta i telegraf ną miejscu. W pobliżu są jeziora Kiesko i Czreo. Biskupstwo otoczackie 1461 — 1541 założył jeden z Fraugipanów (Franko-

Br. 0.

Dr J. r.

L. K;

celowy jest głównie przy niedomodze serca z naruszonem wyrównaniem w celu zmniejszenia oporu w obiegu krwi i ulżenia pracy mięśniowej serca. W razie O-a prostego, skutek leczenia Oertla objaśnić można w ten sposób, że ze zmniejszonem biciem serca idzie w parze apetyt zmniejszony, a więc zmniejsza się ilość pokarmów spożytych, co jest główną rzeczą w tym razie. — Co się tyczy wyskoku, to z powodu jego wysokiej wartości palnej (lg—7K) należy go unikać, jako zachowawcy tłuszczu. Zalecać go można w małych ilościach w razie słabości serca. —Ze środków leczniczych głównym pozostaje leczenie wodami mine-ralnemi u źródła — według wskazań lekarza. — Ze wszystkich środków przeciw O-u jedynie słusznym i odpowiednim jest właściwy sposób życia, a mianowicie umiarkowanie w jedzeniu i piciu i pełnia ruchu fizycznego. —L i -tera tura: Banting „Letter on corpulence adressed to the public“ (Lond. 1864); Dane el „Traité théor. et prat, de l’obésité“ (Paryż 1863); Dapper „Ueber Entfettungscuren“ („Arch. f. Verdauungskrankh“ r. 1898); Ebstein „Die Fettleibigkeit“ (Wiesbaden 1886)i tenże „Ueber die Behandlung der Fettleibigkeit mit Schilddrüsenpräparaten“ („Deut. med. Wochensch.“ 1899); Kirch „Die Fettleibigkeit“ (Stuttgart 1888); Noorden „Die Fettsucht“ (Nothnagel „Spezielle Pathol, u. Ther.“); tenże „Pathologie des Stoffwechsels“; Pfeiffer „Behandlung der Fettleibigkeit“ („Pen-tzolds Handbuch d. spez. Therapie“); Schweninger u Buzzi „Die Fettsucht“ („Samml.

A. E.

tes canini); — {dentes molares— zęby trzonowe);

O

wśród tych ostatnich jednak wyróżnia się zwy-

(trzonowe właściwe—molares), albo— p —, Sj 4

(dens scelerans) i m —

O*

ostrzonym pyskiem; uszy zadziwiająco duże (w stosunku do wielkości zwierzęcia), prosto stojące. Postać zwierzęcia podobna do lisiej, jeno o wysokich nogach. Z gatunków znamy O. caffer {Canis megalotis C uv.); kolor grzbietowej strony szarożółty, kończyn i ogona ciemniejszy; część brzuszna ciała biaława, górna część nosa czarna; uszy z białą obwódką, za-f-t. Min.

panów, ob.).

Otoczka, roślina, ob. Co roni lia.

Otok pierśny (Empyema), ob. R o p n i a k opłucny.

Qtolity, ob. Słuch i Ucho.

Otologia (z gr. to ouę — àrôç=ucho i b Xó-Yoę=słowo, nauka). Nauka zajmująca się budową anatomiczną, fizyologią i patologią ucha, Często, chociaż niewłaściwie, miano to dawane też bywa otiatryi (ob.).

Otomańska porta, ob. Turcy a.

Otomacy — odrębna grupa lingwistyczna, w kniejach na południe od Amazonki; dzisiaj siedzą w pobliżu rz. Meta. Rodzina monoga-miczna, Gumilla przedstawił życie O-ów społeczne tak uroczo, iż zakrawało na sielankę. O-cy należą do geofagów, tj. ludów jedzących ziemię (czemu sprzyja tłustość jej).

Otomi, także Hiaihiu—lud, według podania Azteków, należący do liczby prastarych tubylców w Meksyku Środkowym, a jego język był w chwili przybycia Europejczyków najbardziej rozpowszechniony w tej dzielnicy. Język O-ów, rozpadający się na liczne grupy, był przedmiotem wielu sporów: jedni widzieli w nim język pokrewny chińskiemu, inni wyodrębniali go z pośród innych języków amerykańskich: w rzeczy samej, tworząc odrębną rodzinę lingwistyczną, odznacza się on dążnością ku mo-nosylabizmowi oraz trudnem brzmieniem dźwięków, ale pod względem swojej struktury nie odbiega od innych języków amerykańskich. Mówią nim ludy: Jona (Mekowie), Mazauhowie, Otomi, Pamowie i in. Główne siedziby O-ów leżały w stanach Queretaro i Guanajuato. Pod wpływem dawnych pisarzy O. uchodzą za lud dziki. Brinton protestuje przecie temu, wykazując ich pracowitość, staranną uprawę roślin, łagod-

L. K.

za

a na-

P. Orz.

Na-

okrągłego, odbijającego promienie

Dr J. p.

Otranto, miasto portowe

rza

z morzem

religijne i 100 200 katol.

S. Drz.

S, Drz.

ność. Liczą O-ów około 650—700 000 głów. Por. Charencey „Mélanges de Pliilol. et Palaeogr. Amer.“; Piccolomini „Gramma-tica“ (1841); N axer a „De lingua Ottomito-rum dissertatio“ (Filadelfia 1841).

Otoniel, pierwszy wybawiciel Izraela Sędziów. Kiedy Kaleb za życia Jozuego zawojował południową część Palestyny i zbliżał się do miasta Dabir, które pierwej zwano Ka-riath-Sepher (miasto nauk), ogłosił wtedy: „Kto porazi Kariath-Sepher, a weźmie je, temu dam Akszę, córkę swoją, za żonę“. O. zdobył to miasto, a Kaleb dał mu swą córkę w małżeństwo. Później, po śmierci Jozuego, Izraelici wpadli pod jarzmo króla Mezopotamii Chusan Rasathain, pod którem przez lat ośm zostawali; wybawił ich z pod tego jarzma O., stępnie był sędzią Izraela.

Otos, po grecku ’Sitoę, po łacinie Otus: 1) syn Posejdona i Ifimedei, brat Efialtesa, jeden z Al o idów (ob.).—2) Książę Epejczy-ków, w ziemi Elijskiej, którego w wojnie trojańskiej zabił w walce przy okrętach Polyda-mas.

Otos i Efialtes, ob. A 1 o i d o w i e.

Otoskop (z gr. to ouę—wto«;=ucho i oxśtc-Top.ai=przypatruję się), wziernik uszny, rzędzie lekarskie, najczęściej mające postać lejka, albo trąbki krótkiej, o wylocie znacznie rozszerzonym, wyrabiane w wielkościach różnych, najpospoliciej ze srebra lub z kauczuku czarnego, twardego, służące do badania przewodu słuchowego aż do błony bębenkowej. T. zw. ucho średnie za pomocą O-u widzieć tylko można wtedy, gdy bębenek z jakichkolwiek powodów uległ zniszczeniu. Inny rodzaj O-u różni się od opisanego tem, że lejek jest wzdłuż rozłupany, a każda z połów jego posiada rączkę wydłużoną, rączki te są z sobą spojone za pomocą zamku w ten sposób, że, naciskając na nie, oddalamy połowy lejka, jedną od drugiej, przez co zwiększa się nieco pole widzenia. Umieściwszy O. w uchu, oświetlamy sobie wnętrze jego za pomocą zwier-ciadełka światła.

we Włoszech, w prowincyi Lecce, dawniej Terra d’0., na skale wbijającej się ku płd.-wsch. w głąb mo-i kończącej się przylądkiem Otranckim, 5 km. od miasta oddalonym, nad cieśniną Otrancką, 72 km. szeroką, a łączącą Adryatyk Jońskiem. Liczy m-ców 2 401 (r. 1901). Końcowa stacya kolei płd. Bolouia-Otranto. Siedziba arcybiskupa. Posiada kościół katedralny

S-ta Annunziata z piękną mozaikową posadzką z r. 1166 i olbrzymią kryptą podkościelną, z XI w. pochodzącą, odnowiony pod koniec w. XV po zniszczeniu przez Turków; oprócz tego uwagi godnym jest kościół św. Piotra z bizan-tyjskiemi freskami. Zamek stary i resztki murów fortyfikacyjnych. Gimnazyum i seini-naryum arcybiskupie. Mieszkańcy trudnią się przeważnie wyrobem sieci rybackich, rybołówstwem, handlem oliwą i jej wywozem. Handel skierowany przeważnie ku wyspie Korfu i dalej na wschód. W starożytności była to osada grecka H y d r u s, za czasów rzymskich Hy -d r u n t u m. Było to m. portowe, przewozowe, skąd przeprawiano się do Apollonii illiryj-skiej (uniwersytet rzymski), tudzież do Dyrrha-chium (dziś Durazzo, Dracz), a stąd do Konstantynopola. W r. 1080 Normannowie wydarli O. Bizantynom. Po zdobyciu dn. 11 sierpnia 1480 r. przez Turków miasto zupełnie podupadło, a chociaż w r. 1481 Turcy zmuszeni byli opuścić je, już się nie podniosło. Drugie oblężenie miasta przez Turków w r. 1537 zostało odparte. W r. 1806 Napoleon mianował swego ministra Józefa Fouché księciem Otranto. Arcybiskupstwo O., poprzednio biskupstwo od VII do XI wieku, tworzy ze sufraganiami Lecce, Ugento i Gallipoli, prowiucyę kościelną otrancką i liczy 325 kościołów i kaplic, 261 (250 świeckich) księży, 3 (2 męskie) bractwa

Br. G.

Otrera, po grecku ’Orpspa, sławna królowa Amazonek, małżonka bożka Aresa, matka Pentezy-lei i Hippolity. Jak inne źródło głosi, zbudować ona miała razem z Antyopą (ob.) na cześć Aresa świątynię na opustoszałej wyspie na Morzu Czarnem, w pobliżu wybrzeża Mossy-noików. Według innej tradycyi przypisywano jej także założenie sławnej świątyni Artemidy w Efezie. —Por. Hyginus, fab. 30; Apollonius Rhodms, Argon. 2, 387.

OtrepjeW, ob. Dymitr Samozwaniec.

Otreus, po grecku ’Otpeóę: 1) syn króla fry-gijskiego Dymasa, walczył z bratem swym Mygdouem i z młodym Pryamosem przeciwko Amazonkom; córka jego urodziwa zwała się Afrodytę, a w jej postaci pojawiała się bogini Afrodvte Trojańczykowi Anchizesowi, na schadzkach miłosnych, których owocem był Eneasz (ob.); por. Homer, hymn. in Ven. 110 i nast. — 2) Brat Maryandyńskiego Lykosa (ob.), zabił pięścią, w twardy rzemień uzbrojoną, Amykosa, króla Bebryków w ziemi Bi-tyńskiej, gdy ubiegał się o rękę Hezyony, nadobnej córki Laomedonta, odebrawszy zlecenie pokonania w walce niebezpiecznego kułacznika. Por. Valerius Flaccus 4, 162.

Otręby, pozostałość przy mieleniu zboża i ziaru powstająca, głównie składająca się ze szczątków łupin. O-y bywają różnego rodzaju, jak: z podwójnego mielenia wytworzone lub otręby w kształcie mąki, białe, czarne, żółtawe, to znów grube, średnie i miałkie, zależnie od sposobów mielenia i od zboża, z którego pochodzą. W rolnictwie używa się głównie O-b zbożowych. O-y powstające przy mieleniu zbóż na kaszę zawierają mąkę, bywają białe (wagi 43 kgr. na hektolitr zboża), brunatne lub żółtawe (39 kgr.), wchła-

Br. G.

niają trzy do czterech części HaO na wagę; z gorącą wodą dają ciasto; stanowią czasem jako odrzyny domieszkę do pieczenia niektórych odmian chleba jak np. tak zwanego Chleba Grahama, służą do żywienia inwentarza gospodarczego, a głównie krów mlecznych, szczególnie zaś po ich ocieleniu się, tudzież młodych cieląt po odstawieniu; są stosowane również przy niektórych chorobach zwierząt domowych. W handlu O-y pospolicie spotyka się jako mieszaninę z trzech odmian: grubych, średnich i miałkich. — Analizy przez Wolffa, Miintza, Gohrena, Houzeaux dokonywane wykazują w O-ach małą ilość materyi azotowych {maximum 16 & w tatarczanych), stąd mają małą wartość odżywczą i strawną. — O-y w stanie suchym służą za paszę dla owiec, a tam, gdzie jest hodowla królików, dla tychże. Otręby moczone zadawane są koniom, bydłu rogatemu i nierogaciźnie; najczęściej używa się ich jako domieszki do pokarmów stałych lub płynnych, nigdy zaś jako bezwzględnej paszy. Zbyt obfite żywienie O-ami sprowadza niestrawność, biegunkę i odęcie, wywołuje poty i opadnięcie sił. Średnią, a raczej maksymalną ilość O-b należy ograniczyć do 2 klg. na konia; na muła lub osła do 1 klg., na wołu opasowego do 4 klg., na krowę mleczną do 6 klg. Owcy można dawać 0.5 klg., wieprzowi 0.7 (według Corue-vina). Pod względem odżywczym najwyżej stoją O-y pszenne grube; ich stosunek spożywczy ma się jak 1 : 3.9, pszennych miałkich jak 1 : 4.4; najgorsze są żytnie, które wykazują stosunek jak 1.: 4.5. Stosunek ten spożywczy da się tem wytłómaczyć, że białko i gluten znajdują się bezpośrednio pod otrębą i najdokładniejsze mielenie nie pozwala ich od plewy oddzielić. —O-by jakiegokolwiek pochodzenia są substancyą nader hygroskopijną, łatwo się zagrzewają, powinny więc być przechowywane w składach bardzo suchych i łatwo przewiewnych, rozpościerać je należy w warstwach cienkich, nigdy zaś w stożkach. O-y podlegają licznym fałszerstwom w handlu przez domieszkę materyałów tak mineralnych jak i organicznych.—Nieodzownym jest przy ich badaniu mikroskop. Można jeszcze nadmienić, że na wywóz zagranicę, a mianowicie do Prus, głównie idą od nas O-y grube pszenne i cena tychże bywa najwyższa, nawet wtedy, kiedy pszenica jest tanią, i wynosi od 1 30 do 1.50 za centnar, dochodzi nawet do 2 rb. loco młyn.

Otręt (Intertrigo), ob. W y p r z e n i e.

Otricoli, wieś we Włoszech, prowincyi Perugia, pow. Terni, niedaleko lew. brzegu Tybru, przy starożytnej drodze Via Flaminia, 11 km. na płn.-zach. od Narni; liczy 945 m-ców, a z przysiółkami 1 997 m-ców (r. 1901). W starożytności zwało sięOcriculum w Umbryi (ob.).—W r. 1799 odnieśli Francuzi pod O. zwycięstwo nad Neapolitanami.

Otrucie (w łac. dzisiejszej intoxicatio, poprawnie venefcium, fr. empoisonnement, ang. poisoning, niem. Vergiftung, ros. otrawljenije), jest to wywołanie zmian pewnych, mniej lub więcej życiu zagrażających, przez wprowadzenie do ustroju żywego ciał pewnych, zwanych truciznami (ob.), jeżeli są pochodzenia mineralnego, lub roślinnego, jadami zaś, gdy pochodzą od zwierząt.—O. każcie jest następstwem, bądź własnowolnego i świadomego zażycia trucizny, albo też przypadkowego jej połknięcia, lub skaleczenia się przedmiotem zatrutym, bądź też wynika z zadania jej przypadkowego, albo u-myślnego przez osobę inną. Oczywiście nie wpływa to na istotę O-a samego, więc odróżnienie takie posiada wyłącznie znaczenie prawne. Nie należy, jak się to zdarza nieraz, utożsamiać O-a z zatruciem, ponieważ są to pojęcia zgoła odrębne. Zatrucie jest zaprawienie trucizną lub jadem, czy umyślne, czy mimowolne. Ciała lotne, płynne i stałe, do których dodano trucizny, są zatrute i mogą stać się powodem O-a. — O. nazywamy ostrym (Intoxicatio acuta), jeżeli trucizna lub jad zadane zostały w ilości takiej, że natychmiast, albo przynajmniej bardzo szybko, wywierają skutek zgubny, co jest właściwością wielu soli mineralnych, kwasów, alkaloidów, jadu wężów i t. p. — Jeżeli ciała trujące dostają się do ustroju naraz w ilościach niewielkich, niezdolnych natychmiast wywołać skutków szkodliwych, ale dostają się do niego często, albo stale, to wtedy powstaje O. powolne, czyli przewlekłe (I. chronica,).

Nie wszystkie atoli trucizny wywierają w razie takim wpływ szkodliwy, jeno te, które nagromadzają się w ustroju, a przez to nawet małe ich dawki, lecz częste, zaczynają działać zbiorowo. Na O-a tego drugiego rodzaju narażeni są zwłaszcza robotnicy, mający do czynienia codziennie z ciałami trująceini, jak np. ołów, rtęć, fosfor i t. p., albo górnicy, dobywający z ziemi ciała trujące (rtęć, arszenik i t. p.). —Objawy O-a bywają bardzo różne, stosujące się do właściwego działania, jako też ilości zażytej lub zadanej trucizny, a także nieraz są zależne od sposobu wprowadzenia jej do ustroju. Jad węża np., zabijający bezwarunkowo, jeżeli nawet w ilości niewielkiej dostanie się do krwi, może być spożyty bezkarnie, nawet w ilościach znacznych; inne trucizny działają znów tylko wtedy, jeżeli dostaną » się do przewodu pokarmowego, nakoniec są i takie, które w jakikolwiek sposób dostawszy się do ustroju, działają zawsze szkodliwie, albo zabójczo. — Przebieg O-a i zejście jego ostateczne bywa także niejednakie, może się bowiem zakończyć wyzdrowieniem zupełnem, wyzdrowieniem z pozostawieniem na czas dłuższy, lub krótszy przypadłości i cierpień pewnych, i nakoniec często kończy się śmiercią, która by-i wa następstwem zwykłem po zażyciu ilości do-

statecznej wszelkich trucizn silnych, działających szybko. Działanie to zabójcze zależeć może od porażenia ośrodków nerwowych (np. opium, nikotyna, strychnina i t. p.)t albo mięśnia serce (fosfor, arszenik i in.), od szybkiego rozkładu krwi (tlenek węgla, czyli czad) i od porażenia ogólnego mięśni (kurare). — Częstokroć udaje się ocalić życie otrutemu, jeżeli dosyć wcześnie zastosować można środki odpowiednie, zwane odtrutkami (ob.). Przede-wszystkiem zawsze postarać się trzeba o wydalenie jaknajszybsze trucizny połkniętej; do tego służą środki wymiotne, albo jeszcze lepiej prze-płókanie żołądka za pomocą pompki żołądkowej (ob.). Wymioty na razie wywołać można, gdy niema na podręczu środków wymiotnych, dając pić otrutemu wodę letnią, lub takież mleko w ilościach wielkich, albo też łaskocząc piórkiem lub palcem gardło jego. Najlepiej jest stosować jedno i drugie naprzemian. Po opróżnieniu żołądka, o ile można najdokładniej-szem, zadaje się dopiero odtrutki odpowiednie, więc przy O-u arszenikiem wodorotlenek żelaza z magnezyą; po O-u solami rtęci: białko jajeczne, rozrzedzone wodą i mleko, przeciw fosforowi stosuje się terpentynę, przeciwko kwasom mineralnym kredę, magnezyę, wodę wapienną, a w braku ich mydliny; przeciwko O-u alkaliami (ług) podawać należy napoje kwaśne, wodę z octem, sok cytrynowy i t p. Odtrutki te powinny zawsze być zadawane w ilościach niemałych. Przeciwko O-u narkotykami bywają skuteczne: bardzo mocna kawa czarna lub takaż herbata, częste opryskiwanie twarzy wo-dą zimną, okłady zimne (z lodu) na głowę, utrzymywanie otrutego w ruchu ciągłym, nie pozwalając mu ani na chwilę usiąść, lub położyć się; gdyby oddech ustawał, natychmiast należy przedsiębrać oddychanie sztuczne (ob.), w razie zapaści (ob.), potrzymywać trzeba ‘siły otrutego winem starem, wódką, eterem i t. p.— Otrutych gazami przedewszystkiem wyprowadzić lub wynieść należy na świeże powietrze, a gdyby i oddech ustawał, trzeba go sztucznie podtrzymywać, przytem polewa się im głowę wodą zimną. Odtrutkami najskuteczniejszemi przeciwko truciznom niektórym, zwłaszcza alkaloidom roślinnym, bywają trucizny inne, wywierające działanie wręcz przeciwne, ale o zastosowaniu ich rozstrzygać może tylko lekarz, którego wogóle we wszystkich przypadkach O-a jak najśpieszniej przywoływać należy, ograniczając się na razie, aż do przybycia jego, środkami powyżej wskazanemi. — Gdy chodzi o O-e przewlekłe, wskazaniem pierwszem jest usunięcie czynników szkodliwych, będących jego powodem, postępowanie zaś dalsze z chorym powierzyć należy lekarzowi. Jeżeli trucizna (albo jad) nie była połknięta, lecz dostała się do ustroju w sposób inny (ukąszenie przez węża lub psa wściekłego, albo skaleczenie się narzędziem zatrutem), to, o ile można

najspieszniej, miejsce skaleczone należy wypalić, albo za pomocą ust (co może stać się niebezpiecznem) wyssać, lub, co bezpieczniejsze, przystawić na ranę bańką suchą, która może razem z krwią z rany wyciągnąć truciznę albo jad; jeżeli ranka jest nieznaczna i nie krwawi, należy ją przedtem powiększyć za pomocą nacięcia. Przyzwanie spieszne lekarza i w tych razach jest konieczne, aż do przybycia zaś jego należy ponad miejscem skaleczo-nem (w kierunku do serca), o ile to jest możliwe, nałożyć opaskę ściskającą, aby w ten sposób zapobiedz przedostaniu się dalszemu jadu do krwi.—O-ami jako też własnościami trucizn i jadów różnych, oraz zapobieganiem ich szkodliwości i wykrywaniem ich śladów w u-stroju lub wydzielinach jego, zajmuje się gałąź odrębna medycyny sądowej (ob.), zwana nauką o truciznach, czyli toksykologią. Nauka ta jest jedną z najmłodszych, gdyż na prawdę powstała dopiero w dziesiątkach lat początkowych wieku XIX, a ojcem jej był znakomity lekarz paryski Or fil a (ob.), w ślady jego wstąpili później: Christison, Tardieu, Taylor, Sonnenschein, Husem a nn, Na un y n, L. Hermann i wielu innych, bądź lekarzów sądowych, bądź farmakologów, którzy, czyniąc doświadczenia na zwierzętach, albo też opierając się na spostrzeżeniach klinicznych, oraz na badaniach fizyolo-giczno-chemicznych, wykształcili ją na osobny dział wiedzy lekarskiej.—Wprawdzie już w Starożytności zajmowano się niemało truciznami i starano się zarówno poznać ich działanie, jaki znaleźć sposoby przeciwko działaniu ich, co rzeczywiście było bardzo potrzebne wobec trucicielstwa wówczas szeroko rozpowszechnionego; ale w kierunku tym osiągnięto tylko wyniki bardzo nieznaczne, co zależało bardzo od niedołężnych sposobów badania ówczesnych, oraz od uprzedzeń, opierających się na poglądach, wyrozumowanych, lecz niepopartych doświadczeniami uczonych ówczesnych, pozostających zawsze mniej lub więcej pod wpływem różnych szkół filozoficznych, mędrkujących raczej niż badających. Podobnie rzeczy się miały i w Wiekach Średnich. Lekarze arabscy, rej wówczas wodzący, chociaż wogóle trzymali się nieomal niewolniczo zasad lecznictwa greckiego, wzbogacili wprawdzie nieco wiedzę, opisując trucizny różne, Grekom i Ezymianom jeszcze nieznane,” ale nauki o truciznach stworzyć nie umieli. Nie uczynili też tego alchi-micy średniowieczni i z Doby Odrodzenia. Dopiero powstały pod koniec wieku XVIII rozwój postępowy nauk przyrodniczych wogóle, zwłaszcza zaś rozkwit chemii, stworzył podwalinę, na której Or fil a wznosić zaczął gmach okazały nauki o truciznach.—Literatura. Dzieła Orfili ob. w życiorysie jego; Husem'ann „Handbuch der Toxikologie“ (Berlin 1862 —

1867); A. A. Tardieu „Études médico-léga.

Dr J. P.

S. Drz.

S, I)rz.

S. Drz.

wys. 1 726 m. npm. w szczycie G e -

Br G.

cr o-

łeś et cliniques sur l’empoisonnement“ (Paryż 1867, praca nagrodzona przez Akad. franc.-przekł. niem. Erlangen 1868); Mohr „Chemische Toxikologie“ (Brunszwik 1874); Dragen-dorff „Die gerichtlichen Ermittelungen von Giften“ (Petersburg 1876); Kl. Bernard „Leçons sur les effets des substances toxiques et médicamenteuses“ (Paryż 1883); Lewin „Lehrbuch der Toxikologie“ (Wiesbaden 1885); A. J. Küjikel „Handbuch der Toxikologie“ (Jena 189*9); J. Ogier „Traité de chimie toxicologique“ (Paryż 1899); H. Blücher „Gifte und Vergiftungen, so wie die erste Hilfe in Vergiftungsfällen“ (Lipsk 1899); W. Sachs „Die Kohlenoxyd-Vergiftung“ (Brunszwik 1900); Chevalier et Richard „Études sur les intoxications“ (Paryż 1900); H. K i o n k a „Grundriss der Toxikolôgie“ (Lipsk 1901); P. Brouardel „Les empoisonnements" (Paryż 1901); J. D. Mann „Forensis medicine and toxicology“ (Londyn 1902, wyd. 3-e); A. H. Brundage „A manuel of Toxicology“ (Londyn 1903, wyd. 4-e tamże 1905); F onze s-Di a con „Précis de toxicologie“ (Paryż 1903); W. Mitlacher „Toxikologisch oder forensisch wichtige Pflanzen und vegetabilische Droguen“ (Wiédeü 1904; 106 rycin); A. B. Smith „Poisonous plants of all countries etc.“ (Londyn 1905); C. Vibert „Précis de toxicologie clinique et médico-légale“ (Paryż 1906); A. W. Blyth „Poisons, their effects and detection“ Londyn 1907, wyd. 4-e); A. Calm ette „Les venins, les animaux venimeux et la sérothérapie antivénimeuse“ (Paryż 1908 ze 125 rycinami). W języku polskim posiadamy bardzo użyteczny i przystępnie tiłożony „Skorowidz środków zaradczych w wypadkach otrucia“ (Warszawa 1887), napisany przez Henryka Klawego.

Otryades, Otryadas, po grecku ’09-po ’Ołłpoa^aę, po łacinie Othryades, Othryadas, bohaterski Spartańczyk, który, według opowiadania Herodota (1, 82 i nast.), z doborowego hufca 300 ziomków swych, toczącego w r. 546 przed Chr. z 300 dzielnymi Argiwami bój rozstrzygający o posiadaniu granicznej ziemi Ky-nuryi, od miasta Thyrea także Thyreatis zwanej, sam jeden przy życiu pozostał, kiedy po stronie Argiwów dwóch wojowników, Chromios i Alkanor, ocalało. Ci pośpieszyli zaraz do Argos, aby obwieścić swoje zwycięstwo, gdy tymczasem O. pozostał na placu boju, którego, jako zwyciężca, opuścić nie chciał, lecz zbroje poległych złupił i z trofei tych znak zwycięstwa ustawił. Ponieważ obie strony wrogie nie mogły na drugi dzień się zgodzić względem wyniku owego boju, wszczęła się nowa walka krwawa, w której Spartańczycy zwycięstwo odnieśli i sporną ziemię Kynuryę jako dzierżawę swą zajęli. Legenda dziejowa obwieszcza jeszcze, w tendencyjnem zapewne zabarwieniu, że 0„ nie chGąc sam jeden przeżyć zgonu

Wielka Eacykl. Illustr. Ser, II. Tom VI. Zesz. 47a.

swycli towarzyszów, dobrowolnie śmierć sobie zadał. Tyle jednakże pewna, że podczas uroczystości Gymnopedyi święcono w Spareie pamięć bohaterskiego O-a w umyślnych pieśniach.—Por. Jacobs, Anthol. Graec. VI, str. 207.

Otryoneus, po grecku ’Ofrpoovsôç, po łacinie Othryoneus, rodem z miasta Kabesos albo Kabesa, w ziemi Licyjskiej, przybył, jak Homer (Iliad. 13, 363 i nast.) opowiada, pod koniec wojny trojańskiej do króla Pryama z prośbą o rękę córki jego, Kassandry, obiecując wzamian Greków z kraju wypędzić; śmierć go jednakże rychła spotkała w walce przy okrętach greckich z ręki Idomeneusa, księcia Kreteńczyków; tegoż losu doznał także Azyos, kiedy pragnął śmierć jego pomścić.

Otrys, po grecku ’'Ofrpoę, po łacinie Olhrys, lesiste, we wschodnim, najwyższym grzbiecie na 1 728 metrów wysokie pasmo górskie w tes-salskiej krainie Phthiotis, ciągnie się, tworząc granicę odpływów rzek Penejosa i Sperchejo-sa, na południe od zatoki Malijskiej, od Tym-phrestos i południowych odnóg gór Pindos począwszy, aż do wybrzeża wschodniego i przylądku pomiędzy zatoką Pegazejską i północnym cyplem wyspy Eubei, wysyłając daleko ku północy, aż w równinę Parsalską, liczne odnogi. Było ono według świadectwa Pliniusza (Nat. Hist. 4, 8, 15) siedzibą L a p i t ó w (ob.).—Por. Herodot, 7, 129; Strabon, 9,433; 435.

Góry O. są dziś zwane Mavrika; jest to podłużny grzbiet górski, ciągnący się od jeziora Daukli, 463 m. npm., w kierunku od zach. ku wsch., łukiem wydanym ku płd., na przestrzeni 75 km, wzdłuż równoleżnika 39° płn. szer;; szerokość pasma wynosi 45 km. Dobrze zalesiony; składa się przeważnie ze skał formaoyi kredowej; we wschodniej części występują skały krystaliczne, a na płn. stoku fłysz eoceno-wy. Zamyka dolinę tesalską od południa i wznosi się

r a k o uni.

Otrzewna (lac. Peritoneum z gr. rcepi = dokoła i teivo) = naciągam, opinam; jest błoną surowiczą (ob.) wyściełającą jamę brzuszną i część miednicznej, otaczającą również mniej lub więcej dokładnie zawarte w nich jelita i trzewia. Jest to właściwie worek błoniasty, zewsząd zamknięty, wgłobiony sam w siebie od tyłu ku przodowi, a stąd podobny do opłucnej (ob.), jeno że w jamie brzusznej, z powodu narządów licznych i różnorodnych, wytwarzają się stosunki bardzo powikłane i do zrozumienia dokładnego trudne. Wskutek wgło-bienia worek O-j, otrzymuje dwa listki: ścienny, przylegający do powierzchni wewnętrznej ścian brzucha i trzewny, obejmujący jelita i trzewa; powierzchnia obu zwrócona do wnętrza, jest zupełnie gładka, pokryta nabłonkiem (por. Surowicze błony), zwilżona cieniutką warstwą wydzieliny własnej, a w stanie prawidłowym powierzchnie te stykają się wszędzie najzupełniej tak, że nigdzie między niemi nie napotykamy miejsca pustego, lub wypełnionego czemkolwiek obcem; zatem worek O-j zawsze bywa najdokładniej pełny. Listek zewnętrzny drugą powierzchnią swą przyrasta do ścian brzucha za pośrednictwem tkanki łącznej, wewnętrzny w ten sposób łączy się z trzewiami i jelitami. Powiedziano powyżej, że O. jest workiem zewsząd zamkniętym, jednakże u niewiast posiada w części miednicznej dwa otworki drobne, łączące się z jajowodami (por. Narządy płciowe). — Wskutek wgłobienia O-j powstaje mnóstwo marszczek i przegubów mniejszych lub większych, łączących się z narządami w niej zawartemi, których tu jednak wszystkich wyliczać, ani opisywać szczegółowo nie będziemy, gdyż miejsce odpowiedniejsze na to znajdzie się, gdy będzie mowa o żołądku, wątrobie, śledzionie i t. d. (ob.), tu nadmieniamy tylko, że marszczki te rozpięte, noszące miano wiązadeł, służą do przytwierdzania i utrzymania narządów rzeczonych w położeniu właściwem, a pobieżnie wspomni się tu o nich o tyle, o ile tego wymagać będzie konieczność. Największe ze zmarszczek tych, noszące miano krezek (Mesenteria), przytwierdzają różne części przewodu pokarmowego do ściany tylnej brzucha. Są to: krezki jelita cienkiego (M. ieiuni et Un), kiszki ślepej (Mesocae-cum), wyrostka robaczkowego (Me-senteriolum processus vermicularis), części poprzecznej okrężni cy (Masocolon transver-sum), kiszki zagiętej (M. sigmoideum) i odbytnicy (Mcsorectum)\ część wstępującą i zstępującą okrężnicy pokrywa otrzewna tylko z przodu, te więc krezek nie posiadają. Krezka jelita cienkiego (ob.) jest pomarszczona wachlarzowato od tyłu ku przodowi, co stąd pochodzi, że część jej przednia, obrastająca jelito, posiada brzeg bardzo znacznie dłuższy od części tylnej, przyrastającej do ściany brzusznej wzdłuż kręgosłupa, zbaczając na prawo i ku dołowi. W miejscu naj-8zerszem, od przyczepu tylnego do jelita, szerokość krezki tej wynosi 12—16 cm. Brzeg przedni posiada długość odpowiadającą dokładnie długości jelita. Krezka składa się z dwu listków O-j i otula jelito całkowicie, a między jej listkami przebiegają naczynia krwionośne, chłonne i nerwy jelitne, oprócz tego znajduje się tam mnóstwo gruczołów chłonnych. Krezka części poprzecznej okrężnicy jest szeroka i długa, podobna do krezki jelita, krezkę podobną posiada również kiszka zagięta (S. romanum

s. flexura sigmoidea), krezka zaś odbytnicy jest mała i tylko w części jej górnej istnieje. Dwunastnica (ob.) krezki właściwej nie ma, gdyż O. tylko część jej pokrywa. —Oprócz krezek zwracają na się uwagę dwie marszczki wielkie, a raczej zdwojenia O-j, zwane siecią mniejszą i większą (Omentum minus et maius). Pierwsza z nich, rozpostarta pomiędzy krzywizną mniejszą (górną) żołądka, a wątrobą, uchodzić może poniekąd za krezkę tego narządu, druga zaś zwiesza się jak zasłona od krzywizny większej (dolnej) żołądka, pokrywając jelita i część poprzeczną okrężnicy, następnie, zagiąwszy się ponad miednicą, zwraca się ku górze i ku tyłowi i albo przyrasta do powierzchni przedniej części poprzecznej okrężnicy, albo też, leżąc na jej krezce, dosięga do trzustki (ob.). Pomiędzy sieciami temi, żołądkiem, wątrobą, krezką części poprzecznej okrężnicy, ścianą tylną jamy brzusznej i przeponą powstaje wgłobienie wtórne O-j, noszące miano torby siatnej (Saccus omcntalis), której ściany przylegają do siebie szczelnie, a która łączy się bezpośrednio z jamą O-j za pośrednictwem otworu zwanego d z i u r ą W i u-slowa {Foramen Winslowii). — Stosunki te zawiłe, jak wogóle przebieg O-j, lepiej niż opis najszczegółowszy objaśni nam rycina obok u-mieszczoua. Widzimy tam (A) listek ścienny O-j (p. p.), powlekający ścianę przednią i tylną jamy brzusznej. Ze ściany przedniej, w miejscu Ic, O. przechodzi na powierzchnię górną wątroby (/), pokrywa ją i zagina się na jej spód, który otula również, aby następnie, w miejscu gh, tworząc sieć mniejszą, opuścić się na powierzchnię przednią żołądka (s), po której schodzi i opada aż do o' (brzeg dolny sieci większej); poczein wstępuje znów ku górze, przed częścią poprzeczną okrężnicy (c) i wzdłuż jej krezki {mc) dociera do trzustki {pa), poniżej której przyrasta do ściany brzusznej tylnej. Od miejsca tego opuszcza się znów ku dolow'i do okrężnicy i, wytworzywszy jej krezkę (mc) wraca ku górze do dwunastnicy {d), której część tylko pokrywa. Dalej zagina się na dół i wytwarza krezkę jelita cienkiego (m), pokrywa całkiem jelito {i) i wraca ku górze do dwunastnicy (d) i ściany tylnej brzucha, po której spuszcza się przed tętnicą główną (a) i zstępuje w dół do miednicy; przed odbytnicą (r), której część górną pokrywa, zwracając się ku przodowi, wytwarza t. z w. zagłębienie odbytniczo-maciczne {u'), następnie przechodzi na macicę {u), otula ją niemal w całości, i z niej przerzuca się na pęcherz moczowy {v), wytworzywszy przedtem zagłębienie maciczno-pęcherzowe, i powraca do ściany brzusznej przedniej. U mężczyzn O. z odbytnicy przechodzi wprost na pęcherz, przyczem powstaje zagłębienie odbytniczo-pęcherzowe (Exca-vatio rec(o-vesicalis). Część O-j, tworząca t. zw. torbę siatną (o o), wgłobia się w nią z jamy brzusznej przez dziurę Winslowa (w), wiodącą do powierzchni tylnej sieci mniejszej (gh) i wstępuje wzdłuż zrazu Spigeliusowego wątroby (Z’> ku górze do ściany tylnej jamy brzusznej i do przepony. Zagiąwszy się ponownie, spuszcza się przed trzustką (pa) na dół, wyściela wnętrze torby siatnej (oo), pokrywając po-

wierzchnię tylną żołądka (s) i łączy się znów z siecią mniejszą (gh). —Wspomnianą odmianę w przebiegu O-j, tworzącej torbę siatną, uwidocznia rycina druga (B). Odmiana ta jest tak częsta, że trudno orzec, którą z dwu za stan prawidłowy uchodzić powinna. Widzimy tu, że od zagięcia dolnego sieci większej (o’) listek O-j przechodzi na powierzchnię tylną czę-ci poprzecznej okrężnicy (o) i wstępuje, tworząc ścianę tylną jej krezki aż ku dwunastnicy (d), ścianę zaś jej przednią (mc) wytw irza ściana wewnętrzna worka siatnego, zstępująca od trzustki (pa) do powierzchni górnej i przedniej okrężnicy (o), przechodząc w miejscu tern w ścianę wewnętrzną (tylną) sieci większej.— W opisywanie więcej szczegółowe stosuuków tych wdać się tu nie sposób, pragnących zatem wiadomości dokładniejszych, odesłać musimy do podręczników i atlasów anatomicznych.—Otrzewnej choroby    Najważniejszą i za

mm

CJ

o'

rt

sV

mi

'/T

•,{.

V/

m,

razem najczęstszą chorobą O-j jest jej zapalenie, mogące być ostrein lub przewlekłem, w obu zaś razach zalicza się do rzędu cierpień bardzo ciężkich i niebezpiecznych. Skłonność do zapadania na zapalenie to u ludzi wogóle silnych i zdrowych jest niewielka; inaczej jednak dzieje się z osobami dotkniętemi gruźlicą, chorobą Brighta (ob.), tudzież innemi cierpieniami wy-cieńczającemi ustrój; niewiasty, zwłaszcza podczas miesiączkowania, stosunkowo łatwo ulegają zapaleniom takim, również położnice (por. Połogowa gorączka). U wszystkich osób takich przyczyny, nieraz na pozór błahe, wystarczają już do wywołania tego zachorzenia groźnego. Nie rzadko też zapalenie O-j bywa następstwem bezpośredniem zakażenia ogólnego, różnego rodzaju. — Do przyczyn powstawania zapaleń ostrych O-j zaliczyć należy prze-dewszystkiem obrażenia ciężkie brzucha; więc stłuczenia silne (up. przejechanie) i rany przenikające do jamy brzusznej, szczególnie, gdy zarazem kaleczą jelita lub trzewia, dalej pęknięcia lub przedziurawienia narządów tych, z jakichkolwiek powodów powstałe. W razach tych występować zwykło zapalenie ostre rozlane, rzadziej daleko ograniczone, mniej niebezpieczne. Dodać tu należy, iż obecnie rany przenikające jamy brzusznej, nawet Fig. 195. Wyobrażenie schematyczne położenia otrze- połączone z uszkodzeniem narządów wewnętrz-wnej w ciele niewieściern. Przekrój pionowy od przo- nych, stały się daleko mniej niebezpiecznemi, niż du ku tyłowi blisko linii środkowej ciała. ¹/₆ wiel- były dawniej, i że pomoc chirurgiczna umie-

^“cl^gTna'pÄjü    "prawo : jętnie> W®. <*<»5* wozf ,ie zastosowana bardzo

od środka o tyle, że przecina zrazy wątroby: czworo- j cz§st0 ocahó może uszkodzonego, który dawniej boczny i Spigeliusowy, poniżej przechodzi przez sam ; zwykle śród mąk umierać musiał. Rany poHtrza-środek.—lc wiązadło wieńcowe wątroby, przvtwier- ; łowe brzuetia, które jeszcze przed kilkudziesię-

gÄnf-.®częs?popre'cz²naZ    ! eiu J?? aieon'*! ****** wywoływały zapale-

cy—* jelito cienkie.—pa trzustka— a tętnica główna— nm °'l śmiertelne, stały się dziś bez porów-d dwunastnica.—v pęcherz meczowy—w macica.— nania mniej niebezpiecznemi, ponieważ pociski r odbytnica.—r’ częse jej dolna rozcięta.    broni nowoczesnej nie kaleczą tak ciężko, jak

sieć    wielki® ku.le . dawaiejsze.-Zapalenie ostre O-j

samo jak w rysunku A. — Objaśnienie dokładniejsze może tez byc następczem, tj. przejść na O-ą w tekście.    z narządów sąsiednich, lub w niej zawartych,

zupelne, rzadziej występuje rozwolnienie; czę-Bardzo często stokroć przyłączają się do tego wymioty, powiększające niezmiernie bolesność brzucha. Jeżeli część O-j pokrywająca dno pęcherza moczowego znajduje się również w stanie za palnym, to chorzy doznają wciąż uczucia, jakby czątkowo ograniczone, później jednakże często j mieli pęcherz przepełniony, i siluego parcia staje się rozlanem na całą błonę. — Bardzo rzadko, u ludzi wogóle zdrowych i silnych nieomal nigdy, powstają też zapalenia O-j z przyczyn nie dających się bliżej określić; wina wtedy zwalana bywa na przeziębienie, przemoczenie, lub podobne wpływy szkodliwe, ale bynajmniej nie stwierdzone. Zapalenia tego rodzaju, nieróżniące się ostatecznie od powstałych z przyczyn innych, wiadomych, oznaczane bywają jako reumatyczne, nazwa ta atoli niczego nie objaśnia. — Jeżeli zapalenie ostre rozlane jest następstwem uszkodzenia z zewnątrz pochodzącego, albo też przedziurawienia nagłego którego z narządów wewnętrznych, zwłaszcza jeżeli przytem nastąpił do jamy O-j wylew ropy, lub zawartości żołądka, jelit, pęcherza moczowego i t. p., choroba zaczyna się od bólu silnego, wzmagającego się szybko, nad wszelki wyraz dokuczliwego, rozchodzącego się po całym brzuchu, a zaczynającego się od miejsca uszkodzonego. Równocześnie występuje przygnębienie ogólne i upadek sił; później dopiero zjawia się gorączka, prędko wzrastająca. Jeżeli przed/.iurawienie narządów wewnętrznych, dotkniętych chorobą, powstaje pomału i stopniowo, to przebieg początkowy bywa łagodniejszy, przypominający zapalenia ograniczone. Jeszcze mniej srogie bywają objawy te, gdy zapalenie przechodzi na O-ą z narządów innych, sąsiednich. Ból wtedy wzmaga się powolnie i zwykle bywa ograniczony, nie rozchodzący się po całym brzuchu, co dopiero następuje później. Gdy zapalenie ostre jest następstwem zakażenia, albo też należy do t. zw. reumatycznych, to rozpoczynać się zwykło od silnego dreszczu wstrząsającego, po którym niebawem występuje gorączka bardzo silna.

jak np. zapalenie kiszki ślepej (ob.), przepukliny (ob.) uwięzionej i t. p. zapalenie takie przechodzi na O-ę z narządów płciowych niewieścich. Tak samo wywołać je mogą ropnie wątroby, śledziony, nerek i t. d. W razach tych zapalenie O-j bywa zwykle po-

na mocz. Gorączka wtedy bywa silna (40°C), tętno słabe, ale bardzo przyśpieszone, osłabienie ogólne bardzo wyraźne, przytomność umysłu zazwyczaj nie zmniejszona. W przypadkach ciężkich wszystkie objawy te wzmagają się bardzo szybko, tylko ból, z początku najgwałtowniejszy, zmniejsza się cokolwiek, nie ustępując wszakże na chwilę. Niepokój chorych wzmaga się stopniowo, lecz aż nazbyt szybko występuje zapaść (ob.), utrata przytomności, osłabienie i przyspieszenie tętna coraz większe, skóra pokrywa się potem zimnym i niekiedy już po 3 lub 4 dniach, częściej po tygodniu, choroba kończy się śmiercią. W przypadkach pomyślniejszych, niestety, nie nazbyt częstych, ból zwolna maleje, wzdęcie zmniejsza się, gorączka zaczyna opadać, oddech staje się swobodniejszym, tętno silniejszem, i chory stosunkowo dość prędko do zdrowia powraca. Częstokroć atoli choroba pozostawia po sobie pamiątki przykre na całe życie pozostałe, pod postacią częstych kolek oraz innych przypadłości różnych, powtarzających się, a mniej lub więcej przykrych.—Jeżeli po tygodniu trwania zapalenia ostrego rozlanego nie nastąpiła śmierć, ani polepszenie wyraźne, to zapalenie przechodzi w stan przewlekły. Ból zmniejsza się, wzdęcie maleje, nie ustępując jednakże bynajmniej. Gdy istniało zaparcie stolca, to i ono teraz ustaje, jeżeli zaś chory cierpiał na rozwolnienie, to wypróżnienia stają się prawidło-wemi, albo też na przemian dręczy go raz zaparcie, raz rozwolnienie stolca. Tętno wzmaga się, ciepłota opada wprawdzie, ale nie powraca do stanu prawidłowego. Przytem chorzy chudną szybko i słabną coraz bardziej, nieraz zjawia się opuchlina nóg, w końcu, po pięciu lub sześciu tygodniach, umierają wyczerpani zupełnie. Jeżeli wyjątkowo zapalenie przewlekłe nie skończy się śmiercią, to powrót do zdrowia bywa bardzo powolny i zwykle, tak samo jak po zapaleniu ostrem, pozostają dolegliwości różne na całe życie. Podczas przebiegu przewlekłego powstają nieraz w jamie brzusznej ropnie (ob.), zwykle dosyć wielkie, stające się bardzo często przyczyną śmierci, jeżeli pękną i zawartość swą wyleją do jamy O-j, to wtedy powstaje nanowo zapalenie rozlane ostre. Pomoc chirurgiczna, wcześnie zastosowana, w przypadkach tych może być nieraz zbawienną. —-Zapalenie ostre ograniczone różni się od rozlanego głównie tem, że zwykle zapowiadają je objawy wywoływane przez cierpienie pierwotne tego lub owego narządu, jak np. żołądka, wątroby, kiszek i t, d. Ból z po-

We wszystkich jednak przypadkach objawem najdotkliwszym i bardzo znamiennym bywa ból trudny do zniesienia, straszliwie dręczący. Chorzy w tym okresie choroby zwykli leżeć nieruchomo na grzbiecie, z udami ku brzuchowi zgiętemi, każde, chociażby najlżejsze dotknięcie brzucha, każde poruszenie, zakaszlanie, westchnienie, nawet wdech powietrza nieco głębszy, zwiększa ich cierpienie natychmiast.

Jiiż po kilku godzinach brzuch zaczyna się odymiać, powłoki jego są napięte i na dotyk bardzo czułe. Jako następstwo wzmagającego się coraz odęcia powstaje duszność, potęgująca jeszcze cierpienie nieznośne chorego, a jej następstwem są znów zaburzenia w krążeniu krwi, wskutek których chorzy mniej lub więcej sinieją. Objawom tym, oprócz gorączki, towarzyszyć zwykło najczęściej zaparcie stolca

czątku zawsze bywa umiejscowiony i później j nach grzbietu Banker Kamm zwanego, na wy-dopiero może zająć brzuch cały, nie bywa też    sokości 1 470 m., dwie jaskinie, z których Geld-

_ prawie nigdy tak straszliwy, jak podczas zapa-    lock (Seelucke) należy do liczby największych

lenia rozlanego, które jednak wywiązać się może z ograniczonego. Wzdęcie zwykło też bywać mniejsze, także umiejscowione, niejednokrotnie nie masz go wcale, gorączka również bywa mniejsza zazwyczaj. Choroba wogóle przebiega znośniej, różniąc się raczej ilościowo niż jakościowo od zapalenia rozlauego, a kończy się częściej wyzdrowieniem, chociaż także po sobie najczęściej pozostawia pamiątki bardzo niemiłe. Podczas jej przebiegu mogą również powstać ropnie zagrażające życiu, jeżeli temu nie zapo-bieży ręka chirurga.—Zapalenie rozlane przewlekłe O-j, o ile nie wywiązało się z ostrego, napada przeważnie dzieci zakażone gruźlicą i zawsze kończyć się zwykło śmiercią, przebiega łagodniej niż opisane powyżej ostre. Zapalenie przewlekłe ograniczone przebiega skrycie, nieomal bez objawów wyraźniejszych, lecz często wywołuje zrosty, oraz zmiany inne, mniej lub więcej uciążliwe lub niebezpieczne. —Ponieważ każde zapalenie O-ej jest chorobą bardzo niebezpieczną i groźną, o jakichkolwiek środkach domowych do zwalczania go mowy być nie może, więc chorego, im prędzej tem lepiej, oddać należy zawsze pod opiekę lekarza doświadczonego, który, jeżeli nie będzie mógł ocalić mu życia, przynajmniej zmniejszy cierpienia okrutne. — Po zapaleniach O-j należy wymienić puchlinę jej wodną (Ascites), będącą właściwie nie chorobą swoistą, lecz raczej objawem znamiennym spraw chorobnych różnych, w innych częściach ustroju gnieżdżących się. Puchlina ta towarzyszyć zwykła wielu cierpieniom, zwłaszcza serca, wątroby, nerek i t. d., a objawia się przez obfite nagromadzenie płynu surowiczego w jamie O-j; zwykle cierpieniu temu towarzyszą też wysięki wodniste w różnych innych miejscach ciała. Objawy te są tak bardzo widoczne i tak powszechnie znane, że opisywanie ich tu jest zbyteczne, a wątpliwości powstać mogące przy rozpoznawaniu ich należą" wyłącznie do lekarza. Leczenie stosować się musi do cierpienia pierwotnego, a w razie gdy płyn nagromadzony w brzuchu, rozsadza go zanadto, lub utrudnia za bardzo oddychanie, należy go za pomocą przekłócia ściany brzusznej wytoczyć na zewnątrz, co jednak nie zapobiega ponownemu zebraniu się cieczy. — Do chorób opadających O-ę zaliczyć trzeba jeszcze gruźlicę (ob.) i raka (ob.). Cierpienia te powstają w niej rzadko pierwotnie, lecz zazwyczaj przechodzą na nią skądinąd; towarzyszy im często puchlina wodna; o wyleczeniu ich zaś nigdy nie może być mowy.

Ötscher, szczyt w Alpach dolno-austryackich na płd.-wsch. od miejscowości Gaming, 1 893

Br. G.

jaskiń lodowych. Przechodzi ona w licznych zakrętach prawie przez całą górę; hale do 50 m. wysokie z olbrzymiemi słupami lodowemi i murem lodowym 12 m. wysokim; stawy lodowe i t. d. Szczyt ten dla uroczego widoku i pięknych grot często zwiedzany od strony miasteczka Langau przy drodze z Mariazell do Gaming. Na wysokości 1420 m. schronisko Otscherhaus.—Por. Biedermann „Ötscherführer“ ^Wiedeń 1893).

Dn. 29 kwietnia (12

Otsu (Oótsu), miasto w Japonii, na w. Ni-pon, w okręgu Siga, prow. Omi, 12 kim. od Kioto, na brzegu malowniczego jeziora Biwa-Umi; liczy 20 tys. mców. W VI w. po Chr. było O. stolicą i rezydencyą cesarzów Ten-tsi i Koo-bun. W mieście mnóstwo starożytnych posągów Buddy z bronzu, wiele świątyń i klasztorów, obok których rozpostarły się hotele, teatry i herbaciarnie japońskie.—Malownicze pagórki sztuczne, wodospady i stawy, przepełnione świętemi żółwiami, cudne kwiaty lotosu białego na wodach, zapach cedrów i cyprysów, bogactwo roślinności koło świątyń —czynią dzielnicę świątyniową miejscowością uroczą, chętnie nawiedzaną przez turystów. Również malownicze są okolice O.

tronu ros-

maja) 1891 r. miał w O. miejsce zamach na życie wówczas następcy syjskiego, a obecnie panującego cesarza Mikołaja II.

men-

Pozostawił nadto

Ott, nazwisko dwóch uczonych szwajcarskich: 1) Jan Henryk O. (* 1617 —t 1682), profesor w Zurychu, pozostawił wiele dzieł z historyi kościelnej, z których ważniejsze: „Annales anabaptistici“ (Bazylea 1672), zawierające ciekawe szczegóły o anabaptystach i nonitach; „In Annales Baronii centuriae III“ (1676); „An Petrus fuerit Romae“ (1656)*, „De origine linguae gallicae“ (1680), ,,Novum jus papale“ (1681) i inne. — 2) Jan Chrzciciel O. (* 1671 — f 1742), syn poprzedzającego, pastor w Zurychu, zajmował się głównie zbadaniem Józefa Flawiusza i ułożył słownik z komentarzem do jego dzieł, olbrzymią pracę 50-tomową, słownik pisarzy, którego kopia znajduje się w bibliotece watykańskiej.

Dr. J. V.

Ott August, pisarz i uczony francuski (* 1814 r. w Strasburgu). Po ukończeniu w r. 1836 r. wydziału prawnego ze stopniem licen-cyata oddał się O. dalszym studyom w ekonomii politycznej, filozofii i historyi. Związany przyjaźnią z Buchezem (ob.), przejął jego naukę, opartą na połączeniu idei demokra-tyzrnu społecznego z pierwiastkiem religijnym. Za przykładem swego mistrza brał czynny u-dział w ruchu politycznym, który wywołał re

in. npm. Wapień dachsztajński. Na szczycie wolucyę 1848 r. W latach późniejszych odsu-krzyż i piramida. Na płd.-wsch. stoku, w ścia- i nął się od polityki i pracował wyłącznie nad

zagadnieniami fllozoficznemi i etyczno-społecz- jano. Uprawa wina i oliwek, fabryki czekola-nemi. O. był współpracownikiem wielkiego dy, wózków i powozów bednarstwo, wyroby 40-tomowego wydawnictwa Bucheza i Roux- bawełniane, hodowla jedwabników, łomy tufu Lavergne: „Histoire parlementaire de la Ré- wulkanicznego, volution française“. Prócz tego pozostawił pra- Ottakring, dawniej przedmieście Wiednia, ce: ,,Les conséquences de l’égoïsme en poli- obecnie okrąg gminny, w którym mieszczą się tique et en industrie“ (1840); „Manuel d’hi- liczne podmiejskie zakłady przemysłowe; 61817 stoire universelle“ (1840 — 42, 2 tomy); „Hegel m-ców. Na wschód od O. leży Galizinberg et la philosophie allemande“ (1844);    ,Traité (Wilhelminenberg) z pałacem i pięknym ogro-

Br G.

d’économie sociale“ (1851); „Dictionnaire des dem arcyksięcia Rainera.

sciences politiques et sociales“ (1855); „Histoi- Ottar (po anglo-sasku O h t h e r e), Norweg, re ancienne: l’Inde et la Chine“ (1860); „Asie który około 890 r. odbył podróż wzdłuż occidentale et l’Egypte“ (1863); „Travail et li- brzegów zachodnich Norwegii, opłynął Przylą-berté“ (1870); „Critique de l’idéalisme et du dek Północny (Nordcap) i dotarł aż do brze-criticisme“ (1883), „Le problème du mal“ gów m. Białego przy ujściu rz. Mezeni. Mie-(1888) i wiele innych.—Por. „Encyclop.-La- szkańców nadrzecznych nazywa O. B i a r m i j-rousse“.    czykami, a z pokrewieństwa języka zalicza

K o r d t: „Bibliogra-

Ott Emil, pr.wnik czeski współczesny ich do Finnów. Przebywając później na dwo-(* 1845 w Pradze); w r. 1872 habilitował się rze króla anglo-saskiego Alfreda Wiel-na wydziale prawnym pracą „Zur Lehre kiego (ob.) zdał O. relacyę z odbytych po-von der Nichtigkeitsbeschwerde“, jako docent droży, a król opowiadanie jego zamieścił w prze-procedury cywilnej z językiem wykładowym kładzie anglo-saskim Historyi Powszechnej O -niemieckim i czeskim. Po ogłoszeniu doskona- rozyusza (ob.). —Por. łej pracy „Zur Receptionsgeschichte des römisch- fjiczeskija zamjetki ob. inostrannych puteszest-canonischen Processes in den böhmischen Län- wennjikach w Rossiji do końca XVII wieka“ dern“ (1879) mianowany profesorem zwyczaj- (1893).

nym. W r. 1883 O. jest pierwszym dzieka- Ottava rima, stanza ośmiowiersz., ob. einem wydziału prawnego i a wyodrębnionym kt a w a. uniwersytecie czeskim, a w r. 1887 rektorem Ottawa (Grand River), jeden z najwięk-uniwersytetu, członkiem Akademii Umiejętno- szych dopływów rz. św. Wawrzyńca w Kana-ści w Pradze (od 1890 r.), oraz Akademii Kra- dzie, wypływa pod 48°30' szer. płn.; z począt-kowskiej (od r. 1900). Ogłosił wielką ilość ku biegnie w kierunku zachodnim przez łań-rozpraw z dziedziny prawa procesowego, kościel- cuch jezior, z których ważniejsze: Midzyzodżaja, nego, z historyi prawa —w czasopismach cze- Lac des Quinze i wielkie jez. Femiscaming skich („Pravnik“, „Vestnik Akad.“, „Sbornik (186 m. npm.), później skręca na południo-ved pravnich a statnich“) i niemieckich („Zeit- wschód, tworząc granicę między prowineyami schrift für privat, u. öff. Recht“, „Sitzungsbe- Ontario i Quebec; wreszcie, przebiegłszy 1 300 richte der Wiener Akademie“, „Gerichts-Zeitung“, klm., wpada dwiema odnogami poniżej i powy-„Juristiche Vierteljahresschrift“, „Oesterr. żej Montreal do rz. św. Wawrzyńca. O. niekie-Staatswörterbuch“ i t. d ). Oddzielnie wydane: dy rozlewa się w szerokie jeziora, to znów „Pusobeni prâva cirkovniho na rozvoj rizeni zwęża gwałtownie bieg, tworząc między skała-soudniho vubec a v zemich ceskÿch zvlâstë“ mi wodospady, utrudniające żeglugę, jak np. (1877), „Należ Bryennia Nikomédského“ (1885), pod miastem O-ą wodospady: Carillon i Cliau-,,0 osudech pravnich studii pfi université Kar- dière; Dorzecze O-y zajmuje obszar 200 000 lo-Ferdinandské“ (1887); systematyczny wykład klm. [H (3 760 mil Q); pokryła .iest ca^e °1" procedury cywilnej: „Soustavnÿ ńvod ve stu- brzymiemi lasami sosnowemi, dostarczającemi dium nového rizeni soudniho“ (część I 1897 r., wyborowego budulca. O. spławna jest do m. część II 1898, część III-1901; jeden rozdział Ottawy.

w przekładzie polskim ogłoszony w „Przeglą- Ottawa: — 1) stolica Kanady w prowincyi dzie Prawa i Administracyi“ [Lwów] r. 1898“). Ontario, u ujścia rz. Rideau do rz. Ottawy. Po niemiecku „Zwei Fragen betreffend den Około 50 000 m-ców. Rideau dzieli miasto na Staatsgerichtshof“ (1893) i in.    s-p-    dwie dzielnice; most przerzucony nad rzeką,

Otta—jednostka czasu w dawnej Skandy- jej wodospady i wspaniały widok na dolinę nawii, wynosząca trzy godziny (od 3-ej do 6-ej są ozdobami miasta. Parlament federalny, rano według jednych źródeł, l7a—47a po po- wspaniały gmach w stylu gotyckim, zbudowany łudniu według innych).    Red*    w 1860 r. na wyżynie Barrack .Hill (45 metr.

Ottajano, miasto we Włoszech, pow. Ca- wysok.), dominuje nad miastem. Uniwersytet stellamare di Stabia, u płd.-wsch. podnóża We- (400 słuchaczy), katedra katolicka Notre-Dame, zuwiusza, stacya kolei żel. Neapol-Sa,n Giusep- muzeum, drukarnia królewska etc. Generalny pe, z dwoma dworcami; m-ców 4 604, a z przy- gubernator Kanady mieszka w O-wie. Biskup-siołkami 12 588 (1901    r.). Kościół katol. p. stwo katolickie i anglikańskie. O. jest ogni-

w. św. Michała, zwaliska zamku książąt Otta- skiem handlu drzewem kanadyjskiem; dowóz

Br. G

Red.

Biblioteka

8. P.

Używa go rodzina Żmudzi

uzdrowisko.

przewyższa 2 mil. dolarów, wywóz 3 800 000 dolarów. Miasto założył w r. 1823 pułkownik By, konstruktor kanału By. Do 1854 r. O. zwana Bytown, została dopiero w 1858 r. stolicą Kanady.—2) Miasto w stan. Illinois, hrabstwie La Salle, poniżej ujścia rz. Fox do Illinois. Około 10 000 m-ców. Miasto położone w miejscowości urodzajnej. Obfite zapasy węgla. Najwięcej rozwinięte wyroby; naczyń szklanych, krochmalu, ekwipaży i narzędzi rolniczych. W pięknym parku po drugiej stronie rz. Rideau znajdują się źródła mineralne. — 3) Miasto w st. Kanzas, hrabstwie Franklin, nad rz. Osage, dolnym dopływem Missouri; 6250 mieszkańców; uniwersytet, liczący 300 słuchaczów. Miejscowość uprawna i urodzajna.

Ottbergen, wieś w Hannowerskiem, pow. Marienburg, 5 km. na płn.-wsch. od stacyi kolei żel. w Bettmar; ma 827 m-ców (1905 r.), w tern 811 katol. Klasztor Franciszkanów (nowicyat) z kościołem odpustowym p w. św. Krzyża, w r. 1905 przebudowanym i powiększonym. Cegielnie parowe.

Otte Henryk, archeolog i historyk sztuki (* 1808 r. w Berlinie — f 1890 r. w Merze-burgu). W 1834 r. został proboszczem w Fröh-den w okręgu Jiiterborg, a w 1878 r. osiadł na emeryturze w Morzeburgu. Z prac O-go ważniejsze: „Handbuch der kirchlichen Kunstarchäologie des deutschen Mittelalters“ (wyd.

5-e Lipsk 1883 — 85); „Archäologisches Wörterbuch“ (tamże 1857, wyd. 2-e 1883);    „(Ho

ckenkunde“ (1858, 1884); „Archäologischer Katechismus" (1858, 1873); „Geschichte der romanischen Baukunst in Deutschland“ (1861 — 74, wyd. 2-e    1885). W latach 1856—

1860 r. wydawał O. wespół z Quastem czasopismo: „Zeitschrift für christliche Archäologie und Kunst.“—Por. Jul. Schmidt: „Zur Erinnerung an Heinrich 0.“ (Halla 1891).

Ottendorfer Oswald publicysta niemiecko-amerykański, wybitny przywódca kolonii niemieckiej w Stanach Zjednoczonych (* 28 lutego 1826 r. w Switawach (Zwittau) na Morawach— f 14 grudnia 1900 r. w New-Yorku). Kształcił się na wydziale prawnym w Pradze, Wiedniu i Heidelbergu. Uczestniczył w ruchu rewolucyjnym austryackim i badeńskim w r. 1848—9 i emigrował w r. 1860 do Ameryki. Początkowo pracował jako zecer w drukarni dziennika niemieckiego „Neuyorker Staatszeitung“, później awansował na redaktora, wreszcie, ożeniwszy się z wdową po właścicielu, został wydawcą i pracą, talentem i energią uczynił dziennik nietylko najpoczytniejszym w kolonii niemieckiej w Stanach Zjednoczonych, ale poważnym organem opinii publicznej w Ameryce. Olbrzymie środki, które zawdzięczał powodzeniu pisma, zużytkowywał stale na zakładanie szpitali, przytułków oraz bibliotek ludowych zarówno w Ne.v-Yorku, jak w rodzinnem swem mieście Switawach (Zwit-tau, na drodze z Wiednia do Pragi), gdzie zbudował szpital, przytułek oraz znakomitą, jedną z najpiękniejszych na kontynencie europejskim, bibliotekę ludową na sposób angielski czy amerykański urządzoną. Switawy liczą ok. 8000 mieszkańców ■ (tj. tyle mniejwięcej, co nasze miasto powiatowe) a posiadają bibliotekę, zbudowaną kosztem 200 tys. zł. r., liczącą ok. 15 000 tomów. Ilość żądań w czytelni wyniosła z górą 60 000 rocznie, a salę do czytania na miejscu odwiedziło w ciągu roku 30 000 ludzi, urządziła też biblioteczki wędrowne, które rozsyła na żądanie nauczycieli ludowych do wsi w okolicy. O. zostawił instytucyi olbrzymi kapitał, z którego odsetek opłacane bywają koszty jej utrzymania Biblioteka w Switawach posiada wielką salę wykładową, w której co niedziela od października do maja odbywają się wykłady popularne (profesorowie uniwersytetu wiedeńskiego, politechniki w Brnie) i koncerty.— Ob. Posner w „Poradniku dla Czyt. książki“ 1901 i w „Prawdzie“ 1900, grudzień; Schu ltze „Freie öffentl. Bibliotheken“ (1900) str. 218.

Ottenhauzen, herb polski Na tarczy w polu czerwonem kielich złoty] kościelny. Nad

/TJ

Fig. 196. Ottenhauzen (herb).

tarczą korona szlachecka, von Ottenhauzen, w Inflantach i na osiadła.—Źródła: Kojałowicz; Niesiecki.

Ottenhofen, Wieś w Badeńskiem, pow. Achern, nad rz. Acherą, prawym dopływem Renu, w dolinie Kappelskiej, u zach. podnóża Czarnego Lasu (Schwarzwald), 311 m. npm.; stacya kolei żel., 1 823 m-ców (1905 r.), w tem 1 793 katol. W dolinie łomy granitu. Uprawa kasztanów. Zakłady elektryczne. Letnie

Br. G

Ottensen, zachodnia dzielnica miasta Alto ny (ob.), w pruskiej prowincyi szlezwicko-holsztyńskiej, dawniej samodzielne miasto pruskie, na pr. brz. Łaby, odznaczyło się szybkim wzrostem w pierwszej połowie XIX w. O. było małą mieściną o ludności 2 406 (r. 1845); w r. 1868 połączono je z sąsieduią gminą Neumühlen nad Łabą w jedną gminę polityczną, a w r. 1871 podniesiono do godności mia-

W r. 1896 liczyło m-ców 18 000 rei. akademia Des inscriptions et belles-lettres zaliczyła go w poczet swych ezłonków. Pozostawił pracę: „Voyage en Turquie et en Perse avec we une relation des expeditions de Thomas Kouli-Khan" (Paryż 1748, 2 t.), pełną ciekawych zm. spostrzeżeń i faktów. Opracowania rękopisów wschodnich z bibliot. królewskiej umieszczał w na „Mémoires de l’académie des inscriptions“ (t. XXI).

sta.

protest. Wraz z Altoną tworzy obwód miejski o powierzchni 12 km. kw. i liczbie m-ców 106 419 (r. 1880). — Na cmentarzu w O. wspólnym grobie pod wspaniałą lipą spoczywa poeta niemiecki Fryderyk Klopstock (ob.), w 1803 r. i jego obie małżonki Małgorzata (f 1758) i Joanna Elżbieta (f. 1821); nagrobku napis: „Saat, gesäet von Gott, am Tag der Ernten zu reifen". Również jest tu grób lubeckiego poety Jerzego Filipa Schmidta (1766—1849). Tu był pochowany ks. Karol Wilhelm Ferdynand z Brunszwiku, który w bitwie pod Jeną ciężko ranny, zmarł w O. d. 10 list. 1806 r. w domu zajezdnym „Karlsruhe“; szczątki jego przeniesiono później do Brunszwiku. Fabryki tytoniu, cygar, mydła, szkła, chin, złotych listew, kapeluszy Słomian, itp.

Ottenstein: 1) miasteczko w Brunszwickiem, pow. Holzminden, 6 km. na płd.-wsch. od stacyi kolei żel. w Welfede; 300 m. npm.; liczy 1 183 m-ców protest. (1905 r.). Ma kościół ewan., sąd w dawnym zamku, pochodzącym 1 130. Gospodarstwo żętyczne. Cegielnie.— 2) Miejsce kąpielowie saskie pod Schwarzenberg (ob.).

Ottenthal Emil von, historyk współczesny (* 1855 r. w Sand-Taufers w Tyrolu). Po odbyciu studyów, habilitował się w 1880 roku w uniwersytecie w Innsbruku, w latach 1880—82 był współpracownikiem „Monumentu Germaniae historica“, w 1893 r. został profesorem historyi w wymienionym powyżej uniwersytecie. Ogłosił prace następujące: „Die Bullenregister Martins V und Eugens IV“ (Innsbr. 1885); „Regulae cancellariae apostolicae, Die Kanzleiregeln der Päpste von Johann XXII bis Nikolaus V“ (tamże 1888); „Archivberichte aus Tirol“ (Wiedeń, 1888 — 96, 2 tomy); „Regesta Imperii. Die Regesten des Kaiserreichs unter den Herrschern aus dem sächsischen Hause 919 — 1024“, opracowane według J. F. Böhme-ra (Innsbr. 1893).

Otter Chrystyan, inżynier i matematyk pruski (* 1598—f 1660). Jest wynalazcą systemu hollenderskiego budowy twierdz. Po odbyciu czterech podróży po Europie otrzymał urząd przy wielkim elektorze brandenburskim, Fryderyku Wilhelmie, dla którego zbudował twierdzę Friedrichsburg, Potem był profesorem matematyki w Nimwedze i zajmował się głównie teoryą przecięć ostrokręgowych. O. wynalazł również instrument muzyczny, nazwany przezeń tuba harcotectonica.

Otter J an, oryentalista szwedzki (* 1707 w Christianstad—f 1748 w Paryżuh Przebył 10 lat jako delegat rządu francuskiego w Le-wancie, badając języki: turecki, arabski i perski. Po powrocie z podróży został mianowany dragomanem przy bibliotece królewskiej i profesorem języka arabskiego w „College de France“ (1746). W dwa lata później paryska

Ottsr Fryderyk Wilhelm, Freiherr, szwedzki marynarz i mąż stanu (*    1833

z r.

ma-

Br. e

Br. G.

r. w Fimmersta). Wstąpił do marynarki w r. 1850, służył następnie we flocie angielskiej w 1857 —1861, r. a pozyskał sławę jako uczestnik wyprawy Nordenskjölda na Szpicberg, mający dowództwo nad okrętem Sopha. Towarzysz i przyjaciel Oskara II, został w r. 1872 jego adjutantem, w latach 1874 — 1880 mini-' strem marynarki, w r. 1884 został, w randze kontradmirała, kierownikiem stacyi floty morskiej w Karlskronie, otrzymał w 1892 r. rangę wice-admirała, w r. 1906 zaś jako admirał objął godność prezesa ministrów. Od 1891 r. był członkiem sejmu, gdzie we wszystkich projektach dotyczących marynarki, grał rolę wpływową. Brat jego Karol Gustaw (* 1827 r.—f 1900) odznaczył się ważnemi wynalazkami w sztuce oświetlania brzegów morskich; w latach 1880—92 piastował godność ministra marynarki.

Otteraaen, rzeka w połudn. Norwegii; wypływa z półn. części wójtostwa Saetersdalen; przecina je na przestrzeni 226 kim. i wpada pod Christiansand do cieśniny Skagerrak. W południowym biegu nosi nazwę T o r r i s d a 1 -selve n.

Red.

Dr Pt. K.

Otterberg, miasto w Bawaryi nad rz. Otter-bach, w Palatynacie, w obwodzie Kaiserslautern; stacya kolei żelaznej (linia Lampertus-miihle-Otterbach); 2115 m-ców w 1905 r., poczta, telegraf, telefon, sąd okręgowy, urząd leśny, kościoły protestancki i katolicki; tkactwo, hodowla bydła i owocu. Niegdyś klasztor Cystersów (1144—1560 i 1634—1651). W pobliżu ruiny zamku O.

Otterburn, wieś w hrabstwie angiel. Northumberland, nad rz. Rede, dopływem Tyne’y; 13 kim. na płn.-wschód od m. Bellingham. W pobliżu O. dn. 10 sierpn. 1388 r. po bohaterskiej walce z hr. Henry Percy poległ hr. James Douglas (ob.).

Otterelv, rzeka w Norwegii, ob. Otte-r a a e n.

Otterndorf, główne miasto pow. Hadeln, w pruskiej regencyi Stade, w prow. Hanowerskiej, nad rzeką Medem, lewym dopływem Łaby; stacya pruskiej kolei państw. Harburg-Cuxhaven, liczy m-ców 1887 (r. 1905); ma kościół ewangielicki, stary zamek, mały port, gimnazyum realne, wyższy zakład dla dziewcząt, sąd, fabrykę chemiczną (nawozy). Ob.

Hadeln.

Br. G

nik“ XVIII.

Br. (1

S. T. Coleridge’a (ob.).

Ottilienberg, szczyt górski w Wogezach, ob. O di 1 i e nber g.

Ottin August-Ludwik-Marya, rzeźbiarz francuski (* w Paryżu w 1811—+ tamże w 1890 r.). Uczeń Davida d’Angers, otrzymał t. zw rzymską prix de Rome w 1836 r. Arcydziełem artysty jest grupa zdobiąca fontannę Medyceuszów w ogrodzie luksembur-I skim w Paryżu, przedstawiająca Polyphema śledzącego Arcisa i Galateę (1855 r.). Inne dzieła wybitniejsze: Kominek monumentalny do pałacu we Florencyi, posąg Napoleona III (w marmurze, 1863) Faun i Łowczyui w o-grodzie luksemburskim; Amor i Psyche (1863); Walka nowożytna (w bronzie, 1863), liczne biu-

Br J-

Po medyatyzacyi zaś swego

Z OttersdorfU; 1) Sykstus, pisarz Starego Miasta Pragi, historyk (* 1500 —f 1583), syn mieszczanina Jana Szustra. Słuchał wykładów uniwersyteckich w Pradze, podróżował za granicą, a powróciwszy do Pragi w 1534 r., otrzymał godność bakałarza i następnie pisarza przy szpitalu i niebawem pisarza miejskiego. W r. 1540 uzyskał herb z przydomkiem z O-u. Będąc utrakwistą, miał zatargi z luteranami. Za udział w zaburzeniu 1547 uwięziony, wzięty na męki i w końcu uwolniony, stracił urząd pisarza. Uczestniczył w pracach prawodawczych. Z bratem swoim Ambrożym wydał Pawła Jowiusza; __ „O vécech a zpüsobech narodu tureckého“; „Zivot pana naśeho Jezu Krista“; „Ammonia Alexanderského“ (1547); „Kniżka uteśenń etc. (1549). Główna praca jego: „Akta aneb knihÿ pamâtné ciii historie dvou ne-pokojnÿch let (1546 — 1547). „Akta“ te dotąd nie wyszły drukiem. Wydał także: „Diarium snemu z r. 1575“. — 2) Ambroży, prawnik (f 1559 r.), autor pracy: „Vÿklad na zrizeni markrabstvi Moravského z 1. 1545“ (rękop.).—

3) Jan Teodor, uczony Prażanin, defensor konsystorza protestanckiego, syn Sykstusa. Za udział w powstaniu czeskiem skazany na śmierć (1621 r.), lecz ułaskawiony, osiadł w Dreźnie, gdzie umarł (1653 r.).    4) Samuel Sykstus,

w niewiadomym stopniu pokrewieństwa z poprzednimi. Za udział w powstaniu majątek jego uległ konfiskacie (1621 r.).—5) Abraham Sykstus, brat poprzedniego. Walczył pod Białą Górą (1620). Skazany na śmierć i konfiskatę majątku, opuścił kraj.—Naucnÿ Slov-

J. F. O.

Ottersweier, wieś w Badeńskiem, 3 km. na płd. od Bühl, przy badeńskiej kolei państw. Mannheim-konstancya, 140 m. n. p. m.; m-ców 2 588 (r. 1905), w tem 2 385 katol. Kościół katol. z w. IX i XIV; w budowie jest nowy kościół w stylu gotyckim z zachowaniem chóru późno-gotyckiego; kościół odpustowy p. w. „Maria zur Linde“, posiadający chór gotycki z r. 1484, nawę przebudowaną w 1. 1750 — 1760, nowe malowidła na sklepieniu z r. 1885; w chórze staroniemiecka rzeźba 14 aug/ylia-torów (ob. św. Barbara). Szkoła przemysłowa. cegielnie parowe, zakłady elektryczne; wyroby koszykarskie, fabry a stołków, uprawa wina i kasztanów; wyrób jabłecznika. W lat. 1653 —1774 było tu kollegium jezuickie. W przysiółku Hub obojętna cieplica 28°C, t. zw. Hub bad, i powiatowy zakład dla obłąkanych, tudzież lecznica.

Ottery-Saint-Mary. miasto w Anglii, w lir. Devon, na lew. brz. rz. Otter, 19 km. na płn.-wsch. od Exeter, stacya kol. żel.; m-ców 3 495 (1901 r ). Piękny kościół gotycki z 2 wieżami z XIII w.; tkaniny jedwabne i wełniane, koronkarstwo, liny. Miejsce urodzenia poety

Br. O.

Wielka Kncykl. lllustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 47a

sty i t. p.

Öttingen, hrabstwo w Niemczech, ob. Oet-t in g en.

Öttingen, miasto w Bawaryi, ob. O et-ti n gen.

Otting n, ród niemiecki, ob. Oettingen.

Öttingen Aleksander, teolog protest, i statystyk, ob. Oettingen.

Öttingen Artur, fizyk i teoretyk muzyk., ob O e 111 n gen.

Öttingen-Wallerstein Ludwik, Kraft Ernst, książę, mąż stanu bawarski (* w r. 1791 na zamku dziedzicznym swego domu,— f w Lucernie 1870). Spadkobierca udzielnego księstwa, objął panowanie po ojcu (f 1802), pod opieką matki, córki księcia Ludwika wir-temberskiego. dziedzictwa w 1806 r. został na dworze inona-i chijskim wielkim ochmistrzem koronnym w lö08, a następnie bawarskim radcą stanu. Brał czynny udział w zaprowadzeniu konstytucyi w Wirtembergii i Bawaryi, a na sejmach 1819 i i 1822 roku, z wielką odwagą wykazywał u-jemne strony i błędy biurokracyi, skutkiem czego został pozbawiony urzędu dworskiego i swego stanowiska w parlamencie. Po wstą-J pieniu jednak króla Ludwika I-go na tron w r.

1825 Ö. odzyska! urząd ochmistrza i zająwszy I krzesło w sejmie 1828 roku, został prezydentem koronnym w Augsburgu, a w 18 1 ministrem spraw wewnętrznych, bawarskim. Skutkiem nieporozumień z ministrom finansów co do zużytkowania oszczędności budżetowych, dobrowolnie opuścił to stanowisko, zachowując ; jednak godności koronne i państwowe. W par-i lamencie przeszedł do opozycyi; tu nastąpiło i gwałtowne starcie z następcą jego ministrem Abeletn, które doprowadziło do pojedynku. O. w sejmie 1845 — 6 r. niemiłosiernie zwalczał klerykalne tendencye rządu Pomimo to przyjął nadzwyczajne poselstwo do Paryża i w r. 18ł7, po upadku miuisterym Abela, powróciwszy do Monachium, utworzył z Berksem, jako minister spraw zewnętrznych i wewnętrznych, w listopadzie tak zwane ministeryum Loli i (Montés); 12 marca 1848 r., otrzymał dymisyę, wyrzekł się w 1849 r. swego urzędu członka rady

115

marł.

Banzenheim, . (1905 r.);

Br. G-

I).

Powaga zapoczątkowanej przez

Eberhard i Eisel-

stanu i stanął w izbie deputowanych na czele krańcowej lewicy. W 1862 r. złożył swój mandat, usunął się do Szwajcaryi, gdzie u-

13'. J.

Öttinger Edward Marya, pisarz niem., ob. Oetinger.

Ottmachau, miasto na Śląsku Pruskim, ob. Odm uchów,

Ottmarsheim, wieś, w Alzacyi górnej, w pow. Mülhausen, na lew. brz. Renu, 3 km. na płd. od stacyi kolei żel.

220 m. npm., ma m-ców 730 kościół parafialny, pozostały po klasztorze benedyktyńskim, założonym przez Habsburgów, poświęcony między r. 1049 i 1054 przez Leona IX. Kościół ten, uważany przez Schoepfliua i innych uczouych za świątynię pogańską z epoki gallo-romańskiej, jest słabą reproduk-cyą kaplicy palatyńskiej Karola Wielkiego przy katedrze akwizgrańskiej.

Otto, herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu srebinem nad skałami, pomiędzy któ-remi widać miasto, —dwa trójkątne pola czarne o łukowatych ramionach z sześciopromienną gwiazdą złotą na każdem. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa skrzydła czarne, każde z sześciopromienną gwiazdą złotą. Labry czarne, podszyte złotem. Herb rodziny niemieckiej Otto von Ottenthal, z której Jan, członek rady miasta Eger w Czechach, otrzymał szlachectwo od Karola VI, cesarza św. państwa rzymskiego w r. 1726. Potomek rzeczonego Jana, Jan-Baptysta Otto, oberst-lejtenant wojsk koronnych, uzyskał przyznanie praw szlacheckich w Polsce w r. J 775.—Ż r ó dł a: „Volumina Legum“ VIII, 303—304; Dyplom z roku 1726, wydany przez kancelaryę cesarską w Wiedniu Janowi Otto.

Otto.—Imię O. pochodzi od staro-niemieckie-go o t — posiadłość, i oznacza „właściciel“, „dziedzic“, ztąd imiona Otto, Odo, Otho, Udo, A udo. Pochodne:⁻ Ottokar.

Otto I Wielki r. 936 — 973 król niemiecki, a od r. 962 cesarz rzymski, syn króla niemieckiego Henryka I i Matyldy, córki westfalskiego Tiederyka (* 23 listopada r. 912, — f 973 w Memmleben). Przeznaczony przez ojca do zajęcia tronu, uznany jeszcze raz zażycia Henryka I na zjeździe w Erfurcie za przyszłego władcę Niemiec przez maguatów i książąt, nie chce O. zasiąść na tronie po zgonie Henryka bez ponownego potwierdzenia, które też uzyskuje na zjeździe w Akwizgranie. Tu także zostaje ukoronowany w d. 8 sierpnia r. 936 przez prymasa Niemiec, arCyb-pa mo-gunckiego Hildeberta przy udziale arcybiskupa kolońskiego Wigfryda i licznego kleru. Czekała O-na praca olbrzymia: należało zapewnić władzy monarszej powagę, zmniejszyć wpływy książąt, spoić więzami silnemi z resztą Niemiec Lotaryngię, dokończyć podboju ziem słowiańskich.

Henryka dynastyi saskiej była wprawdzie u-gruntowana, potęga domu królewskiego znaczna ; jednak należało czuwać wytrwale, aby nie uległ zagładzie pod działaniem czynników rozkładowych, o które tak łatwo w okresie ówczesnym gospodarki naturalistyczuej. Dlatego O.

I konsekwentnie zmierzał do obsadzania na księstwach osobistości sobie oddanych, do wzmocnienia magnatów duchownych, jako od króla zależniej-szych, przytem niepozostawiających potomstwa, wreszcie do zwiększenia zasobów, znajdujących się w bezpośredniem rozporządzeniu króla.

Z każdej okoliczności korzysta dla utrwalenia jedności państwa i dynastyi saskiej. Wstępującego na tron O-a czekają ciężkie przejścia. Ukarany za samowolę Eberhard frankoński wznieca przeciwko O-wi powstanie, łącząc się z bratem królewskim Thankmarem, niezadowolonym z żelaznej ręki O-a, oraz zawiedzionym w nadziei otrzymania okręgu pogranicznego między Elbą a Odrą. Powstanie szerzy się, podniecane niechęcią Franków do Sasów. Jednocześnie umiera książę bawarski Arnulf (937), a potomkowie jego odmawiają hołdu Ottonowi. Thankmar bierze do niewoli brata królewskiego Henryka i oddaje go pod straż E-berhardowi. Ale niebawem O. zdobywa Eres-burg, rycerze sascy zabijają w kościele przed ołtarzem Thankmara; Eberhard, pozbawiony sprzymierzeńca, korzy się (938). Mając swobodę ruchów O. podąża do Bawaryi, przedtem, odparłszy napad węgierski, a po zwycięskiej wyprawie mianuje księciem bawarskim Bertol-da z Karyntyi. Ale wkrótce już wybucha nowe powstanie (939 — 941), na którego czele stoją: Eberhard, Giselbert Lotaryński oraz Henryk, brat królewski, ukochany syn Matyldy, a roszczący prawa do korony jako najstarszy z synów urodzonych po obraniu Henryka I królem niemieckim. Ciosy sypią się na O-a i jego państwo. Zwyciężeni sprzymierzeńcy powstają po raz drugi. Poruszają się Słowianie i Duńczycy. Fryderyk Moguncki łączy się z powstańcami we Francyi, lennik Hugo walczy z królem Ludwikiem. O. nie upada na duchu, lecz zbiera wszystkie swe siły, wspierany przez wiernego Hermana Szwabskiego, który pod Andernach nad Renem odnosi zwycięstwo nad powstańcami, bert giną w bitwie; Henryk uchodzi do Ludwika francuskiego, w nadziei znalezienia w nim sprzymierzeńca, a niebawem po przegranej Ludwika prosi brata o przebaczenie. Tak minął groźny rok 939. Uwolniony od zatargów wewnątrz, O. rozszerza wpływy państwa swego; dzięki działalności Tugumina, władcy Hawelan, rozszerza się panowanie Ottona po Odrę, książęta tamtejsi zobowiązują się do płacenia daniny. Lotaryngię usiłuje zagarnąć ^ król francuski Ludwik IV, lecz O. powierza ją Konradowi z rodu Konradynów frankońskich, oddając mu córkę swą Luitgardę; syna zaś,

Ludolfa, zaręcza z córką księcia szwabskiego i Zyczem (Zeitz) przychodzi do skutku w r. Hermana. Henryk, zwyciężony, próbuje przez 968; przyłączono do tego arcybiskupstwa da-spisek na życie królewskie zawładnąć koroną, wniej założone biskupstwa w Hawelbergu i Bran Zamiar odkryto i Henryk musiał uchodzić, denburgu oraz powstałe niebawem poznańskie. Wkrótce znów nawiązuje z bratem stosunki, Od Słowian O. zwrócił uwagę swoją ku Włochom, uzyskuje przebaczenie, a nadto, za wstawień- , ku odwiecznemu Rzymowi. Walki wewnętrzne, nictwem matki, księstwo Bawarskie po śmierci wszczynane przez pretendentów do pari o wania, Bertolda. Od tej chwili jest stałym sprzymie- niszczyły ten kraj. Stolica Apostolska stała się rzeńcem i doradcą króla. O. więc po uciążliwej narzędziem w ręku rodzin magnackich i utraci-walce utrwalił swe stanowisko wśród własnej j ła wszelkie znaczenie. Korzystali z tego porodźmy, oraz powściągnął ruchy separatystycz- j łudniowi książęta niemieccy, zagarniając prone plemion składających Państwo Niemieckie. I wincye włoskie i wtrącając się na swoję rękę Postawił u steru rządów we wszystkich księ- j do spraw tamtejszych. Za panowania O-a ro-stwach osoby sobie oddane, przeważnie z obcych | lę taką wzięli na siebie brat królewski Henryk, plemion pochodzące, co przeszkadzało zadzierz- książę bawarski, oraz syn O-a, urodzony z E-gnięciu silniejszych więzów między księciem dyty, pierwszej żony jego, Liudolf, który po a mieszkańcami. Saksonię i Frankonię, to ją- śmierci Hermana objął księstwo Szwabskie. dro ziem niemieckich, zatrzymał w swych rę- Już dawniej O. wglądał w sprawy korony ku; wprowadził do wszystkich księstw palaty- j włoskiej. Za jego sprawą zasiadł tam na tronów, polecając im zarząd dobrami królestwa i nie Lotar, ożeniony z księżniczką burgundzką oraz czuwanie nad działalnością książąt; po- : Adelaidą, a pozostający pod opieką Berengara. pierał również duchowieństwo wyższe, żądał ! Berengar zdążał do zapewnienia korony syno-jednak odeń służby wasalnej narówni z innymi wi swemu Adalbertowi, a ufny w potęgę swej panami świeckimi, i w ten sposób wyzyski- władzy nie liczył się ani z Lotarem, ani z re-wał siły Kościoła dla celów państwowych, sztą magnatów włoskich Postępowanie jego Równolegle z tak pomyślnym stanem wewnętrz- wTywołało wojnę domową. Wyzyskał to Henryk nym wzrasta powaga Niemiec wśród państw Bawarski i zagarnął księstwo Friulskie. W tym ościennych. Henryk Bawarski odpiera najazd czasie umarł Lotaryusz Korona włoska dostała węgierski i z Węgier przywozi łupy bogate, się Berengarowi, który wtrącił Adelaidę do Za sprawą O-na staje w Akwizgranie po- i więzienia. O. postanawia skorzystać ze spo-rozumienie między królem Ludwikiem IV a po- sobności, uwolnić pokrzywdzoną królową, oże-tężnym wasalem tegoż, Hugonem Wielkim nić się z nią, a w wianie Włochy otrzymać. (948). Bolesław czeski i syn jego po długim Wyprawa do Włoch odnosi nadspodziewane po-oporze zmuszeni są uznać się za lenników O-a (950). Na wschodzie i północy margrabiowie Gero i Herman w walkach ze Słowianami i Duńczykami rozszerzają wpływ niemiecki, a dla popierania kolonizacyi powstają nowe biskupstwa w Ripen, Aarchus, Schlezwiku,

wodzenie. Panowie włoscy składają O-wi w Padwie hołd (951), gdzie też odbył się ślub jego z Adelaidą i koronacya koroną longobardzką. Ale Liudolf, obawiając się następstw dla siebie z nowego małżeństwa ojca, usuwa się do Niemiec, myśląc o wywalczeniu sobie zbrojną ręką miejsca przy ojcu należnego, oraz o zapewnieniu dziedzictwa tronu. O. opuścił wkrótce Włochy, oddając je na zjeździe w Augsburgu Berengarowi po złożeniu przysięgi wasalnej i przebywał właśnie we Frankonii, gdy doszła go wieść o sprzysiężeniu Ludolfa z Fryderykiem Mo-gunckim i Konradem Lotaryriskim. O. przyrzekł następstwo po sobie Ludolfowi oraz przyobiecał ograniczenie wpływów Henryka, wzamian otrzymawszy zapewnienie, że ruch wymierzony jest przeciwko Henrykowi jedynie. Ale skoro stanął w Dortmundzie, bezpieczny od niespodziewanego uderzenia, cofnął niezwłocznie swe przyrzeczenia, i zażądał od Konrada i Ludolfa wydania wspólników; ci odmawiali. Walka wybucha, powstanie się szerzy. W Ba-waryi wystąpił Arnulf, syn dawniejszego księcia tegoż imienia; w Saksonii toczy się walka między oddanym królowi margrabią Hermanem a patiami saskimi Wichmanem i Ekbertem; w Szwabii również tworzy się partya wroga królowi, Do tego wszystkiego Węgrzy, wezwani przez Ludolfa i Konrada, niszczą Niemcy

Hawelbergu, Brandenburgu i Oldenburgu. W tym samym celu w'r. 937 założono klasztor św.

Maurycego w Magdeburgu. W takiem rozszerzaniu wpływów obaj margrabiowie usiłują wciągnąć w sferę Niemiec tworzące się Państwo Polskie i Mieszka I. Pod koniec życia swego mógł O. I uważać podbój ziem słowiańskich za dokonany i przystąpić do uporządkowania zagarniętych prowincyj. Zamiast dwu wielkich okręgów pogranicznych utworzono aż 6 drobniejszych, co zabezpieczało od powstania nowej a potężnej dynastyi pogranicznej, z drugiej zapewniało skuteczniejszą obronę. Wraz z podbojem odbywała się kolonizacya oraz krzewienie chrześciaństwa, tak, że wkrótce dała się uczuć potrzeba uregulowania spraw kościelnych wśród Słowian. Wytrwałość O-a złamała przeszkody, stawiane przez arcybiskupów mogunckiego i halbersztadzkiego, którzy bronili swych wpływów i dochodów. Kilkakrotnie uchwalane przez synody i zatwierdzane przez papieży założenie arcybiskupstwa magdeburskiego z podległemi mu Międzyborzem (Merseburg), Miśnią (Meissen)

i Włochy północne. Klęska ta zwraca sympatyę powszechną ku Ottonowi, wywołując zniechęcenie względem powstańców, których szeregi maleją. Śmierć zabiera Fryderyka, Arnulf Bawarski ginie w bitwie, Ludolf wreszcie prosi ojca o przebaczenie. Zjazd w Arnstadzie 17 grudnia r. 954 uregulował te stosunki. Brunonowi przyznano L)taryngię, Ludolfa i Konrada pozbawiono księstw, Szwabię poruczono Burchardowi, zięciowi Henryka, na arcybiskupstwo mogunckie wyniesiono nieślubnego syna Ottona XII usiłował usunąć Leona VIII i zająć stolicę I, "Wilhelma, na trewirskie—krewnego jego Ro- papieską, lecz bezowocnie. Kiedy umarł dn. 14 berta. Bawaryę przywrócono Henrykowi, po maja 964 r., Rzymianie obierają Benedykta, śmierci zaś jego w r. 957 księstwo to przeszło i ten wbrew woli cesarza zasiada na tronie pana jego syna Henryka, którym wobec małolet- pieskim; wobec czego O. udaje się do Rzymu, ności opiekuje się matka Judyta. W r. 955 strąca Benedykta, korzącego się przed nim, wtargnęli do Bawaryi Węgrzy, posunęli się do i przywraca Leona VIII. O. I wraca do kra-Szwabii, niszcząc wszystko po drodze. O. zwo- ju, ale jeszcze raz będzie musiał wyruszyć na łał pospolite ruszenie i w bitwie nad Lechem południe: bo oto magnaci rzymscy podnieśli rękę takie odniósł zwycięstwo, iż Węgrzy nigdy już na obranego za wolą cesarską papieża Jana XIII. potem nie poważyli się najechać Niemiec. Jest to Po tej wyprawie O. staje u szczytu potęgi; okres wielkiej potęgi O-na, a poczucie siły zro- ' marzy nawet o wypędzeniu Arabów z Europy, dziło w nim myśl odnowienia cesarstwa rzym- Nawiązuje rokowania z Bizancyum o oddanie skiego, k.óre dodałoby blasku jego władzy, O-wi II za żonę księżniczki z rodu Romanusa a nadało mu przewagę wśród świata chrze- II, spodziewając się, iż jako posag księżniczka ściańskiego, wreszcie postawiłoby w zależności wniesie zrzeczenie się przez Greków Włoch po-odeń papieża, oraz całe duchowieństwo. Już łudniowych. Układy nie powiodły się; władca podczas pierwszej wyprawy traktował O. I bizantyjski godził się na związek jedynie za z papieżem Agapitem II o koronę cesarską, cenę zrzeczenia się przez Ottona Włoch, która ostatniemi czasy spoczywała na głowach | zawiedziony w nadziei pokojowego załatwienia królów włoskich o bardzo ograniczonej władzy, I sprawy, koronuje w dn. 25 grudnia r. 967 sy-ale koronacya nie doszła wówczas do skutku. ; na swego cesarzem, poczem rozpoczyna kroki Postawa wroga Berengara, wreszcie prośba pa- nieprzyjacielskie. Wojna przewleka się bez pieża Jana XII, że do króla Franków należy rezultatu dla stron obu. Tymczasem w Kon-bronić Rzymu i papieża, skłaniają O-na do nowej wyprawy włos .iej. Ale obawiając się, iż pobyt jego poza granicami Niemiec musi się przeciągnąć, zwołuje on sejm do Wormacyi (961) dla urządzenia Niemiec na czas swej nieobecności; przeprowadza uznanie za dziedzica swego syna z małżeństwa z Adelaidą, O-na,— poczem odbywa się koronacya przyszłego władcy | D. 14 kwietnia r. 972 odbył się w Rzymie ślub w Akwizgranie—wreszcie powierzywszy opiekę ¹ 18-letniego O-na II z 16-letuią księżniczką Teo-nad synem Brunonowi i Wilhelmów , przechodzi ¹ faną. O. I powraca do Niemiec, gdzie umiera Nie tracąc czasu na zdobywanie miast, 7 maja r. 973. O. pojmował doniosłość wykształcenia; w wieku dojrzałym nauczył się czytać i pisać, popierał dążenia brata swego Brunoua i syna nieślubnego Wilhelma w celu podniesienia kultury. Mówił trzema językami, a więc po niemiecku, słowiańsku i ro-mańsku. Pełen energii i życia wytrwale plany swe przeprowadzał, mimo że nie objawiał wybitnych zdolności ani jako dyplomata, ani O. I o- jako wódz na polu walki. — O O-nie I: „Monum.

szłości papieża bez porozumienia się z cesarzem. Tu osiągnął O. I to, czego nie zdobył • nawet Karol Wielki. Na zebranym synodzie strącono Jana XII, a obrano Leona VIII. Jan nie poddał się wyrokowi; obietnicą oddania skarbów kościelnych Rzymianom skłaniał ich do napaści zdradliwej na wojsko cesarskie; próba ta jednak skończyła się niepowodzeniem.

O. odbiera ponownie przysięgę wierności od Rzymian i udaje się na północ. Jeszcze raz Jan

O. I

Cesarz

stantynopolu zaszły zmiany poważne.

Nicefor nagle zamordowany; następca i zarazem morderca zawiera układ z O-nem I, mocą którego księżniczka Teofana, siostrzenica cesarska, ma wyjść za O-na II, a O. I wza-mian zrzeknie się preteusyi do Apulii, Kalabryi, Neapolu i Palermo na korzyść Bizancyum.

Alpy.

udaje się O. do Rzymu. Przyjęty u wrót grodu przez magnatów rzymskich, koronuje się koroną cesarską wraz z Adelaidą w dn. 2 lutego r. 962 Jan XII. powolny we wszystkiem Ottonowi, zatwiejdza uchwały odbytego w kościele św. Piotra synodu, dającego O-wi prawo decydowania w sprawie Kościoła w ziemiach słowiańskich, a zalecającego arcybiskupom niemieckim współdziałanie z cesarzem, puszcza Rzym, lecz wkrótce powraca na wieść o żjawieniu się w Rzymie Adalberta, syna Berengara, oraz przekonawszy się o knowaniach papieża, któremu zbyt ciężką wydała się opiekuńcza ręka cesarza. Wkroczywszy do Rzymu, jako obrońca ludu rzymskiego od przemocy papieży, odbiera od Rzymian przysięgę na wierność

Germ. Hist.“ ss. III, IV; Diplom. I; Köpke-Dönniges „Jahrbücher d. Deuts. Reichs unt. 0. dem Grossen“; R. Köpke i E. Dümmler „Kaiser 0. d. gr.“ (Lipsk 1876); Ranke L. „Weltgeschichte“ VI, VII (Lipsk 1891, 1886); Giesebrecht W. „Geschichte d. deutsch. Kai-sezreit“ I, II (Lipsk 1891).—Bibliografia źródeł zobowiązanie, że nie będą obierali w przy- u Potthasta.    s Łhr‘

Otto II r. 973 — 983, król, syn O-na I i żony jego Aclelaidy (* r. 955—f 983). Obrany królem niemieckim w r. 961 w Wormacyi, był koronowany na cesarza w r. 967 w Rzymie, poślubił w r. 972 księżniczkę grecką Teofanę. Podobny do ojca, o rumianem obliczu, które dało mu przydomek „Czerwonego“, drobny, wątły, o temperamencie ognistym i wybitnie silnej woli, odznaczał się O. II rozumem i wykształceniem. Jako 18-letui młodzieniec rozpoczął rządy samodzielne w r. 973. O. otrzymał po ojcu zadanie utrzymania przewagi królewskiej w Niemczech w stosunku do książąt świeckich i duchownych oraz utrwalenia swej władzy w podbitych ziemiach słowiańskich, z drugiej — utrwalenia rządów nad Rzymem i Kościołem. Chodziło o torowanie drogi ideom monarchii uuiwersalnej, panującej nad książętami, nawet nad samym papieżem; w tym celu jednak trzeba było podbić południowe Włochy. O. I nie zdołał był tego dokonać; ale i O. II spotkał przeszkodę w tem dążeniu, z powodu walk wewnętrznych w Niemczech. W Bawaryi rządziła Judyta w zastępstwie syna małoletniego, Henryka Kłótnika, córkę wydała za księcia szwabskiego, który zmarł wkrótce; o następstwo po nim upomniała się Judyta dla owdowiałej córki. Znaczyło to skupić całe południe w rękach jednej rodziny. Otto II odmówił. Wtedy Henryk Kłótuik w porozumieniu z Bolesławem czeskim, Mieszkiem polskim i biskupem fryzyngeńskim Abrahamem, sprzysiągł się przeciw niemu. Zamiar odkryto przedwcześnie, Henryka i Abrahama wygnano. Porachunkowi z Czechami i Polakami przeszkodziła wojna z królem duńskim, Haraldem, oraz norweskim yarlem Hakonem; O. II odparł najazdy z tej strony i wzniósł wał pograniczny, umacniając go warowniami (r. 974;, Potem idą inne zatargi, a ponad wszystkie góruje konieczność uregulowania sprawy bawarskiej. Księstwo to jest zbyt silne, a niepodobna go zjednoczyć z Saksonią i stworzyć stateczną jedność z winy gospodarki naturalistycznej i braku środków komunikacyjnych, pieniędzy, a więc i siły zbrojnej, zawsze gotowej. Zwyciężyć tego nie mogła władza królewska w średniowieczu, musiała godzić się z feudalizmem. O. II dla osłabienia Bawaryi oddziela od niej dzielnicę północną, oddając ją jako lenno Bertoldo-wi, oraz markę wschodnią, Ostmark, później-* szą Austryę, obdarzając nią Luitpolda, wreszcie Karyntyę z okręgiem Werony, którą obejmuje ks. Henryk młodszy, i podnosi znaczenie biskupstw w Salzburgu i Passawie, palatyna i bur-grabiów. Tak zmniejszone księstwo oddaje

U. II przyjacielowi swemu Ottonowi, wnukowi O-na I, a synowi Liudolfa (976). Ale król francuski Lotaryusz wyrusza do walki o Lotaryngię i O. II oddaje dolną Lotaryngię w lenno bratu króla francuskiego, Karolowi, Reginarowi zaś i Lambertowi przywraca ich dobra dzie

dziczne (977). Uporawszy się z zachodem i północą, uderza O. II na Czechy; po klęsce jednak O-na bawarskiego pod Pilznem staje ugoda, mocą której Bolesław czeski przyrzeka cesarzowi wierność i obiecuje przybyć na dwór O-a II dla stwierdzenia swej zależności. Znowu w Bawaryi wszczyna się powstanie, zakończone tryumfem O-a II, ale tylko po to, ażeby Lotaryusz rozpoczął wojnę. Napadł on znienacka na cesarza podczas pobytu w Akwizgranie i o mało nie zabrał go do niewoli. Akwizgran dostał się Francuzom (978). O. II zwołuje sejm do Dortmundu, na którym postanowiono wyprawę do Francyi. O. II staje pod Paryżem. Nie udało mu się zdobyć tego miasta, bronionego przez Kapeta, ale wyprawa rzuciła postrach na Francuzów. Wobec spóźnionej pory jesiennej cofa się O. i nie skończywszy tej wojny zwraca się przeciwko Polsce. Jako jedyny rezultat tej wojny przeprowadzono małżeństwo księcia polskiego Mieszka z córką margrabiego Teoderyka, co miało wpłynąć na zabezpieczenie granic. Wreszcie po całym szeregu ciosów mógł O. II podjąć dzieło, zaczęte przez ojca we Włoszech. Przekracza Alpy, zaprowadza ład w Rzymie, oraz podbija Włochy dolne. Byzancyum było bezsilne, aby temu przeszkodzić. Wystąpił jednak spółzawodnik potężniejszy: Arabowie z Afryki północnej. Od r. 976 emir Abd-ul-Kasem skierował swój wzrok na Włochy południowe. O Apulię i Kalabryę walczą Niemcy,' Grecy i Arabowie, bo położenie tych prowincyj czyni je kluczem do mórz bizantyjskich, Europy środkowej i krain Wschodu. Grecy połączyli się z Arabami przeciwko Ottonowi. Zająwszy Apulię, O. wkracza do Kalabryi i pod Rossano bije Arabów. Lecz Arabowie zebrali siły i, natarłszy na posuwającego się ku południu O-a, zadali mu klęskę straszliwą (982). O-wi udało się szczęśliwie uniknąć niewoli. Powraca tedy do Salerno, a stąd do Rzymu. W tej klęsce pociechą jest zjazd w Weronie, gdzie przedstawiciele Włoch i Niemiec ogłaszają za następcę O-na II syna jego O-na III, poczem odbywa się koronacya w Akwizgranie (983). Połączenia obu koron nie zdołał osiągnąć nie tylko O. W., lecz i Karol W. O. udaje się z powrotem do Włoch, aby rozpocząć walkę nano-wo. Już był na granicy greckiej, gdy bliska śmierć Benedykta VII powołała go do Rzymu dla zapewnienia tronu papieskiego kandydatowi, który mu był miłym. Obrano Wiktora z Padwy; ten przyjął imię Jana XIV. Do Włoch tymczasem nadeszły złowrogie wieści z kraju —najazd Duńczyków, oraz zaostrzenie się stosunków w ziemiach słowiańskich. Lutycy zdobyli w czerwcu r. 983 Hawelberg i Brandenburg, mieszkańców wytępili, kościoły spalili. Książę Obodrytów, Mestwin, wpadł do Saksonii i spalił Hamburg. Połączonym siłom margrabiego Teoderyka, Odona z Łużyc i Rykdaga z Miśni,

zachodnich Słowian. Najmniej powodzenia miała regencya we Włoszech. Tu władzę sprawowała babka Ottona III, wdowa po Ottonie I, Adeleida. Groza Saracenów nie znikała, nadto rósł niepomiernie wpływ grecki, tak, że można się było obawiać opanowania przezeń Rzymu. A w samym Rzymie powtarzały się ustawicznie walki możnych rodów rzymskich, papiestwo było znów igraszką potężnych fa-milij, które starały się o koronę pąpieską dla swych, częstokroć mało godnych, krewniaków. Zmniejszało to znaczenie i powagę papiestwa, a zarazem zmniejszało znaczenie państwa Ottonów na zewnątrz, zwłaszcza zaś na sprawy włoskie. Wymagały oue silniejszej ręki i energiczniejszego działania, na co zdobyć się nie mogła ani sędziwa Adeleida, ani Teofana, zajęta sprawami niemieckiemu Kiedy druga z nich zmarła (991), O. miał lat 11. Trzeba było prócz babki Adeleidy, która z natury rzeczy musiała się wnukiem opiekować, zwrócić się do możnych książąt, którzy życzliwą radą i pomocą mieli służyć małoletniemu królowi, kierując nawą państwa. W pierwszym rzędzie stał tu znowu arcybiskup moguncki Willigis, następnie ks. Bernard saski, Konrad szwabski, Ekkard margr. miśnieński, a następnie syn Henryka Kłótnika, ks. bawarski Henryk (późniejszy Henryk II cesarz). Rada ta regencyjna, ciało niedość ogranicznie spojone, nie była zbyt zdolna do podołania rozległym i wielkim interesom dwu państw: Niemiec i Włoch. Książęta należący do rady nie mogli być zbyt surowymi dla swych równych, stąd centralizm władzy Ottonów doznaje silnego rozprzężenia. Nietylko książęta, ale biskupi, hrabiowie i inni panowie zaczynają się czuć swobodniejszymi, przestają się oglądać na władzę centralną, a stąd płynie zaród licznych późniejszych zatargów między koroną a książętami; tu widzimy powody licznych i coraz liczniejszych sporów wewnętrznych między poszczególnymi panami, co odbija się w sposób niekorzystny nietylko na spoistości państwa, ale także na polityce zewnętrznej. Państwo Kape-tyngów, wzmocnione, usuwa się zupełnie z pod wpływów państwa niemieckiego- na wschodzie przez lat pięć prowadzone przy pomocy Polski wojny przeciwko Wendom, mimo powodzenia, wysiłków i ofiar nie dają żadnych pozytywnych rezultatów: trzeba było walki zaprzestać i zostawić pogaństwu słowiańskiemu to, co zyskało podczas lat zamętu. —W takich warunkach rósł O. III, który w r. 995, ze skończonym piętnastym rokiem życia, objął rządy państwa jako pełnoletni. W młodym tym przy pomocy władcy zbiegły się dwie kultury: łacińska, którą żył świat zachodni, i byzantyjska, która była wychowawczynią jego matki. Po ojcu go wytrwałej i wiernej pomocy zmusić Czechy spłynęły na niego tradycye świetnego rodu do uznania zwierzchnictwa państwa niemieckie- Ottonów, który w ciągu trzech pokoleń (Hen-go, a następnie do długotrwałego zwalczania ryk I, Otto I i Otto II) wydobył Niemcy ze

oraz arcybiskupa magdeburskiego i biskupa halbersztadzkiego, udało się odeprzeć Słowian; wyzyskać jednak zwycięstwa nie mieli oni mocy. Praca Ottona I została stargana. Te wieści przyczyniły się do wyczerpania sił O-a. Wkrótce nastąpił zgon jego dn. 7 grudnia r. 983. s Ehr Otto III, król niemiecki, cesarz rzymski, syn Ottona II i cesarzówny greckiej Teofany, urodził się w Kessel koło Kleve w lecie 980 r. W r. 983 wybrany królem, następnie koronowany w Akwizgranie, traci równocześnie ojca (f 7 grudnia 983 r.) i w ten sposób przychodzi czteroletnim chłopcem do władzy. Była to chwila wielkiego rozprzężenia w Państwie Niemieckiem. Na wieść o klęskach, które Otto II poniósł w południowych Włoszech od oręża Arabów, szerzy się na północy groźne powstanie między zachodnimi Słowianami, padają twierdze niemieckości jako biskupstwo w Ha-welbergu i Braniborze (Brandenburg), a napady Duńczyków niszczą Hamburg. Gorzej było jeszcze w samych Niemczech, bo tu z jednej strony nie ufano regencyi cesarzowej Teofany i stojących koło niej duchownych, jak Willigis, arcybiskup moguncki; z drugiej strony podnieśli się kandydaci do regencyi, którzy inieM przedewszystkiem własne interesy na oku. Pretensye Lotara III, króla Francyi (Franków zachodnich), mogły nie mieć widoków znaczniejszego powodzenia, ale z drugiej strony Henryk Kłótnik, były książę bawarski, który na wiadomość o śmierci O-a II opuścił był więzienie w Utrechcie, znalazł licznych popleczników. Oświadczyli się za nim, jako najbliższym krewnym panującego domu, biskupi lotaryńscy, arcybiskupi Kolonii, Trewirn i Magdeburga. Henryk jednak począł postępować za szybko na drodze do korony, o której marzył; z jednej strony nawiązał układy z Lota-rem III, któremu ofiarował Lotaryngię, z drugiej wszedł w stosunki z książętami Polski (Mieszkiem I) i Czech (Bolesławem II): to było głównie powodem, że prawie wszyscy książęta, a w końcu i znaczna część duchowieństwa oświadczyła się przeciw Henrykowi, co go zmusiło do ustępstw i uznania regeucyi Teofany. Regencya Teofany trwała do jej śmierci (15 czerwca 991 r.), — odznaczała się umiarkowaniem w sprawach niemieckich, należy-tem dobieraniem sobie ludzi, przy pomocy których starała się zagoić rany zadane państwu podczas klęsk Ottona II w walkach z Saracenami. Ze strony Francyi nie żywiono obaw, zaczęły się tam walki, które doprowadziły do zmiany dynastyi, — na wschodzie cierpiało państwo dużo ze strony Duńczyków i Wendów,—ale i tu zdołano dzielnego margrafa Miśni Ekkarda porozumieć się z Mieszkiem, księciem polskim, i przy je-

dzo ciemne, — głównie z tego powodu, 'że śmierć zabrała w samych początkach pracy głównych aktorów: Ottona III i papieża Sylwestra II. Jedną z pierwszych jego samodzielnych czynności, była wyprawa włoska. Pociągały go tam zawikłane sprawy papiestwa, które gniotła tyrania Krescencyusza. W początku r. 996 ruszono za Alpy; podczas świąt Wielkanocnych, które obchodzono w Pa-wii, nadeszła wiadomość o śmierci papieża Jana XV. Teraz nadarzyła się Ottonowi sposobność czynnego i skutecznego wmieszania się w sprawy papiestwa: aby przyszły papież był niezawisłym i niezależnym od sporów rodów rzymskich, żeby odpowiadał surowym ideom kościelnym, które rozszerzały się coraz bardziej, a których zwolennikiem był O., postanowiono osadzić na tronie papieskim obcokrajowca. Wybór Ottona padł na 24-letniego młodzieńca, Brunona, syna Ottona ks. karynckiego, zwolennika idei kluniackich. Bruno pod imieniem Grzegorza V natychmiast wyprawił się do Rzymu, i tu dnia 21 maja 996 r. koronował Ottona na cesarza. Kilkumiesięczny pobyt w Rzymie i we Włoszech, zajęty porządkowaniem stosunków tamtejszych, pozwolił młodemu cesarzowi zetknąć się z całym szeregiem najwybitniejszych ludzi ówczesnego Kościoła, reprezentantów surowego kierunku, dążących do wyplenienia głównie dwu strasznych ran toczących organizm kościoła: tj. symonii i nikolaityzmu. Ludzie ci, przejęci głęboko ideą reformy Kościoła, odznaczali się nietylko jasnowidzeniem braków we władzy kościelnej i społeczeństwie chrześciań-skiem, ale nadto niezwykłą pobożnością i pewnym mistycyzmem, który wpłynął mocno na wrażliwy umysł cesarza. W gronie tych duchownych był jeden, zażywający wielkiej powagi, który dostąpił rychło łaski przyjaźni cesarskiej: był to biskup praski Wojciech. Jeden na drugiego wpływał bardzo silnie, —a lubo znajomość Ottona i Wojciecha trwała wszystkiego kilka miesięcy, miała jednak skutki daleko sięgające. W lecie r. 996 O. i Wojciech rozstali się, cesarz podążył do Niemiec, Wojciech do Francyi, — w jesieni jednak jeszcze tegoż roku spotkali się powtórnie,—i po raz ostatni. Wojciech właśnie ruszał do Polski, skąd poszedł na wyprawę apostolską do Prus, podczas której poniósł śmierć męczeńską (23 kwiet. 997). O. dowiedział się o tym fakcie zapewne w Magdeburgu, gdzie parę tygodni później, zajęty przygotowaniami do wyprawy na Wendów, przebywał. W tym czasie wszedł cesarz w stosunki z jeszcze jedną osobistością, która wywarła wpływ na jego umysł i na jego losy. był to najsłynniejszy uczony ówczesny Gerbert z Aurillac, dawny i wielce co jest pojęciem nowożytnem) są dla nich nie zasłużony stronnik dynastyi saskiej, naprzód sympatyczne, lub nawet potępienia godne, opat w Bobbio, potem arcybiskup Rheims, od Przymioty i zalety Ottona III, jak również je- 28 kwiet. 998 r. z woli cesarza arcybiskup Rago plany polityczne nieznane dziś są, lub bar- wenny, a w końcu, od kwietnia 999 r., również

stanu nicości, doprowadził do stanu niewidzianej świetności, rozszerzył zakres działania i widnokrąg polityczny i kulturalny tak, że od wybrzeży Wisły i Bugu, do Sekwany i Atlantyku, od cieśnin duńskich po morze Tyrreńskie Ottonowie widzieli gnące się ludy i władców u stóp swoich. Oni zbudowali państwo wewnętrznie, wprowadzili ład i porządek, nadali znaczenie prawu, zdobyli Niemcom wielkie krainy, zaszczepili oświatę, podnieśli dobrobyt,—byli, jednem słowem, duszą narodu niemieckiego i mózgiem państwa. Poczucie tej tradycyi po mieczu, a po kądzieli spadek w postaci ideałów dumnych i świetnych, wysoko wykształconych bizantyjskich imperatorów obciążał duszę młodego władcy, wzbudzał w nim ambicyę, poczucie siły i powagi, poczucie silne niewzruszonej opieki Boga, która wyniosła jego rodzinę na taki szczebel potęgi; jako wykonawców niezbadanych wyroków opatrzności. Jest to niezmiernie doniosły czynnik, jeżeli nie rozwija się przedwcześnie, jeżeli nie wybuja zbyt bogato, przeradzając się w manię „cezaryzmu“. O. III otrzymał wychowanie tak wykwintne i świetne, jak mało kto w o-wym czasie, a niezwykłe zdolności, wczesna dojrzałość, obudzona w dziecku, które, mając lat 3, otrzymało koronę królewską, w 15-m ujęło ster rządów, a w rok później przybrało koronę cesarską, zrobiły zeń zjawisko dziwne, rzadkie i niezwykłe, „mirabilia mundi“ na cesarskim tronie. Obie regentki Teofana i Ade-leida kierowały jego wychowaniem. Przykładał doń rękę i Willigis. Naukami jego kierowali dwaj wybitni mędrcy: Bernhard, biskup hildesheimski, i Kalabryjczyk — grek Jan, później opat Nonnantułi, a następnie biskup Pia-cenzy. Zwłaszcza pierwszy, człowiek nietyl-ko wielkiej nauki, lecz i wielkiej świętobliwo-ści, zwolennik ruchu kluniackiego, reformy Kościoła, i reformy wogóle w zakresie życia chrześciańskiego i stosunków w całem chrze-ściaństwie, miał wpływ znaczny na kształtowanie się pojęć młodego władcy. To też rzym-sko-bizantyjska kultura napoiła go pewną niechęcią do Niemców, do ich dzikości, szorstkości, przy braku nauki i gładkości w obyczajach; wpływ teoryj kościelnych wypielęgnował w nim ducha ascezy, człowieka oddanego całem sercem interesom Kościoła, sługę wszelkich przedsięwzięć mających na celu rozszerzenie chrześciaństwa, podniesienie go przytem, naprawienie wszystkiego, co się chyliło do upadku i ruiny. W oczach historyków niemieckich nie znajduje O. wielbicieli: zamiłowanie we Włoszech i Rzymie, niechęć do niemieckiego barbarzyństwa, wreszcie ideały kościelne (utożsamiane fałszywie z klerykalizmem,

z woli Ottona, papież Sylwester II (f 1003 r.). Szeroki umysł wielkiego uczonego, jego plany fantastyczne, ale ponętne, działały na cesarza,—oto nić łącząca cesarza-młodzieńca z wielkim uczonym. Druga osobistość, która w tym czasie występuje w otoczeniu cesarza, to jego kapelan Bruno z Querfurtu, marzyciel asceta, naśladowca Wojciecha, w końcu apostoł i męczennik (f 1009 r.). Rozmowy i marzenia z Gerbertem i Brunonem przerwała w końcu lipca krótka i bez większego znaczenia wyprawa na Wendów. Po jej ukończeniu cesarz udaje się do Akwizgranu i tu widzimy pierwszą oznakę wpływu męczeństwa św. Wojciecha na umysł Ottona III: jest to fundacya kościoła na cześć apostoła Prus w Akwizgranie (październik 997 r.). Z Akwizgranu zwrócił się cesarz do Włoch, które wymagały jego in-terwencyi. Krescencyusz wypędził był z Rzymu Grzegorza V, a na tronie papieskim osadził biskupa Piacenzy Jana, b. nauczyciela Ottona III (jako Jana XVI). W lutym r. 998 stanęli Otto III i Grzegorz V pod Rzymem: Jan XVI został złożony i oślepiony, Krescencyusz ścięty na murach zamku św. Anioła. Wszystko gięło się przed wolą papieża i cesarza, którzy z nieugiętą wolą i twardą dłonią przeprowadzali swe plany. Było to zjawisko w dziejach niewidziane, kiedy dwaj ci młodzieńcy, mając w swych dłoniach najwyższą w świecie władzę duchowną i świecką, wcielać zaczęli swe polityczne i kościelne ideały, wyrosłe z jednej strony z surowego ducha Kluniacensów, z drugiej zaś z odnowionego cezaryztnu, pofarbowa-nego na sposób bizantyjski. Był to rodzaj ce-zaro-papizmu w dwu osobach. Ale cesarz i papież uniesieni młodością, fantazyą, marzycielskim mistycyzmem rychło zeszli z drogi realnej na rozłogi, w których życie praktyczne i jego zasady tracą swe znaczenie. Najwięcej korzyści odniósł tu Kościół, który postarał się o zwrot majątków w czasach burzliwych utraconych. Jak daleko sięgały plany obu władców, nie wiadomo, w początkach r. 999 umiera nagle młody Grzegorz V,—a jego następcą zostaje Gerbert, znany pod imieniem Sylwestra II. Sylwester II, snuł plany utworzenia wielkiej społeczności chrześciańskiej, w którejby władza cesarska miała kościelny, kapłański charakter; miało to rozliczne kierunki władzy świeckiej i duchownej spleść w jeden zgodny i harmonijny organizm. O. III uchwycił się tej myśli, i tą drogą fantastyczne „państwo boże“ św. Augustyna zaczęło się ziszczać. Prawda, pozostało mało śladów tego idealnego dążenia: niemieccy kronikarze, których boleśnie dotykały w uczuciach patryotycznych te kosmopolityczne mrzonki cesarza, nie pisali o nich nic prawie. Od chwili wstąpienia na tron papieski Sylwestra II, zaczyna się zmiana bardzo zasadnicza w życiu Ottona: odwraca się on coraz bardziej od barbarzyńskich Niemców, opierających się na sile i przemocy, na swem barbarzyństwie, a zwraca się iło pierwiastków obcych, które żywo proteguje. Przy ich pomocy rządy jego przybierają charakter kościelny: jako pośrednik między ludami a Bogiem stara się cesarz nadać swym funkcyom cesarskim charakter godny, przybiera formy życia kapłańskiego, ascezy i świątobliwości. Eremici, św. Romuald, św. Nil. św. Bruno z Querfurtu, śśw. Jan i Benedykt (późniejsi męczennicy w Polsce w r. 1003) są ulubionymi jego towarzyszami i powiernikami. Pałac jego na Awentynie nazywa się „pałac-klasztor“, w tytułach jego spotyka się określenia nigdy więcej nie używane: „sługa Jezusa Chrystusa“ lub „sługa Apostołów“. Przy tej pokorze w służeniu Kościołowi i jego sługom, stworzono bizantyjską etykietę dworu, która wobec świata miała okrywać osobę cesarza nimbem i świetnością, stworzono na wzór bizantyjski mnóstwo nowych urzędów i dygnitarstw, które miały zapewne tworzyć skielet przyszłej or ganizacyi politycznej. Otoczony takim tłumem dygnitarzy i dworzan, kardynałów i innych wysokich osób hierarchii kościelnej i świeckiej, wyrusza w grudniu r. 999 O. III na północ do Gniezna. W r. 999 Sylwester II kanonizował św. Wojciecha, którego zwłoki spoczywały w Gnieźnie. Równocześnie wskutek starań Bolesława Chrobrego i Gaudentego, brata św. Wojciecha, postanowiono iozerwać stary związek kościoła w Polsce z metropolią magdeburską, a utworzyć arcybiskupstwo w Gnieźnie. Jednein słowem, wbrew interesom niemieckim, wbrew wyraźnej opozycyi duchowieństwa niemieckiego, emancypowano kościół w Polsce a zarazem i całą Polskę z pod wpływów niemieckich. O. III, przybywszy w marcu 1000 r. do Gniezna, plan ten wprowadził w życie; powstało arcybiskupstwo gnieźnieńskie, któremu poddano biskupstwa: krakowskie, wrocławskie i kołobrzeskie (poznańskie pozostawiono czasowo pod władzą arcybiskupstwa magdeburskiego). Ale nietylko sprawa ta przeprowadzona została na zjeździe w Gnieźnie: dokonał tam O. owej słynnej koronacyi Bolesława Chrobrego, mianując go równocześnie „sprzymierzeńcem i współpracownikiem cesarstwa“. Co miało to wszystko znaczyć? Czy miała to być rzeczywista koronacya królewska, czy też nadanie zaszczytnego tytułu „patrycyusza“ jak chcą inni, czy też była to pewna forma adop-tacyi? niewiadomo. W każdym razie forma zewnętrzna tego aktu (a tylko o niej mamy wiadomości) była symboliczną, o ile zaś wiadomo w wypadkach podobnych, bez wyjątku, koronowany w ten sposób miał prawo, według średniowiecznych pojęć, do wyższego tytułu, a nawet do korony koronującego. Niestety, kronikarze niemieccy współcześni byli tak oburzeni na Ottona za ten akt polityczny względem Polski i Bolesława, że o zjeździe

Gnesen“ (Lwów 1882); H. v. Zeissberg „Über Zusammenkunft Kaiser Otto III mit Herzog Bolesław I von Polen zu Gnesen“ („Zeitschrift f. oesterr. Gyrnn “ 1868); X. Liske „Bolesław Chrobry i Otto III“ („Dziennik literacki“ 1869); J. Szujski „Pielgrzymka Ottona III do Gniezna w r. 1000“ (Opowiadania i roztrząsania, „Dzieła“ ser. II, t. VI); K. Rawer „Polityczne znaczenie zjazdu gnieźnieńskiego w r. 1000“, studyum krytyczne („Sprawozdanie gimnaz. Franc. Józefa za r. 1882, odbitka, Lwów 1882); W. K ę trzy ń s k i „Przyczynki do historyi Piastowiczów i Polski Piastowskiej IV: Zjazd gnieźnieński i jego znaczenie polityczne“ („Rozprawy akademii umiejętności“, wydział hist, filoz. t. XXXVII Kraków 1899, str. 25 — 36); H. G. Voigt „Adalbert von Prag“ (Berlin 1898)); H. G. Voigt „Bruno von Querfurt“ (Berlin 1907).

gnieźnieńskim nie podali prawie żadnych wiadomości. Z Gniezna udał się O. do Akwizgranu; tu wydobył zwłoki Karola W-go, a tron jego złoty, według legendy, przesłał w darze Bolesławowi Chrobremu. Między Bolesławem a Ottonem wogóle zawiązuje się przyjaźń: Otto popiera gorliwie prace Bolesława około schry-styanizowania sąsiednich Polsce pogan; z polecenia Ottona udają się do Polski w r. 1001 eremici Jan i Benedykt, Ta działalność Ottona w Polsce była zarazem i punktem zwrotnym w jego polityce: w Niemczech panowało rozgoryczenie, we Włoszech groził nowy wybuch. Cesarz jeszcze w lecie r. 1000 pośpieszył do Włoch. Przybycie cesarza nie powstrzymało jednak miast południowych Włoch, jak Capui, Beneventu, Gaëty, Neapolu, Salerna, które zrzuciły władzę cesarską; w lutym r. 1001 nawet małe Tivoli podniosło bunt. Kiedy jednak cesarz buntownikom tego miasta przebaczył, nastąpił wybuch w Rzymie, który z Tivoli współzawodniczył. Bunt szerzył się we Włoszech, cesarz zbierał armię dla jego uśmierzenia; szło to jednak z trudnością, bo przeciwko cesarsko-papieskiej polityce stanęło w silnej opozycyi duchowieństwo niemieckie, lekceważąc nawet cenzury kościelne Sylwestra. Otto oddawał się coraz bardziej tnarzeniom chimerycznym: pragnął porzucić władzę, osiąść w Polsce, w pustelni, głosić słowo Boże poganom i znaleść śmierć męczeńską. Dziwnie od tego odbijają równocześnie prowadzone starania o rękę cesarzówny bizantyjskiej. W każdym razie widzimy w nim jakieś rozprzężenie ducha, które mu nie pozwalało zebrać całej energii dla złamania buntu. Wśród burzy wojennej, wśród walki z buntem, umiera nagle młody, 22 lat zaledwie mający cesarz w zamku Pater-no niedaleko od Rzymu, 23 stycznia 1002 r., pełen zdolności, wiele obiecujący i niewątpliwie jeden z najznakomitszych władców niemieckich, gdyby mu było danem dojść do wieku męskiego, łączącego rozum ze statecznością i rozwagą. —L iteratura: G. Willmans „Jahrbücher des deutschen Reiches unter der Herrschaft Kaiser Otto III“ (Berlin 1840); Giesebrecht W. „Geschichte der Deutschen Kaiserzeit“ (t. I, Lipsk 1881, 5-e wyd.); G. Richter w „Annalen der deutschen Geschichte im Mittelalter“ (t. III); G. Richter i H. Kohl „Annalen des deutschen Reiches im Zeitalter der Ottonen und Salier“ (Halla 1890); K. Uhlirz „Jahrbücher des deutschen Reiches unter Otto II und Otto III“ (t. I/; E. v. Pflück - Hartung „Ein Phantast amf. dem deutschen Kaiserthron“ („Nord und Süd“) t. XX; P. Kehr „Die Urkunden Ottos III“ (Insbruck 1890); tenże „Zur Geschichte Ottos III“ („Sybels historische Lux „Papst Silvester Einfluss auf die Politik Ottos III“;

S. Ktrz.

Otto IV r. 1198 — 1218 król niemiecki i cesarz rzymsko-niemiecki, syn Henryka Lwa (* prawdopodobnie w r. 1182 w Ar-genton w Normandyi). Wychowany na dworze angielskim i ulubieniec wuja swego, Ryszarda Lwie Serce, dostał O. odeń w lenno hrabstwo Poitou. Jako jedenastoletnie chłopię przebywał na dworze ces. Henryka w charakterze zakładnika Ryszarda Lwie Serce. U boku wuja swego nauczył się sztuki rycerskiej, a wysoki, zgrabny, o wesołem obliczu i dźwięcznym głosie wcześnie już odznaczył się dzielnością. Lekkomyślny w dawaniu obietnic, czasami hojny, to znów skąpy, uparcie przy zdaniu swem obstający, O. posiadał wady i zalety rycerza typu normandzko-francu-skiego, Ryszarda. Powołała go na tron niemiecki, po śmierci Henryka VI, jako przedstawiciela Welfów, dzięki poparciu króla angielskiego, stosunkowo nieliczna garstka wyborców, a głównie arcybiskup koloński Adolf. Obrany w Kolonii 9 czerwca, ukoronowany 12 tegoż m. r. 1198, nie mógł Otto rozpocząć rządów wobec potężniejszego od siebie Filipa Szwabskie-go, który również został królem ogłoszony, i to przez daleko większą liczbę wyborców. Obaj byli wysunięci przez magnatów, którym chodziło o własne interesy. Niemcy przetwarzały się właśnie:    zamiast polityki wszechświatowej

coraz dobitniej występowała zaściankowa: stosunki zagraniczne musiały liczyć się z interesami haudloweini miast or'az słabym rozwojem gospodarki pieniężnej. W takich warunkach trudno było jednemu ze spółzawodników szybko zmiażdżyć drugiego. To też obaj królowie, Filip i Otto, doświadczali zmienności losu. Otto IV, nie posiadając wielu zwolenników w Niemczech, starał się oprzeć na przymierzu z królem duńskim oraz na poparciu Ryszarda angiel-Zeitschrift“ t. XX); skiego i papieża. W Niemczech prócz panów

dolno-reńskich pozyskał O. powracających świeżo

E. Zharski „Die Slavenkriege z Ziemi świętej Henryka ks. Brabantu, landgra-lur Zeit Otto III und dessen Pilgerfahrt nach biego turyńskiego Hermana, wreszcie brata

U*

Wielka Eueykl. lllustr. Ser. U. Tom VI. Zesz. 47*.

swego Henryka. Z papieżem sprawa szła opornie: Innocenty III zwlekał z wypowiedzeniem swego zdania. Ryszard, zajęty wojną z Francyą, nie mógł pomagać siostrzeńcowi, a wkrótce u-marł, zapisując bogate swe skarby O-wi IV; następca jego, Jan bez Ziemi, nietylko nie wypełnił woli testatora, ale jeszcze, co gorsza, zobowiązał się względem Francyi do nieudzielania pomocy O-wi. O. jest zupełnie odosobniony; ale powraca z wyprawy krzyżowej prymas państwa, arcybiskup moguucki Konrad, i z polecenia papieża rozpoczyna kroki pojednawcze.

nowoobrani biskupi, w obawie klątwy papieskiej przeszli na jego stronę, Herman z Turyngii, który się już był przerzucił do Filipa, teraz do O-a powrócił, Ottokar I czeski również za Welfern się oświadczył. Krótko trwała przewaga O-a: interesy przeróżne popchnęły niebawem główne podpory tronu jego ku Filipowi. Mając w swem rozporządzeniu dobra Hohensztau-fów, mógł Filip wyuagradzać hojnie swe otoczenie, jednocześnie zaś występował przeciw wygórowanym preteusyom papieża. W r. 1204 przeszedł do obozu Hohensztaufów brat O-a Henryk za wójtostwo lenne w Goslarze oraz przyznanie mu palatyuatu, którym władał dotychczas tylko z imienia. Śladami jego poszli arcybiskup koloński Adolf i Henryk z Brabantu, dalej Ottokar I czeski i Herman z Turyngii. Dnia 6 stycznia roku 1205 arcybiskup Adolf koronuje Filipa po raz drugi w Akwizgranie. O. IV, skaleczony przypadkiem w nogę przy dosiadaniu konia, poprzestał na wysłaniu utyskującego listu do Innocentego. Papież robi wszystko dla podtrzymania O-a, lecz widzi, że szala stanowczo już na stronę Filipa się przechyliła, zmienia więc swą postawę wobec Stauffów. Gdy Filip w r. 1205 zwrócił się przeciwko Kolonii; O. IV, ranny podczas wycieczki, ledwie z życiem uszedł do miasta. Filip próbował nadaremnie skłonić O-a do zrzeczenia się tronu; nie udało się mu też przeciągnąć na swą stronę mieszkańców Kolonii, wobec czego cofnął się do Szwabii. W r. 1206 ponawia Filip wyprawę: wojsko kolońskie rozbito, ucieka, a Filip dnia 8 kwietnia r. 1207 wkracza do Kolonii.

dział się osobiście, usiłująo skłonić go do zrzeczenia się korony, udał się do Bruuświku, aby następnie przedostać się do Anglii. Tam miał nadzieję otrzymać pomoc od Jana bez Ziemi; liczył również, że papież w dalszym ciągu nie odmówi mu poparcia: nadzieja złudna, Filip bowiem nawiązał był stosuuki z Innocentym; ale inne zdarzenie rozstrzygnęło sprawę. Filip d. 21 czerwca r. 1208 padł od ciosu morderczego, zadanego mu przez palatyna O-a Wit-telsbacha. Hohensztaufowie nie wiedzieli co Wprawdzie Fryderyk (II) nie był już W sty- dzieckiem, lecz na objęcie przezeń korony niemieckiej nie zgodziłby się papież, a więc na kraj spadłyby nowe klęski. O. IV już rozpo-

W takich warunkach

O. IV

O. IV, z którym Filip wi-

Lecz gdy papież skłaniał się do uznania O-na IV, Konrad uważał za prawowitego władcę Niemiec syna cesarza Henryka VI, młodziutkiego Fryderyka, przeciwko czemu papież stanowczo się wypowiadał, nie życząc sobie połączenia ponownego Niemiec i Sycylii w jednych rękach. Rozpoczynają się tedy u-kłady i tajne knowania, aż wreszcie papież upewniwszy się, iż O. nie cofnie swych obietnic, staje po jego stronie. W traktacie, zawartym 8 czerwca r. 12U1 w Neuss, potwierdza O. prawa Stolicy Apostolskiej do ojcowizny św. Piotra, do okręgów Ankouy, Spoleto i Rawenny i do t. zw. ziem Matyldy, przyrzeka po moc papieżowi do zdobycia tych posiadłości, obiecuje nie zawiązywać stosunków ze związkami miast lombardzkich i toskańskich bez zgody papieża, uznaje zwierzchnictwo kuryi rzymskiej nad Królestwem Sycylijskiem, wymawiając sobie tylko fordrum czyli utrzymanie w czasie wyprawy do Włoch dla koronacyi lub popierania papieża. Dn. 3 lipca r. 1201 ogłasza nuucyusz Gwido w katedrze kolońskiej O-na IV królem niemieckim i poddaje klątwie Filipa Szwabskie-go i jego stronników. Ale podziałało to słabo.

areybiskup magdeburski Albrecht wystąpił jako pośrednik, ale O. musiał hojnie wynagrodzić tę pomoc. Po porozumieniu z arcybiskupem magdcburskim oraz Bernardem Saskim łatwo było pozyskać na swą stronę resztę przeciwników. Du. 22 września odbył się sejm saski, na którym uznano U-a. D. 11 listopada r. 12o8 we Frankfurcie nad Menem zjechali się książęta świeccy i duchowni. O opozycyi nie było już mowy; przedstawiciele Welfów i Hohensztaufów zgodnie zasiadali. Przybyła też mło-

Zjazdy duchowieństwa, zwoływane przez Gwidona, świeciły nieobecnością magnatów duchownych. Prócz papieża pozyskał O. IV sprzymierzeńca w królu duńskim, który wówczas właśnie zagarnął Holsztyn i Ratzeburg, od tej chwili nadługo dla Niemiec stracone. Adolf z Holsztynu, nie bacząc, że naraża się Filipowi, zwrócił się o pomoc do Welfów, lecz O. IV, zdążający do przymierza z królem duńskim, spokojnie patrzył na podboje Knuta i brata , począć, jego, Waldemara Szlezwickiego. czniu r. 1202 spotkał się O. IV z Waldemarem w Hamburgu; przymierze wzmocniono zaręczynami: brata O-a Wilhelma luueburskiego czynał kroki zbrojne, z Heleną, siostrą Waldemara, oraz Waldemara z córką palatyna Henryka drug.ego, brata U-a.

W r. 1202 Waldemar po śmierci Knuta został królem duńskim i energiczną swą działalnością opanowywał Morze Bałtyckie; w r. 1203 przyznał Lubece jej prawa, obejmując ją zarazem w swe posiadanie. U. IV na wszystko przyzwalał, byleby tylko nie utracić potężnego sojusznika.

Postępowanie takie O-a IV nastraja przeciwko niemu magnatów niemieckich, niezadowolonych ■ akże z polityki jego względem papieża. Ale

da córka Filipa, Beatrycze, ze skargą na mordercę ojca, a zaręczyny króla z sierotą miały świadczyć o pojednaniu się rodów. Na sejmie w Augsburgu ogłoszono banitę zabójcą. Ale O. IV pod wpływem otoczenia zmienia swe poglądy na stosunki z Rzymem: mianuje namiestnikiem swym we Włoszech patryarchę z Akwilei, przejętego duchem Hohensztaufów, i zaczyna uprawiać politykę dwulicową: z jednej strony występuje coraz wyraźniej jako pretendent do władzy we Włoszech, z drugiej traktuje z papieżem o koronę cesarską i nawet d. 22 marca 1209 zawiera w Spirze umowę z Innocentym, gwarantującą Stolicy Apostolskiej różue prawa, ale z myślą niedotrzymania. Akt ten nie był przedstawiony książętom, zapewne w celu łatwiejszego złamania go później. Nie zwlekając, O. przygoto-wywa wyprawę do Rzymu, której wszyscy pragną w nadziei poprawienia stosunków finansowych Niemiec przez zetknięcie się z bogatein południem. W sierpniu 1209 r. wyruszył O. do Włoch. Posłowie miast włoskich przybywali do króla, różne partye uznawały go, O. jednak stał ponad partyami. Z Bolonii wysłał poselstwo do Innocentego dla porozumienia się w sprawie koronacyi, a następnie wyruszył do Sieny, papież zaś od wiosny przebywał w Viterbo. Innocenty przyjął O-a łaskawie, licząc na jego gotowość do ustępstw, ale wkrótce przekonał się o swym błędzie, bo musiał krok za krokiem od pretensyj swych odstępować. O. stał na czele doskonałego wojska: okoliczność ta wpłynęła stanowczo na zachowanie się papieża; ostatecznie O. zgodził się na zapewnienie, że po koronacyi przyzna Kościołowi to, do czego ten prawa swe wykaże. Papież pośpieszył do Rzymu i d. 4 października r. 1209 odbyła się koronacya na cesarza. O. IV podjął orgauizaeyę Włoch środkowych i półn., ograniczając się jednak tylko do ziem, do których Kościół nie miał niezbitych praw: pozostawiał miastom samodzielność, odbierając zagarnięte dobra państwowe, zmuszając do uznania swego własnego królewskiego sądownictwa jako wyższego. Zarządzenia te tern chętniej były przez miasta przyjmowane, im O. wyraźniej zaznaczał swe stanowisko ponadpartyjne. Działalność króla znalazła uznanie wśród książąt niemieckich; Innocenty musiał się na nią godzić. O. jednak nie zadowolił się osiągniętemi rezultatami; postanowił przyłączyć Sycylię. Tu spotkał się z oporem Innocentego, który w całej swej polityce względem Niemiec kierował się myślą o niedopuszczeniu do połączenia Niemiec z królestwem sycylijskiem. W li-pcu r. 1210 wtargnął O. do Toskanii, zagarnął nawet część ojcowizny św. Piotra. Papież proponuje sąd rozjemczy; O. odrzuca propozycyę. Fryderyk, który był nawiązał stosunki z panami szwabskimi, proponuje O-wi zrzeczenie się swych dóbr dziedzicznych w Niemczech, byleby zaniechał dobywania Sycylii. Odrzuca O, warunki Fryderyka i w październiku przechodzi granicę Apulii. Innocenty w odpowiedzi rzuca klątwę na cesarza oraz zwraca się do wrogiej z dawna Ottonowi Francyi, skłaniając króla francuskiego do wystąpienia przeciwko niemu, podburza uczucia anti-niemieckie we Włoszech— słowem, porusza wszystko. Stosunki między O-nem a papieżem .nie są jeszcze zerwane; Innocenty gotów jest zrzec się nawet toskańskiej części ojcowizny św. Piotra, byle powstrzymać O-a od Sycylii. Gdy O. IV zajął już Apulię^i Kalabryę, Innocenty ponawia klątwę. W lecie r. 12110. gotów już był przeprawić się do Sycylii, gdy odwołały go wieści z Niemiec. Ziarno rzucone przez papieża dojrzało; hasłem stał się obiór Fryderyka II, pozostającego pod opieką papieską, lennika kuryi rzymskiej; hasło to w lot przyjęte zostało przez zjazd książąt w Norymberdze; we wrześniu r. 1211 ogłoszono Fryderyka jednomyślnie cesarzem. Wojna domowa wybuchła nanowo. O. próbował nawiązać stosunki z papieżem; gdy próba zawiodła, udał się do Lombardyi, a potem do Niemiec, początkowo do Moguncyi. Na luty zwołał sejm do Frankfurtu. Część książąt, zarówno świeckich jak duchownych, pozostała przy nim. Dla dodania sobie powagi wiąże się O. ślubem z Beatryczą w d 22 lipca r. 1212. W parę tygodni jednak młoda małżonka umiera. Głównymi przeciwnikami O-a byli naówczas elektor moguucki na zachodzie, Turyngia i Czechy na wschodzie. Tymczasem nadchodzą wieści o zbliżaniu się Fryderyka. Rycerstwo szwab-skie i baw irskie po śmierci Beatryczy opuszcza obóz cesarski. Wpływy Fryderyka tak rosną, że O. IV nie może już wcale czoła mu stawić. Stauff tedy d. 5 grudnia r. 1212 na licznym zjeździe książąt niemieckich obrany zostaje królem we Frankfurcie, w cztery dni potem odbywa się jego koronacya w Moguncyi. O. tymczasem spędzał święta Bożego Narodzenia w Bonn w szczupłem kole sprzymierzeńców, pewny swego stanowiska jedynie na północo-zachodzie Niemiec i w rodzinnych posiadłościach w Brunświku. Fryderyk działał przezornie i systematycznie, sprawa bowiem nie była jeszcze zdecydowana. Walka miała się rozgrywać na widowni międzynarodowej: Fryderyka łączyło przymierze z Filipem Augustem, O. IV zbliżył się z Janem bez Ziemi. Właśnie wówczas wznowiona została wojna między Francyą i Anglią. Rycerstwo niemieckie wzięło w niej udział, podzielone między obu nieprzyjaciół; klęska Anglików pod Bouvines d. 27 lipca r. 1214 odbiła się na stosunkach niemieckich; była ona bowiem zwycięstwem Fryderyka nad biorącym osobiście udział w bitwie O-em IV. Książęta jeden po drugim opuszczają O-a, który gości w Kolonii, niechętnie przez mieszczaństwo widziany. Fryderyk nawiązuje przymierze z Danią, posuwa się na zachód, zajmuje Akwizgran i tu się koronuje po raz drugi, następnie zwraca się ku ostatniemu schronieniu

O-a IV, Kolonii. O. IV wraz z małżonką swą, Eryka wbrew woli kapituły; po bitwie pod Fre-Maryą, córką ks. Brabantu, uchodzi do Saksonii. | se dostał się do niewoli, skąd uwolniono go za Jeszcze raz wypłynęła sprawa O-a IV na Soborze Laterańskim w r. 1215, gdzie ostateczuie uznano go za pozbawionego korony cesarskiej.

znaczną summę pieniężną; znów walkę rozpoczął i w r. 1283 celu dopiął. Z młodszą linią domu swego toczył O. spór o prawa elektorskie; doszło nawet do walki między nim a imiennikiem jego Ottonem w r. 1291. prowadzi! w przymierzu z bratem swym, Konradem, i braćmi ciotecznymi walkę przeciwko Przemysławowi polskiemu o Pomorze. W zamku Rogoźno koło Poznania napadli książęta na Przemysława (ob.) i zabili go. Za Władysława Łokietka wohia ta została wznowiona. W ostatnich latach życia swego O. IV uczestniczył w strąceniu Adolfa NassauskiCgo, ale do wyprawy przeciwko niemu nie należał. Walczył również z biskupami Hawelberskim i Brandenburskim, co naraziło go na klątwę i obciążenie ziem interdyktem.

Otto V, Długi, margrabia brandenburski, drugi syn O-a III, panował wspólnie z młodsze-mi braćmi Albrechtem i O-em VI (f 1296). Spokrewniony z domem Ottokara II czeskiego, więcej poświęcał się sprawom Czech, niż ziem własnych. Towarzyszył Ottokarowi II w wyprawie przeciwko Stefanowi V kr. węgierskiemu, uczestniczył w walce z Rudolfem Habs-burgskim, biorąc udział w bitwie (1278), w której Ottokar utracił życie. Jako opiekun młodego Wacława III, zawarł O. V umowę z Rudolfem, na mocy której zatrzymał dla Wacława Czechy, a zrzekł się pret^nsyi do Austryi, Styryi i Karyntyi, n.». pięć lat zaś i do Moraw. W r. 1272 podzielił się O. z'emiami z młodsze-mi braćmi. Toczył walkę z Ottonem IV z innej linii margrabiów brundenburskich o prawa

S. Ehr.

W r. 1296

Mimo wszystko nie upadał O. na duchu, ale na . przeszkodzie do czynu stan la mu śmierć: zmarł 1Q maja r. 1218 w Harzburgu od zbyt silnej dawki lekarstwa. — O nim: Giesebrecht W. „Gesch. d. Deutschen Kaiserzeit“ T. IV, V;

Ranke L. 1887).

„Weltgeschichte“ T. VJII (Lipsk

S Ehr

Otto I (1170 — 1184) margrabia brandenburski, najstarszy syn Albrechta Niedźwiedzia (* między r. 1127 a 1130—f 1184). Z tego, że źródła wymieniają go jako margrabiego w r.

S. Ehr,

1144, wnosić można, że za życia ojca w rządach brał udział. Po śmierci ojca otrzymał okrąg pograniczny, a podczas walki z Henrykiem Lwem stał wraz ze wszystkimi braćmi po stronie ces. Fryderyka I. Dbały o podniesienie ziem posiadanych, założył klasztor Cy-sterów w Lebuiu na południu Brandenburga.

S Ehr.

Ożeniony dwa razy: z Judytą, córką Bolesława III, oraz z Adą, córką hrabiego holenderskiego Florencyusza III, był założycielem askańskiej linii margrabiów brandenburskich.

Otto II, margrabia brandenburski (1184 —

S. Ehr.

1205), syn Ottona I. Dla zabezpieczenia dziedzictwa po sobie linii żeńskiej w razie wymarcia męskiej oddał wraz z bratem Albrechtem II wszystkie swe ziemie arcybiskupstwu magdeburskiemu, aby je- potem jako lenno w ciągu roku i 6 tygodni z powrotem otrzymać. Warunek ten został przez arcybiskupa przyjęty, a przez ces. Henryka VI zatwierdzony.

Otto Leniwy, ostatni margrabia brandenburski z domu Wittelsbacliów, a 6-ty syn ces. Ludwika Bawarskiego (* w r. 1341 lub 1342 — f 1379). Osierocony w r. 1347, do r. 1360 pozostawał pod opieką matki Matyldy, później brata Ludwika Rzymskiego. Na mocy traktatu z Ludwikiem Starszym w Luckau z r. 1351 otrzymał wraz ze swym opiekunem Brandenburgię, w której od r. 1360 wspólnie z bratem sprawami kieruje, jako lennik cesarza Karola IV. Rządy te nie należały do szczęśliwych; wyniszczona Brandenburgia doszła za ich panowania do jeszcze większego upadku. Potrzeba pieniędzy, wywołana ciąglemi wojnami, zmuszała książąt do zastawiania ziem i miast. Traktatem, zawartym w Norymberdze r. 1363 z Karolem IV, bracia uznali na wypadek swej bezdzietnej śmierci dziedzicem Brandenburgii syna cesarskiego—Wacława, Karol IV zaś przyrzekł wzamian pomoc Ottonowi i Ludwikowi do odzyskania Bawaryi Górnej, zagarniętej przez ich brata Stefana. Dla utrwalenia umo-

Otto III (1226—1267), margrabia branden- elektorskie. burski, młodszy syn Albrechta II oraz Matyldy, córki margrabiego Konrada z Landsbergu, która po śmierci męża rządy za synów sprawowała (f 1267). W r. 1226 O. III wraz ze starszym bratem Janem I ujmują władzę w swe ręce, rozszerzają swe posiadłości, zakładają nowe miasta, zapewniają bezpieczeństwo wzdłuż dróg. W r. 1258 dzielą się ziemiami. O. III pomagał szwagrowi, Ottokarowi czeskiemu, w wojnie z Belą IV węgierskim i przyczynił się w r.

S Ehr.

1250 do zwycięstwa nad Węgrami. Z pośród

4-ch synów (O. był żonaty z Beatryczą, córką Wacława czeskiego), najstarszy zginął w turnieju w Merseburgu, trzej młodsi zaś panowali po ojcu. Stronnik Hohensztaufów.

Otto IV, zw. Grotem (1266—1309), margrabia brandenburski, drugi syn Jana I i Zofii, córki Waldemara II duńskiego, postać pełna siły i zapału, opiewana przez poetów ówczesnych, autor pieśni, umieszczonych w pierwszym tomie zbioru Hagena (f 1809). Po śmierci ojca w r. 1266 walczył po stronie Ottokara czeskiego przeciwko Węgrom, później przeciwko    wy zaręczył się O. z córką cesarza Elżbietą

Rudolfowi habsburskiemu. Próbował osadzić    lecz ta wyszła za Albrechta Austryackiego,

na biskupstwie magdeburskiem brata swego i a O. ożenił się z iuną córką cesarską Katarzy^

ną, wdową po Rudolfie IV Austryackim. W r. , pokonał Borzywoja, pretendenta na księstwo 1364 dzieli się O. posiadłościami z bratem, a po śmierci jego (1365 r.) staje się jedynym panem Brandenburgii. Nie mogąc dać sobie rady z rządami, ustąpił ich cesarzowi na lat sześć. Ale cesarz postanawia jeszcze za życia O-a zagarnąć Brandenburgię; O. wtedy ogłasza umowę norymberską za nieważną i poleca Brandenburczykom uznać w razie swej śmierci bezdzietnej dom Wittelsbachów za dziedziców. Przyszło do walki, w której O. uległ.

czeskie, w pobliżu gór Kruszczowych. Przebywał na dworze cesarza Henryka V, będąc zakładnikiem, danym przez brata swego Świętopełka, skąd atoli ucieczką odzyskał wolność. Po gwałtownej śmierci Świętopełka, podczas oblężenia Głogowa (r. 1109), obrany na księcia czeskiego, zrzekł się praw swoich do tronu na korzyść Władysława I, brata Borzy-wojowego, przez którego jednak w lochach zamku krzywoklackiego (ob. Krzywoklat), osadzony został, skąd zbiegłszy, odzyskał księstwo ołomunieckie. Naznaczony przez Władysława I na następcę, ustąpić musiał Sobiesławowi, bratu Borzy woj owemu (1125). Pokrzywdzony w ten sposób, O. udał się pod opiekę ces. Lotara, od którego przyjął Czechy na prawie lennem, i powrócił na Morawy z garścią wojowników, ale nie zdołał nic stanowczego przedsięwziąć przeciw Sobiesławowi. Kiedy nowy lennik nie pośpieszał z hołdem, cesarz Lotar wkroczył do Czech i tu, pod Chlumcem, w pobliżu Cieplic, O. doznał porażki i nawet poległ w tej bitwie (18 lutego 1126 r). 3) O. III, syn O-a II (1140 — 1160). Ołomuniec, będący dotąd w posiadaniu Wacława Świętopełkowica, następnie Lipolda Borzywojewica, O. otrzymał od ks. czeskiego Władysława II. Przystąpił z Wratysławem Udalrykowicem, ks. berneńskim, do powstania pod przewodem Naczerada. Rokoszanie ogłosili detronizacyę Władysława II, obwoławszy ks. czeskim Konrada II Lutol-dowica, ks. znojemskiego. Wraz z Wratysławem berneńskim i Konradem Lutoldowicem zno-

S. Ehr.

W r. 1373 stanął pokój w Fürstenwalde, O. ustąpił Karolowi Brandenburgię za 500 000 guldenów, zachowując prawa elektorskie do śmierci.

.T. F. G.

Otto Bogaty, margr. misieński (* 1125—f 1100), syn Konrada z Wettinru. Walczył z Ludwikiem turyńskim, z Henrykiem Lwem i z własnym synem Albrechtem.

Otto Henryk, palatyn reński (* 10 kwietnia r. 1502), syn Ruprechta, a wnuk elektora Filipa Rzetelnego i żony jego Elżbiety, córki Jerzego Bogatego bawarskiego. Przez ojca osierocony, ale wychowany starannie przez stryja Fryderyka, oddany był na dwór ces. Karola V, dzięki czemu poznał Włochy i Hiszpanię. W r.

jemskim położył O. sekwestr na dobra biskupa ołomunieckiego Henryka Zdika, za co klątwą obłożony, doznał spustoszenia posiadłości swoich przez hufce Wtad. II. Z chwilą gdy O. zgodził się na zwrot dóbr biskupa Henryka Zdika, otrzymał absolucyę od klątwy. — Kosmas „Chronicon“; Franciscus dir.; Annalista praski; Erben, Regesta dipl.; I Dalimilowa Kronika

J. F. G.

1521 odbył pielgrzymkę do Ziemi św. i napisał pamiętnik z tej podróży. W r. 1522 objął z bratem Filipem rządy w Neuburgu. Brał udział w wojnie przeciwko Siekingenowi. Podczas wojny chłopskiej walczył u boku elektora Ludwika i pozostawił o niej ciekawe wspomnienia. Na sejmie w Spirze w r. 1529 oraz w Augsburgu w r. 1530 należał do partyi katolickiej. W r. 1541 przejął ziemie od zadłużonego brata Filipa, licząc na przyobiecaną pomoc książąt bawarskich do spłacenia zobowiązań. Gdy ci, wobec przejścia Ottona Henryka do obozu protestantów, pomocy tej odmówili, oddał zarząd kraju w ręce stanów, a sam przeniósł się do Heidelberga. Gdy w czasie wojny Szmalkaldeńskiej wziął udział w walce

przeciw katolikom, tak oburzył na siebie ces. czeska (Praga 1874).

Otto, imię kilku książąt bawarskich: 1) O. v. Nord heim, książę bawarski ze starożytnej rodziny saskiej. Ostrożny i przebiegły, dobry wódz, ale bardzo ambitny i wiarołomny (f 1083). W r. 1061 otrzymał od cesarzowej Agnieszki księstwo bawarskie; po upadku Adalberta z Bremy miał ogromny wpływ w państwie i był jednym z najzawziętszych przeciwników Henryka IV. Oskarżony o zamach na życie króla, nie przystał na sąd boży, za co był pozbawiony księstwa i zostawał w niełasce. Wtedy uciekł się do oręża, ale ostatecznie uległ i otizymał z powrotem swoje posiadłości lenne (1071 r.). W dwa lata później stanął na czele powstania i wymógł na zasadzie pokoju gerstungeńskiego (1074) zwrot Bawaryi, ale w r. 1075 pokonany przez Henryka IV w okolicach Langensalzy, po raz drugi musiał się ukorzyć, Henryk IV jednak przebaczył mu

Karola, że ten nałożył sekwestr na jego księ-stwro. Dopiero na mocy umowy w Passawie z r. 1552 powrócił do ziem swoich. W roku 1556 obejmuje O. palatynat po śmierci Fryderyka i zaprowadza ostatecznie, zarówno tam jak i w dawnych posiadłościach swych, reformacyę.

Troszczy się o oświatę, zamienia uniwersytet heidelberski na protestancki, i pedagogium, wyższą szkołę, łączy ze szkołą nekarowską, internatem dla przygotowania klasycznego przed wstąpieniem do uniwersytetu. O. odnowił bibliotekę uniwersytecką w Heidelbergu, popierał sztukę i naukę. Zmarł 12 lutego r. 1559. s' Khr-

Otto, imię kilku książąt ołomunieckich: 1)

O. I (1055 — 1087 r.), syn Brzetysława I, czeskiego, otrzymał pierwotnie od ojca Berno (Brno) na Morawach, lecz brat jego Władysław wydzielił mu Ołomuniec (1061). — 2) O. II Czarny, syn O-na I i Eufemii (f 1126 r.),

i tym razem i nawet obdarzył go takiem zaufaniem,    Dn. 7 maja 1832 r. konferencya londyńska

że powierzył mu zarząd nad Saksonią. W 1076    obrała O-a na króla greckiego. Dn. 8 sierpnia

r. O. znów zbuntował się i wpłynął na pozba-    Zgromadzenie Narodowe greckie jednogłośnie

wienie tronu Henryka IV (1077) i obranie na    zatwierdziło ten wybór; dn. 6 lutego 1833 r.

jego miejsce Rudolfa Szwabskiego.—2) O. I    O. został uroczyście koronowany. Razem z nim

(* 1120—f 1183), pierwszy książę bawarski    przybyli z Bawaryi do Grecyi trzej regenci,

z domu Wittelsbachów. Za pomoc, okazaną    Armansperg, Maurer i Abel, którzy mieli rzą-

królowi Fryderykowi I w wojnach włoskich    dzić krajem do pełnoletności O-a. W dn. 1

i przeciwko Henrykowi Lwu, otrzymał na pra-    lipca 1835 r. zaczął O. rządy samodzielne,

wach lennych księstwo bawarskie. Synowcem    a w r. 1836 poślubił księżniczkę Amalię Olden-

jego był: — 3) O. Wittelsbach (f 1209).    burską (f 1875) O. wogóle okazywał jaknaj-

W r. 1208 zabił w Bamberdze króla Filipa    lepsze zamiary, ale nie miał najmniejszej

Szwabskiego. Z faktem tym są związane roz-    zdolności męża stanu, ani samodzielności prze-

maite opowieści legendowe, ale    istotny powód    konań. Zapał    dla ideałów    Grecyi starożytnej

zabójstwa jest niewiadomy Za    współwinowaj-    i jej walk o swobodę nie    przeszkadzał    O-wi

ców powszechnie poczytywano margrabiego    obdarzać względami zwolenników dążności

Henryka Istryjskiego i brata    jego, biskupa    wstecznych i    centralizmu. Ale i pod    tym

Egberta Bamberskiego, zapewne na tej zasa-    względem O. nie dowiódł samodzielności i na

dzie, że oni-to ułatwili O-wi ucieczkę. Pochwy-    przemiany ulegał wpływom każdej partyi: z po-

cony koło Dunaju, został zabity; książę Ludwik    czątku bawarskiej ( Armansperga), później ro-

Bawarski zburzył jego fortece i zrównał z zie-    syjskiej, a w końcu francuskiej i angielskiej,

mią rodowy jego zamek Wittelsbach. —1) O. II    Wystraszony rewolucyą 1848 r., zaprzysiągł

Jaśnie Oświecony [der Erlauchte,* 1206—    konstytucyę, ale późniejsze jego rządy były sy-

f 1253), książę bawarski od r.    1231. Partya    steinatycznem    jej gwałceniem. W r.    1861

papieska na krótko przeciągnęła go na swoją    student Dracio wykonał spełzły zamach na

stronę, wtedy wypowiedział posłuszeństwo Fry-    królową; król go ułaskawił. Ten objaw wyro-

derykowi II. Ale w chwili, kiedy Fryderyko-    zumiałości jak i wiele innych nie wpłynęły

wi groziło największe niebezpieczeństwo, O. po-    bynajmniej na złagodzenie systemu rządów,

godził się z nim i wydał córkę swoją za jego    Najbardziej podtrzymywała tego ducha ambitna

syna, króla Konrada IV; pomagał mu też w u al-    królowa, mająca ogromny wpływ na O-a. W je-

ce z Henrykiem Raspe i Wilhelmem Hollen-    dnej tylko sprawie król nie uległ żonie. Mał-

derskim. Z tego powodu papież rzucił nań    żeństwo było bezdzietne: należało wyznaczyć

klątwę, a kraj podległy mu zostawał pod in-    następcę. Amalia obstawała za księciem z do-

w osobie brata swego, ks. Adalberta. To wywołało zatarg rodzinny, do którego wciągnięto całe społeczeństwo greckie. Strącony z tronu podczas rewolucyi 1862 r. O. dobrowolnie, bez walki, porzucił Grecyę, ale nie zrzekł się korony i później dwukrotnie wytaczał platoniczne swe pretensye do tronu. Wróciwszy do ojczyzny, zamieszkał w Bamberdze. — Z rodła: „La Grèce du roi Othon. Correspondance de Mr.

x-y.

terdyktem. Kiedy Konrad IV w r. 1251 wkro- ł mu Oldenburskiego, O. zaś pragnął następcy czył do Włoch, O. został regentem Niemiec.

Otto I, Wilhelm Luitpold Adalbert Waldemar (* 1848), panujący obecnie król bawarski z domu Wittelsbachów. Jest synem Maksymiliana II bawarskiego; brał udział w wojnie prusko-austryackiej w r. 1866 przy boku stryja swego, arcyksięcia Karola bawarskiego; podczas wojny francusko-pruskiej z r.

1870—71 zostawał przy boku króla Wilhelma.

X-J.

W r. 1872 zaczął wykazywać oznaki rozstroju    Thouvenel“ (Paryż 1890).

Otto, bp. bamberski, święty, pochodził z możnego, lecz bliżej nieznanego rodu szwabskiego. Urodził się koło r. 1060; o wychowaniu jego i latach szkolnych niema żadnych wiadomości. Koło r. 1080 z Henrykiem, Opatem klasztoru w Wiitzburgu (inni wskazują tu klasztor Weltenburski) udał się do Polsid, gdzie Henryk rychło został arcybiskupem, O. zaś prowadził szkołę (zapewne katedralną gnieźnieńską) i wysługiwał się biskupom i księciu polskiemu Władysławowi Hermanowi. Kiedy Władysław ożenił się z siostrą Henryka IV Judytą Maryą (1088), został O. jej kapelanem. W r. 1090 wstępuje do służby Henryka IV i jest jednym z kapelanów cesarskich. Kiedy zmarł w r. 1102 Rupert biskup bamberski, Henryk IV inwestował swego kapelana O-a tern biskupstwem, jednem z najbogatszych i najważ-

x-y.

umysłowego, a wkrótce potem dostał zupełnego obłędu i od tej chwili zostaje pod ciągłym dozorem lekarzy. Po tragicznej śmierci brata swego, króla Ludwika II (ob.), został królem bawarskim (1886), ale żadnego udziału w rządach nie bierze. Państwem rządzi w charakterze regenta stryj króla, książę Luitpold (ob.).

Otto I Fryderyk Ludwik, król grecki (* 1815—f 1867), syn króla bawarskiego Ludwika I (ob.). Otrzymał bardzo staranne wykształcenie: jednym z jego nauczycieli był Sehe 1 ling (Ob.); później podróżował po Niemczech i Włoszech. Ojciec jego był wielbicielem Grecyi starożytnej i stanowił wyjątek między monarchami ze względu na swoje sympatye dla powstania greckiego. Syn odziedziczył po nim te sympatye i narodowi greckiemu sprzyjał.

niejszych w Niemczech. 0. mimo powodów do wdzięczności względem cesarza, rychło wszedł w porozumienie z papieżem Paschalisem II, a w sporze Henryka IV z synem, Henrykiem V, o korouę, przeszedł na stronę tego ostatniego, ozem sobie wyrobił wyjątkowe stanowisko względem nowego władcy, jak i względem papieża. Temu zawdzięczał wyjątkowe uznanie Paschalisa II, od którego otrzymał dn. 13 maja 1106 roku w Anagui święcenia biskupie, których dotychczas z powodu niekanonicznego wyboru (inwestytura cesarska) nie miał. Następnie po powrocie do Niemiec zabrał się O. do gospodarowania wielkiemi dobrami swego biskupstwa, do zakładauia klasztorów i szpitali, odbudowy kościołów i budynków, które tego wymagały. Koło r. 1107 założył klasztor Arnoldstein w Karyntyi, następnie szły funda-cye: klasztor Aura (1108\ Prüflingen (1109); w tymże samym roku dokończył budowy i urządzenia kollegiaty św. Jakóba w Bamberdze, założonej przez jego poprzednika- w r. 1112 zreformował upadły klasztor św, Michała pod Bambergą (Michelsberg), w r. 1114 klasztor Banz. W r. 1119 założył klasztor Michelfeld, w r. 1121 klasztor w Ensdorf, w dyecezyi ra-tysbońskiejj w latach zaś następnych powstają jeszcze z jego inicyatywy klasztory w As-pach i Aldersbach. W r. 1132 założył klasztory Cystersów w Heilsbronn i w Langheim, — a prócz tych tak licznych wielkich fundacyj wymienia historya cały szereg mniejszych, które świadczą o wielkiej pobożności, jak i o wielkiej przedsiębiorczości gospodarczej biskupa. Cały szereg wspaniałych budowli kościelnych .w Bamberdze i okolicy zawdzięcza powstanie swe pieczołowitości O-a. W sprawach niemieckich i papieskich umiał O. utrzymywać równowagę, co wymagało wielkiej zręczności i zdolności dyplomatycznych. W sporze cesarstwa z papiestwem o inwestyturę, w wewnętrznych sporach państwa zachował zawsze postawę go-duą i bezstronną, starając się godzić waśni, starcia i nieporozumienia. Pod tym względem uzyskał wielkie znaczenie w Niemczech, gdzie umiano uznać i ocenić jego niezwykłe zdolności i zawsze dobre chęci. Główną podstawą, jego sławy były jednak jego prace misyjne na^pogańskiem Pomorzu, do czego się nadawał jako znający język słowiański, jako człowiek, który lat szereg w Polsce spędził. Bolesław III Krzywousty w ciągu lat dwudziestu zdołał dokonać podboju znacznej części Pomorza, — ,ale cały ówczesny wysiłek Polski okazywał się w swych rezultatach nietrwałym wskutek pogaństwa Pomorzan, co nie pozwalało na stale uregulowane stosunki z państwem chrześciańskiem. Chrześciaństwo wreszcie i organizacya kościelna miały przykuć tak silnymi jak i polityczne łańcuchami schrześcianio-ne Pomorze do chrześciańskiej Polski. Niestety, ówczesna Polska nie posiadała odpowiednie

go materyału na misyonarzy; duchowni świeccy, w owym czasie, w znacznej części żonaci, nie nadawali się do tego, zakonnicy w klasztorach, po większej części obcy, zajęci byli gospodarką obszernych włości i nie bardzo myśleli również o ciężkiej i niewdzięcznej a nie-, raz niebezpiecznej pracy apostolskiej. W roku 1121 działał na Pomorzu biskup Bernard, hi-szpan, ale był to człowiek typu św. Wojciecha i Brunona z Querfurtu, którzy sądzili, że sam duch boży i świętość celów zniewolą pogan do chrześciaństwa. Gdy missya Bernarda spełzła na niczem. Zaczął Bolesław szukać misyonarzy, i wtenczas spoczęła uwaga na O-e, tern więcej, że stosunki Polski z Bambergą trwały niewątpliwie już od czasów Władysława Hermana. O. przyjął propozycyę Bolesława, a zapewniwszy sobie pozwolenie cesarza i papieża do opuszczenia dyecezyi i pracy apostolskiej, przystąpił natychmiast do przygotowań. Nie w szacie biednego eremity, jak Bernard, miał wystąpić,—lecz w blasku i wspaniałości, jak znakomity książę kościoła, z darami i skarbami, w otoczeniu licznego duchowieństwa. Wyruszył O. w początkach maja 1124 r. w podróż przez Czechy do Gniezna, gdzie stauął dn. 25 maja 1124 r. Tu przyjęty gościnnie i zaszczytnie przez Bolesława, skompletował swój orszak trzema kapelanami polskiego księcia, otrzymał straż polską i przewodników, namioty, zapasy żywności i pomorskie pieniądze. W pierwszych dniach czerwca ruszyła wyprawa misyjna na Pomorze, gdzie, po tygodniowym prawie marszu przez lasy i błota pograniczne, spotkał się O. z ks. pomorskim, podległym Polsce Warcisławem, który, ujęty darami O-a, obiecał ułatwić biskupowi pracę apostolską. Pierwszą stacyą misyjną była miejscowość Pi-rycz, gdzie O., chrzcząc i opowiadając ewengielię, przebył około trzech tygodni. W końcu czerwca wyruszyła wyprawa do Kamienia (Kammin), gdzie przyjęto życzliwie misyonarzy; po 40 dniach pobytu i działalności zostawiono tu małą gminę chrześciańską z 3 600 głów złożoną. Stąd przeniósł się O. na lewy brzeg Odry, gdzie potęga Polski już mało znaczyła,- zaczęły się też pierwsze trudności i niepowodzenia. Udano się do miejscowości Julin (Wollin), gdzie biskup ulokował się z drużyną w książęcym dworcu. Jednak wobec napadu pogan na dwór książęcy w celu wywarcia zemsty na biskupie, było wskazanem opuszczenie tej miejscowości i udanie się do Szczecina. Ale i tu stawiano mu trudności i grożono, w końcu zdecydowano się wejść z nim w stosunki, o ile Bolesław obniży pobierane daniny. O. obiecał działać w tym celu, i poselstwo z prośbą do Bolesława ruszyło, on sam przez długie tygodnie oczekiwania działał darami, i tą drogą zdołał pewną liczbę zwolenników pozyskać. Kiedy poselstwo od Bolesława z pomyślną odpowiedzią wróciło, zaczął O. działać

śmielej,—nawet potrafił doprowadzić do zniszczenia czterech świątyń pogańskich,—na ich miejsce dwa kościoły chrześciańskie wybudował, które miały służyć 900 rodzinom dla chrześciaństwa pozyskanym. Krótkie tylko było jego działanie w miejscowości Gradce (Garz), skąd zwrócił się O. do Julina (Wollin), gdzie przykład Szczecina uczynił teraz mieszkańców tego miasta powolniejszymi i skorszymi do stosunków z misyouarzami. Dwa miesiące trwał ten pobyt, od połowy listopada 1124 r. do połowy stycznia 1125 r. Gorliwie pracował tu Otto, z tego powodu, że jego zdaniem była to miejscowość nadająca się do założenia biskupstwa. Powstały tu dwa kościoły dla obsługi licznych neofitów. Stąd podążył O. do Kołobrzegu i Białogrodu (Belgrad), lecz bawił tu już krótko, —przez Kamień, Ju-lin, Szczecin, Pirycz udał się do Polski, do Gniezna, gdzie złożył Bolesławowi sprawozdanie ze swej podróży misyjnej: 22 156 osób zostało ochrzczonych, w 11 miejscowościach zaprowadzono stałą służbę bożą. Wtenczas zapewne myślano już o zaprowadzeniu stałej orga-nizacyi kościelnej na Pomorzu w postaci biskupstwa, ale narazie myśli tej nie wprowadzono w życie,—oddano tylko nadzór nad Chrześcia-nami pomorskimi kapelanowi Bolesława II, Adalbertowi, który brał udział czynny w wyprawie missyjnej O-a. Nie mogło być w owym czasie nikomu taj nem, że w r. 1000 Otto III i Bolesław Chrobry utworzyli dla Pomorza biskupstwo w Kołobrzegu, pod zwierzchnictwem Gniezna, i że arny biskupstwo magdeburskie, aktowi gnieźnieńskiemu przeciwne, nie dało nigdy swego placetu na tego rodzaju zniesienie swych praw do kościoła polskiego. To było niewątpliwie powodem, dla którego O. bamberski nie mógł sam działać w sprawie owego biskupstwa, aby nie mieszać się w interesy potężnego Magdeburga. W powrocie z Gniezna do Bamberga przez Pragę przeprowadził jeszcze O. przy pomocy miejscowego biskupa Meynharda pogodzenie się umierającego księcia czeskiego Władysława z bratem Sobiesławem. Dn. 29 marca 1125 r. w dniu Wielkanocy stanął O. po 11-miesięcznej nieobecności z powrotem w Bamberdze. W latach następnych jednak zjawiła się na Pomorzu silna reak-cya ku pogaństwu, która była złączona z opo-zycyą przeciwko polskiemu zwierzchnictwu. — O., który utrzymywał z Pomorzem i ks. War-ciławetn stałe stosunki, widział, że trzeba będzie myśleć o nowej wyprawie misyjnej, by poprawić, ulepszyć i powiększyć to, co w pierwszej wyprawie tylko powierzchownie i pośpiesznie można było zdziałać. Dlatego w r. 1127 zaczyna przygotowywać się do nowej wyprawy w Pomorze,—ale miała ona mieć od pierwszej zgoła różny charakter. W Niemczech zmieniła się znacznie sytuacya polityczna. Nowy król niemiecki zapragnął odrazu podnieść i rozszerzyć

wpływ Niemiec na wschodzie i północy, — nie opuszczał żadnej sposobności, aby przykuć silniej do Niemiec, czy-to Danię, czy Polskę czy Słowian Zachodnich. W polityce tej był mu pomocny arcybiskup magdeburski, św. Norbert. Otóż zarówno dla Niemiec jak i dla Magdeburga było rzeczą pożyteczną i ze wszech miar pożądaną, aby missya wyszła z ramienia Niemiec, a nie Polski. To też O. omijając Polskę, udał się w kwietniu 1128 r. na Pomorze przez Magdeburg. W ten sposób Niemcy zaznaczały swe pretensye do Pomorza. W końcu maja, po uciążliwej i niebezpiecznej drodze—trwała bowiem właśnie wojna między Lu-tykami a Warcisławem pomorskim—stanął O. na Pomorzu w Demnie, gdzie spotkał się z księciem, z którym razem ruszył do miejscowości Uzedom, gdzie miesiąc prawie, do połowy czerwca przebywając, zaprowadził chrześciaństwo. Dwaj towarzysze O-a, Udal-ryk i Albwiu, działali tymczasem w Wołogo-szczy, pomyślnie i z pożytkiem mimo agitacyi kapłanów pogańskich i chwilowego nawet niebezpieczeństwa życia. O. z kolei głosi ewan-gielię w Guczkowie (Gutzkow), gdzie burzy wspaniałe pogańskie świątynie, i na ich miejsc ¹ stawia kościół chrześciański. Ale w trakcie tej pracy przyszło O-i działać jako dyplomacie. Stosunki Warcisława z Bolesławem III były nieszczególne, i rwały się ustawicznie, wskutek ciągłej dążności Pomorzan do odzyskania niezawisłości politycznej; Polska zaś była zmuszona bronić mieczem swych wpływów, które po długoletnich i wytężających walkach na Pomorzu była uzyskała. Stąd dziwić się nie można, że Bolesław w końcu czerwca 1128 r. wkracza na Pomorze: przybycie O-a z pominięciem Dw«ru Polskiego musiało obudzić podejrzenie nieprzyjaznych polskiemu zwierzchnictwu na Pomorzu zamiarów niemieckich i podsyciło też opozycyę Warcisława. Podążył przeto O. do obozu Bolesława, by go powstrzymać. Ta missya dyplomatyczna powiodła się o tyle, że Bolesław zażądał od biskupa, by Warcisław osobiście się przed nim stawił. Książę pomorski zmuszony był to uczynić po dwudniowych układach, a nadto musiał zapłacić katedrze św. Wojciecha w Gnieźnie znaczną summę pieniędzy. Calem tern postępowaniem Bolesława kieruje obawa, by zarówno ks. pomorski jak i tworzący się kościół na Pomorzu nie wymknęły się z pod władzy Polski. Tak stawienie się księcia pomorskiego przed Krzywoustym, jak i summa zapłacona katedrze gnieźnieńskiej miały świadczyć, że Polska zarówno do władzy zwierzchniczej nad księciem jak i nad kościołem pomorskim ma prawo. W końcu lipca zjawia się O w Szczecinie, gdzie chrześciaństwo znajdowało się w zaniku, — kapłani pogańscy podburzali ludność, O. i jego otoczenie znajdowali się parę razy w niebezpieczeństwie; ostatecznie jednak

S. Ktrz.

Hr:

zwyciężono: Szczecin przyjął elirześciaństwo. Ze Szczecina wyprawiał się jeszcze biskup do Julina i Kamienia, by tam utwierdzić i rozszerzyć gminy chrześciauskie, podczas pierwszej wyprawy założone. W końcu, po wytężającej a owocnej pracy misyjnej, w początku listopada 1128 r. postanowił O. wrócić do Bamberga: niepokoje, które panowały w Niemczech, zwłaszcza w okolicy Norymbergi i Bamberga, powoływały go do kraju. W drodze powrotnej nawiedził Gniezno,—był to niewątpliwie skutek energicznej obrony praw Polski do Pomorza ze strony Bolesława III. Wiadomo tylko, że na zjeździe 0-a z Bolesławem była omawiana sprawa utworzenia na Pomorzu osobnego biskupstwa. W końcu listopada opuścił O. Polskę, a przed Bożem Narodzeniem 1128 roku stanął z powrotem w Bambergu. Niemcy miały niedługo zbierać owoce działalności biskupa dzięki energii ces Lotara i św. Norberta. W r. 1132 papież Innocenty II zniósł metropolie w Lundzie i Gnieźnie, i przez to zapewnił arcybiskupom hambursko-bremeńskiemu i magdeburskiemu, a zarazem państwu niemieckiemu wpływ na sprawy duńskie i polsko-pomor-skie. W r. 1135 Bolesław III, pokonany przez Węgry i Czechy był zmuszony złożyć cesarzowi hołd i przyrzec opłatę hołdowniczą z Pomorza. Co prawda, arcybiskupstwo gnieźnieńskie nie przestało istnieć, ale wpływ polski na sprawy pomorskie został ograniczony: Niemcy wdzierały się coraz głębiej w Słowiańszczyznę i Pomorze,—Polska miała je niedługo utracić. Raz jednak zaszczepione przez 0-a elirześciaństwo przyjęło się silnie, i apostoł postarał się zawiązać z Pomorzem stosunki nietylko duchowne, ale i kupieckie, które miały zbliżyć Niemcy do Pomorza, z pominięciem Polski. Po powrocie z Pomorza do Bambergu prócz spraw kościelnych zajęły 0-a sprawa załatwienia schizmy papieskiej (1130—1131) i walka Lotara ze Stauffami. Wogóle zarówno w całym sporze o inwestyturę, aż do konkordatu wormac-kiego (1122) jak i w późniejszych walkach i sporach zarówno kościelnych, jak i politycznych, walki poczynającej się Welfów ze Stauffami, bierze O. czynny udział, lubo nie pierwszorzędny. Jednak działalność na tem polu nie byłaby mu z pewnością zapewniła powszechnego uznania: zawdzięczył je tylko chry-styanizacyi Pomorza. Dn. 30 czerwca 1139 r. zmarł T). w bardzo sędziwym wieku. W r. 1189 po kilkunastoletnich staraniach papież Klemens III kanonizował 0-a dla zasług położonych około Kościoła. — Literatura: prócz licznych zabytków średniowiecznych, traktujących o św. O-e (jak scholastyka Herborda „Vita seu dialogus de Ottone, episcopo Bamber-gensi“, pisana w r. 1158 i 1159; żywot pisany przed r. 1158 przez nieznanego mnicha z Prüflingen; żywot napisany przez Ebboua, między r. 1147 a 1158, prócz całego szeregu

Wielka Encykl. Illustr. Ser, II. Tom VI. Ze»z, 47b.

przeróbek, wierszy i cudów,—o którycli zobacz literaturę w Potthasta A. „Wegweiser durch die Geschichtsquellen des Mittelalters“ wyd. II, t. II, str. 1504—1505) zaznaczyć należy: Bielowski A. „Św, Otto i jego żywo-ciarze“ („Biblioteka Ossolińskich“. Poczet nowy

t. XI 1868, str. 173 — 192); Friedrich H. „Die politische Thätigkeit des Bischofs Otto I von Bamberg“ (Królewiec 1881); Iuritsch G. „Geschichte des Bischofs Otto von Bamberg“ (Gotha 1889). Jest to najobszerniejsze i najlepsze dzieło o O-e, lubo, o ile się tyczy stosunków polsko-pomorskich, płytkie; Maskus C. „Bischof Otto I von Bamberg, als Bischof, Reichsfürst und Missionär“ (Wroclaw 1889); Wojciechowski T. ,Szkice historyczne z XI w.“ (rozdział: Arcybiskup Henryk).

Otto z Botenlaube (Otto von Botenlaube), minnesinger, młodszy syn hrabiego Poppona VI von Henneberg (* między 1175 — 1180 —f 1224 r.), W r. 1197 wz¹'ął krzyż i ruszył przez dolne Włochy ku Ziemi Świętej. W Syryi poślubił córkę pana francuzkiego Josselin’a de Courtenay, Beatryczę, która wniosła mu znaczną posiadłość w Syryi. W r. 1220, zbywszy posiadłość syryjską, powrócił do Niemiec. W r. 1234 sprzedał swoje dobra dziedziczne Boteąlauben (koło Kissingen) biskupowi z Wurzburga i resztę swego życia spędził w poblizkim, przez siebie założonym klasztorze Frauenroda, gdzie został pogrzebany wraz z żoną.—Lit.: Bechstein „Geschichte und Gedichte des Minnesängers 0. v. B.“ (Lipsk 1845); Wegele „Graf 0. von Henneberg-Bo-tenlauben“ (Würzburg 1875); Stöckel „0. v. B.“ (Monachium 1882).

Otto Z Freising, historyk średniówieczny, (* koło r. 1111 — f w Morimundzie 21 września 1158), piąty syn z pośród 18 dzieci Luitpolda, margrabiego austryackiego, i Agnieszki, córki ces. Henryka IV, a wdowy po Fryderyku Stauffie. Przeznaczony przez ojca do stanu duchownego, został wyposażony probostwem Klosterneuburg. Wysłany do Paryża dla uzupełnienia wykształcenia, oddał się z zamiłowaniem historyi i filozofii. W r. 1133 wraca do kraju; uderzony czystością życia Cystersów w Morimundzie, dokąd wstąpił był na nocleg, przywdziewa wraz z 15 towarzyszącymi mu duchownymi suknię zakonną. Wkrótce zostaje opatem w Morimundzie, lecz niebawem opuszcza klasztor, powołany w r. 1137 na biskupstwo freisińskie. Na tern stanowisku O. baczną uwagę zwrócił na rozwój oświaty, otaczając opieką szkołę we Freisingu, dokąd jeden z pierwszych w Niemczech wprowadził nauczanie filozofii Arystotelesa oraz dysputy scholastyków paryskich. Jednocześnie starał się o zabezpieczenie dóbr kościelnych przed chciwością magnatów świeckich. Szczególną niechęć czuł ku Wittelsbachom, co znalazło wyraz w jego dziełach. Jako biskup miał zna-

(Passau 1849); E.

Freising Gesta Friderici“ (Hall. Diss. u. Progr. Stendal 1884—85).—Opracowania ogólne: W. Wattenbach „Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter“ (B. II, Berlin 1894); Vildhaut H. „Handbuch der Quellenkunde zur

S. Ehr.

S. Ehr.

WU,

Krzyża w Dreźnie. Największy rozgłos zyskał O. kompozycyami na chór męski: „Der Sängersaal“, „Burschenfahrten“, „Gesellenfahrten“, „Soldatenleben“ i muzyką do „Kinderfesten“ — Fr. Hoffmana. Prócz tego napisał oratorya: „Des Heilands letzte Worte“, „Die Feier der Erlösten am Grab Jesu“ i „Hiob“, kilka mszy

ozenie wysokie w państwie; wpływy jego podnosiło pokrewieństwo z cesarzem Konradem III i Fryderykiem Barbarossą. Brał udział we wszystkich ważniejszych wypadkach politycznych. Konradowi towarzyszył w nieszczęsnej wyprawie krzyżowej, za Fryderyka, z którym łączyła go przyjaźń, często pośredniczył przy zawieraniu przymierzy. Ostatnim dziełem jego było zawarcie w Augsburgu w r. 1158 przymierza między Fryderykiem a papieżem. Pozostawił po sobie dwa dzieła, z których „Kroniką“ zatytułował „De duabus civitatibus“, tj. o dwu państwach (dzieje od stworzenia świata aż do r. 1146). Jest to traktat filozoficzny, ożywiony jedną myślą przewodnią, nie zaś luźne zestawienie wypadków. W poglądach swych O. nie jest oryginalny, podziela poglądy Augustyna i Orozyusza. Za zadanie postawił sobie odtworzenie obrazu znikomości tego świata, Babilonu, oraz przeciwstawienie mu państwa Bożego, niebieskiego Jeruzalem. Bowiem od stworzenia świata dwa były państwa, jedno szatana, drugie Chrystusowe, jedno doczesne, drugie wieczne. Do przyjścia Chrystusa jedno w drugiem ukryte, potem, do czasów Konstantyna, niebiańska Jeruzalem cokolwiek wysuwa się naprzód, aż do czasów Teodo-zyusza przez klęski wewnętrzne, herezye, gnębiona. Od tej wszakże chwili już nie o dwu, lecz o jednem państwie, połączo-nem, może być mowa w historyi. Pod względem historycznym dzieło małą posiada wartość. Przy pisaniu posiłkował się O. przede-wszystkiem kroniką Ekkerharda. Po raz drugi opracował je, nie zmieniając jednak idei przewodniej, w celu przesłania cesarzowi Fryderykowi w r. 1157. Kronika cieszyła się o-gromną poczytnością i niejednokrotnie posiłkowali się nią różnorodni kompilatorzy. Wpływała na to piękna forma, jaką odznaczał się język O-a. Pierwsze wydanie „Kroniki“ pochodzi z r. 1515; następnie wychodziła 3 razy, aż wreszcie została krytycznie opracowana w XX tomie „Mon. Germ. Hist.“ przez Rogera Will man a. Tam też znajduje się i drugie dzieło O-a „Gęsta Friderici“ w dwóch księgach. Są to historye rodziny Stauffów. Za podstawę do drugiej księgi posłużył list Fryderyka, w którym cesarz, na prośbę O-na, wylicza czyny swoje do września r. 1156. Praca ta, ustępująca pod każdym względem Kronice, ma duże znaczenie ze względu na przytoczone w niej liczne materyały źródłowe; zaczyna ją O. od początku walki papieży z cesarzami. Wiadomości O-na nie są bez wartości, ale jednostronne. „Gęsta Friderici“ O. doprowadził do końca r. 1156; przed śmiercią polecił dokończenie pracy swemu uczniowi i notaryuszowi Rahewinowi. „Gęsta Friderici“ wydane były w r. 1515, w lat. 1569,    1585,

1769 i 1825 oraz w „Mon. Germ. Hist.“ Zarówno z Kroniki jako też i z Dziejów Fryde

ryka korzystał w pracy swej Jan Długosz, co wykazał M. Perlbach w „Neues Archiv“

t.    XIV str. 189—191. —Lit er atu ra. Pierwsze wydanie krytyczne obu dzieł, opatrzone wstępem R. Willman „Mon. Hist. Germ.“ T. XX str. 83—493; drugie wydanie „Gęsta Friderici“ 1867 przez G. Waitza. Odbitka z „Mon. Hist. Germ.“ w osobn. wydaniu r. 1867. Przekłady na język niemiecki: H. K o b 1

6-a i 7-a księga Kroniki (Berlin 1881); Dzieje Fryderyka (Lipsk 1883); O O-e: B. Huber „Otto v. Freising“ (München 1847); Th. Wiedemann „O. v. Freising“

Bernheim „Der Charakter 0. von Freising

u.    seiner Werke“ („Mitth. d. Instit.“ JVf® 874, VI); Sorgenfrey „Zur Charakteristik Ottos von Freising als Geschichtschreibers“ (Progr. Greiz 1873); M. Büdinger „Die Entstehung d. 8-ten Buchs d. Chronik“ (Wiedeń 1881); S. G. Waitz „Ueber die verschiedenen Rezensionen von Ottos u. Rahewins Gesta Friderici I“ (Berlin 1884); H. Grote fend „Der Werth der Gesta Frid.“ (Hannover 1870); Lüdecke W. „Der historische Werth des ersten Buches von Ottos v.

deutschen Geschichte“ (Werl 1906).

Otto z St. Blasien, kronikarz średniowieczny, kontynuator kroniki Ottona z Freisin-gu (f może 23 lipca 1223 r., na rok przedtem obrany opatem klasztoru St. Blasien). Kronika jego obejmuje okres 1146 —1209, odznacza się przedmiotowością w traktowaniu wypadków oraz pięknym językiem. Autor opanował ma-teryał, zwięźle go wyłożył, wysunął naprzód rzeczy najważniejsze. Stoi po stronie Hohensztau-fów, mimo że klasztor St. Blasien był za czasów Dynastyi Salickiej usposobiony wrogo względem cesarzów. Za źródła służyły mu „Gesta Friderici“ oraz dokumenty alzackie; często opiera się na ustne wiadomości; moc błędów, szczególniej w chronologii. Wydanie krytyczne w „Mon. Germ. Hist“. T. XX, str. 302 — 337, opracowane przez Rogera Willma-na (Odbitka w r. 1867). Przekładu na język niemiecki dokonał Horst Kohl („Geschichtsschreiber der deutschen Vorzeit“ XII, 8).

Otto Ernest Juliusz, kompozytor *mu-zyezny (* 1804 w Königstein w Saksonii—f 1877 w Dreźnie). Kształcił się w Dreźnie i Lipsku; był prywatnym nauczycielem śpie-a od 1830—76 r. kantorem w kościele św.

Red.

i 2 opery. W 1886 r. postawiono mu pomnik w Dreźnie, a w roku następnym w rodzinnem jego mieście.

Otto Jan Karol Teodor, teolog protestancki (* 1816 w Jenie). O. został w r. 1848 profesorem nadzwyczajnym teologii w Jenie, w 1851 zwyczajnym w uniwersytecie wiedeńskim, w r. 1887 usunął się od wykładów i zamieszkał w Dreźnie. Główna praca: „Corpus Apologetarum christianorum saeculi secun-di“ (tomów 9, Jena 1842 —1872). Nadto: „De Justini Martyris scriptis et doctrina“ (Jena 1841); „de Epistoła ad Diognetum“ (t-że 1845; wyd. 2-e Lipsk 1852); „Zur Charakteristik des Justinus Martyr“ (Wiedeń 1852); „Des Patriarchen Gennadios v. Konstantinopol Konfession“ (t-że 1864); „De gradibus in theologia“ (ib. 1871); „Geschichte d. Reformation im Oesterreich unter Kaiser Maximilian II“ (Wiedeń

1889). Był jednym z założycieli oraz prezesem towarzystwa austryackiego studyów nad historyą protestantyzmu i w tym charakterze redagował jego ‘„Jahrbücher“ (1880—1889).

Otto Leopold Marcin (* 2 listopada 1819 r. w Warszawie—f 22 września 1882 r. tamże), słynny kaznodzieja polsko-ewangelicki, założyciel i redaktor „Zwiastuna Ewangelicznego“, głównego organu kościoła polsko-ewange-iickiego, gorąco miłujący kraj swój obywatel. Rodzina jego pochodziła z Francyi, skąd po nocy św. Bartłomieja, czy też po cofnięciu w r. 1685 edyktu nantejskiego, przesiedliła się do Saksonii. Pradziad za Augusta II przybył do Polski i tu pozyskał indygenat szlachecki, Ojciec Jakób O., mąż wielkich cnót obywatelskich i gorąco przywiązany do kraju, był podpułkownikiem artyleryi b. wojska polskiego; matka, Tekla z Koeltzów,—niewiasta szczerze pobożna. Otrzymawszy staranne wychowanie domowe, młody O. wstąpił do gimnazyum praktyczno-pedagogicznego na Lesznie, które ukończył w r. 1839. Ojciec chciał mieć syna prawnikiem, ale O., idąc za powołaniem wewnętrznem, pojechał do Dorpatu na wydział teologiczny, który słynął wówczas z wykładów dwóch wielkich teologów protestanckich, Ullmana i Phi-lippiego. Klimat tamtejszy oddziaływał szkodliwie na wątłe zdrowie młodzieńca: zaczęła się objawiać choroba płucna. Dlatego w końcu 1840 r. O. powrócił do domu, w następnym wyjechał do Berlina i tam w dwa lata później ukończył swe studya. W Berlinie wówczas wykładali teologię znakomity historyk Neander i dogmatyk Marheinecke, a filozofię, której się O. obok teologii z zamiłowaniem oddawał, Schelling i Michelet. Tu powstała pierwsza jego praca literacka, przekład Erdmanna „Grundriss der Logik u. Metaphysik“ (w Lipsku w r. 1844 pod tytułem: „Zarys logiki i metafizyki“). Wróciwszy do kraju, został w r. 1844 wyświęcony w Warszawie i przeznaczony na wikaryusza w Kaliszu, skąd w następnym roku powołano go na pastora do Piotrkowa; w roku 1849 obrany został drugim pastorem w Warszawie. W r. 1866 przenosi się do Cieszyna na Slązku austryackim, skąd po 9-cio-letniej pracy powraca w r. 1875 do Warszawy i pozostaje do zgonu. Podczas pobytu w Cieszynie otrzymał wezwanie od rządu pruskiego na superintendenta generalnego zborów polsko-ewangelickich w Prusach Wschodnich, lecz urzędu nie przyjął. Był to kaznodzieja z „Bożej łaski“: porywał słuchaczów swoich nietylko wymową, ale przedewszystkiem ciepłem, które bilo z jego słów i wiarą, która gorzała w jego sercu. W Warszawie przybywali na kazania jego nietylko ewangelicy, ale i liczni katolicy, a w Cieszynie co niedziela przepełniały obszerne nawy kościoła tamtejszego nietylko jego właśni zborownicy, lecz i zdała przychodzący, aby słuchać pokrzepiającego słowa jego. Ze szczególną miłością zwracał się ks. O. do ewangelików polskich, tego kopciuszka kościoła ewangelickiego, pragnąc ich utwierdzić w wierze, a zarazem wzmocnić w nich poczucie narodowe i świadomość ich posłannictwa. „Początkiem upadku Polski — woła w jednym ze swoich kazań—był upadek refor-macyi i ewangelictwa w Polsce. Pamiętajcie o tern, że gdy was Bóg jako lud polskiej mowy przy Ewangelii utrzymał dotąd, to na to, abyście polskiego ludu solą i światłością się stali“. „O ludu polskiej mowy, ty soli ziemi naszej, strzeż się, byś nie zwietrzała, bo cię wyrzuci Pan, a nogi bezbożnych zdepcą cię. Błagam cię, ludu, trwaj w Ewangelii, bo gdy się sprzeniewierzysz świętemu słowu Biblii, gdy obcą ci się stanie polska Biblia twoja, wynarodowiony zginiesz; i dlatego, żeś nie spełnił ewangelicznego powołania swego, Pan strąci cię ze świecznika i odtrąci cię. Komu Bóg wiele dał, od tego wiele żąda“. Na Śląsku ks. O. siłą swego ducha wzmocnił poczucie narodowe w polskiej ludności, wpłynął na zachowanie i poszanowanie obyczajów narodowych, zagrzał serca miłością ku wszystkiemu, co swojskie, zachęcił do założenia niejednej pożytecznej dla polskiej ludności instytucyi. W Warszawie wskazał polskim ewangelikom drogę, po której kroczyć i cel, do którego dążyć powinni.—„Zwiastun Ewangeliczny“ zajmuje najprzedniejsze miejsce śród prac ks. O. Było to pierwsze poważne polsko-ewangelickie pismo naukowo-kościelne, pierwsze i po dziś dzień jedyne. Redagował „Zwiastuna“ O. przez lat 19 prawie sam jeden. W rocznikach tego pisma mieści się niejedna cenna, naukowo-lite-teracka praca ks. O., oparta na źródłowych badaniach, np. życiorysy Frycza Modrzewskiego, Ostroroga, Waleryana Krasińskiego. „Zwiastun“ stał się mównicą polskiego ewangelictwa i wielce się przyczynił do tego, że kościół ewangelicki choć w części przestał być obcym w społeczeństwie polskiem. Po śmierci ks. O

przez lat 16 nie było nikogo, któryby dalej j IH 'klasy (1898 r.). Prócz działalności zawo-prowadził jego pracę redaktorską i dopiero’! dowej brał O. czynny udział w życiu społe-w r. 1898 „Zwiastun Ewangeliczny“ został cznem Czech.

mie, gdzie przebywał do 1885 r. Wykonał wiele grup i popiersi, jak: Centaur i Nimfa (1874), Leda i Jowisz (1876), pomnik Wilhelma Humboldta dla Berlina, projekty posągów: Wiktora Emanuela w Rzymie i Lutra w Berlinie, statuę Chodowieckiego (ob.) do mu-

Red.

wskrzeszony przez ks. pastora Burschego, któ- Otto Marcin Paweł, rzeźbiarz niemiecki ry go wydaje w duchu jego założyciela. Po (* 1846—f 1893). Kształcił się w Berlińskiej „Zwiastunie“ na przedniem miejscu postawić Akademii Sztuk Pięknych, a następnie w Rzy-należy „Rozmyślania i Modlitwy“, wydane w r.

1865 w Warszawie. Wyborna ta książeczka do^nabożeństwa, bardzo rozpowszechniona, uczyniła zadość wielkiej potrzebie ewangelików polskich. „Ojcze nasz“ (9 kazań), Warszawa 1854 r., i „Zakon Boży“ (kazania), Warszawa

Lwowie). Ukończył Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie, w 1898 r. otrzymał pierwszą nagrodę w konkursie Warsz. Towarz Zachęty Sztuk Pięknych za ozdoby do gmachu Towarzystwa, przedstawiające M al a r s t w o i Rzeźbę. Nadto wykonał grupę na gmach dy-rekcyi kolei we Lwowie. Od 1900 r. wystawia w Warszawie liczne prace.

Otto z Meudon, ob. Macer Floridus.

Otto Z Morimontu ob. Macer Floridus.

Ctto de Ott August, lekarz w pułku gwar-dyi piechoty polskiej za króla Stanisława Augusta. W pobliżu Warszawy za własne pieniądze wzniósł gmach murowany obszerny, przeznaczony dla chorych na ospę, uczynił to zaś, aby w ten sposób zapobiedz szerzeniu się choroby w mieście samem. Gdy zmarł, Ko-misya Edukacyjna zakupiła w r. 1792 za złp. 3 600 pozostałą po nim bibliotokę, przeznaczając ją dla wydziału lekarskiego w Wilnie.— Por. S. Kośmińskiego „Słownik lekarski

Dr. J. P,

1863 r., są po postylach polskich z czasów re- zeum miejskiego w Berlinie, formacyi pierwszym objawem swojskiej, polsko- Otto Zygmunt, rzeźbiarz (* 1874 r. we ewangelickiej;literatury homiletycznej. Zasługą także ks. O. jest wydanie „Zbioru pieśni duchownych ewangelicznych i modlitw“, Warszawa 1866 r. Zbiór ten, który w swoim czasie czynił zadość naglącej potrzebie, szczególnie zboru warszawskiego, posiadał dwie wielkie zalety: czysty, klasyczny, iście poetyczny język, tak_w oryginalnych jak w fłómaczonych z niemieckiego pieśniach, i sporą liczbę swojskich polskich pieśni kościelnych z dawniejszych wieków. Oprócz tego O. wydał: Przekład „Konfessyi augsburskiej“ z tekstu niemieckiego (Warszawa 1852); „Marcin Luter, doktor św. teologii“ (Warszawa 1865); „Katechizm mniejszy D-ra M. Lutra“ (Cieszyn 1878); „Książeczka o małżeństwie, ułożona dla ludu chrze-ściańskiego“ (Cieszyn 1872)* „Przyczynek do historyi zboru ewangelicko-augsburskiego w Warszawie od r. 1650—1751“ (Warszawa 1882).

Wreszcie pisał do różnych pism naukowo-lite-rackich (w „Tygodniku ilustrowanym“ życiorys Augusta Cieszkowskiego i inne prace). Był polski“ (str. 373). współpracownikiem „Encyklopedyi powszech- Otto-Peters Ludwika, literatka niemiecka, nej“ Orgelbranda większej, do której napisał wysoce zasłużona na polu emancypacyi kobiet prawie wszystkie artykuły dotyczące teologii niemieckich (* 26 marca 1819 r. w Miśni—

i kościoła ewangelickiego.

ks J. B-e.

f 13 marca 1895 r. w Lipsku). Czynna w ru-Otto J a n, księgarz, właściciel wielkich za- chu demokratycznym r. 1848—52, wydawała kładów litograficznych i drukarskich, przytem liberalną i demokratyczną „Frauenzeitung“, czynny bardzo wydawca w Pradze czeskiej a później, wspólnie z małżonkiem, Augustem (* 1841). W 1888 r. rozpoczął wydawnictwo j Petersem (1858—1864) —„Mitteldeutsche Volks-éncyklopedyi czeskiej ilustrowanej „Ottnv Sio- j zeitung“. Od r. 1866 prowadziła z rzecznicz-vnik Naucny“ pod kierunkiem profesorów uni- ką spraw kobiecych Augustą Schmidt, czaso-wersytetu praskiego i przy udziale najwybit- pismo „Neue Bahnen^, organ założonego przez niejszych sił naukowych czeskich, prowadzonej obie redaktorki ,,Ogólnego związku kobiet nie-bardzo sumiennie i starannie z uwzględnieniem mieckich“ (Allgemeiner deutscher Frauenve-zdobyczy naukowych ostatnich lat. Dotychczas rein). Prace jej literackie nie posiadały wiel-(1908 r.) wydano 20 tomów Encyklopedyi do kiej wartości; wymieniamy tylko z pośród licz-końca litery P, obficie ilustrowanych i zaopa- nych utworów poetyckich „Mein Lebensgang“ trzonych w tablice litografowane, kolorowane, (zbiór wierszy pisanych w ciągu 50 lat, 1893). mapy geograficzne i t. d. W 1899 r. odprze- Napisała około 25 tomów powieści. s- p-dał O. księgarnię stowarzyszeniu „Unia“, któ- Ottobeuren, miasteczko w bawarskim pow. rego został prezesem, sam zaś otworzył księ- Memmingen, na pr. brzegu rz. Giinz zachodniej, garnię w Wiedniu. Za pożyteczną swą dzia- 645 m. npm., stacya kolei żel., m-ców 2194 łalność wydawniczą otrzymał odznaczenie ho- (1905 r.), w tern 2157 katol.; dawne opactwo norowe od uniwersytetu czeskiego, a w 1896 benedyktyńskie, wspominane po pierwszy raz r., w uczczeniu 25-letnicli zasług,—medal złoty w r. 826, prawdopodobnie w VIII w. założone od miasta Pragi. Jest kawalerem orderu cesa- (764 r.), w r. 180² zniesione, ale w r. 1834 rza Franciszka Józefa (1891) i korony żelaznej przez kr. Ludwika 1 wskrzeszone jako pryjorat

ben u. Neuburg“ XXXI 1905).

augsburskiego opactwa benedyktyńskiego św. Stefana, z kościołem parafialnym o 2 wieżach w stylu rokoko, 1738 —1766 zbudowanym, 90 m. długim, 60 m. szerokim; bogate w nim ozdoby plastyczne, przedewszystkiem stalle; 3 organy, jedne z najpiękniejszych w Niemczech; przy kościele powiatowy zakład wychowawczy dla opuszczonych chłopców. Franciszkanki, siostry miłosierdzia. Dwa browary parowe, serownia, garbarnie; tartaki, handel drzewem. W odległości 4¹/* km. na płn. jest Kloster Wald, instytut panien. Por. Lindner „Album Ot-toburanum“ („Ztschft, des hist. Vereins f. Schwa-

Br. o.

Ottokar I (Przemyśl Ottokar), król czeski 1198 — 1230, trzeci z rzędu syn Władysława II (I jako króla czeskiego) i drugiej jego żony Judyty, margrabianki turyńskiej (* przeto O. po r. 1151, bo w tym roku Władysław poślubił Judytę, - f 1220). Właściwem jego imieniem był „Przemyśl“; imię O-a przybrał później z zamiłowania do niemiecczyzny. W historyi pojawia się O. po raz pierwszy w r. 1185. Starszy i przyrodni jego brat Fryderyk wyprawiał O-a w tym roku z wojskiem do Moraw przeciw Konradowi Ottonowi znaim-skiemu, by go zmusić do uległości Fryderykowi, jako księciu czeskiemu. O. stoczył krwawą i drogo okupioną zwycięską bitwę nad rzeczką Lodenica i Konrad poddał się zwierzchnictwu czeskiemu. W 1189 r. umarł Fryderyk. O. udał się do ces. Henryka VI i przyrzeczeniem zapłaty 6 tysięcy grzywien srebra otrzymał od cesarza Czechy jako lenno, a młodszy jego brat Władysław-Henryk — Morawy. Zwyciężywszy po krótkim oporze innego pretendenta do tronu, został w 1192 r. księciem, ale nie na długo, bo Henryk VI z wielu powodów, a między temi z przyczyny niewypłacenia w całości owych 6 tysięcy grzywien, odebrał O-wi Czechy i nadał je dotychczasowemu biskupowi praskiemu, Brzetysławowi Henrykowi. O. stoczył z nim bitwę pod Żdicem (1193), ale opuszczony haniebnie przez panów czeskich musiał uciekać. Dopiero w r. 1197 (po śmierci Brzetysława) O. na mocy ugody z młodszym bratem Władysławem, powołanym przez panów czeskich na księcia, uzyskał tron czeski. Rządy O-a zaczynają nowy okres dziejów czeskich, bo są zakończeniem długoletnich walk o tron czeski między Przemyślidami, walk wynikłych z powodu „testamentu“ Brzetysława I, ustanawiającego w Czechach seniorat. O. znosi ten sposób dziedziczenia i zaprowadza primogeni-turę, tj., że nie najstarszy z całego rodu panującego, ale najstarszy, pierworodny syn panującego księcia ma tron dziedziczyć, jednak potrzebny był wybór przez sejm, co dało podstawę do wyrobienia się później elekcyjności w Czechach. Niemniej ważnem było uregulowanie stosunku Czech do cesarstwa. W 1197 r. zmarł młodo ces. Henryk VI i w Niemczech wybuchło zamieszanie. Otto VI brunszwicki i Filip szwabski, brat zmarłego cesarza, wystąpili jako kandydaci i rozpoczęli walkę zakończoną dopiero śmiercią Filipa w 1208 r. O. oświadczył się zrazu za Filipem i w 1198 zawarł z nim układ, na mocy którego czeskim panującym przysługiwał raz na zawsze tytuł królewski, cesarz zrzekł się prawa inwestytury biskupów praskich na rzecz królów czeskich i mieszania się do elekcyi królów w Czechach. O. uczestniczył w obiorze Filipa w Moguncyi, gdzie i sam uroczyście był koronowany, i u-dzielał mu czynnej pomocy. Ale nie wytrwał przy Filipie; zależnie od układania się stosunków w Niemczech lawirował między obiemi stronami, aż w końcu, gdy pap. Innocenty III (ob.), oburzony na Ottona IV z powodu niespełnienia obietnic, rozpoczął z nim walkę na korzyść syna Henryka VI, młodego Fryderyka, który był dorósł; O. oświadczył się za Fryderykiem, wypowiadając posłuszeństwo Ottonowi IV. Wywołało to wojnę, do której przyczyniła się i inna jeszcze okoliczność. O. koło r. 1180 poślubił był Adelaidę, córkę margrabiego miśnijskiego. Ale zostawszy królem czeskim, Adelaidę oddalił od siebie i dzieci z tego małżeństwa uznał za nieprawe, a sam ożenił się z Konstancyą, siostrą króla węgierskiego Emeryka w 1198. Otóż, jak przedtem Filip, mszcząc się za odstępstwo, wzniecił przeciw O-wi bunt w Czechach, podniesiony przez Teobaldo-wiców, z młodszej linii Przemyślidów, który łatwo został stłumiony (1205), tak teraz O., z namowy także Dietricha, brata Alelaidy, odsądził O-a od korony czeskiej. Ale O. potrafił wyjść zwycięsko z niebezpieczeństwa, a od Fryderyka III uzyskał nawet uwolnienie od obowiązku lennego towarzyszenia osobiście z siłą zbrojną cesarzom w wyprawach włoskich za złożeniem opłaty 300 grzywien- dla siebie i następców. Zależało to od każdego z królów czeskich, jak będzie się chciał z tego obowiązku uiścić. Oprócz tego nadał cesarz O-i w zamian za koszta wojenne kilka grodów w Miśnii i ograniczył obowiązek królów czeskich do uczestniczenia w sejmach Rzeszy w pewnych tylko wypadkach. Za panowania O-a wybuchł także spór kościelny z biskupem praskim Andrzejem, spór, w który się wmieszał i papież, a którego rezultatem było zniesienie inwestytury królewskiej; odtąd biskupi prascy obierani byli przez kapitułę i uzyskali kilka immunitetów (1222—24) prawo sądu nad poddanymi i duchowieństwem, prawo obsadzania posad duchownych, prawo dziesięciu z całego kraju). Za O-a szerzyła się na bardzo wielką skalę kolonizacya niemiecka, popierana przez króla i panów czeskich, przenoszenie miast i wsi na prawo niemieckie, zakładanie nowych na temże prawie. Żywioł czeski słabł i cofał się przed niemieckim, obdarzonym swobodami i rozległą autonomią. Jeszcze za życia swego,

M G-y.

w r. 1219 O. kazał koronować na króla najstarszego syna swego Wacława (I), co i cesarz potwierdził i naród czeski przyjął bez oporu. Jako udzielne księstwo wyznaczył O. Wacławowi- Pilzno, Morawy zaś po śmierci swego brata Władysława (1222) oddał drugiemu synowi. W ostatnich latach O. przyszło do zerwania długoletniej przyjaźni między Przemy ślida-mi a austr. Babenbergami. Powodem było to, że Leopold VI austr. nakłonił Fryderyka II do odesłania O-wi córki jego Agnieszki, która, jako przyszła cesarzowa i żona Henryka (syn Fryderyka), wychowywała się na dworze cesarskim. Wybuchła z tej przyczyny nawet krótka wojna. Z drugiego małżeństwa miał O. trzech synów: Wacława, Władysława i Przemyśla.—Por. Pa laćk y Fr. „Geschichte von Böhmen“ t. I; Tomek W.: Dzieje królestwa czeskiego t. I (po czesku).

Ottokar II (Przemyśl), obok Karola IV (cesarza) jeden z najwybitniejszych królów czeskich, młodszy syn Wacława I i Kunegun-dy, córki króla Filipa z rodu Hohenstaufów (* około 1230—f 1278 r.). Po śmierci starszego brata Władysława w styczniu 1247 r. otrzymał od ojca Morawy w zarząd. Nie był jednak lubiony przez rodziców, a nawet, niewiadomo z jakich powodów, rodzice prześladowali go. A że równocześnie rosło w państwie wielkie niezadowolenie wśród możnych do króla Wacława z powodu jego rozwiązłego i bardzo rozrzutnego życia, połączonego z uciskiem podatkowym, nie trudno zatem było O-wi z okazyi ogłoszonej wojny przez kr. Wacława przeciw ces. Fryderykowi II Hohenstaufowi, jako nieprzyjacielowi Kościoła—podnieść bunt przeciw ojcu w 1248 r. Sędzia Ścibor wraz z synem Jaroszem, nawet biskup praski Mikołaj i cały szereg panów czeskich mimo gróźb papieża Innocentego IV znalazło się w obozie O-a i złożyło mu hołd jako królowi 31 lipca 1248 r. Wacław musiał przyjąć warunki podane przez syna, uznać go współrządcą, a nawet abdykować; ale gdy papież sprzeciwił się temu, Wacław, uzyskawszy pomoc u cesarza ówczesnego, Wilhelma z Holandyi, kleru czeskiego i indziej, obiegł i zdobył przez zdradę części mieszczan Pragę i stał się panem sytua-cyi, tern więcej, że panowie czescy, przestraszeni, już poprzednio opuścili byli O-a. W dn. 16 października 1249 r. poddał się O. ojcu, który zwrócił mu margrabstwo morawskie, ale wkrótce wtrącił go do więzienia w Zwikowie. Tymczasem wybuchły zawikłania w sąsiedniem dziedzictwie Babenbergów, osieroconem przez zgon ostatniego potomka tego rodu, Fryderyka Bitnego. Zamieszania panowały od lat kilku w Au-stryi, a różni książęta sąsiedni, zwłaszcza Otto bawarski, zamyślali o podboju Austryi. Jako nowy kandydat występuje O. Otrzymał on bowiem zaproszenie od panów austryackich, którzy w 1261 r. wyprawili doń poselstwo z prośbą o objęcie panowania w Austryi. Posłuszny wezwaniu, O. przybył 12 grudnia do Wiednia, a najwybitniejsi dostojnicy witali go z radością. Aby utrwalić swoje prawa do dziedzictwa Babenbergów, O. poślubia za dyspensą papieską (z powodu pokrewieństwa) w dn. 11 lutego 1252 r. jedyną przedstawicielkę tego rodu, siostrę Fryderyka Bitnego (f 1246), Małgorzatę, wdowę po synu Fryderyka II Hohen-staufa, Henryka (VII), choć dwa razy starszą. W ten sposób został O. księciem austryackim i nie ograniczył się do dziedzictwa Babenbergów, do samej Austryi, ale zaatakował Styryę, co spowodowało wojnę z Węgrami, z królem Belą IV (ob.), który w 1252 i 1253 r. najechał Austryę i Morawy, wspomagany przez licznych sprzymierzeńców: książąt bawarskiego, krakowskiego (Bolesław Wstydliwy) i in. Ale papieżowi zbyt wiele zależało na pokoju między O-m a Belą IV, by mógł O-a mieć do pomocy wobec Hohenstaufów: zapośredniczył zatem pokój, na mocy którego O. utrzymał się przy Austryi, a Styrya podzieloną została między współzawodników. Stało się to w Budzie 3 kwietnia 1254 r O. był od roku już (1253) królem czeskim, po śmierci ojca podjął, na życzenie papieża, w 1254 r. sławną wyprawę „krzyżową“ do Prus, jako sprzymierzeniec Krzyżaków. Samlandya dzięki temu została zdobyta, panowanie zakonu niemieckiego utrwalone, a na pamiątkę tej wyprawy O-a nowo założone miasto nazwano Królewcem. Korzystając z zamieszek w Karyntyi, O. zdobywa ten kraj z częścią Krainy, a wywoławszy w Styryi bunt przeciw panowaniu węgierskiemu, w r. 1259 i resztę tej prowincyi odbiera Beli, klęską, w 1260 r. zadaną, zmuszając go do ustępstwa. W ten sposób przeszło pod berło O-a całe dziedzictwo Babenbergów. Wtedy pewny już swej władzy, wypędza od siebie żonę Małgorzatę, nie mogąc się doczekać z niej syna, i wkrótce poślubia młodziutką Kunegundę, wnuczkę Beli IV, córkę księcia halickiego Rościsława (25 października 1261 r.). Ta potęga O-ra, sława jego zwycięstw o mało co nie włożyła na jego głowę korony cesarskiej po śmierci Wilhelma z Holandyi (1256), ale O. odmówił. Nastąpił wówczas ów podwójny wybór, owo „Wielkie Bezkrólewie“ (1256—1273), podczas którego dzielny król z Ryszardem z Kornwalii pozostawał w najściślejszych stosunkach. Tej przyjaźni właśnie oraz dobrym stosunkom z dworem papieskim zawdzięczał w znacznej części swoje powodzenie,—to, że był najpotężniejszym monarchą w Europie Środkowej; panowanie jego sięgało od Sudetów aż ku Adryatykowi, a i tu jeszcze patryarchat akwilejski pod jego wpływem zostawał. W r. 1273 doszło wielkie mocarstwo słowiańskie O-a do szczytu potęgi-, wszyscy współzawodnicy byli obezwładnieni. Jako król czeski O. zorganizował całe państwo. Był, jak i dziad, O. I, twórcą stanu mieszczań-

1323“; t. I-II..

J. F. G.

skiego w Czechach przez zakładanie nowych osad i miast, przez sprowadzanie kolonistów niemieckich. Cały kraj podzielił na nowe okręgi administracyjne i wogóle urządził nanowo całą administracyę. Przeprowadził ważne reformy w sądownictwie, dając podstawy do rozwoju prawa czeskiego. W skarbowości zaznaczył swą politykę, pomnażając dochody koronne, wspierając handel i przemysł czeski. Nazywano go też królem „złotym“ dla olbrzymich na stosunki ówczesne dochodów: rocznie wynosiły one 100 000 grzywien. Wogóle zasłużył się O. na wszystkich polach działalności państwowej, pchnął Czechy na tę drogę rozwoju i świetności materyalnej, która tak mocno zajaśniała w wiek później, za Karola IV. Dzięki reorganizacji państwa, popieraniu handlu, przemysłu i rolnictwa, mnożyła się lndność i bogaciła, otwierały się nowe źródła dochodu. Ale z drugiej strony przez sprowadzanie kolonistów niemieckich, przez popieranie ich, zapewnianie samorządu, wytworzyło się z biegiem czasu zamieszanie prawnych stosunków między rozlicznemi stana ni w kraju z uszczerbkiem jedności w zarządzie krajowym, powstało nowe źródło niezgody z powodu wzajemnej zazdrości obu narodów: czeskiego i niemieckiego. Śmierć Ryszarda z Kornwalii, a raczej elekcya na cesarza rzymskiego Rudolfa z Habsburga w r. 1273, była punktem zwrotnym w dziejach O-a. Przeciw wyborowi Rudolfa zaprotestował on stanowczo, bo spodziewał się sam uzyskać koronę cesarską i ponieważ ta elekcya, w przeciwstawieniu do poprzedniej, odbyła się bez jego wpływu. Ale i papież Grzegorz X, niezagrożony już przez wymordowany w tych walkach „jaszczurczy“ ród Hohenstaufów, a upewniony przez Rudolfa, że poprze jego politykę — i on także opuścił O-a, doradzając mu tylko, aby pogodził się ze stanem rzeczy i uznał Rudolfa. O. nie słuchał doradzcy. Rudolf na sejmie Rzeszy w Norymberdze w 1274 pozbawił O-a wszystkich jego posiadłości, zwłaszcza austrya-ckich, i, ogłaszając je jako należące do korony z powodu wygaśnięcia dynastyi, nadał lenna z tych krajów swoim sojusznikom. To postąpienie Rudolfa ośmieliło odrazu wszystkich wrogów O-a. Gdy w r. 1276 przyszło do wojny między Rudolfem a O-em, O. poniósł klęskę, Wiedeń kapitulował. W pokoju wiedeńskim, zawartym 21 listopada 1276 r., O upokorzył się i złożył hołd cesarzowi, ale nie odzyskał krajów austryackich, Karyntyi, Krainy i Styryi, nadanych niedługo potem (ale krajów czysto austryackich) przez Rudolfa synowi rodzonemu w lenno. O. zatrzymał tylko Czechy i Morawy oraz północną część Austryi po Dunaj, ale jako wiano córki Rudolfa Guty, którą poślubić miał syn O-a, Wacław. W ten sposób zapewnił Rudolf Habsburgom przyszłe panowanie w krajach korony czeskiej.—O. zerwał się wkrótce do walki z Rudolfem. W 1278 roku

przyszło do boju blizko Pól Morawskich (Marh-feld), pod Dürnkrut 26 sierpnia, w którym dzięki pomocy posiłków węgierskich Władysława IV, O. pobity na głowę, wpadł osobiście w ręce nieprzyjacielskie, a austryacki rycerz Bert-hold Schenk z Emerberga, gdy poznał króla, z zemsty zamordował go, zadawszy mu 17 ran i zbeszcześciwszy jego ciało. Potęga O-a legła w gruzy przed jego stopami. O. miał dwóch synów: naturalnego, Mikołaja z faworytą swoją Agnieszką z rodu austryackiego Chunringów, którego papież legitymował, ale nie chciał dopuścić do następstwa po ojcu; drugiego, prawego, Wacława, z drugą żoną Kunegundą,

7-letniego w chwili zgonu ojca, późniejszego króla czeskiego i polskiego (1300—1305). Na tle dziejów O-a, zwanego j. w. „złotym“, dla bogactw i świetności dworu lub „żelaznym“ królem dla potęgi militarnej, osnuł poeta niemiecki Fr. Grillparzer (ob.) dramat p. t. „Otto-kar’s Glück und Ende“.—Dużo bogatych szczegółów do dziejów O-a zawiera kronika Dali-mila (ob,), Ottokara sty r yj sk i ego (ob.) iPiotrazZwitawy (ob.). Lorenz „Gesch. König O. II“ (Wiedeń 1866); Huber „Gesch. Oesterreichs“ (T. I); Palacky „Gesch. Böhmens“ (T. II); Lorenz „Deutsche Geschichte“ (TT. I—II). Por. wreszcie: Zib rt’a Bibliografię czeską hist.; Böhmer „Regesta Imperii 1246 — Erben-Emler „Regesta Bohemiae“

M. G-y

Ottokar, imię kilku margrabiów styryjskich: 1) O. I z rodu hrabiów bawarskich von Traungau. Od cesarza niem. otrzymał na prawie lennem część marki karyntyjskiej (1056 r.), gdzie od zamku Stiraburg czyli Steier nazwał się margrabią styryjskim. Odtąd potomkowie jego używali tego tytułu. Wspierał orężnie Leopolda ks. karyntyjskiego przeciwko Swinimi-rowi, królowi chorwackiemu.—2) O. II był panem całej Styryi, którą otrzymał na mocy zapisu ostatniego z dynastyi karyntyjskiej Eppen-steinerów (w XII st.).—3) O. III, otrzymał markę petawską (Pettau) nad Drawą, a po śmierci hr. Ekberta v. Fornbach—Pütten.—4) O. IV tytułuje się księciem styryjskim; albowiem cesarz Fryderyk I uczynił ze Styryi księstwo (1180 r.). Spadkobiercą O-a był Leopold V austryacki (1177 — 1194). Much ar „Geschichte d. Herzogth. Steiermark“ (8 tomów, Graz 1844—67); Huber Alfons „Österreichische Reichsgesch.

Ottokar styryjski, mylnie zwany z Horne c k u, kronikarz niemiecki z drugiej połowy XIII i pierwszej XIV w. Kronikę swoją, której dochowało się 83 000 wierszy, rozpoczyna od śmierci estatniego Babenberga (1246 r.), a kończy nar. 1309. Praca ta zawiera dzieje styryjsko-austryackie. Wydał kronikę Seemüller w „Monumenta Germaniae hist.“ (V, 1—2 1890 — 93). — Por. Schacht „Aus und über O.-s. Horneck Reimchronik“ (Moguncya

forsch.“ (IV, Innsbruck 1883).

Hr.

Br J.

1821); Jacobi „De Ottocari chronico austria-co“ (Wrocław 1839); A. Huber w „Mitthei-lungen des Instituts für österr. Geschichts-

J. F. G.

Ottumwa, główne miasto w hrabstwie Ma-pello w półn.-ameryk. stanie Iowa, nad rz. Moines, stacya węzłowa dróg żelaznych, młyny i tartaki wodne, fabryki wyrobów bawełnianych, handel zbożem, 15 000 m-ców; w okolicy kopalnie węgla kamiennego; łomy kamienia.

Ottweiler, miasto od r. 1552, w regencyi trewirskiej nad rzeczką Blies, do r. 1602 siedziba hrabiów Nassau-Saarbrücken, 1816 r. 2 143 mieszkańców, r. 1905 — 6146 m-ców i to 4 485 protestantów, 1 599 katolików, 60 żydów; poczta, telegraf, telefon, stacya kolei żelaznej (linia: Bad Münster a. St. — Neunkirchen a. Saar), landratura, sąd okręgowy, kościoły protestancki i katolicki, synagoga, protestanckie seminaryum nauczycielskie, dom sierot, elektryka, fabryki wyrobów z gliny ogniotrwałej i glinianych, cygar, pilników, sukna; browary, cegielnie, łomy. D> ***• K

Ottynia (z Mi kulsdorf em), m-ko w Ga-łicyi, w pow. Tłumackim, nad rz. Woroną, położone śród wyżyny (151 m.), na międzyrzeczu Bystrzycy i Dniestru; szkoła etat., kasa pożycz, gm., poczta i telegraf, stacya kolei Lwów-Czer-niowce; z górą 3 000 m-ców; parafia katolic., załóż, w r. 1669 przez Andrzeja Potockiego, kaszt, krak.; kościół drewniany, poświęcony w r. 1775 pod wezw. N. M. P.—Kuropatnicki w „Gieografii Galicyi“ z r. 1786 wspomnienia o O-i: „Miasto to handlem soli i tytoniów sławne“.-„Słów. Geogr.“.

Otumba, główne miasto w okręgu Morelos w stanie meksykańskim Meksyku, 5 kim. na płn.-wschód od m. Meksyku, przy drodze żel. do Veracruz, 10 000 m-ców. O. było niegdyś stolicą ludu O to mi (ob.), praszczurów Azteków, nad którymi Cortez (ob.) odniósł tu dn. 8 lipca 1520 r. świetne zwycięstwo.

Otus, ob. Sow a.

Otway Tomasz, literat angielski (* w Trot-tonie 1652 r. — f w Londynie 1685 r.). Syn biednego rektora, otrzymał dosyć staranne wykształcenie w kolegium w Wincester, następnie w uniwersytecie Oksfordzkim. Porzucił uniwersytet, aby poświęcić się sztuce teatralnej, lecz wobec niepomyślnych występów, wyrzekł się karyery aktorskiej. W r. 1675 ukazała się jego tragedya w 5 aktach „Alcibiades“, pisana wierszem, która cieszyła się powodzeniem, jak i drugi dramat wierszowany „Don Carlos“ (1676 r.), osnuty na tle powieści historycznej opata Saint-Réal’a; tragedya „Titus and Berenice“, naśladownictwo Raciue’a, i farsa „The Cheats of Scapin“ na wzór Molière’a. Ko-medya „Friendship in Fashion“ (1678) gościła długo na scenie. Zakochał się bez wzajemności w tłómaczce prac swoich, p. Bary, która, będąc kochanką lorda Rochester, pogardziła niezamożnym pisarzem. Zrozpaczony, zaciągnął się do służby wojskowej we Flandryi. Po powrocie (1679 r.) począł usilnie pracować i stworzył kolejno tragedye: „The Orphan“ (1680) i „History and Fall of Caius Marius“ (1680), komedyę „The Soldier’s Fortune“ (1681), tragedyę „Venice Preserved“ (1682) i komedyę „The Atheist“ (1684). Mimo powodzenia swych utworów, żył w nędzy i musiał pisać prologi i epilogi do utworów swoich współzawodników. Jak większość pisarzy tego czasu prowadził życie hulacze. Prace jego, zebrane w 2 tom. w 1713 r., zostały wydane w pełniejszym zbiorze przez Thorntona (Londyn 1813, 3 tomy). Mają one pierwszorzędne zalety dramatyczne, ale szkodzi im zbytni patos. Wenecya Ocalona, przetłómaczona na liczne języki, nie ustępuje arcydziełom Szekspira.

Otwinowski Erazm (z XVI w.) h. Gryf z Lesznika w województwie Sandomierskiem. Bliższe szczegóły jego życia są nieznane. Jeden z gorliwszych socynianów (aryanów polskich) i zdolniejszych poetów. Z młodości jego znanym jest fakt, a raczej świętokradztwo w r. 1564. W czasie procesyi Bożego Ciała w Lublinie rzucił się na księdza, wyrwał mu z ręki monstracyę i podeptał, a podobno szybkiej tylko ucieczce zawdzięczał wówczas swoje ocalenie. Sprawa ta przyszła później przed sąd, ale obronił O-go Mikołąj Rej („Obrazę boską zostawcie Bogu i czasowi“), tak, iż został uwolniony. Al. Briickner („Różnowiercy polscy“ str. 187) powątpiewa wszakże o tej obronie Reja. Długi czas, prawie większą część swego życia, przepędził w ówczesnej stolicy aryanizmu polskiego w Rakowie, w przykładnej zgodzie żyjąc ze swym bratem Jerzym. Tam ożenił się z córką drukarza rakowskiego Aleksego Rodeckiego, a w 1601 r. kupił sobie w rynku w Rakowie obok realności Rodeckiego dom od Daniela Karszewskiego. Aby O. był także rektorem lub nauczycielem słynnej szkoły rakowskiej, na to niema dowodów. Również prawdopodobna, że zupełnie inną osobistością jest ów O., który w 1567 r. jeździł w orszaku poselskim do Turcyi i zostawił opis tej podróży, wydany w 1860 r. przez J. Ign. Kraszewskiego p. t. „Podróże i poselstwa polskie do Turcyi“. O. żyje jeszcze w 1607 r., a w sędziwym wieku prowadzi korespondencyę z kanclerzem Janem Zamojskim; jeden taki list wydał W. Maciejowski w „Dodatkach“ do swego „Piśmiennictwa polskiego“. Pozostawał także w stosunkach z wojewodą kijowskim, starym ks. Was. Ostrogskim. Z córką O-go Bogumiłą ożenił się Sebastyan Krzesz, obywatel z Sądeckiego. Pisał dużo i jakkolwiek nie wiele w tych jego wierszach poezyi, to jednak polszczyzna wytworna, duch aryański nie zbyt silnie uwydatniony, ton spokojny i równy,

a sporo alluzyi do stosunków współczesnych, j Metamorphoseon, t. j. Przemian od Pub. Owidi-przez co rośnie wartość tych dzieł pod względem obyczajowym, jako świadectwa swego czasu i społeczeństwa. Ale jego dzieła należą dziś do liczby wielkich bibliograficznych rzadkości. Znane są tylko: 1) „Sprawy albo hi-storye znacznych niewiast...", wydane w 1589 r. w niewiadomem miejscu. Egzemplarz tego dzieła ma biblioteka piotrowicka, a opisał go „Dziennik Warszawski“ Nr 248 z 1851 r. 2)

jusza Nasona wierszami opisane“ (Krak. 1638): tłómaczenie obszerniejsze, gładsze, ale bardziej wodniste niż Żebrowskiego. Jeszcze wcześniej wydał przekład „Georgikon albo Ziemiaństwa Wirgilijusza Marona ksiąg czworo“ (bez miejsca 1614; wyd. drugie Warsz. 1754).

Otwinowski (Otfinowski u Estreichera) Jarosz, brat Waleryana, sekretarz królewski (f 1620). W charakterze sekretarza królewskiego był wysłany do Turcyi w r. 1619, a po wypowiedzeniu wojny wracał przez Wenecyę. Wierszem opisał wyprawę do Multan: „Powodzenia niebezpiecznego, ale szczęśliwego wojska—przy Kamienieckim w Multaniech opisanie prawdziwe“ (Kraków 1601).

Otwinowski Samuel, jeden z dziesięciu synów Jana, komornika bieckiego. Znaczną część życia swego strawił w obozach, a było to w końcu w. XVI i początkach XVII. Po latach wojaczki nastąpiły czasy obowiązków dyplomatycznych, do czego dużo przyczyniła się znajomość języków wschodnich. Przeżył lat 10 w Turcyi i tam powietrzem zarażony życie zakończył. O-mu literatura nasza zawdzięcza pierwszy przekład z języka perskiego, mianow, Saadego „Giulistanu" (Ogrodu Różanego) w pięknej formie oryginału, wierszem i prozą. Był to zresztą pierwszy przekład tego utworu na jakikolwiek język europejski. Wydało go „Muzeum Swidzińskich“ IV 1879 pod redakcyą

Red.

Red.

„Przypowieści Pana naszego Jezusa Chrystusa“

Red.

1599 s. 1., rzecz poświęcona ks. Wasylowi Ostrogskiemu, co jest właśnie dowodem jego stosunków z O-im. 3) „Heroes Christiani“ przekład łaciński dzieła o „Bohaterach Chry-styańskich“, tj. o rozszerzaniu wiary „prawdziwej“, jej wyznawcach i „męczennikach“, dzieło bardzo ciekawe i ważne pod względem obyczajowym; jego oryginał gdzieś zaginął. Do rzędu niewykrytych zaś dzieł należy bardzo interesujący dyalog satyryczny p. t. „Spór piekarza z malarzem o bogach swoich“. „Bohaterów chrystyańskich“ znany jest tylko przekład łaciński wydany w Amsterdamie w 1679 r.; „O głowach i monarchach kościoła rzymskiego“ (wiemy napewno, że było drukowane, ale zaginęło); „Dyzpozycye z Jezuitami“ i „Wszystkie niewiasty Starego i Nowego Testamentu cnotliwe, i bezbożne“. Przyczyna, że te dzieła zaginęły, leży w prześladowaniu aryan i niszczeniu ich literatury zarówno

Otwock Wielki i Mały, dwie wsi, folwarki i dobra ziemskie prywatne, leżące blizko uścia rzeki Świdra do Wisły, w powiecie mińsko-mazowieckim, przy drodze żelaznej Nadwiślańskiej, w odległości 25 wiorst od Warszawy. Znajdują się tam: letnisko i uzdrowisko leśne, od lat kilkunastu istuiejące, licznie nawiedzane. — Dobra otwockie w wieku XVII należały do Kazimierza Bielińskiego, marszałka wielkiego koronnego, który zbudował tam zamek okazały nad brzegiem jeziora, śród lasu w miejscu tym przerobionego na park. W zamku tym w r. 1703 podczas wojny ze Szwedami przebywał dość długo król August II; tu także odbył się w r. 1705 zjazd Augusta z Piotrem Wielkim. W tymże roku, dn, 26 lipca, w pobliżu O-a stoczona została bitwa między Szwedami Karola XII a Sasami A u-gusta II, którzy zostali pobici, a wielu z nich w ucieczce potonęło w Wiśle. Syn Kazimierza, Franciszek Bieliński, od r. 1742 również marszałek w. kor., zamek otwocki powiększył i przyozdobił, a często w nim podejmował króla Augusta III, lubiącego polować w lasach rozległych, zamek dokoła otaczających. Później po ojcu odziedziczył O. syn, także Franciszek, pisarz wielki koronny, autor „Listów o wychowaniu“. Od Bielińskich, drogą spadku, przeszły dobra otwockie na rodzinę Łubieńskich, w której posiada

przez katolików jak i innowierców.--Por. Ju- Winc. Korotyńskiego s z y ń s k i „Dykcyonarz poetów polskich“; Brückner „Dzieje literatury polskiej“, t. I; Morawski S. „Aryanie polscy“ (prócz wymienio-

nych powyżej).

M. G-y.

Otwinowski Erazm, pamiętnikarz z w.

XVHI (f 1728 ?). O życiu jego szczegółów niema, wiadomo, iż mieszkał blizko Częstochowy. Zostawił pamiętniki, które, zaczynając się od roku śmierci Jana IH (1696), są doprowadzone do r.

1728. Rzecz pełna gorzkiej prawdy o ludziach i stosunkach ówczesnych. Pamiętniki te wydał z rękopisu E. Raczyński „Pamiętniki do panowania Augusta II, napisane przez niewiadomego autora (podobno E. Otwinowskiego)“,

Poznań 1838, ale obciął miejsca przykre dla wielu rodzin możnych. W całości i bez zmiany zostały one ogłoszone w Krakowie 1849:

„Dzieje polskie pod panowaniem Augusta II od roku 1696 do 1728“. Wycinek z rękopisu w „Kwartał. Nauk.“ 1836, III. — Suryn P.

Red.

„E. 0.um („Tyg. ill.“ 1880).

Otwinowski Walery an, brat Samuela i Jarosza, tłómacz poetów rzymskich, podczaszy sandomierski (żył w pierwszej połowie wieku XVII). Krzątał się żwawo na polu działalności publicznej: był kilka razy deputatem na trybunał korony, a w r. 1632 sędzią kapturowym, spełniał także obowiązki posła na sejmy. Jednocześnie z J. Żebrowskim przetłómaczył Owidyusza Przemiany „Księgi

Wielka Encykl. lllustr. Ser. 11. Tom VI. Zesz. 47b.

niu pozostawały lat kilkadziesiąt. W latach 1808—1826, z powodów rozmaitych, zamek, zaniedbany, zaczął sypać się w grozy, równocześnie też stan majątkowy właścicieli jego mocno się zachwiał. W r. 1827 zamek i dobra otwockie, drogą kupna, przeszły na własność J e -rzego Kurtz a, w którego rodzinie dobra te pozostają dotąd. W r. 1847 Jan Kurtz, ojciec właściciela dzisiejszego, naprawił zamek, odnowił go zupełnie i pokrył dachem ogniotrwałym. Zniszczeniu ponownemu uległ w r.

go i zakład leczniczy dyetetyczno-hygieniczny J. Przygody, przeznaczony wyłącznie dla Żydów, wogóle tłumnie latem zjeżdżających do O-a.—Od r. 1891 istnieje w O-u kościół katolicki, filialny, wymurowany w stylu gotyckim, ze stale tam mieszkającym księdzem. Ku wygodzie i zabawie letników urządzone jest t. zw. „Cassino“ z restauracyą i salą teatralną. O. posiada aptekę, skład materyałów aptecznych, fabrykę wód mineralnych i kefiru, niezależną od zakładu kumysowego, w którym Tatarzy, umyślnie w celu tym sprowadzeni, wyrabiają kumys z mleka klaczy. Oprócz D-ra Józefa O e i s 1 e r a, kilku lekarzy mieszka w O-u stale, inni dojeżdżają z Warsząwy w dni tygodnia stale oznaczone, nadto mieszkają tam dentyśoi, felczerzy i akaszerki. W potrzeby życia codziennego łatwo zapatrywać się można w sklepach różnych, którycli nie brak w O-u.—-Znaczenie O-a, jako stacyi klimatycznej, opiera się na jego położeniu śród lasów bardzo rozległych, na przepuszczalności gruatu piaszczystego, niepozwalającego na tworzenie się kałuż i błota, nawet po ulewach, lub deszczach obfitszych. Ponieważ piasek otwocki jest grubo ziarnisty, więc też niewiele z niego wytwarza się kurzu; podszycie lasu z mchów i wrzosu także bardzo skutecznie zapobiega powstawaniu kurzu, tak szkodliwego chorym na płuca. Wogóle powietrze w O-u jest suche, deszcze padają rzadko; kierunek wiatru panuje przeważnie południowo-zachodni. Lipiec i sierpień zwykle bywają zupełnie bezwietrzne. Właściwości te, razem wzięte, czynią O. stacyą klimatyczną dla osób na płuca chorujących bardzo użyteczną, a dla zdrowych latem bardzo przyjemną. Zakład leczniczy wodą zimną D-ra J. Geisler a bywa czynny od d. 15 maja do d. 15 października, inne zakłady jego, powyżej wyszczególnione, otwarte są rok cały.—Por. „Słownik geograficzny“ (T. VII, str. 766); H. Dobrzycki „Zdrojowiska, zakłady lecznicze i stacye klimatyczne w guberniach Król. Pols, i t. d.“ (Warszawa 1896, str. 125 — 131); Wład, Wroński „Otwock, jako miejscowość lecznicza“ (tamże 1898) i „Przewodnik po Otwocku i jego okolicach“ (tamże 1906

Dr. J. P.

1863, gdy w lesie poblizkim, zwanym Osiny, odbyła się potyczka między powstańcami pol-skiemi a wojskiem rosyjskiem. Od czasu tego zamek stoi pustką i pomału chyli się ku upadkowi, pomimo że zdaleka wygląda jeszcze wspaniale. Właściciel dzisiejszy urządził sobie siedzibę po drugiej stronie jeziora, naprzeciwko zamku starego. Znajdują się tam przy zabudowaniach folwarcznych sady wzorowo utrzymywane, największe dziś w Królestwie Polskim, liczące przeszło 20 000 drzew, wydających owoce wyborne, głównie przedawane i wywożone do Rosyi. Wogóle gospodarstwo w O-u prowadzone jest starannie i umiejętnie.

Otwocki proszek, jest to przetwór otrzymywany z torfu wysuszonego i sproszkowanego, służący do odkażania miejsc ustępowych, gnojowisk i t. p. Nazwę swą otrzymał stąd, że pierwotnie przed laty wyrabiano go z torfu,

O. leży na równinie piaszczystej, otoczony lasami iglastemi, zajmującemi z przerwami kilka mil kwadratowych. Klimat leśny okolicy tej, posiadającej też wodę do picia wyborną, czerpaną ze studzien t. zw. abisyńskich (nie ocembrowanych), jest bardzo zdrowy, a to ściągać zaczęło z Warszawy, mniej lub więcej od roku 1885, coraz liczniejsze rzesze letników, zamieszkujących pierwotnie chałupy od włościan na lato wynajmowane. Atoli niebawem znaleźli się tam przedsiębiorcy, którzy na nabytych kawałkach lasu zaczęli wznosić domki i wille na wynajem, wiele też osób urządzało sobie tam letnie siedziby i ogrody. W ten sposób O. w pobliżu przystanku drogi żelaznej bardzo szybko zaczął się zamieniać na osadę letnią, dosyć ludną, a do tego przyczyniało się również niemało i to, że lekarze warszawscy, przekonawszy się o zaletach klimatu otwockiego, coraz częściej zaczęli do O-a wysyłać osoby słabowite, zwłaszcza dotknięte cierpieniami płucnemi.—W r. 1890 dr J. Geisler dla wygody chorych urządził tam zakład wydający z widokami licznemi). kąpiele, w dwa lata później powstał również zakład leczniczy wodny i kumysowy, nakoniec w r. 1893 tenże dr Geisler do zakładów wyżej wymienionych, a rozwijających się bardzo pomyślnie, dołączył jeszcze sanatoryum, czyli stacyę klimatyczną, leśną dla chorych na wydobywanego z torfowiska niewielkiego, leżą-płuca. Wszystkie zakłady te, ale znacznie już cego o milę drogi od dzisiejszej stacyi^ klima-rozszerzone i ulepszone istnieją dotąd (r. 1908) tycznej Otwock (ob.). Torfowisko to; od lat i rozwijają się coraz bardziej, niosąc ulgę cho- \ kilkunastu zostało już wyczerpane doszczętnie, rym licznym. Oprócz zakładów D-ra Geisle- ' miejsce zaś jego zajmuje teraz staw zarybiony, r a, w O-u znajdują się jeszcze: założone w r. więc obecnie w okolicy tej nie napotyka się 1905 sanatoryum M. Chmielewskiej, obe- już nawet śladu bagien lub torfowisk, a firma cnie F. Wiśniewskiego, w tymże samym „Otwock“, wyrabiająca także t. zw. wojłok roku powstałe inhalatoryum A. Kowalskie- roślinny, mający zastosowanie podobne jak

Dr. J. E.

M. Z.

M. z

S Dri.

Red.

Red.

Br. J.

proszek, lecz mogący także, zamiast waty, służyć do opatrywania ran, materyał surowy do wyrobów swych czerpie obecnie nie z Otwocka, lecz z okolic Kutna.

Otwornice, ob. F o rami ni f ery.

Otwór masztowy (ang. mast hole) otwór w pokładzie okrętu, przez który przechodzi kolumna masztu (ob. okręt).

Otwór sterowy inaczej helmport (ang. helm port, niem. hennegat) otwór w po-kładze, w którym obraca się oś steru.

Otyłość ob. Otłuszczenie.

Otys, po grecku ’'Otoę, w innych źródłach także Kotys, Thys, Thyos, Thyas zwany, władzca Paflagonii, zawarł w r. 395 przed Chr. z Agezylaosem, królem spartańskim, przeciwko królowi perskiemu przymierze, które za pośrednictwem Agezylaosa więcej jeszcze ustalone być miało przez zaślubienie pięknej córki Spitrydatesa, satrapy perskiego. Około r. 368 toczył z nim wojnę Datâmes, wziął go do niewoli i wydał w ręce króla Artakser-ksesa.

Otzen Jan, budowniczy niem. (* 1839 w Siesebye w ks. Szlezwidzkiem). Kształcił się na politechnice hannowerskiej, w 1867 r. został urzędnikiem w inspektoracie budowlanym prowincyi szlezwidzkiej. W 1870 r. osiadł w Berlinie, jako budowniczy prywatny, i wykonał tam wiele planów willi podmiejskich i domów prywatnych. W 1879 r. powołany na profesora wyższej szkoły technicznej w Berlinie, w 1885 r. został kierownikiem pracowni architektonicznej przy Akademii Sztuk Pięknych. Z główniejszych prac O-a wymienić należy kościoły: św. Piotra w Altonie (1884), św. Gertrudy (1885) i Jezusa Chrystusa (1886) w Hamburgu, św. Jakóba w Kielu, kościół św. Krzy-ski w Berlinie (1888); plany kościołów w Dessau, Bernburgu, Altonie, Apoldzie, Elberfeldzie i wiele innych. Piękno budowli O-a polega na harmonijnem zastosowaniu gotyku i romantyku do potrzeb nowoczesnych. Ogłosił drukiem prace: „Baukunst des Mittelalters“ (Berlin, 3 t. 18T9—83); „Entwürfe von Studierenden an der Technischen Hochschule in Berlin“ (1880— 1883); „Gothische Bauornamente“ (1888); „Ausgeführte Bauten“ (1890),

Ötzthal, dolina w Tyrolu, ob. Oetzthal.

Ötzthalskie Alpy, ob. Oetzthalskie

Alpy.

Ou, nazwy miejscowości egzotycznych, jako też osób tego pochodzenia, pisane w języku francuskim i angielskim przez o u, będą pomieszczone    pod    U (np. Utamaro,    malarz

japoński).    Tutaj uwzględniono    tylko    nazwy

i nazwiska europejskie.

Ouche,    rzeka we Francyi,    dep.    Cóte-

d’or. Długość 100 km.; wpada z prawego brzegu do Saony. Część górną, nader malowniczą, zasilają    potoki między    ścieśnionemi

skałami płynące i spadające w kształcie ka-skąd.—O. oblewa miasta Bligny i Dijon. Dopływy z lewej strony: Enclin, powyżej Bligny, Vendenesse wpadająca pod m-stem O.; Gironde pod Barbirey i Suzon, potok mający 40 kilometrów, który płynie od Panges i zasilony jest przez wody Rosvir (dostarczającego wody Dijonowi zapomocą sztucznego skierowania).

Oude, ob. Oudh.

OndemanS: 1) Kornel Antoni Jan Abraham (* w r. 1825 w Amsterdamie). Studya odbył w Leodyum, gdzie w r. 1847 za rozprawę „De fluxu menstruo“ otrzymał stopień doktora medycyny. Jako lekarz praktyczny osiadł w Rotterdamie, tu też mianowano go lektorem botaniki. W r. 1859 powołano go na profesora botaniki do „Athenaeum illustre“ w Amsterdamie, a w r. 1877 był tam pierwszym rektorem nowozałożonego uniwersytetu (wykładał botanikę i farmakognozyę). Oprócz bardzo licznych artykułów, które zjednały mu sławę znakomitego botanika, ogłosił drukiem większe prace: „Leerboek der Plantenkunde“ (Amsterdam 1866—70; razem z prof. H. de Vries’em 1880 — 84); „Handleiding tot de pharmacognosie van het planten- en dieren-ryk“' (tamże 1864, 1880); „De flora van Nederland“ (tamże 1859 — 1861, 1871 - 1874); „Herbarium van nederlandsche planten“ i in. — 2) Jan Abraham, astronom holenderski, brat poprzedniego (* 16 grud. 1827 r. w Amsterdamie). Studyował w Leodyum, w r. 1856 został profesorem nadzwyczajnym w Utrechcie, w r. 1857 inżynierem naczelnym i kierownikiem urzędu geograficznego w niderlandzkich Indyach Wschodnich, gdzie prowadził rozległe roboty geodezyjne. Wyniki tych robót ogłosił w pracy: „Die Triangulation von Java“ (cz. 1—4, Haaga i Batawia 1875—95). W r. 1875 został O. profesorem astronomii i dyrektorem stacyi astronomicznej w Utrechcie. Prócz rozpraw geodezyjnych i astronomicznych O, ogłosił 4-te wydanie popularnej pracy Kaisera: „De Sterrenhemel“ (Deventer 1884 — 88), Hr-

Oudenaarde (fr. Audenarde), główne miasto Flandryi Wschodniej (Belgia), nad rz, Skaldą, na płd. od Gandawy, punkt węzłowy kolei państwowych Denderleeuw-Courtrai, 0.-Avelghem i St.-Ghislain-Gandawa; piękny ratusz, zbudowany w prześlicznym późuo-gotyc-kim stylu (1525 — 29); portal sali obrad, wykonany w r. 1531 przez Pawła Schelden’a, jest arcydziełem sztuki snycerskiej; kościół św. Walpurgi, w części w stylu romańskim z XII w., w części w stylu gotyckim z XIV i XV w.; kościół Panny Maryi, w stylu przejściowym z XIII w.; kollegium biskupie; biblioteka publiczna; trybunał; 7 000 m-ców, trudniących się tkactwem, koronkarstwem i farbierstwem. Słynna w XVI w. tkalnia dywanów już nie istnieje.—O. jest miejscem urodzenia Małgorzaty z Parmy. Pod murami O. odnieśli związkowi

pod dowództwem Marlborough’a i księcia Euge- czy 12 650 831 m-ców (6 490 751 mężczyzn niusza Sabaudzkiego stanowcze zwycięstwo nad i 6 160 080 kobiet,), w tem 11016 209 wyzn. Francuzami pod wodzą księcia Burgundyi i marszałka Villars’a (11 lipca 1708 r.). W wojnie Austryi o dziedzictwo O. zostało zdobyte przez Francuzów (1745 r.).

„hindu“ (87.3$), 1620 930 mahometan, 9 316 chrześ. Północna część tej krainy jest nieza-mieszkana; składają się na nią: przednie odrośle Himalajów, stepy trawiaste (taroja) i nieprzeniknione lasy bagniste; południowa jest niziną, nadzwyczaj urodzajną, zroszona obficie wodami Gangesu i jego dopływami: spławnyin Gogra z Rapti i Gumti. Z okolic Gangesu najzdrowsza jest kraina O., chociaż przedstawia wielkie kontrasty klimatyczne. Średnia temperatura roczna wynosi 25° C., opady atmosferyczne wahają się między 71 i 96 cm. Dzikie zwierzęta przeważnie już przetrzehione, zdarzają się jednak: wilki, lamparty, antylopy, mnóstwo wielkie ptaków, węże jadowite. Gleba bardzo żyzna, to też rolnictwo jest głównem zajęciem ludności. Pod rolą zajętych jest 3 549 480 hektarów, t. j. większa połowa całego obszaru ziemi, sztucznie nawodnionych — 1 003 004 hekt. Z roślin uprawiają głównie: ryż, pszenicę, jęczmień, mak, różne rodzaje prosa i soczewicy, rośliny oleiste, również bawełnę, trzcinę cukrową, indygo, tytoń. Hodowla bydła b. rozwinięta: w 1890 r. utrzymywano w O. 135 869 koni, 62 599 mułów i osłów 5 770 271 wołów, 1191715 bawołów oraz 1698 556 owiec i kóz. Jedynemi produktami mineralnemi są: soda, saletra i sól. Przemysł nieznaczny; zasługuje tylko na wzmiankę przyrządzanie indygo, wyrób broni, mieczów, oszczepów i łuków z bambusu i stali, wyroby bawełniane, kołdry wełniane, papier, wyroby ze szkła. Ożywiony handel produktami miej-scowemi i europejskiemi, zwłaszcza znaczny obrót z Nepalem. Trzy linie kolejowe przecinają prowiucyę. Pod względem administracyjnym dzieli się O. na 4 dywizye: Lakhnau, Sitapur, Faizabad i Rai Bareli, a każda z nich na 3 okręgi. Stolicą jest Lakhnau. O 119 klin. na wschód od niej, pod 26°48¹/a' szer. płn. i 82°14³/₈ dł. wsch., nad spławną Gogrą leży Awadh, prawdopodobnie najstarożytniejsze miasto w Indyach z 12 000 ludności, obecnie podupadłe. Tuż przy niem prastara Ajodhia, również Ram g ar h cz. „twierdzą Ramy“ zwana; według podania stąd jakoby miał się wznieść Rama (ob.) do nieba; mnóstwo starożytnych pamiątek, świątynia bożka małp Ha-numana, do której odbywają pobożne pielgrzymki, miasto w ruinach.—Dzieje. O. była w zaczątkach dziejów indyjskich potężnem państwem dynastyi słonecznej, ze stolicą Ayod-hja nad Sarają. W VII w. przed Chr. nauczał tu Budda (ob.) i jego uczniowie. Około 1194 r. miasto i królestwo zdobyli muzułmanie i odtąd O. stała się prowincyą państwa Wielkiego Mogoła w Delhi (ob.). W 1760 r. Sudża-ud Daula ogłosił się niezależnym władzcą O., a niezawisłość tę przekazał swoim następcom-Prowadził on ciężkie wojny z Anglikami i w na.

Hr.

Oudenbosch, miasto w prowincyi niderlandzkiej, Brabancyi północnej, w okręgu Breda, punkt skrzyżowania się kolei: Moerdijk-Roosen-daal i Rotterdain-Roosendaal; nowy kościół katolicki, 2 cukrownie, browary, hodowla drzew owocowych i kwiatów, 4 000 m-ców.

Oudendorp Franciszek van (wym, aud), filolog holenderski (* 1696 w Lejdzie—f 1761 t-że). Studjował filologję klasyczną w Lejdzie u Burmanna i został następnie nauczycielem gimnazjum tamże, w r. 1724 rektorem w Nim-wedze, 1726 w Haarlemie, a 1740 profesorem historji i wymowy w Lejdzie. Jako klasyk należy do najbieglejszych znawców holenderskich łaciny. Wydał kilku autorów łacińskich z obszernemi komentarzami łacińskiemi, a m.

Juljusza Obsequensa, pisarza rzymskiego z w.

IV po Chr. (Lejda 1720); Lukana (t-że 1728);

FrontiDa (t-że 1731, wyd. 2-e 1779); Juljusza Cezara (t-że 1737, wyd. nowe Sztudgard 1822,

A. A. K.

2 t.); Śwetoujusza (Lejda 1751, 2 t.) i Apule-jusza, którego z papierów po O-e ogłosił Boscha (t-że 1786 — 1823, 3 t.). Najlepsze są wydania Cezara, Swetonjusza i Apulejusza, słabsze wydanie Lukana. Napisał także: „De veterum inscriptionum usu“ (t-że 1745), oraz objaśnienia do dzieła Tomasza Magistra „Eclo-gae vocum atticarum“ w wydaniu Bernharda (t-że 1757). Ob. L. Müller „Geschichte d. klassischen Philol. in d. Niederlanden“.

Qudewater, miasto w prow, niderlandzkiej Południowej Hollandyi, nad rz. Yssel i na linii kolejowej Utrecht-Rotterdam; ślady silnych fortyfikacyj, fabryki machin i cygar, znaczny handel serami hollenderskiemi; 3 000 m-ców.

Dn. 8 sierp. 1575 r. Hiszpanie, zdobywszy miasto, dopuścili się strasznych okrucieństw nad protestantami; rocznicę tego dnia obchodzi ludność O. pamiątkowem kazaniem, a sam fakt utrwalony jest na obrazie Dirka Stoopa, zachowanym w ratuszu miejskim.

Oudh (Audh, ungiel. Ou de, indyjskie A-wadh, sanskryc. A y odhja) do 1856 r. samodzielne królestwo, w latach 1856 — 76 pro-wincya Cesarstwa Indyjskiego, wreszcie od 1877 r. część prowincyj północno-zachodnich pod zarządem gubernatora namiestnika tychże, będącego zarazem naczelnym komisarzem O.

Leży między 25°34' i 28°42' płn. szerok., a 79°44' i 83°9' dług. wsch. i graniczy: na półn.-wschód z Nepalem, na półn.-zachód z dywizyą Rohilkhand prowinc. półn.-zachodniej, na połu-dnio-zachodzie granicę stanowi rz. Ganges, na połudn.-wschodzie graniczy O. z dywizyą Benares, na wschodzie z okręgiem Basti. O. zajmuje obszar 63 983 klm. Q (1 162 mil. Q) i li-

grodę za okazywaną im pomoc otrzymał po i mentarius de scriptoribus ecclesiae antiquis podbiciu w 1774 r. Rohilkhandu większą część ! illorumque scriptis... adhuc exstantibus in tej krainy od Kompanii wschodnio-indyjskiej. ! lebrioribus Europae bibliothecis... cum multis dis-Za następców Sudży ustąpione zostały kolejno: ■ sertationibus“ —opublikowanej po śmierci.

Ondiné Eugeniusz Andrzej, rzeźbiarz i rytownik medalów (*    1810 w Paryżu — f

1887 tamże). Uczeń Petitot’a, d’Ingres’a i Gal-le’a, którego córkę poślubił. W r. 1831 uzyskał nagrodę rzymską za rzeźbę na medalu, wyobrażającą Edypa, rozwiązującego zagadkę Sfinksa. O., artysta przejęty klasycyzmem i zawsze zimny, doszedł do doskonałości w monetach republiki z r. 1848. Główniejsze rzeźby O-a: „Dziewica z Dziec. Jezus“ i „Czterej Ewangeliści“ (1845), „Królowa Berta, matka Karola Wielkiego“ (1848), „Psyche śpiąca“ (1855) itd. O. wykonał mnóstwo medalionów, medali i żetonów, między innemi medal pamiątkowy ustanowienia republiki. W Bibliotece Narodowej znajduje się 12 medalionów O-a z wizerunkami rozmaitych poe-

Red,

tów starożytności.

Oudinot: 1) Karol Mikołaj, ks. Reggio, marszałek Francyi (* w Bar-le-Duc, 25 kwietnia 1767 r. —f w Paryżu 13 września 1847 r.). W 18-ym roku życia zaciągnął się do pułku, ale niebawem powrócił do miasta rodzinnego, spełniając wolę rodziców, którzy go kupcem mieć chcieli (1788). Rewolucya obudziła w nim instynkty wojskowe; mianowany pod-pułko-wnikiem batalionu ochotników Meuzy, bronił dzielnie fortu Bitche, został szefem brygady w 1793, uratował pod Morlautern (około Kayserslautern) dywizyę Amberta, za co został generałem brygady. Roku następnego odznaczył się wzięciem Trewiru, otrzymał pięć pod Mannheimem, gdzie Austryacy wzięli go do niewoli (8 list. 1795 r.). Oswobodzony w styczniu 1796 r. pod gen. Marceau O. wal-armii Renu i odznacza się w bitwie pod Dowodzi następnie (1797) czę-

w 1781 r. Benares, Allahabad, w 1803 roku połudn. Doab, i okręgi na pograniczu Allaha-badu: Asamgarh, zachodn. Gorakhpur, razem 22 000 kim. U] obszaru z 1 milj. m-ców. Przy-tem określono ściśle daninę wypłacaną corocznie kompanii w postaci (od 1801 r.) 1.35 mil. funt. sterl. W 1815 r. radża O. Ghazi-ud-din

Haidar (1814—27) wypłacił kompanii 20 429 455 mil. zasiłku na wojnę z Nepalem, a po jej ukończeniu otrzymał zwierzchnictwo nad zdobytemu w Himalajach: Kumaon i Garhrwal. W 1819 r. zrzucił się formalnie z zależności dotychczasowej i przybrał tytuł sułtana. Następcy jego otaczali się wielkim przepychem, żyli hulaszczo, -zaniedbując rządów, a kraj cierpiał od despotyzmu otoczenia dworskiego. Tymczasem kompania wschodnio-indyjska pod pozorem protektoratu coraz dalej rozciągała swą władzę. W styczniu 1856 r. ostatniemu władzcy Waldżyd-Ali-Szahowi zaproponowała ustąpienie państwa za bardzo wysoką roczną pensyę. Gdy król się wahał z przyjęciem umowy, generał gubernator lord Dalhousie bez ceremonii ogłosił dn. 17 lut. 1856 r. anneksyę kraju. Samowola rządu angielskiego przy nakładaniu podatku gruntowego wywołała w roku następnym groźne powstanie wojskowe sypajów (krajowców indyjskich na żołdzie kompanii), stłumione z wielkiemi dla obu stron stratami. Po detro-nizacyi mieszkał król O. w Kalkucie, traktowany podczas powstania jako więzień stanu. Matka jego z młodszym synem i wnukiem, 16-le-tnim synem ex-króla, otrzymała od rządu angielskiego dożywotnią pensyę i udała się do Londynu, a później do Paryża, gdzie zmarła w 1858 r. W grudniu tegoż roku królestwo O. stało się prowincyą angielską.—Por. Butler „Description of the kingdom Oude“ (Londyn 1853); S lee man „A journey through the kingdom of 0. in 1849—50“ (2 tomy, 1858); Orlich „Indien“ (2 t., Lipsk 1861); C Irwin „The garden of India. History and affairs of 0.“ (Londyn 1880).

Oudin Remigiusz Kazimierz, uczony francuski (* 1638 r. w Mezières—f w Leydzie 1717 r.). W r. 1656 wstąpił do zakonu Pre-monstratensów i przybrał imię Kazimierza. Otrzymał (1681 r.) pozwolenie na poszukiwania w archiwach zakonu źródeł do jego historyk W r. 1683 zamieszkał w Paryżu, ale stosunki z benedyktynami św. Maura i z pastorem Jurieu ściągnęły na niego podejrzenie; zesłano go więc do opactwa w Ressons (dep. Oise), gdzie tak surowo z nim się obchodzono, że wystąpił z zakonu i w Holandyi 1690 r. przeszedł na protestantyzm. Przez cały czas do śmierci był pomocnikiem bibliotekarza w Leydzie. Znany jest ze swej wielkiej pracy „Com-ce-

Hr.

ran

czy w

Neuburgiem. ścią armii zwanej angielską, później służy w helweckiej, zostaje w 1799 szefem sztabu generalnego Masseny i przyczynia się znakomicie do zwycięstwa pod Zürichern. Z Masseną udał się do Genui i przedarł się przez blokadę 16 maja 1800 r., aby zanieść Suchetowi rozkazy głównego dowódcy. Też same obowiązki co przy Massenie pełnił przy gen. Brune, którego wybawił od klęski pod Mosambano (26 grud. 1800). Pierwszy konsul obsypał go zaszczytami. O. zostaje inspektorem generalnym piechoty 1801 r., dowódcą pierwszej dywizyi obozu w Bruges 1803, a jednocześnie jako deputowany z Meuzy zasiada w Izbie prawodawczej, którą odwiedza zrzadka. W 1805 roku otrzymał dowództwo dziesięciu batalionów grenadyerów, które otrzymały miano: grena-dyerów O-a. Na czele ich odbył kampanię 1805 r., zdobył mosty pod Wiedniem, był ranny pod Hollabrünn i słaby jeszcze pod Austerlitz okrył się sławą, zdobywając wyży-

spraw wojskowych.

Red.

ny Pratzen (2 grud.). Po pokoju presburskim polecono mu dokończyć, opanowania księstw Neuf-chńtel i Valengin; lecz wkrótce już wraz z wielką armią wkracza O. (25 paź. 1806) do Berlina, walczy pod Ostrołęką (10 lutego 1807), uczestniczy w oblężeniu Gdańska, dowodzi prze-dniemi oddziałami pod Friedlandem (14 czer. 1807). Zostaje gubernatorem Erfurtu i hrabią cesarstwa w 1808-, w następnym roku bierze bardzo czynny udział w kampanii naddunaj-skiej, a za bitwy pod Essling i Wagram cesarz mianuje go marszałkiem cesarstwa. W roku 1810 O. otrzymuje dziedziczny tytuł księcia Reggio wraz ze wspaniałą donacyą. Na dowód zaufania Napoleon powierza mu po abdykacyi króla Ludwika zarządzanie Holandyą i na tern stanowisku O. daje dowody wielkiego taktu. W kampanii 1812 O. dowodził zrazu drugim korpusem wielkiej armii, który miał powstrzymywać armię Wittgensteina wzdłuż Dźwiny. Zwycięża pod Dryssą (29 lipca), ale ranny ciężko pod Połockiem (17 sierpnia) zmuszony jest, aż do listopada, złożyć dowództwo w ręce Gou-vion de Saint-Cyr’a. Podczas odwrotu O. pod dowództwem ks. Bellune, z którym był w stosunkach naprężonych, osłaniał przejście przez Berezynę. W ciągu dni kilku (23 — 30 listopada) odznaczył się pod Lachnicą, Studzianką, Borysowem, Pleszczenicami-; otrzymał wtedy znów kilka ran, co mu nie przeszkodziło być w r. 1813 pod Lützen i Bautzen, gdzie przyczynił się do wygranej w znakomity sposób. Ale mianowany dowódzcą 60 000-cznej armii, nie dorasta do zadania. W marszu na Berlin został pobity pod Gross-Beeren przez Berna-dottego (30 sierp.), a pod Jüterbock nie potrafił zażegnać klęski Neya. Połączywszy się w Dreźnie z Napoleonem, jest pod Lipskiem, bije się mężnie pod Wachau (16 paźdz.), zasłania odwrót, ale dotknięty złośliwym tyfusem wraca do Francyi.—Jeszcze niezupełnie zdrów popiera Napoleona w 1814 r. w bitwach pod Brienne, Nangis, Bar-le-Duc; lecz po ka-pitulaeyi Paryża staje w szeregu marszałków, którzy zmusili cesarza do abdykacyi. Oddawszy się bez zastrzeżeń Burbonom, powołany do rady hrabiego d’Artois, potem został ministrem, starszym dowódcą korpusu królewskiego grenadyerów i strzelców pieszych, parem Francyi, naczelnikiem III-ciej dywizyi wojska. W czasie wylądowania Napoleona O., natenczas dowodzący w Metz, chciał podążyć na pomoc królowi, lecz pod Troyes wojsko wymówiło mu posłuszeństwo. Przez czas Stu Dni zachował się biernie, co mu zjednało po powrocie Ludwika XVIII łaskę tego monarchy. Mianowany generałem-majorem gwardyi królewskiej, wkrótce został członkiem rady osobistej króla, komendantem naczelnym III-ciej dywizyi wojskowej, a w randze dowódcy I-go korpusu w r. 1823 brał udział w wyprawie hiszpańskiej, był czasowo gubernatorem Ma

drytu. Po rewolucyi lipcowej, trzymał się na uboczu od nowego rządu, lecz nie zwalczał go. Przyjął w r. 1839 od Ludwika Filipa godność wielkiego kanclerza Legii honorowej, w 184t zaś posadę zarządcy Inwalidów, na którem-to stanowisku życie zakończył. — 2) Mikołaj Karol Wiktor, ks. Reggio, syn poprzedzającego (* w 1791—f w Paryżu w 1863 r.). Jako paź Napoleona odbył kampanię w 1809 r., a potem dzięki stosunkom ojca szybko a-wansował. Również jak ojciec odgadł w czasie Stu Dni przegraną Napoleona i zachował się powściągliwie. Burbonowie mu to wynagrodzili: O. zostaje marszałkiem oboźnym w 1822 r. w 1824 dyrektorem szkoły kawaleryi w Sau-mur. Po paroletnich dąsach godzi się także z dynastyą orleańską. W 1835 r. po kampanii algierskiej otrzymuje rangę generała-lejtenanta, wkrótce zaś inspektora-generalnego kawaleryi. Obrany deputowanym z Saumur (1842 i 1846), zasiadał wśród opozyeyi umiarkowanej. Rząd tymczasowy 1848 mianował go członkiem komisyi obrony narodowej. Prezydent Ludwik Napoleon zawezwał go na dowódcę wyprawy, która miała powrócić papieżowi władzę świecką. W 1849 r. w kwietniu O. wylądowuje w Civita-Vecchia i rozpoczyna oblężenie Rzymu, który poddaje się 1 lipca, a rzeczpospolita rzymska upada. Jako członek zgromadzenia prawodawczego d. 2 grudnia 1851 podczas zamachu stanu bierze na siebie organizacyę oporu, jaki stawili reprezentanci w liczbie 220 w merostwie X okręgu. Aresztowany wtedy wraz z innymi i wypuszczony, w kilka dni potem ustąpił z życia publicznego. Na pisał dzieła: „Aperçu historique sur la dignité de maréchal de France“ (1833); „Considération sur l’emploi des troupes aux grands travaux d’utilité publique“ (1839); „Précis historique et militaire de l’expédition française en Italie en 1849“ (1849), oraz parę rzeczy dotyczących

Br. J.

Oudot Karol Franciszek, polityk francuski za czasów Rewolucyi (* 1755—f 1841). Zajmował się adwokaturą oraz służył w sądownictwie, póki depert. Côte d’Or nie wysłał go w r. 1791 do Zgromadzenia Prawodawczego, a następnie w r. 1792 do Konwencyi. W d. 5 grudnia 1792 należał do liczby posłów, żądających sądu nad Ludwikiem XVI, a następnie głosował za karą śmierci. We wrześniu 1793 był wraz z Lindetem (ob.) delegowany jako komisarz do departamentów Eure i Calvados. W r. 1795 wszedł do Rady Pięciuset, a kiedy w r. 1797 po zamachu 18 fructidora Carnot musiał się ukrywać, dał mu schronienie u siebie i umożliwił ucieczkę do Szwajcaryi. W r. 1798 został sekretarzem Rady Pięciuset, a w tym samym roku był wysłany przez Côte d’Or do Rady Starszych. Po powrocie Burbonów musiał opuścić Francyę i zamieszkał w Brukselli, skąd wrócił do ojczyzny dopiero w r. 1830.

Hr.

Br. J.

Długi czas u-

ma-

na

oso-

Pałac

Oudry Jan Chrzciciel, malarz i rytownik (* 1686 w Paryżu—f 1755 w Beauvais). Syn malarza i handlarza obrazów, pierwsze wskazówki otrzymał od ojca; następnie pracował u portrecisty Largillière’a, za którego radą oddał się studyom nad zwierzętami. W r. 1719 O. został członkiem Akademii malarskiej w Paryżu, w 1743 zaś profesorem. Większość jego obrazów, przedstawiających zwłaszcza sceny polowania, znajdowała się w pałacach królewskich i w Muzeum paryskim. Podczas bytności Piotra W. w Paryżu (1717) O. wykonał jego portret. Przedstawiony Ludwikowi XV przez markiza de Beringhen, O. został malarzem psów królewskich; cieszył się wielkiemi względami; towarzyszył polowaniom dworu i posiadał pracownię w Tuileries i apartament w Luwrze.

Oudtshoorn, dywizya w połudn.-wschodn. części kolonii angielskiej Kaplandyi, zajmuje przestrzeń 4 281 kim. Q (77.7 mil. Q); liczy 25 000 m-ców (z tego 12 000 białych, 12 000 Hottentotów i około tysiąca plemienia Bantu). O. przecinają góry Rodberg (1 490 metr.) i zrasza rz. Olifant. Dolina Olifantu należy do najurodzajniejszej w kolonii, uprawiają tu najlepszy tytoń, z wina pędzą doskonałą wódkę. Miasto główne tejże nazwy, co dywizya, liczy 5 000 m-ców

Ouessant—archipelag leżący w przedłużeniu półwyspu armorykańskiego (Bretonia), składający się z kilku wysp, z których największą jest O.,-szmat ziemi francuskiej najbardziej na zachód posunięty. Żegluga w blizkości tej grupy wysp przedstawia wielkie niebezpieczeństwo z powodu gwałtowności panujących tu prądów i mnogości skał podwodnych; wiele okrętów i statków ulega rozbiciu; ztąd pobudowano w tych miejscach liczne latarnie morskie, o-strzegające sygnały akustyczne i stacye ratunkowe. Sama wyspa O. położona o 10 mil mors. od lądu, ma długości 8 km. i 3 500 m. szerokości przeciętnej. Powierzchnia 1 558 hek. Nad zatoką Stiff znajduje się latarnia morska, w 1695 r. zbudowana, inna latarnia jest na przeciwnej stronie wyspy w Créach (od 1863). Portów sześć, najważniejszy w zat. Stiff (Lam-paul czyli Porspaul). Wyspa połączona z lądem stałym dwoma kablami telegraficznemi (Stiff, Laber-Ildut). Znajdują się tu dwie poczty semaforyczne. Przy latarni w Créach urządzono trąbę z przyrządem o ścieśnionem powietrzu. Ludność ok. 2 300 mieszkańców, niema tu ani wojska, ani żandarmów, ani tymczasowego garnizonu. Obronę stanowią dwie małe reduty, 1 fort (1879) i nowej budowli roboty forteczne (1899). Zadrzewienia brak, połowa gruntów pod uprawą zbóż i ziemniaków, drugą połowę pokrywają pastwiska. Uprawą roli zajmują się głównie kobiety, gdyż mężczyźni przeważnie są marynarzami. Połów ryb, nader utrudniony, zajmuje ósmą część ludności męzkiej w dojrzałym wieku. O. u Rzymian zwała się Oexantis (Pliniusz) i U-x ant is (wyprawa Antoniusza). Celtowie mianowali ją Heussa, potem Ushant. Z pomników dawnych czasów na uwagę zasługuje mur starożytny, nazywany świątynią pogańską, i krom-lech na Corne des Gaules. Ewangelię zaszczepiono tu około 517 r. W 1589 r. odstąpiono wyspę panu Rieux de Sourdeac, dla którego Henryk IV utworzył z niej markizat. W 1735 r. O. wraca do korony. Bitwa z Anglikami pod O. d. 27 Lipca 1778 r.

Ougłltred William, matematyk angielski i teolog (* w 1574 w Eton hr. Buckingham— f 1666 w Albury, hr. Surrey). Najważniejsze dzieło jego: „Arithmetic ae in numeris et spe-ciebus institutio, quae tum logisticae tum ana-lyticae atque totius mathematicae clavis est“, ogłoszone w r. 1631, poświęcone elementarnym zasadom algebry i geometryi. Pomniejsze prace ogłoszono w r. 1677 pod tytułem: „Opuscu-la analytica, hactenus inedita“, chodziły one w uniwersytetach wielkobrytań-skich za klasyczne. Wspólnie z Houghtonem ogłosił „Trigonometria, hoc est modus compu-tandi triangulorum“ (Londyn 1657). Najważniejszą zasługę O-a stanowi wynalazek linijki logarytmicznej, znanej dziś pod nazwą skali Guntera, któremu autor przez zbytnią skromność sławę tę przypisał. O. zarządzał parafią w Albury, oddając się zarazem ulubionym studyom tematycznym. Zmarł, jak niesie pogłoska, z rozkosznego wzruszenia na wieść, że Karol II, zasłyszawszy o jego pracach naukowych, pragnie go poznać osobiście.

Ou-Hou-Hsien, miasto w prow. N’gan-hoei (Chiny) na prawym brzegu Yang-tse kiang’u 150 kil. od ujścia. O. H. jest ogniskiem ruchu handlowego, otwartem dla Europejczyków.

Ouida, pseudon. powieściopisarki Ludwiki de La Ramée (ob.).

Ouless, Walter William, malarz angielski (* 1848 na wyspie Jersey). Kształcił się od 1865 r. w Akademii królewskiej w Londynie; tworzył naprzód obrazy rodzajowe, z których na wzmiankę zasługują: Scena z wolucyi francuskiej i Powrót do ojczyzny. Później zwrócił się do malarstwa portretowego, w czem zyskał wkrótce sławę prawdą charakterystyki i siłą wyrazu artystycznego. W 1881 r. obrano go członkiem akademii królewskiej. O. portretował znane bistości, jak: Darwina, Gladstone’a, John Brighta, Edmunda Yates, generała Robertsa, kardynała Newmana, Samuela Morleya, kardyn. Mannin-ga i wiele innych.

Oullins, miasto w dep. Rodanu, na prawym brzegu rzeki ok. 9 000 m-ców. Stacya linii kolejowej Paryż-Lyon-Marsylia. Stary pałac arcybiskupa lyońskiego XVIII w., zajęty obecnie przez kolegium św. Tomasza.

Grand Perrond w stylu „Odrodzenia“, gdzie mieści się przytułek dla starców; pałace Petit-Perrond (1515), Bussière (z końca XVI w.), Vau-grand (XVI i XVII w.). Na cmentarzu grób Jacquard’a.

Oulu, miasto i prowincya, ob. Ule a.

Ounasselkä, łańcuch górski w półn. Fin-landyi, stanowiący dział wodny między rz. Mu-onio i Torneo z zachodu oraz Ounasyoki i Ke-mi od wschodu. O. zaczynają się górą Jiersti-vara (670 m. n. p. m.) nad samą granicą norweską, a następnie idą na południe do brzegów zatoki Botnickiej. Grzbiet O. był od dawien dawna granicą między prowincyami: We-sterbotten i Osterbotten. Najwyższemi punktami w górach O. są: Ounis lub Ounastunturi (640 metr. wys ), na południe od niej Palla-stunturi, podobna do olbrzymiej świątyni z li-cznemi kopułami (najwyższy szczyt 858 metr.), na wschodn. wybrzeżu jez. Jerisjärvi góra Je-ristunturi (650 m.), na samym grzbiecie Yilä-stunturi (760 m.), zawierająca pokłady rudy żelaznej. Od tego punktu góry O. zniżają się znacznie (150 metr.) i przybierają nazwę Ai-riselkä. Między rz. Kemi i Torneo mają postać odosobnionych, porosłych lasem wzgórzy, o spadku łagodnym od strony południowej, stromym—od północnej i płn.-zachodnich; miejscami składają się z olbrzymich głazów. Wielka ilość głazów pokrywa malowniczą górę Aavasaksa na lewym brzegu Torneo, zwiedzaną przez turystów, obserwujących stąd słońce północne. Krańcowym punktem O. są góry Kalli nkangas; stanowiły do 1809 r. granicę między Rossyą i Szwecyą.

Oundle, miasto w hr. Northampton w Anglii, nad rz. Nen, 20 kim. na połudn.-zachód od Peterborough, ze starym kościołem gotyckim; 3 000 m-ców. W okolicy źródła żeleziste; wspaniałe rezydencye pańskie, jak: Ape-thorpe z XVI w. z piękną galeryą obrazów, Lilford Park z XVII w.

Ourcq, prawy dopływ Marny, wypływa na południo-wschód od Fère-en-Tardenois w departamencie Aisne, później płynie przez depart. Oise i wpada poniżej Lizy do Marny w depart Seine-et-Marne. Cały bieg obejmuje 80 kim. długości. Wodami swemi zasila O. żeglowny Canal de PO., który zaczyna się pod Port-aux-Perches, towarzyszy prawemu brzegowi O. aż do jej ujścia, a potem Marny, następnie kieruje się na zachód do Paryża, gdzie się łączy z basenem de la Vilette. Kanał ten ma 108 kim. dług., łączy się z kanałami St. Denis i St. Martin, służy do przewozu materyałów budowlanych do Paryża.

Ourem, miasto w okręgu portugalskim San-tarem w prowinc. Estremadurze; ruiny starożytnego zamku, kościół kollegialny; 4 000 m-ców. O. był stolicą hrabstwa; obecnie jest dominium królewskiem,

Ourique, miasto w okręgu portugalskim Beja w prowincyi Alemtejo; 4 000 m-eów; słynne zwycięstwem Alfonsa I Portugalskiego w 1139 r. nad Maurami.

Ourliac Edward, literat francuski (* w Car-cassone 1813—f 1848 w Paryżu). Rozpoczął zawód napisaniem dwóch romansów: „L’archevêque et la Protestante“ (1832); „Jeanne la Noire“ (1838). Należał do grupy cyganeryi z zaułka Doyenné, którą tworzyli Gérard de Nerval, Th. Gautier, Arsène Houssaye. W r. 1840 ogłosił „la Confession de Nazarille“, naśladowanie Scarrona i Swifta; wkrótce napisał romans „Suzanne“, najlepsze swe dzieło. Po ożenieniu się wstąpił do redakcyi „Univers“ i redagował przegląd literacki i dramatyczny z odcieniem fanatyczno - religijnym. Balzac, jego przyjaciel, o nim powiedział: że użył ironii Can-dide’a jako broni przeciw filozofii Woltera. Ciekawa to postać w literaturze francuskiej, niedostatecznie oceniona. Pozostawił: „les Contes du Bocage“ (1843); „Les Garnaches“, „Brigitte“, „Les Contes de la Familie“ (1865); „Contes sceptiques et philosophiques“ (1865).—Por. Ch, Mon sel et „Ourliac“ (,,Revue de Paris“ 1855),

Ouro-Preto. Miasto w Brazylii, założone przez Portugalczyków w środku XVI w., a ongi stolica prowincyi Minas Geraes. O.-P. zbudowane zostało w celu ułatwienia poszukiwaczom złota korzystania z żył drogiego kru-szczu; w wielu domach wejście do kopalń znajduje się w piwnicach. Różnica poziomu pomiędzy kościołem św. Franciszka (1500 m. nad p. m ), a stacyą kolei wynosi 180 m. To zmusiło do przeniesienia stolicy do Bello-Horizonte (dzisiejsze Cidade de Minas). Każdy mieszkaniec otrzymał wtedy w nowej stolicy bezpłatnie tyle miejsca, ile zajmował w O.-P. Ces. Pedro II ufundował w O.-P. znakomitą szkołę górniczą, gdzie między innymi wykładali francuscy uczeni. Była w O.-P. szkoła farmaceutyczna ze znakomitą katedrą botaniki; stary zamek portugalski (XVI w.); pomnik sławnego agitatora z ubiegłego wieku Tiradentesa, straconego wyrokiem władz kolonialnych, i t. p.

Ourthe—rzeka w Belgii, powstała z połączenia dwóch rzeczek: O. wschodniej i O. zachodniej, pod Leodyum wpadająca do Mozy. Długość 118 od spływu obu O.; szerokość 20 - 60 metrów; głębokość przeciętna 65 cm. Malownicza dolina Ourthe jest to b. departament cesarstwa francuskiego z siedzibą w Leodyum, utworzony z Limburga i część arcy-biskupstwa Leodyjskiego, przyłączonego do Fran-cyi na zasadzie traktatu Lunewilskiego. Graniczył z północy z depart. Meuse-Inférieure i Roër, ze wschodu z dep. Sarre, z południa z dep. Forêts i Sambre-et-Meuse, z zachodu z dep. Dyle. Przestał istnieć 1814 r.

Ouse, nazwa kilku rzek w Anglii: 1) Yorkshire O., utworzona z połączenia rzek Swale i Ure, przepływa koło Yorku i wpada poniżej

A. A. K.

W r. 1736 był

Red.

Ht.

Goole do zatoki Humber, 72 kim. dług.; 2) Wielka O. wypływa z hr. Northampton, płynie przez Buckingham, Bedford, Huntingdon i Ely i wpada poniżej King’s Lynn do zatoki Wash morza Północnego. 250 kim. dług.; 3) O., rzeka nadmorska w hr. Sussex, wpada pod Newhaven do kanału La Manche, 48 kim. dług.

Ouseley W i 11 i a m, orjentalista angielski, ur. w hrabstwie Monmouth w r. 1767, urn. w Boulogne we wrześniu r. 1842. Służył wojskowo, odbył kampanję 1794 r. pod dowództwem księcia Jorku, nie czując jednak powołania do rzemiosła wojennego, wziął uwolnienie i oddał się nauce języków wschodnich, głównie perskiego. W r. 1810 był wysłany w poselstwie do Persji; wynikiem pobytu jego w tym kraju jest dzieło: „Travels in various Countries of the East, more particularly Persia“ (London 1819— 23, 3 tomy w 4-ce). Poprzednio ogłosił: „Persian miscellanies“ (1795); „Oriental collections“ (1797—99, 3 tomy); „Epitome of the Ancient History of Persia“ (1799) i inne.

Oust (U 11) rzeka we Francyi, wpada z prawej strony do rz. Vilaine, a przepływa departamenty: Côtes du Nord, Ille et Vilaine i Morbihan.

Outong-Java, ob. Lord Howe-Insel.

Outhier Reginald (Regnaud), astronom (* 1694—f 1774). Obrawszy zawód duchowny, w r. 1748 został kanonikiem katedralnym i sekretarzem kardynała Luynes; oddawał się studyóm astronomicznym i nawet w r. 1767 zrzekł się godności kanonika, ażeby poświęcić się ulubionemu zajęciu, wysłany wraz z Maupertuis do Laponii celem pomiaru stopnia koła podbiegunowego. Napisał wtedy „Journal d’un voyage au Nord 1736—1737“ (Paryż 1744, wyd. 2-e Amsterdam 1746), gdzie znajdują się ciekawe szczegóły o Lapończykach. Brał udział w ułożeniu mapy Francyi i ogłosił w tym względzie parę przyczynków.

Outram Jakób, generał angielski, syn Benjamina O-a, sławnego inżyniera (* w 1803 r.—f w 1863 r.). Wstąpił O. w 1819 r. do armii indyjskiej, a tam prócz rozpraw orężnych odznaczył się w charakterze ajenta dyplomatycznego, spełniając misye do książąt indyjskich. Oddał tak wielkie usługi dyplomatyczne, administracyjne i wojskowe, że Napier nazwał go Bayardem Indyi. Był mianowany rezydentem w Satarze (1845 r.), w Barodzie (1847 r.), lecz (1850 r.) za uwłaczający pamiętnik o zepsuciu w rządzie władze miejscowe usunęły go. Ale niedługo odzyskał (1854 r.) dawne stanowisko w Barodzie. W 1855 r. dowodził armią wysłaną do Persyi, zdobył twierdzę Herat i podyktował warunki pokoju w Bagdadzie (1857 r.). Po stłumieniu wielkiego powstania w In-dyach został członkiem rady generał-guberna-tora i brał czynny udział w reorganizacyi

Wlelk* Encykl. IUustr. Ser. II. Tom VI. Zo*i. 4Tb.

armii indyjskiej. Rząd mianował go baro-netem, parlament przyznał mu 1000. f. st. pensyi rocznej, Londyn nadał mu tytuł obywatela, w Kalkucie zaś kosztem publicznym wzniesiono mu pomnik. Pochowany w Westminsterze. O. pozostawił wiele prac o kampaniach, w których brał udział, a nadto ważne raporty polityczne i administracyjne.

Outsider (ang. zewnętrzny), w języku sportowym koń posiadający mało widoków do o-trzymauia nagrody, który przeto przy wyścigach nie gra ważniejszej roli. Wyraz O. używany jest i w innych gałęziach sportu! jako przeciwstawienie do pojęcia F a w o r y t. Na giełdzie O-ami nazywają osoby, które spekulują, nie będąc istotnie zainteresowanymi w tranz-akcyach.

Ouvivandra Senestralis Pers—wodna roślina kwiatowa z klasy Jednoliściennych, z rodziny Najadaceae. Rośnie na Madagaskarze, gdzie ją odkrył Petit-Thouars w r. 1856. Występuje w płytkich zbiorowiskach słodkowodnych, a także w przybrzeżnych łachach rzecznych, gdzie prąd ulega zwolnieniu. Posiada bardzo oryginalne liście, które wyglądają jak siatka druciana o czworobocznych oczkach, co pochodzi stąd, że w liściach tych miękisz zieleniowy, wypełniający u innych roślin przestwory między nerwami, tutaj nie rozwija się wcale, skutkiem czego blaszki liściowe O y składają się wyłącznie z nerwów. Podobnie jak nasze grężele i grzybienie posiada O. grube, poziome kłącze, z którego węzłów wyrastają wiązki korzeni, oraz liście na długich szypułkach, poziomu wody sięgające swemi blaszkami; kwiaty drobne ciemnoróżowe w kłosy zebrane, które po kilka z osi głównej, w środku wzdętej, wyrastają. Dla swych osobliwych liści O. często w cieplarniach hodowaną bywa. Używają w tym celu płaskich glinianych naczyń, np. misek, które wstawiają do dużych basenów z wodą. Na dno tych naczyń kładą warstwę ziemi darniowej, zmieszanej z piaskiem i ziemią wrzosową. Temperatura wody winna wynosić 15 — 20 R°, nigdy więcej. Wodę w basenach trzeba codziennie poruszać dla odświeżenia, jak również skrapiaó pływające liście O-y dla oczyszczenia ich z kurzu. Od czasu do czasu zmieniać trzeba wo-

dę w basenach i, naturalnie, prócz miesięcy zimowych, w miarę wysychania dodawać świeżej. Przeciw wodorostom zielenicom (głównie Confervaceae), które osiedlając się obficie na liściach O-y, spowodować mogą jej całkowite obumarcie, najlepiej napuścić do wody ślimaków wodnych (Planorbis, Limneu). Pożerają one bowiem wodorosty b. prędko nie uszkadzając samych liści. Mnoży się wiosną przez rozdzielanie k*łączy.    Dr-J- Trz*

Ouvrard Gabryel Julian, finansista francuski (* 1770—f 1846 w Londynie). Syn właściciela papierni, pobierał nauki w kolie-

Red,

Hr.

Hr,

1891).

B. J.

giach Clisson i Beauprèau, ale już w roku o-siemnastym wstępuje do handlu, a w roku następnym dokonywa pierwszej operacyi, która mu przyniesie 300 000 fr. (skupił z góry całą produkcyę papieru w Poitou i Angoumois, przewidując, iż Rewolucya powiększy popyt na ten materyał). Rozpoczynają się spekulacye O-a, które ledwie nie sprowadzają uwięzienia w r. 1793, ale O. ocalił się ucieczką. Wypływa dopiero po upadku Robespierre’a, ażeby podczas dyrektoryatu rzucić się w wir wyuzdanej spe-kulacyi ówczesnej: w r. 1797 jako dostawca floty zarobił 15 — 16 mil. fr., podczas wyprawy egipskiej pożycza Bonapartemu 10 mil., ale odmawia mu po zamachu 18 Brumaire’a. Aresztowany w r. 1800 odzyskuje niebawem wolność, i zostaje bankierem pierwszego konsula i dostawcą armii. Fortuna O-a szybko wzrasta, w r. 1804 rząd mu winien 68 mil. fr., a kwota ta powiększa się niebawem parokrotnie. Jednocześnie O. wchodzi w stosunki z rządem hiszpańskim i , zakłada towarzystwo eksploa-tacyi Nowego Świata. Ale Napoleon I nie lubił O-a-, w r. 1807 wytoczono mu sprawę o zwrot olbrzymiej sumy 141.mil.; potem następują inne sprawy tego samego rodzaju, wywołane niewątpliwie przez chciwość O-a. O. jest bądź w więzieniu, bądź pod dozorem policyi, póki podczas Stu Dni nie zostanie znów bankierem Napoleona I. Po upadku cesarza bierze udział w wypracowaniu planu indemnizacyi kosztów wojennych, które spadły wraz z Re-stauracyą na Francyę. W r. 1820 O. usiłuje znowu wkrzesić dawne swoje spekulacye względem Hiszpanii, ale mu to się nie udaje, jedynie zostaje głównym dostawcą armii francuskiej okupacyjnej w tym kraju (1823). Ale nadużycia były zbyt jaskrawe: Izba uchwaliła śledztwo, papiery opieczętowano, sprawa ciągnęła się lat pięć, póki w r. 1830 O. nie wyszedł wreszcie z więzienia S. Pelagii. Nazwisko jego jeszcze wypływa w r. 1833, oraz w 1841 — przed sądem cywilnym i kryminalnym; po r. 1841 idzie w zapomnienie. O. był jednym z wybitniejszych, acz mniej szczęśliwych, przedstawicieli tej zgrai spekulantów, która obsiadła Francyę wraz z rządami Dyrektoryatu. O. pozostawił „Mémoires de G. J. O. sur sa vie et ses diverses opérations financières“ (Paryż 1826, 3 tom.; II wyd., 1827).

Ouvrié Piotr Justyn, malarz i litograf francuski (* 1806 w Paryżu—f 1879 w Rouen), uczeń Abel de PajoPa; wiele podróżował po Francyi, Anglii, Niemczech, Włoszech, odtwarzając widziane po drodze miejscowości; namalował mnóstwo widoków, często akwerelą. Ważniejsze obrazy O-go: „Pogrzeb Shelley’a“ (1831), „Wielki kanał w Wenecyi“ (1833), „Katedra w Chartres“ (1837) i t. d. O. wykonał sporo kopij dla Wersalu; robił także lito-rafie ze swych obrazów.

Ouwater Albert van, malarz holenderski, głośny w Haarlem w XV w. (* prawdopodobnie około r. 1440). Van Mander opisuje jeden tylko obraz O-a, zabrany według niego przez Hiszpanów; inne prace spłonęły podczas oblężenia Haarlemu w r. 1473; obraz ów przedstawia „Wskrzeszenie Łazarza“ i znajduje się pono w jakimś kościele romańskim. Dr. Bode nabył od pewnego handlarza włoskiego podobiznę (fotografię) tego obrazu, której tożsamość stwierdził M. Scheibler na podstawie szczegółowego opisu van Mandera. Podobizna * jest własnością (od r. 1890) Muzeum berlińskiego. Bibl. W. Bode „Die Auferwaeckung des Lazarus von Albert 0.“ („Jahrbuch der K. Preuss. Kunstsammlungen“ 1890, p. 35).

Ovada, miasto w prowincyi włoskiej Alessandria, w okręgu Novi Ligure, nad rz. Orbą przyjmującą w siebie pod O. rz. Sturę i na linii kolejowej Genua-Asti; ma piękne pałace prywatne, gimnazyum, przędzalnie jedwabiu i bawełny; ożywiony handel, uprawa wina. Miasto liczy 5 000 m-ców, a wraz z gminą 9 500.

Ovambo, a właściwie M bo=zamożui (owa jest dostawką, oznaczająca liczbę mnogą, o mu — pojedyńczą, oczy—kraj), lud należący do rodziny lingwistycznej ba-ntó w. Mieszkają pomiędzy rz. Kunene, Okawango i 19° szer.-płd. na wybrzeżu zchd.; rozpadają się na 11 plemion, o-koło 120 000 głów na przestrzeni 140'000 kim. kwad. Jest to pierwszy lud rolniczy na pograniczu stepów, a chociaż pod względem języka niewiele różnią się od Hererów (ob.), przecież co do trybu życia przedstawiają zgoła odrębne oblicze: należą do liczby najpracowitszych i najbardziej pokojowych grup Afryki. Uprawiają durrę (proso afryk.) i eleuzynę, niekiedy kukurydzę, kraj jest względnie gęsto zaludniony, tytuń służy za miernik wartości. Liczne trzody bydła są własnością książąt. — Por. Schinz „Deutsches Südafrica“ (Lipsk

L. K.

Ovando don, Mikołaj, pierwszy gubernator generalny Indyj zachodnich (* około 1460— f w 1518 r.). Kiedy zła administracya Franciszka de Bobadilla była prawie zrujnowała ten kraj, O. z potężną flotą wypłynął z San Lukar 1502 r. Zaprowadził porządek na S. Domingo i założył kilka miast. Ale niebawem zaczął dopuszczać się wielkich gwałtów, poddając Indyan tak ciężkim robotom, że po roku jego przybycia ludność wyspy zmniejszyła się o 200 000. Zniszczył prowincyę Xaragua, gdzie, zaprosiwszy Indyan na ucztę, wszystkich ich wymordować kazał swoim żołnierzom. Odwołany ze swego stanowiska, żył jednak w swej ojczyźnie obdarzony szacunkiem.

Ovar, miasto w okręgu portugalskim Aveiro prowincyi Beira-Mar, na półn.-wschodn. krańcu I jeziora nadbrzeżuego Aveiro i przy kolei Liżbo-

B. J.

peracyi wątpliwym. Rozumie się samo przez się, że i wielkość samych nowotworów, szczególnie jeżeli nie zawierają płynu, któryby z nich wypuścić można było (n. p. włókniaki), oraz ich złośliwość (raki, mięsaki), wpływać muszą bardzo niekorzystnie na zejście pomyślne O-i, utrudniając przytem wielce jej wykonanie.— Szczegółów dokładniejszych poszukać należy w podręcznikach ginekologii operacyjnej; tu wymieniamy tylko, oprócz dzieła klasycznego T. S. Wellsa „Diseases of the ovaries, their diagnosis and treatment“ (Londyn 1865 i wyd. późniejsze; przekład niem. Grensera, Lipsk 1874), kilka następujących: Ga Hard „Leçons cliniques sur les maladies des ovaires“ (Paryż 1866); Koeberlé „Des maladies des ovaires et de l’ovariotomie“ (tamże 1878); Heg ar „Die Kastration der Frauen“ (Lipsk 1878). Vautrin „Traitement chirurgical des myornes de l’ovaire“ (Paryż 1886); Olshausen „Die Krankheiten der Ovarien“ (Stuttgart 1886); C. H. Stratz „Gynäcologie“ ste der Eierstöcke“

na-Porto, rybołówstwo; 12 000 m-ców; połączone parowcem z m. Aveiro.

Ovari, prowincya nadmorska w Japonii na wschód od Nippon u włączona do Ken Aitsi. Nadaje ona miano głębokiej zatoce O., nad którą leży wielkie miasto Nagoya.

Ovariotomia (nazwa utworzona błędnie z łac. ovarium=jajnik i z gr. TŚp.vo)=tnę, kraję, wycinam; brzmieć powinnaby oophorotomia, ponieważ gr. wó<popov= jajnik) jest operacyą chirurgiczną, mającą za zadanie usunięcie jajnika (ob.) dotkniętego chorobą. Poprzedzać ją musi koniecznie laparotomia (ob.), czyli przecięcie ściany brzusznej oraz worka otrzewnej (ob.), aby mieć dostęp wolny do jajnika. Najzwyklej w tym razie dokonywa się przecięcia brzucha w linii środkowej, zaczynając tuż poniżej pępka i przedłużając ranę w dół aż do spojenia kości miednicy (symphysis ossium pubis). Rzadziej stosowany bywa inny kierunek cięcia, oddalający się mniej lub więcej od linii środkowej ciała. Zatamowawszy krwawienie z przeciętej ściany brzusznej, rozcina się dopiero worek otrzewnej, a wtedy zwykle guz jajnika staje się zaraz widocznym. Przytrzymując go w ranie—jeżeli, jak to bywa najczęściej, nowotwór jest torbielą (ob.)—wbija się weń trój -graniec (ob.) umyślnie do tego sporządzony, zaopatrzony w haczyki, przytrzymujące ściankę nowotworu, i wytacza się jego zawartość płynną, przez co objętość guza ulega zmniejszeniu bardzo znacznemu, a to znów ułatwia niezmiernie wydobycie go z rany nazewnątrz brzucha. Każdy nowotwór taki posiada szypu-łę dłuższą lub krótszą, mniej lub więcej grubą, którą po wyciągnięciu guza należy podwiązać mocno, albo też ująć w uciskadło (klamp, ang. clamp), opatrzone w śrubę, poczem dopiero przecina się ją poprzecznie. Na przecięciu podwiązać trzeba bardzo starannie wszystkie naczynia krwionośne, następnie zaś, jeśli nie zastosowano uciskadła, zaszywa się jeszcze ranę szypuły i wpuszcza się ją do jamy brzusznej. Zakończa się operacyę zszyciem bardzo dokładnem rany w otrzewnej i w ścianie brzusznej, i nakłada się opatrunek odpowiedni. Gdyby użyto uciskadła, czego sie obecnie, o ile możności, unika, to wtedy kikut szypuły wraz z nim umieszcza się nazewnątrz w kącie dolnym rany, którą się następnie zszywa, tak samo jak poprzednio. Jeżeli operacyę wykonano należycie i opatrunki stosowano, zachowując ściśle przepisy czystości chirurgicznej, wyzdrowienie, tj. zagojenie zupełne, następować zwykło dosyć szybko i bez powikłań wszelkich. Śmiertelność pooperacyjna w razach tych bywa bardzo mała. Inaczej się jednak rzeczy mają, jeżeli między nowotworem a narządami brzusznemi potworzyły się zrosty liczne, lub bardzo rozległe, których oddzielenie nasuwa nieraz trudności nie łatwe do przezwyciężenia, czyniąc zarazem wynik pomyślny o-

II: „D. Geschwül-(Berlin 1894); Montana „Opérations conservatrices de l’ovaire etc“ (Paryż 1899); A. Martin „Zum Spätbefindeii Ovariotomierter“ (Lipsk 1899 w „Samml. klin. Vortraege“ J\2 255); S. Keith „Gynaecoligical operations“ (Londyn 1901) i X. Bender „Les kystes racémeux de l’ovaire“ (Paryż 1904). — Wycinanie jajników, czyli trzebienie niewiast, znane już było w Starożytności, wykonywane też bywa od czasów niepamiętnych przez niektóre szczepy australskie, lecz w celach wcale nie leczniczych. Dopiero od wieku XVII w dziełach lekarzy zaczyna się mowa o O-i, jako o operacyi chirurgicznej, którą należałoby stosować w niektórych razach do usuwania nowotworów jajnika, ale na wykonanie zabiegu tak śmiałego, żaden z pośród zalecających go w teoryi odwagi nie posiadał dostatecznej. Jedynym śmiałkiem takim był chirurg angielski Robert Houstoun w Glasgowie, który w r. 1701 w sierpuiu operacyę tę rzeczywiście wykonał, ale raczej przypadkowo, niż z postanowieniem z góry powziętem. Po nim, aż do początku wieku XIX, znów tylko rozprawiano o O-i, uznając w zasadzie jej pożyteczność, ale ani jeden śród znakomitych ówczesnych chirurgów angielskich i francuskich nie zdobył się na odwagę wykonania jej. Dopiero w r. 1809 lekarz amerykański, Efraim Mac Dowell (oh.), uczeń Jana Bella (ob.), który chociaż sam gorąco zalecał O-ę, nigdy jej nie wykonał, przystąpił do wykonania operacyi, którą mógł się poszczycić, gdyż operowana wyzdrowiała bardzo szybko, a zmarła dopiero w r. 1841, dożywszy roku 79.—Po Dowellu, który jeszcze 12 innych O-i, także przeważnie z zejściem pomyślnem wykonał, chirurg, również amerykański, Smith, od r. 1822 także kilkakrotnie operował z powodzeniem różnem. Wkrótce znaleźli niemało naśladowców pośród

Dr J. p.

których odznaczyli się zaszczytnie zwłaszcza Atlee, Peasley i Marion Sims. W Anglii Liz ars z Edynburga w r. 1825 pierwszy wykonał dwie O-e, a chociaż znalazł w kraju swym kilku naśladowców, operacya ta rozpowszechniała się tam jednak bardzo powolnie, a to wskutek wielu zejść niepomyślnych. Dopiero powodzenie Tomasza Spencera Wellsa (od r. 1857), Baker a, Browna, Lawsona Taita i wielu innych późniejszych ustaliło rozpowszechnienie O-i w W. Brytanii. We Francyi pierwszy operacyę tego rodzaju wykonał w r. 1844 polak, DrWojejkowski i opisał ją później p. n. „Tumeur solide de l’ovaire compliquée d’ascite prise pour une grossesse; ovariotomie pratiquée en 1844, guérison sans accidents, deux accouchements ultérieurs. Par. M. W., de Quingey [Doubs] („Gaz. hebdomad.“ r. 1861, str. 484). Po nim, również pomyślnie operował Voullegeard z Con-dé-sur-Noireau (Calvados) w r. 1847. Ale powodzenie tych dwu lekarzy z prowincyi nie wywarło wrażenia we Francyi; dopiero od r. 1862 przez Koeberlégo w Strasburgu, oraz przez Nél at o na i Péana w Paryżu, O. u-zyskała uznanie ogólne chirurgów i ginekologów francuskich.—W Niemczech O. początkowo posiadała prawie samych tylko przeciwników, do czego pewno przyczyniły się głównie operacye wykonane nieszczęśliwie w r. 1820 przez Dzondego. Pierwszą O-ę z zejściem pomyślnem wykonał Dieffeubach (ob.) w Berlinie w r. 1829, ale nie zachęcił tem bynajmniej ziomków swych, którzy długo jeszcze nie umieli się pozbyć uprzedzeń przeciw O-i. Dopiero od połowy drugiej siódmego dziesiątka wieku XIX, gdy Nussbaum, Spiegelberg Hegar, Olshausen i B. Martin, zaczęli operować z powodzeniem, niechęć przeciw ope-racyi w Niemczech ustała. — We Włoszech pierwszą O-ę z powodzeniem wykonał w roku 1868 Lan di w Pizie; w Szwecyi w r. 1865 Sköldberg ze Stokholmu. W Norwegii Ni-colaysen, w Danii zaś Howit z przyczynili się głównie w tymże czasie do rozpowszechnienia O-i.—W państwie rosyjskiem pierwszą O-ę wykonał w r. 1846 prof. Vanzetti w Charkowie, ale chora jego zmarła bezpośrednio po operacyi; również był nieszczęśliwy w r. 1849 Hartmann w Helsingforsie. Pierwszy z powodzeniem zaczął operować od r. 1862 E d-ward Antoni Krassowski (ob.) w Petersburgu, po nim zaś M as ł o wsk i j.—W Warszawie O-ę z wynikiem niepomyślnym wykonał w r. 1867 Girsztowt (ob.), o rok zaś później z dobrym skutkiem L. Neugebauer (ob.). —Obecnie O. należy wszędzie do rzędu operacyi bardzo powszednich i słusznie często, bo zwykle z powodzeniem, przedsiębranych. Do rozpowszechnienia się jej, obok ogólnego wydoskonalenia techniki operacyjnej, przyczyniło się głównie usypianie chorych przed i podczas

operacyi, zawsze dosyć długo trwającej, oraz więcej jeszcze sposoby nowoczesne postępowania i opatrywania przeciwgniłne i bezgnilne (por. Antyseptyka i Aseptyka).

Ovarium, ob. Jajnik.

Ovens 0 u r i a e n (Jürgen), malarz i gra-wer hollenderski (* 1623 w Penning [Holsztyn] f 1678 w Friedrichstadt), uczeń Rembrandta. Malował portrety, obrazy rodzajowe i historyczne o pięknym subtelnym rysunku, lecz zmanierowane na szkole włoskiej, van der Helście i van Dycku. Prace O-a przechowały się w Amsterdamie i Hadze. Ważniejsze: Claudius Civilis (w ratuszu miejskim w Amsterdamie), Odejście Tobiasza (w Gandawie), Koncert (w zbiorach hr. Harra-cha w Kopenhadze), prócz tego w miedziorytach, kilka portretów i Otwarcie uniwersytetu w Kiel (1666).

'O-Verbasz, miasteczko w komitacie węgierskim Bâcs-Bodrog na linii kolejowej Maria-Teresiopel-Semlin (Subotyca — Zemuń), liczy 5 000 m-ców Serbów i Niemców.

Overbeck Chrystyan Adolf, poeta niemiecki (* 1755—f 1821). Zajmował różne u-rzędy w mieście rodzinnein Lubece i zasłynął piosenkami ulotnemi, z których wiele spopularyzowało się w śpiewie. Zbiorki poezyj ukazały się p. t.: „Fritzchens Lieder“ (1781); „Lieder und Gesänge“ (1781); „Lehrgedichte und Lieder (1786); „Vermischte Geschichten“ (1794); „Anakreon und Sapho übersetzt“ (1800).

Overbeck JanFryderyk, znakomity malarz niemiecki, syn Chrystyana Adolfa (* 1789 w Lubece — f 1869 w Rzymie). Od 1806 r. kształcił się w akademii wiedeńskiej; już wówczas, pod wpływem romantyzmu, zwrócił się do malarstwa staro-włoskiego i holenderskiego i wszedł w starcie z panującym w akademii kierunkiem klasycznym. W 1810 r. wyjechał do Rzymu, gdzie przebywał do końca swego życia. Tu wespół z Corn eliu sein (ob.), Schnorrern i gronem innych jeszcze artystów u-tworzył szkołę prerafaelitów niemieckich, której siedzibą początkową była pracownia w klasztorze św. Izydora. Nowy ten kierunek malarstwa romantyczno-religijuego, przekształcił się później w szkołę N a z a r e riez y kó w. Główny jej przedstawiciel O., wespół z kilku towarzyszami przeszedł w 1813 r. z protestantyzmu na łono kościoła katolickiego. Pierwszym objawem działalności nowej szkoły były freski w willi konsula pruskiego na Trinita de’Monti, przedstawiające sceny z życia Józefa biblijnego. W 1816 r. wystawił O. Zaprzedanie Józefa i Siedm lat głodu, później namalował 8 fresków w willi margr. Massimi, do których zaczerpnął tematu z Jerozolimy Wyzwolonej Tassa. Arcydziełem już O-a jest fresk w koście le Santa Maria degli Angeli w Assyżu: C u d ś w. Franciszka z różami. Z obrazów olejnych,

Red.

58,

Red.

Prócz

których O. wykonał niewiele, należy wyliczyć: Chrystus na górze Oliwnej, Śmierć św. Józefa, WniebowzięcieNajświęt-tszej Panny (w katedrze kolońskiej), Tryumf religii w sztukach (1840, muzeum miejskie we Frankfurcie), Zaślubiny Maryi (zbiory Raczyńskich w galeryi narodowej w Berlinie), Wjazd Chrystusa do Jerozolimy (w kość. N. M. Panny w Lubece). Niemniej zasłynął O. jako rysownik. Godne podziwu są prace jego: Życie Chrystusa (40 rysun. rytowanych przez Kellera), Męka Chrystusa (14 stacyj) iSiedm Sakramentów (1861, galerya Narodowa w Berlinie). Rysunki 0-a rozpowszechnili rylcem: Rusche-weyhkoch, Schäfer, Steifensand, Speckter i inni; najlepsze litografie wykonał Koch w Monachium. Mistrzowstwo kompozycyi, prostota formy, czystość, słodycz i piękność wyrazu dozwalają przyrównywać utwory 0-a do dzieł P e r u g i n a (ob.), F r a n c i i (ob. ) i R a f a e 1 a (ob.) w jego wczesnej młodości. Z drugiej jednak strony, zgodnie z wygłaszaną teoryą, że sztuka winna służyć wyłącznie celom religii, nakłaniał O. dowolnie zasadę estetyczną do dogmatycznej, stąd pewne usterki w jego twórczości: postacie cechuje przejrzysta wątłość ciał, brak im miękkości i falistości, w kompozycyach przeważa typ surowo-ascetyczny. Ze wszystkich zwolenników szkoły romantyczno-niemieckiej jeden O. pozostał wiernym do końca pierwotnemu kierunkowi. Z uczniów jego najwybitniejsi byli: Steinie i Führich.—Por. Howitt „Fr. Overbeck, sein Leben und Schaffen“ (Freiburg, 1886, 2 t).

Overbeck Jan, archeolog i historyk sztuki (* 1826 w Antwerpii—f 1895). Po ukończeniu studyów został w 1853 r. profesorem archeologii i dyrektorem muzeum archeologicznego w Lipsku. Z prac 0-a, prócz licznych rozpraw w czasopismach naukowych niemieckich, ważniejsze: „Galerie heroischer Bildwerke der alten Kunst“ (Brunszw. 1853), „Geschichte der griech. Plastik“ (2 t. Lipsk, 1857 wyd. 4-te 1894), „Pompeji in seinen Gebäuden, Altertümern und Kunstwerken“ (tamże 1855, wyd. 4-e 1884), „Die antiken Schriftquellen zur Geschichte der bildenden Künste bei den Griechen“ (1868), „Griechische Kunstmythologie (toiny: 1, 2, 3, 1871—89) z atlasem „Atlas der griech. Kunstmythologie“ (1872, 26 tablic in fól.).

Overbeck Franciszek, teolog protestancki (* 1837 w Petersburgu). W 1864 r. habilitował się na wydziale teologicznym w Jenie, a od 1872 r. jest profesorem zwyczajnym teologii w Bazylei. Z pism 0-a zasługują na wzmiankę: „Erklärung der Apostelgeschichte“ (wyd. 4-e, Lipsk 1870); „Ueber die Christlichkeit unsrer heutigen Theologie“ (1873); „Studien zur Geschichte der alten Kirche“ (1875); „Ueber die Auffassung des Streits des Paulus mit Petrus in Antiochien bei den Kirchenvätern“ (Bazylea 1877); „Zur Geschichte des Kanons“ (Chemnitz 1880); „Die Anfänge der Kirchengeschichtsschreibung“ (tamże 1893).

Overberg Bernard, duchowny kat. i wybitny pedagog (* 1754 w Wolflage [w okr. Osnabrück]—f 1826 w Münsterze). Po otrzymaniu święceń kapłańskich został w 1783 r. kierownikiem szkoły normalnej w Münsterze, a w r. 1809 regensem seminaryum duchownego tamże. W 1816 r. mianowano 0-a radcą konsystorskim i szkolnym, a w 1823 r. członkiem honorowym kapituły. O. położył wielkie zasługi dla pedagogii szkolnej. Jego „Anweisung zum zweckmässigen Schulunterricht für die Schullehrer im Fürstentum Münster“ (1793, nowe wyd. Gansena Paderb. 1894), a zwłaszcza „Allgemeine Schulverordnung für das Münsterland“ (1801) były przez długie lata podręcznikiem klasycznym pedagogów niemieckich, tego napisał: „Fibel“ (1793); „Biblische Geschichte“ (1799); „Handbuch der Religion“ (1804); „Von der Schulzucht“ (Lipsk, wyd. 2-ie 1894).

Overbury Tomasz, poeta angielski (* w Compton - Scorpion [hrabstwo Warwick] w 1581 r. —f w 1613). Po gruntownem kształceniu się w uniwersytecie w Oksfordzie zapisał się do grona adwokatów w Londynie w r. 1597. W czasie wycieczki do Szkocyi poznał się z paziein hr. Dunbar, Robertem Carr, późniejszym sławnym hr. Rochester. Za pośrednictwem jego O. dostał się do dworu i przyczynił się do zawiązania stosunków Rocheste-ra z najrozwiąźlejszą tych czasów kobietą, hrabiną Essex, lecz kiedy te miłostki miały doprowadzić do skandalu, O. napisał poemat przeciw lady Essex „A wife“, mocno jej uwłaczający. Rochester pod wpływem żądnej zemsty kobiety usiłował usunąć O-go od dworu. Ofiarowano poecie poselstwo do Francyi, do Niderlandów, misyę do Rosyi; O. odmówił, i wtedy został zamknięty w Towerze. Lady Essex przekupiła dozorcę więzienia i zadała O-mu truciznę, od której umarł. We dwa lata po śmierci zaczęto głosić, że poeta został otruty. Rochester, który już był wtedy hrabią Somerset, lady Essex, jego podówczas żona, i wspólnicy poszli do więzienia. Proces wywołał wielkie zgorszenie. Hrabia wraz z żoną uzyskali ułaskawienie, wspólników stracono. O, pozostawił ,,A wife now the widdow of sir T. Overbury“ (Londyn 1614 poemat o małżeństwie, pełen prawdziwego uczucia i delikatnych odcieni, który miał wielkie powodzenie); „The First and second Part of the Remedy of Love“ (1620); „Observations in his Travaile upon the State of the Seventeen Provinces“ (1626); „Miscellaneous works in verse and Prose“ (1756) i notaty autobiograficzne, przechowywane w British Museum.

Over-Darwen, miasto w Anglii, ob. Dar-w e n.

O., pierwszy z Europejczyków, zwiedził krainę Gober i Maradi oraz objechał na łódce całe jezioro Czad; potem wraz z Barthem odbył podróż do Kanem i Musgu, wreszcie sam zbadał od Ioo do Duczy rz. Komadugę, wpadającą z zachodniej strony do jez. Czad. Umarł na febrę w Maduari. — Por. Gumprecht: „Barths und O-s Reise nach dem Tsadsee“ (Berlin 1852) i „Monatsberichte der Gesellschaft für Erdkünde zu Berlin“' (Tom 8 i 9, Berl. 1851 — 52).

Oversee, wieś w reg. Szlezwidzkiej, ob. Oeversee.

Overskou Tomasz, poeta i dramaturg duński (* 1798 w Kopenhadze — f tamże 1873). Był uczniem stolarskim, ale przez czytanie dzieł Holberga i Oehlenschlägera tak się zapalił do literatury dramatycznej, że w 1818 r. wstąpił do teatru, a w 1823 r. rozpoczął swe występy na scenie teatru narodowego. W 1831 r. odbył O. podróż do Paryża, od 1836 r. redagował pismo ,,Dagen“, a w latach 1849 — 1858 pod dyrekcyą J. L. Heiberga (ob.) był głównym reżyserem teatru królewskiego. O. jest jednym z najpłodniejszych dramaturgów duńskich, zwłaszcza cieszyły się powodzeniem komedye jego i wodewile. Już w r. 1828 wystawiono pierwsze utwory sceniczne O.: „Trę Maaneder efter Brylluppet“, „Misfor-staaelse paa Misforstaaelse“; ,,Oestergade og Vestergade‘‘; z późniejszych należy wymienić komedye: ,,En Bryllupsdags Fataliterer“ (1840); „Capriciosa“' i wodewiie ,,Kunstnerliv“, ,,En Födselsdag i Slutteriet“. W 1854 r. rozpczął O. najcenniejszą swą pracę „Den danske Skue-pladses Historie““ (Historya teatru duńskiego,— 5 tom. 1854—1864, którą Collin w tomie 6 i 7-ym w latach 1873 — 1876 doprowadził do czasów najnowszych). O. wydał swe prace zbiorowe p. n. „Komedier“ (Kopenh. 1850 — 1853, 6 tomów; wybór w 2-ch tomach 1877), i „Nyeste dramatiske Arbeider'- (1853).—Por. autobiografiię O. ,,Af mit Liv og min Tid“ (1868).

Overstone Samuel JonesLoyd(*1796 w Londynie—f 1883 tamże). O. był synem L. Loyd’a, jednego ze współwłaścicieli banku J. Loyd i S-ka, a po skończeniu szkół w Eton i Cambridge objął kierownictwo interesu. Pisywał w sprawach finansowych i Robert Peel z rozpraw O-a zaczerpnął zasady, któremi kierował się, podejmując reformę Banku angielskiego. Mac Culloch zebrał te rozprawy i wydal pospołu: „Tracts a. other publications on metallic and paper currency“. W latach 1819 — 1826 O. był członkiem izby Gmin, w r. 1850 został parem i otrzymał tytuł barona O.

Red

w Neapolu i Pizie, poczym został profesorem filologji romańskiej w uniwer. neapolitańskim i (1876). Ogłosił z dziedziny tej prace następujące: „Dell’ origine dell’ uńica forma flessio-nale del nome italiano“ (1872); „Storia della letteratura italiana di Cesare Tamagni continu-ata da F. D'O.“ (1874); „Delle voci italiaue che radoppiano una consonante prima della vocale accentata“ (1877); „II vocalismo tonico italiano“ (1878); „Grammatica spagnuola“ (1879); ,,Grammatica portoghese“ (1881); „D’un recente libro del Delbrück, della traduzione italiana del Merlo e di due nuove dissertazioni del Whitney. Critica glottologica“ (1882); „II Tasso e la Lucrezia Bendidio-Machiavelli“ (t.

Overyssel, Overijssel, prowincya królestwa Niderlandzkiego; graniczy na półn. z prowincyami: Fryzlandyą i Drenthe na wscho-l dzie i poludn.-wschodzie z prow, pruskiemi: Hannowerem i Westfalią, na południu i połudn.-zachodzie z Geldryą, na zacli. z zatoką Zui-dersee; zajmuje 3 345 klm. |%) (60,15 mil Qj) obszaru i liczy (1897) 324 607 m-ców tj. 97 na 1 kim. kw. Kraina jest równiną, ma tylko wzgórza piaszczyste; na południu i wschodzie ciągną się. t. zw. gęsty, obszary leżące odłogiem bez łąk i lasów, pokryte jedynie wrzosami, dalej obszerne torfowiska, a na samym zachodzie grunt składa się z bardzo żyznych marshów. Główną rzeką prowincyi jest Yssel, odgraniczająca Geldryę, z dopływem Schip-beck; prócz niej zrasza O. rz. Vecht, wpadająca do Zwartewater, i jej dopływy. Prowincya jest doskonale nawodniona i przerżnięta całą siecią kanałów. Ludność zajmuje się głównie hodowlą bydła, dobywaniem torfu, poczęści rolnictwem i pszczelnictwem; pod rolą jest tylko 18.2% ziemi, sady i ogrody warzywne zajmują 0,4, łąki 33.1, lasy 5,4, nieużytki 34% całej przestrzeni. Przemysłową częścią pro-wiucyi jest okolica Twenthe (ob.), gdzie ogniskuje się przemysł przędzalniczy i tkacki. Z innych gałęzi należy wymienić wypalanie cegieł i kafli oraz wyrób mat słomianych. Koleją połączone jest główne miasto prowincyi Zwolle (ob.) z prowincyami północnemi i po-łudnio wemi, druga linia łączy wschodnie miasta fabryczne z Niemcami. Dzieli się O. na okręgi sądowe: Almelo, Deventer i Zwolle. D’Ovidio Franciszek, filolog, romanista Overweg Adolf, podróżnik niemiecki (* i krytyk włoski (* 1849). Studja odbywał 1822 w Hamburgu — f 1852 w Maduari nad jeziorem Czad.). Po ukończeniu w Bonn i Berlinie studyów przyrodoznawczych, w 1850 r. przyłączył się O. do wyprawy Bartha i Ri-charsona udającej się w pojezierze Czadu. Wyruszyli z Trypolisu i przez Murzuk, Ghat, Air i Damerghu dotarli do jądra ludów Haussa.

W czasie podróży O. badał szerokość geograficzną, mierzył wysokość miejscowości nad poz. morza, czynił spostrzeżenia geologiczne i meteorologiczne i wskutek tych badań doszedł do przekonania, że pustynia Sahara nie jest niziną, jak mniemano dotychczas, lecz stosunkowo wysoko położonem płaskowzgórzem.

W styczniu 1851 r. podróżnicy rozdzielili się;

języka“ Warsz. 1883).

Oviedo: 1) prowincya hiszpańska na wybrzeżu północnem półw. Pirenejskiego, niegdyś księstwo Asturyi, ob. As tury a. — 2) stolica prowincyi tejże nazwy (228 metr. n. p. m.) położona na wzniesieniu między rzekami Na-lon i Nerą i na linii kolejowej Gijon-Leon, O.-Trubia i O.-Insiesto.

Z zakładów

r.) i o głosowni samogłosek akcentowanych włoskich w dziele Gröbera »Grundriss der roman.

Philologie« (1887). Wydał także „Saggi critici“ (1879), zbiór rozpraw drukowanych poprzednio w czasopismach, gdzie m. in. mieści się stu-djum o pracy Dantego „De vulgari eloquentia“; nadto „Discussioni Manzoniane“ (1886), zbiór artykułów o Manzonim. Przełożył nadto dzieło Whitneya „Della linguistica moderna, ossia la vita e lo sviluppo del linguaggio“ (1876), (przekład polski Dygasińskiego p. n. „Życie i wzrost

A. A. K.

O. jest siedzibą gubernatora, sądu apellacyjuego i biskupstwa, ma katedrę gotycką, założoną w 781 r. a przebudowaną w 1380 r., z wysoką 80-metrową wieżą i grobowcami królewskiemi; prócz katedry 4 kościoły parafialne, 3 klasztory, starożytny zamek, ratusz (1662), pomnik Jove liano sa (ob.); uniwersytet, od 1560 r., z jednym tylko fakultetem prawnym; towarzystwo naukowe z katedrami chemii, geometryi oraz nauk politycznych, kilka kollegiów, muzeum starożytności, biblioteka, teatr, szpital; dom karny; dom schronienia dla starców, piękne pałace grandów hiszpańskich, wodociągi o 41 arkadach i t. d.;    45 000 m-ców.

przemysłowych należy wymienić: królewską fabr. broni, fabryki kapeluszy, wyrobów skórzanych, czekolady, wina stołowego. Na wzgórzu za miastem 2 kościoły z IX w.: Santa Maria de Naranco i San Miquel. W pobliżu O., 7 kim. na połudn.-zachód od Nalonu leżą kąpiele słone Caldas de Priorio (Caldas de O.) a 11 kim., na zachód w okręgu Grado przy ujściu Trubii do Nalonu—El Fabric o de Trubia, wielka huta żelazna królewska, odlewnia dział armatnich i stalownia; 15 -20 kim. dalej na południe przy kolei do Leonu leżą największe w Hiszpanii pokłady węgla kamiennego. —O. jest starożytnem A stu rum Lucus albo Ovetum in Hispania Tar-raconensi; miasto, założone w 765 r. przez króla Fruela I (Froila), od 792 r. było stolicą księstwa Asturyi, przeniesionej w 924 za panowania Fruela II do Leonu. W 877 r. i 901 odbyły się w O. synody.

Oviedo Gonçalo Fernandez de O-y Valdez (* w Asturyi r. 1478—f w Vallado-lidzie r. 1557) historyk hiszpański, w dziejach medycyny zajmujący miejsce poważne. O. był pierwotnie paziem infanta Don Juana, jedynego syna Ferdynanda V Katolickiego i Izabelli Kastylskiej, znajdował się u dworu podczas oblężenia Granady, w roku zaś 1493 bawił z dworem w Barcelonie, gdy

Krzysztof Kolumb (ob.), po pierwszym powrocie swym z Ameryki odkrytej przez siebie, był przyjmowany uroczyście przez parę królewską. Po śmierci infanta Don Juana (r. 1496) wstąpił do służby Fryderyka A-ragońskiego, króla neapolitańskiego, opuścił ją w r. 1512, by zostać sekretarzem wielkiego wojownika hiszpańskiego Gonzalva z Kordowy; wkrótce potem udał się do Indyi Zachodnich, gdzie w służbie królewskiej otrzymał stanowisko gubernatora prowincyi Carta-geny i Daryi, dalej nadzorcy główne jo kopalń złota, nakoniec w r. 1535 dowódzcy twierdzy i portu San Domingo. W roku 1556 powrócił do Hiszpanii i otrzymał tytuł histo-ryografa królewskiego. Pierwsze dzieło jego drukiem ogłoszone nosi napis: „El Caballero de la Fortuna, don Claribalte“ (Walencya 1519 in fol.); jest to romans rycerski, uależący dziś do największych rzadkości bibliograficznych. Niepospolicie ważne dla dziejów przymiotu (ob.) znaczenie posiadają dwie jego prace historyczne, a mianowicie: „Relacion sumaria de historia natural de las Indias etc“ (Toledo 1526, w 4-e; przedruk w Bar cii „Historiadores primitives de las Indias“ [Madryt 1749] i w Ri-badeneyry „Bibliotheua de autores espafio-les“ [tom XXII]; przekład włoski, Wenecya 1534) i „Historia general de las Indias, islas y tierra firme del mar oceano“ (Część I Sewilla 1535 in fol.; przedruk w Salamance 1547; przekład franc, dziesięciu ksiąg początkowych Paryż 1555.-Cz. II Valladolid 1557 niedokończona z powodu śmierci autora. Całość podług rękopisów pierwotnych wyszła dopiero w 4-ch tomach w 4-ce w Madrycie 1851—1855, wydana przez J. Amad ora, który dołączył życiorys obszerny autora. Przekład włoski ogłosił Ra mu sio w dziele zbiorowem „Naviga-zioni e viaggi“ [Wenecya 1565 t. III]).—Towarzystwo bibliofilów hiszpańskich wydało z rękopisów po nim pozostałych: „Libro de la ca-mara real del principe D. Juane officios de su casa e servicio ordinario“ (Madryt 1870, z podobizną autora). Jest to książka ciekawa i ważna, jako źródło do dziejów obyczajów hiszpańskich na końcu wieku XV. W rękopisie pozostają dotąd: „Las Quinquagenas“ (wierszem i prozą) i „Batallas y Quinquagenas“ (rodzaj pamiętników, zawierających mnóstwo szczegółów ciekawych o ludziach i sprawach różnych ówczesnych). Między innemi znajduje się tam życiorys obszerny kardynała Xi me ne sa (ob.) i kronika panowania Ferdynanda V i Izabelli, oraz Karola V. Korzystał z pamiętników tych Prescott (ob.). Akademia historyczna madrycka w r. 1880 wydała część 1 „Las Quinquagenas de la noblezza". — W dwu powyżej wymienionych dziełach o Indyach Zachodnich, O., jako świadek spółczesny i naoczny, stanowczo utrzymuje, że przymiot (syphilis) jest chorobą oddawna właściwą Amerykanom,

454).

S. Drz.

Ovipara. Jajorodne. l)Pojęciezwie-rząt jajorodnych. Jajorodnemi są zwierzęta, których potomstwo przychodzi na świat w postaci jaj. Nadto tę nazwę nadają niekie-

i że stamtąd przywieziona została dopiero do Europy, co się też zgadza najzupełniej z faktem, że dopiero z r. 1495 pochodzą najdawniejsze wzmianki o szerzeniu się jej w Europie. Od połowy drugiej wieku XVIII zaczęli pisarze różni podawać w wątpliwość wiarogo-duość O-a, aby ją osłabić, nie cofali się nawet przed miotaniem potwarzy, wcale nieuzasadnionych na jego cześć i charakter. Dokazali też tego, że niemal we wszystkich podręcznikach i monografiach zajmujących się dziejami chorób przez cały wiek XIX O-a piętnowano jako kłamcę, a niewielu tylko spotykano jego obrońców, jak np. A. Ge i g e 1 („Gesch. Pathologie u. Therapie der Syphilis“ — Würzburg 1867). Dopiero niedawno temu J. Bloch w dwu pracach, opartych na poszukiwaniach drobiazgowych i bardzo sumiennych p. n. „Der Ursprung der Syphilis. Eine medizinische und kulturgeschichtliche Untersuchung“ (Jena 1901) i „Das erste Auftreten der Syphilis in der eu-ropaeischen Kulturwelt“ (tamże 1904), wykazał, że jednak O. prawdę napisał.—Por. Chr. Girtanner „Abhandlung über die venerische Krankheit“ (wyd. II, Getynga 1791, t. II str. 60 i t. III str. 761, gdzie przedrukowano po hiszpańsku wyciągi najważniejsze) i „Biogr. Lexikon der hervorrag Aerzte“ (t. IV str.

Pr. j. p.

Ovile (łac. owczarnia), w obszerniejszem pojęciu plac oparkaniony na Polu Marsowem w starożytnym Rzymie, na którym lud według centuryi się zbierał, aby głosować w comi-tia centuriata (ob.). Znajdował się on obok trybunału konsula, na którym tenże projekt do nowego prawa czytał albo, przy wyborach wyższych urzędników, kandydatów wymieniał. Do O. wiódł most, pons, ponticu-1 u s, przez rów dość głęboki, który cały plac okalał. Przed rozpoczęciem głosowania wkładał konsul, rozpoczynając od najwyższej z 5 klas centuryj, tyle tabliczek do urny, ile cen-turyj każda klasa liczyła, a pomieszawszy je, dobywał jednę po drugiej z urny i wzywał stosowną centuryę do oddania głosu. Członkowie jej obecni szli tedy przez most ów do O., oddawali swe głosy i plac innemi wrotami o-puszczali. Prawo głosowania przysługiwało obywatelowi rzymskiemu aż do 60-go roku życia; stąd tłómaczą się wyrażenia: de ponte deici, depontanus = 60 lat liczyć. Od parkanu, okalającego O., zwano je także septum, septa. W późniejszych czasach opasano plac pięknym murem, a Lepidus i Agrippa wystawili naokół wspaniałe portyki. Za panowania cesarzy zamieniono je na rynek obszerny, okolony licznemi składami przeróżnych towarów.

dy jednej z grup zwierząt ssących,—grupie Monotremata (v. OrnitJiodelpliia, v. Ovomam-malia) — Stekowców, które tern różnią się z pośród wszystkich ssaków, iż składają jaja.— Mając na względzie pierwszą definieyę, można-by jajorodnym przeciwstawić wszystkie inne zwierzęta jako żyworodne, tj. takie, których potomstwo przychodzi na świat bez osłon (błon) jajowych. Jeżeli jednak chodzi o ścisłość, to trzeba obok tych dwu dużych grup zwierząt wyróżnić całą moc pośrednich, gdyż niezawsze zwierzę składa jaja w postaci po-jedyńczych, zapłodnionych już lub jeszcze nie-zapłodnionych, komórek rozrodczych (właściwie jajem naukowo należy nazywać jedynie niezapłodnioną komórkę rozrodczą żeńską; nawet zapłodniona komórka jajowa będzie utworem odrębnym, właściwie zarodkiem na najwcześniejszym poziomie rozwoju). Jaja bowiem i zarodki pozostawiają ciało matki w rozmaitym stopniu rozwoju (od jaj niezapłodnionych aż do zarodka, który, po wydostaniu się z ciała matki wraz z błonami otaczaj ącemi go, opuszcza te błony i jeno wymiarami różni się od postaci dojrzałej). Możnaby więc utworzyć jeszcze grupę jajo-żyworodnych (zoolog Szymkiewicz) i do niej zaliczyć zwierzęta, których potomstwo wykluwa się też po złożeniu jaj (a właściwie otoczonych błonami jajowemi zarodków), oraz grupy, z których do jednej należałyby zwierzęta znoszące jaja w postaci mało rozwiniętych zarodków i wysiadujące je, do drugiej te, które jaja ochraniają inaczej, do innej takie, które noszą ze sobą jaja podczas ich rozwoju w specyalnych zagłębieniach ciała. 2) Zjawiska jajorództwa u poszczególnych gromad zwierzęcych, a) j a-mochłonnych ( Coelenterata) potomstwo opuszcza ciało macierzyste w postaci zarodka lub jaj. Wszystkie gąbki, prócz gat. Vioa, typica, składającej jajka, rodzą sformowane już zarodki. U grzebienie (Ctenophorae) jaja wydostają się po za ciało matki i rozwijają się, pływając w wodzie; to samo dotyczy wielu korali, b) Typ robaków (Vermes) zawiera formy przeważnie jajorodne; jaja znajdują się w rozmaitym stopniu rozwoju embryonal-nego (od pojedyńczych zapłodnionych komórek, aż do zawartych w błonach i skorupkach jajowych [pospolicie jajach] zarodków). — Robaki niższe — Płazińce niektóre (Plathelmintha) składają jaja złożone (każda komórka rozrodcza żeńska otoczona bywa wspólną błoną wraz z kilku komórkami żółtkowemi); inne—jaja mniejsze, o jednej tylko komórce (rozrodczej), pokryte cienką niekiedy przezroczystą błonką jajową; wreszcie u innych zniesione jaja zawierają sformowane zarodki. Jaja złożone składają przeważnie te z pośród wirków (ob.) przywr (ob.) itasiemców (ob.), które posiadają gruczoły żółtkowe. Wyjątek z pośród jajorodnych przywr tworzy gat. Gyrodae-

tylus elegans.—Jaja te mogą byé zebrane po kilka w kokony (wirki słodkowodne), lub przymocowane do roślin wodnych za pomocą łodyżek specyalnych, wreszcie (soliter), zawarte w oderwanych od organizmu macierzystego członach; pasorzyty składają jaja w tkanki żywiciela. U grupy Wrotko w (Rotatoria) są jaja albo duże, pokryte grubą błoną—zimowe, lub mniejsze o cienkiej blonce—letnie; letnie przechodzą pierwsze stadya embryonalne w jajowodach samicy; w większości wypadków samice noszą je ze sobą, przymocowane w dolnej części ciała koło łodyżki (ob. Wrotki). — Z pośród robaków wyższych — Cohelminthae żyworodne są wyjątkiem (Trichina, pewne gatunki Ascaris, Monopara vivipara i inne; z pierścienic: Syllis vivioara); samice jaja noszą ze sobą lub składają je pojedynczo i w kokonach w wodzie, ziemi i t. p. Polynoë cirrata przykleja jaja na powierzchni grzbietowej ciała; Sphaerosyl-lis perifera przymocowuje je na brzusznych wyrostkach. Pierścienice żyjące w rurkach, składają jaja na wewnętrznej ich powierzchni; niekiedy jaja by wają w postaci galaretowatej masy przyklejane dookoła rurek albo skupione w kłę-buszki; pjawki i skąposzczety (Hirudi-nea i Oligochaeta) składają jaja w kokonach, osłoniętych twardą błoną. Clepsine przykrywa kokon i wylęgłe młode przymocowują się do ciała matki. U pasorzytów jaja w wielu wypadkach wydostają się nazewnątrz z kałem (ob. Pasorzyty). c) Szk ar łupnie (Echi-nodermata) są przeważnie jajorodnemi. Pewne gatunki wężowideł (ob.) noszą jaja w specyalnych zagłębieniach (workach), u podstawy ramion położonych, do których-to worków u-chodzą organy rozrodcze. W workach tych jaja podlegają rozwojowi przedlarwalnemu. Pewne gatunki rozgwiazd (ob.) zwijają swe ramiona ku stronie ustnej ciała i w powstałem w ten sposób zagłębieniu odbywa się rozwój jaj. U innych rodzajów jaja rozwijają się na stronie grzbietowej ciała między małe-mi^słupeczkowatemi utworami skieletu zewnętrznego (t. zw. paxillae)\ niekiedy górne części p a xi 11 ó w, zrastając się, tworzą daszek równoległy do grzbietu ciała, i powstaje komora wylęgowa z otworkami jakoby dla wentylacyi i większym otworem dla wyjścia larw (Ptera-ster, Hymenaster). Pewne z jeżowców (ob.) zaginają w okolicy oralnej ciała igły ku dołowi i tworzą tam schronienie dla jaj; u innych—powstają zagłębienia wylęgowe z wpu-klonycb ambulakralnych płytek skieletu (Spa-tangidae). U strzykw (ob.) jaja wylęgają się albo w woreczkach (zagłębieniach skóry), które tworzą się w każdym międzypromieniu brzusznym (np. u Gucumaria laevigata), albo w rowkach, powstałych na grzbietowej stronie ciała wskutek tego, że skóra dwu międzypro-mieni grzbietowych tworzy dwa wałeczkowate

Wielka Eneykl. llluatr. Ser. II. Tom Ti Zesz. 47b.

wzniesienia, albo pod specyalnemi płytkami, powstającemi na skórze na słupkowatych nóżkach i t. d. d) Typ Stawonogów zawiera przeważnie gatunki jajorodne. W tej liczbie Skorupiaki (ob.) składają jaja pojedyncze, całemi kupkami lub w rzędach w wodzie; często samica nosi je ze sobą; u wielu gatunków są jaja zimowe, rozwijające się dopiero z wiosną roku następnego, i letnie; zimowe jaja u Gladocera prócz błony jajowej pokryte są powłoką kutikularną (pochodzącą z grzbietowej powierzchni ciała matki); letnie rozwijają się w specyalnych komorach wylęgowych pomiędzy pancerzem a grzbietową powierzchnią ciała. Copepoda noszą jaja w specyalnych woreczkach parzystych, przymocowanych do płciowych odcinków odwłoka samicy (np. Cyclops); Cypridinae i Esteria — w przestrzeni pomiędzy połówkami skorupki (pancerza), a ciałem; u Arthrostraca, Cumacea i Mysidae wyrostki podstawowych członków kończyn tułowiowych obu boków, schodząc się ze sobą, tworzą u spodu jamę wylęgową. U De-capoda (do których nasz pospolity rak rzeczny należy), samica przykleja całe kupki jaj do kończyn odwłokowych za pomocą specyalnej wydzieliny.—U pająków (ob.) są grupy jajo-i żyworodne. Kilka gatunków z rodź. Oriba-tidae noszą jaja na grzbiecie, inne składają je w zrzucaną podczas linienia chitynową skórę; gat. Myobia musculi przykleja jaja do sierści myszy. — Pająki właściwe (ob.) są jajorodne; jaja chowane są zazwyczaj w t. zw. kokony, a pewne gatunki noszą je ze sobą albo za pomocą szczękorożków albo przymocowane do odwłoka (Tarentula). Spawęki (ob.) noszą jaja pod odwłokiem; samica na czas wylęgania jaj buduje kokon w ziemi, w którym się zamurowywa. U k i k u t n i c (Pantopoda

s. Pycnogonidae) noszeniem jaj zajmują się samce; noszą je na specyalnych odnóżach.—W ije (oh.), Myriopoda, przeważnie zawierają gatunki jajorodne. Samice urządzają rodzaj gniazd z ziemi, niekiedy uściełają je odpadniętemi chityuowemi włosami (rodź. Polyxenidae). — Owady (Insecta) w znacznej większości gatunków składają jaja w sposób nieraz pomysłowy, wskazujący na wysoko rozwinięty instynkt „dbałości“ o potomstwo (do ziemi, wody, w tkanki i organy zwierząt i roślin, niekiedy w chitynowe kokony), e) Wszystkie prawie mięczaki (ob.) są jajorodne; w wielu wypadkach rodzice noszą ze sobą rozwijające się jaja, jak np. u szczeżuja (Anodonta) i skójka ( Unio) pomiędzy blaszkami skrzelowemi. Brzuchope łzy (Gastropoda) składają jaja przeważnie w postaci galeretowatych mas, sznurów, kupek (jaja otoczone są galaretowatą błoną). Niekiedy kilka i kilkaset jaj bywają otoczone twardszą pergaminową błoną; z tej znacznej liczby jaj rozwija się kilka do kilkunastu, reszta zaś idzie na pokarm dla rozwijających się

1*0

St. Min.

zarodków. Galaretowate masy jajowe, torebki i poszczególne jaja przymocowane są zazwyczaj do różnych przedmiotów podwodnych. Rodź. Janthina wydziela masę śluzową, która służy do utrzymania ciała mięczaka na powierzchni wody; w śluzie zawarte są pęcherzyki powietrza; u samic do spodu tego pęcherza hydrostatycznego przymocowane są torebki jajowe. Z głowonogów Argonauta (Żeglarek) jajka przykleja do wewnętrznej powierzchni muszli (muszlę mają tylko samice). Z Osłonie—Ż ach w y (ob.) są przeważnie formami jajorodnemi; bezczaszkowce (Cepha-locliorda s. Acrania, s. Leptocardia z typu Chordata) są jajorodne. f) Wśród kręgowców formy żyworodne istnieją we wszystkich (prócz ptaków) gromadach, nie są jednak bardzo liczne, jedynie wśród ssaków panują prawie wyłącznie. Istnieją u ryb kręgoustych (Cyclostomi). Spodouste (ob.) przymocowują jaja do wodorostów morskich długiemi nitko-watemi wyrostami grubej błony jajowej (wiele gatunków rodzi potomstwo żywe). Ryby kost o ł u s k i ( Ganoidei) i k o ś c i s t e ( Teleostei) składają jaja na dno lub przyklejają do przedmiotów podwodnych; jaja innych form pływają na powierzchni wody (zawierają u bieguna żółtkowego kropelki tłuszczu, ułatwiającego pływanie). Rybka zwana Różanką (ob.) składa jaja do jamy skrzelowej małżów słodkowodnych Unio i Anodonta\ samiec u cierń i-ka (Gasterosteus) buduje gniazdka z traw i korzonków, głowacza—z kamyków (Cottus gobio) — strzeże tam jaj i walczy w ich obronie. Samiec Pławikonik (Hippocampus) nosi jaja w woreczkach, utworzonych z fałdów skóry na stronie brzusznej; u iglic (Syngnathus) fałdy te nie zrastają się w worek. Samce Artus, Geleichtys z sumowatych (Siluroidae) noszą ikrę w jamie gębowej lub skrzelowej; u Tilapia funkcyę tę pełnią samice i samce. Amphibia składają jaja do wody, pojedyncze lub zebrane w sznurki i w masy galaretowate (jaja są osłonione w białkowe błony galaretowate); samice częstokroć przyklejają jaja do liści roślin wodnych; niekiedy umieszczają jaja w zagięcia liści, w ten sposób je ukrywając. Pewne gatunki składają jaja w nory koło brzegów wody (Rana opistodon)\ bywają wypadki noszenia jaj ze sobą Pipa americana—nosi jaja na grzbiecie w specyal-nych zagłębieniach skóry; samiec zaś u Rhi-noderma Darwini—w worku pod gardłem, u-tworzonym przez zrośnięcie się worków głosowych. Płazy składają jaja w zagłębienia w ziemi albo w specyalne jamy; troska o potomstwo u nich niewielka (Samica Pythona wylęga jaja; temperatura jej ciała podnosi się); są też w tej grupie formy jajożyworodne, jak np.: Lacerta vivipara, Anguis, wiele żmij.—Do najwyższego stopnia posunęły troskę o jaja ptaki, które są wyłącznie jajorodne. Jaja wylęgają przeważ-

nie płcie obie (u Rhea americana, Nanda jedynie samiec). Wiele gatunków znosi jaja w bardzo długich odstępach czasu (np. Megopodiidae po jednym jaju co 10 dni) i składa je w zbierane umyślnie kupy trawy i śmieci, gdzie wskutek gnicia podnosi się temperatura i wylęganie staje się zbytecznem: te same warunki utrudnione wskutek długiego okresu składania jaj, wyrobiły u kukułek instynkt składania jaj do gniazd cudzych. Pingwiny niekiedy noszą jaja ze sobą, ukrywszy je między nogami. Są gatunki składające tylko jedno jaje. Jajoro-dnemi wśród ssaków są jeno Stekowce (ob.). Dziobek znosi naraz dwa jaja i składa je w jamie, wygrzebanej w ziemi; kolczatka (ob.) znosi jedno tylko jaje i nosi je ze sobą w workowałem zagłębieniu strony brzusznej ciała.

Ovulum, zalążek u roślin, ob. Słupek.

Ow—symbol Ryszarda Owena (ob.) Owaoya, łac. ovatio, gr. èXârccov (=mniejszy tryumf), mniej uroczysta forma tryumfu (ob.), daleko rzadziej zachodząca od wielkiego wjazdu tryumfalnego do stolicy, zwanego justus tri umphus (= właściwy tryumf). Według świadectwa Gelliusza (Noctes A.tt. 5, 6,21) O. przypadała wodzowi w udziale, jeżeli wojna nie była formalnie nieprzyjacielowi wypowiedzianą, ani też z groźnym nieprzyjacielem toczoną, albo jeżeli nazwa nieprzyjaciela nie była właściwie znaną, albo też Rzymianina niegodną, jak np. wojna z Niewolnikami lub Korsarzami, albo jeżeli nieprzyjaciel bez walki i właściwego oporu się poddał, a zwycięstwo bez rozlewu krwi odniesiono, albo wreszcie jeżeli nizka ranga wodza zwycięskiego nie uprawniała go do tryumfu, jak np. prokonsulów albo propretorów, jako też zastępcom albo podkomendnym wodza naczelnego, jeżeli w jego nieobecności nieprzyjaciela pobili. Zwyczaj odprawiania 0-i przyjął się w Rzymie, jak się zdaje, później aniżeli tryumfu uroczystego; jednak Livius (3, 10) już od r. 460 przed Chr. wspomina o uchwaleniu O-cyi obok regularnego tryumfu, przyznanego drugiemu wodzowi. Według Pliniusza (Nat. Hist. 15, 29, 38) konsula Postumiusa Tubertusa pierwszego w ten sposób odznaczono, co także Dionysius Halic. (5, 47) potwierdza; Livius milczy o tym szczególe. Różniła się O. od tryumfu w następujących punktach: 1) wódz nie odprawiał wjazdu do stolicy na przepysznym rydwanie tryumfalnym, w szkarłatny, złotem lity płaszez zdobny, lecz, przywdziawszy zwyczajną toga praetexta, w sandałach skromnych szedł pieszo, stąd Grecy zowią O-yę także rceCoę frpiap.-ßog=pieszy tryumf; w późniejszych dopiero czasach wolno mu było konno do miasta wjeżdżać.—2. Wódz nie dzierżył berła w ręku, ani nie miał wawrzynowej korony na głowie, lecz jedyną odznakę jego stanowił ^wieniec, z listków mirtowych albo oliwnych uwity. Crassus wprawdzie, wracając ze zwycięskiej

S. biz.

D.

formuła zębów, np. kreta

s o r-

4 113

2 0 13

wyprawy przeciw niewolnikom i gladyatorom w r. 71 przed Chr. do Rzymu, nie przyjął wieńca mirtowego, lecz wziął samodzielnie wawrzynową koronę na głowę. —8) Zamiast trąb i surm wojennych przygrywała podczas O-i muzyka na flecie. 4) zamiast okazałego byka składał wódz owcę w ofierze. — Prawdopodobnie miała O. zrazu inne znaczenie aniżeli tryumf. Była tryumfem pokojowym: a honorem takim wyszczególniano wodza, który na mocy ugody, na drodze pokojowych układów przyczynił się do ukończenia wojny. Stąd takiego wodza nietylko wieńczono mirtową albo oliwną koroną, lecz także odznaczano łagodną muzyką na flecie. Przypuszczenie to potwierdza pośrednio rodzaj ofiar, składanych podczas O-yi: były to wyłącznie owce spokojne. Z tego samego powodu nie wyszczególniano zwykłym tryumfem zwycięstw odniesionych w wojnach domowych. A więc O-ą odznaczono tryumwirów Oktawiana i Antoniusza, równie jak nieco później ten sam zaszczyt Augustowi przyznano, kiedy odniósł zwycięstwo nad Pompejuszem.—Wyraz O. pochodzi nie od ovis = owca (Servius ad Verg. Aen. 4, 543), zwyczajnej natenczas ofiary, lecz od towarzyszącego pochodowi wykrzyku żołnierzy i pospólstwa: O! Ohel evoe!, kiedy tymczasem wodza tryumfującego pozdrawiano okrzykiem: Io triumphel — Por. Livius, 21, 25; 33, 27; 41, 28; Suetonius, Tib. 1; 9; Calig. 49; Claud. 1, 24; Dio Cassius, 54, 8; Festus s. v. Ovantes; Pauvin „De triumpho“ (roz. 4); Si goni us „Comment, in Fast, et Triumph. Rom.“; Modius F. „De triumph.“ (roz. 1 i 2); S p a n h e i in ,,De praest. et usu mun.“ (II str. 206 i nast.).

Owada, jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem na zielonym pagórku brama złota ukoronowana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Tym kształtem zna go już herbarz

Fig. 197. Owada (herb)

arsenalski \z końca w. XV, tak go opisują i wszyscy nasi pisarze heraldyczni, poczynając od Okolskiego. Według Długosza ' (Liber be-neficiorum) herb O. miał wyobrażać majuskułę gotycką M z koroną na wierzchu; tak też jest opisany i w dwóch zapiskach sądowych średniowiecznych z lat 1415 i 1445. Opierając się na powyższem świadectwie Długosza i zapisek sądowych, jak również na podobieństwie z herbem U li na (ob.), Piekosiński twierdzi, że herb omawiany powstał z Mliny, przyczem formacyę obu udawadnia nadzwyczaj interesująco sposobem graficznym („O dynastycznem szlachty polskiej pochodzeniu“ tablica XX).— O-dą pieczętują się rodziny: Ceyzików, Cydzi-ków, Gronowiczów, Jaszowskich, Kieszkow-skich, Miechowskich, Owadów, Pętlickich, Pie-ślaków, Regnowskich, Skrzyckich i Wilickich

v. Wileckich. — Źródła: Długosz; Ambrożek; Okolski; Niesiecki; Piekosiński; Bouiecki; Borkowski; Uruski.

Owadomorki, ob. Entomophto reae. Owadożerne zwierzęta lnsectivora tworząje-den z rzędów ssaków łożyskowych (płaceń-talia) i ze względu na swoją postać zewnętrzną są dość podobne do gry z o ni (ob.); to podobieństwo dotyczy wielu cech anatomicznych i em-bryologicznych, tak, iż można traktować O. jako grupę zwierząt względem gryzoniów równoległą. O. są to niewielkie zwierzątka z pyszczkiem wydłużonym (ob. fig. 198), zakończonym

Fig. 198. Czaszka jeża — Erinaceus europaeus. W szczęce górnej (połowie) widać 10 zaostrzonych na

końcach zębów, w dolnej —[8 [podług formuły I

o O

ryjkowato wyciągniętym nosem; mają ciało krępe, kończyny przednie (u wielu gatunków) odmienne od tylnych, które bywają wydłużone i przystosowane do skoków; niekiedy i przednie kończyny, przystosowując się do warunków otoczenia, ulegają znacznym zmianom (krety); kończyny pięciopalczaste, zakończone pazurami; O. chodzą, o ziemię się opierając całą stopą; ciało ich pokryte futerkiem, bardzo delikatnym (u wielu gatunków) lub kolcami (jeże); ogon u wielu gatuuków skrócony. Układ zębów, w przeciwstawieniu do gryzoni, bardzo jednostajny; istnieją wszystkie gatunki zębów; zęby wyrastają mało, gdyż bardzo wcześnie tworzą się ich korzenie; zęby są zaostrzone na końcach (ob. fig. 198) i dobrze przystosowane do rozrywania pokarmów, co nadaje im podobieństwo do zębów zwierząt drapieżnych (różnice polegają na zaniku kłów u wielu gatunków);

3 1 .4 3 3 14 3’

ka pospolitego fSorex vulgaris)

(w porządku: 1) siekacze, 2) kły, 3) przedtrzo- naleziono. w starszych formacyach trzeciorzędu nowe i 4) trzonowe); zmiana zębów różnorodna wśród licznych Creodontae (ob. Trzeci orzęd); u najrozmaitszych rodzajów: niekiedy w ciągu w mi o cenie (ob.) pojawiają się już rodzaje całego życia pozostają zęby mleczne, np. u sor- dziś żyjące— Talpa (kret), Sorex (sorek) ków; jeże nie zmieniają siekaczy, jednego przedtrzonowego i trzonowego szczęki dolnej.

i Erinaceus (j e ż).—Systematyka nowoczesna wyróżnia wśród O-ych 7 rodzin, z których dwie są nader nieliczne: jedną z nich tworzą Cente-tidae, kretojeże, zamieszkujące Madagaskar; drugą — Galeopithecidae Lotokoty, dawniej zaliczane do małpiatek (Prosimiae). Rodziny: I JErinaceidae—Jeże (ob.); rodzina równoległa do Jeżozwierzy (Hy stricidae) z pośród gryzoni dzięki podobieństwu poszycia skóry (igły). Cechy charakterystyczne: układ zębowy z 36 zębów (ob. fig. 198), skóra pokryta igłami; gatunki rozpowszechnione w Europie, Azyi i Afryce; rodzaj Erinaceus, j e ż. 11 Talpidae— kr ety; kończyny przednie przystosowane do kopania i odpowiednio zmienione; pędzą nader ciekawy tryb życia pod ziemią, zupełnie prawie na jej powierzchni nie ukazując się; wobec braku podniet świetlnych oczy są szczątkowe; uszu zewnętrznych brak.

Z cech skieletu zaznaczyć trzeba obecność o-bojczyka, zmienność budowy kości dłoni u rozmaitych gatunków; organy rozrodcze cechuje podwójna macica (lub dwurożna), łożysko tarczowe; zasługuje też na uwagę w budowie anatomicznej pewnych gatunków mięsień podskórny, uskuteczniający skręcanie ciała (jeże).

11

Formuła zębów zupełna — (pół szczęki); rozpowszechnione są w Europie, Azyi, Afryce Południowej i Ameryce Północnej; rodzaje: Talpa, Candylur a, Scalops (Ameryka), Chrisochloris— Afryka. III. Tupaidae,—żyjące w Indo-Chinach i na W-ach Sundzkich; z kształtu i trybu życia podobne do wiewiórek (długi puszysty ogon); rodzaj Tnpaia, v. Cladobates—IV. Macrosce-lidae, Długoszki — najciekawsza z rodzin tego rzędu; długie skaczące kończyny tylne (o wydłużonym śródnożu), wybitnie wydłużony ry-jek- uszy długie; zamieszkują wyłącznie Afrykę (miejscowości pustynne, gorące); rodzaj Macro-scelides, długoszka. — V. Centetidae, kręto-tyczne umiarkowane półkuli północnej; Amery- | jeże z formy ciała podobne do jeży; pyszczek ka Połudn. i Australia są ich zupełnie pozba- zaostrzony; skóra porosła szczecią, igłami i wło-wione. Ulubionem miejscem pobytu O-ycii są sami (które to utwory przechodzą stopniowo miejscowości wilgotne, niekiedy lesiste i ogro- jedne w drugie); zamieszkują Madagaskar; rody. Szczątki kopalne protoplastów O-ych od- dzaj Centetes, t a n r e k. VI. Soricidae, S o r k i

O. są istotami dzikiemi i ponuremi; lubią samotność i ciszę; wiele gatunków zamieszkuje w ziemi, w norach lub specyalnie urządzonych, dość pomysłowych budowlach podziemnych; inne gatunki żyją w wodzie, bardzo nieliczne na drzewach. O. prócz niewielu wyjątków są zwierzętami mięsożernemi: tępią zawzięcie o-wady, robaki, ślimaki, nawet mniejszych gryzoni; wśród wymienionych zwierząt wiele przysparza znacznej korzyści człowiekowi, tak, iż należałoby szanować O-ne, jednak człowiek żywi ku nim dziwną i niezrozumiałą niechęć.

Pewne gatunki wpadają podczas zimy w t. zw. sen zimowy, co jest niezbędne ze względu na brak pokarmu; sen taki jest doskonałein przystosowaniem się do warunków otoczenia; nory i gniazdka podziemne dają im w tym celu jak-najlepsze schroniska; inne gatunki budują sobie na ten czas tylko odpowiednie schrony. Sen zimowy trwa bez przerw przez cały okres śpiączki; wpadają weń jednak tylko mniej drapieżne rodzaje; drapieżcę podczas zimy dostają sobie pożywienie czy-to w wodzie, czy też pod śniegiem lub w ziemi.—Przeważająca liczba gatunków O-nych zamieszkuje pasy klima- i

mm

-,

'S

Fig. 199. a) Crocidura aranea—Zębietek (u dołu ryciny).—b) Sorex vulgaris—Sorek pospolity (u góry) [obydwa

w % wielkości naturalnej].

albo recki (synonimy: kretomyszy, pil- błoną; tu należą rodzaje: Sorex—Sorek (ob. chy, ryjówki); zewnętrzną postacią przy- j fig. 199), Crocidura, zębietek (ob. fig. 199), pominają myszy; odwagą i drapieżnością do- Crossopus, piszczek (recek) żyje koło wo* równywają najzacieklejszym drapieżnikom; roz- ! dy, i inne; drugą podrodzinę tworzą Myogalinae powszeclinione w Europie, Azyi i Afryce, Ame- j z jednym jak dotychczas rodzajem Myogale— ryce Północnej; wyróżniają wśród nich podro- Chochoł, z długim trąbkowatym nosem*, ogon dzinę Sorków właściwych (Soricinae), ! pokryty łuskami; u podstawy ogona umieszczo-do której należy przeważająca liczba gatunków j ne liczne gruczoły piżmowe (w gatunku Myo-tej rodziny, o cechach: zęby w ilości 28 do 32, j gale moschata\ ob. fig. 200; Ch. piżmowy); czaszka wązka i długa, palce niepołączone I tryb życia chochoła czyni go podobnym do

ciii

\!'ÉJ

5s

gllS

SM

Fig. 200. Myogale    Chochoł piżmowy, czyli desman.^ Nogi tylne i ogon zasługują na uwagę ze

względu na przystosowanie dopływania.

4pâà

lass

"" .y

i!

Fig. 201. Galeopithecus rufus—Kaquang. ²/is wielkości naturalnej.

St Min.

wydry. — VII. Galeopithecidae — Loto koty, z rodzajem Galeopithecus (ob. fig. 201), o cechach niezupełnie ustalonych, wspólnych z cechami organizacyi małpiatek, owadożernych, nawet nietoperzy; cechuje kakwanga owłosiony fałd skórny pomiędzy kończynami przedniemi, tułowiem i kończynami tylnemi (spadochron); forma roślinożerna; zamieszkuje wyspy Sundzkie, Moluckie i Filipiny.

Owadożerne czyli mięsożerne rośliny (Plantae insectivorae s. carnworae), rośliny, które mają zdolność żywienia się drobne-mi zwierzętami, przeważnie owadami. Dla chwytania i trawienia tych zwierząt posiadają odpowiednie organy, będące liśćmi zmodyfikowanemu Ze względu na najrozmaitsze spo

soby, używane do łapania zdobyczy, dadzą się wśród roślin O-ych rozróżnić dwa typy: 1) Rośliny owadożerne o liściach zmienionych w pęcherzyki, rurki, dzbaneczki, jednem słowem, w zbiorniki, do których bardzo łatwo dostają się różne małe zwierzęta, lecz z których napowrót wydostać się im niepodobna. Jest to rodzaj pułapki. Do typu tego należą pływa c z e ( Utrieidaria) idzbaneczniki (Darling toni a, Ceplialotus, Sarracenia i Nepenthes). 2) Rośliny o liściach zwykłych, płaskich, dla chwytania zdobyczy wykonywające ruchy samodzielne. Rodzaje’, Pinguicula (tłustosz), Drosera (r o s i c z k a) i Aldrovanda. — Co do I typu, Ltricularia obejmuje prawie całkiem gatunki wodne (u nas trafiają się, choć rzadko,

V. vulgaris, neglecta i in.) o liściach zwykłych wielodzielnych i chwytnych, w przezroczyste, jajowate (o średnicy kilku milimetrów) pęcherzyki zamienionych, z otworem od zewnątrz, dużemi, gałęzistemi szczecinkami zaopatrzonym. Szczecinki te zabezpieczają pęcherzyk od uszkodzenia przez większe zwierzęta, rozmaite zaś mikroskopowe raczki: Daphnia, Cyclops i różne Ostracoda prześlizgują się łatwo pomiędzy niemi i wpadają do wnętrza pęcherzyka, z którego jednak napowrót wydobyć się już nie mogą, ponieważ stoją temu na przeszkodzie szeregi włosków, odwewnątrz dokoła otworu rozmieszczonych i ku środkowi pęcherzyka pochylonych. Pojmane w ten sposób raczki giną wkrótce z głodu, produkta zaś ich rozkładu u-legają wessaniu przez włoski gruczołowate, któremi obficie usadzone są ścianki pęcherzyka. U dzbaneczników chwytanie zdobyczy odbywa się zawsze w powietrzu. Liście chwytne posiadają tu postacie jajkowatych rurek lub kowato zgrubiałe i w zagiętemi ku wnętrzu woreczka, bardzo ślizgie listewki zaopatrzone, z których owad prawie zawsze stacza się na dno woreczka, skoro tylko stanie na jego brzegu; wydobyciu się zaś ze dzbaneczka przeszkadzają szeregi szczecinek ze ściauek dzbanka wyrastających i skierowanych ku jego wnętrzu. Owady jednak oskrzydlone, szczególniej większe, mogłyby łatwo wyfrunąć ze dzbaneczka, co się staje znowu niemożebnem z powodu albo spiralnego skręcenia rurkowatego liścia (u Darlingtonia) albo też wyrastającego nad samym otworem kolistego daszku, o który odbijają się one i wpadają Dapowrót do wnętrza dzbanuszka (u Cephalotus, Nepenthes i innych). Wewnątrz dzbaneczkowatych lub rurkowatych liści istnieje zawsze płyn wodnisty, u Sarracenia purpurea pochodzący z wody deszczowej, u innych zaś dzbaneczników wydzielany przez powierzchnię dzbanecz-ków. Płyn ten posiada odczyn kwaśny (kwa-

KI

u -o

o)

»i

ÿ>

by.

Sita

fes a'

im

<o,

Fig. 202. Liście rosiczki, Drosera rotundifolia, w stanie spoczynku i podrażnienia (macki zagięły się ku

środkowi liścia).

dzbaneczków. Wszystkie one zamieszkują torfowiska i moczary stron cieplejszych (przeważnie Amerykę Środkową). Rurkowate i dzban-kowate liście tych roślin dosięgają niekiedy kilkunastu centymetrów długości, u góry zaś posiadają bardzo często daszek (zmieniona część blaszki liściowej), chroniący dzba-neczek od napełnienia się wodą deszczową. Cała budowa takiego liścia dzbaneczkowatego jest ściśle przystosowana do zwabienia i łapania owadów. Jako przynęta służy przede wszy st-kiem jaskrawe zabarwienie (purpurowe, żółte lub białe ze srebrzystym połyskiem plamy lub smugi na tle zielonem) dzbanków i rurek, a następnie gładkie listewki wyrastające z powierzchni dzbanka i wskazujące drogę ku otworowi tegoż. Do zwabiania owadów służą także wydzielające ciecz słodką miodniki (ne-ctaria), obficie rozmieszczone koło brzegów dzbaneczka. Same te brzegi są przytem wał-sy organiczne, np. cytrynowy) oraz rozmaite fermenty białko rozpuszczające. Zatopione w nim zwierzęta prędko zdychają, przyczem po rozpuszczeniu się zawartych w ich ciele ciał białkowych, puste chitynowe ich skielety opadają na dno, wypełniając stopniowo dzbaneczki całkowicie, które wówczas zamierają, miejsce zaś ich zajmują nowe. Prócz owadów oskrzydlonych znaleźć można w dzbaneczkach owady bezskrzydłe, a więc larwy, mrówki a także inne stawonogi, jako to kleszcze, pająki i wi

je.—Co do II typu roślin O-nych r., to posiada on liście normalne, płaskie. Łapanie o-wadów odbywa się tu za pomocą ruchów poszczególnych części blaszki liściowej, trawienie ich, podobnie jak u poprzedniego typu, zapomocą fermentów, zawartych w śluzowatym płynie, obficie przez gruczołowate włoski liścia wydzielanym. Do typu tego należą drobne roślinki, o liściach przy samej ziemi rozpostartych. Za-

mieszkują one torfowiska, złożone przeważnie z mchów torfowców (Sphagnacene) i występują, choć bardzo nierównomiernie, na całej kuli ziemskiej. Ponieważ nie znoszą zbyt gorącego klimatu, przeto pod zwrotnikami rosną tylko w górach. U nas rosną choć rzadko, niektóre gatunki z rodzajów: Pinguicula (tłustosz) i Drosera (rosi czka). Łopat-kowate liście tłustosza pokryte są licznemi wydzielającemi śluz włoskami, wskutek czego . siadające na takich liściach owady przyklejają się odrazu do ich powierzchni. Wskutek ruchów złapanego w ten sposób owadu wydzieliny włosków stają się coraz obfitszemi, zalewając zdobycz ze wszystkich stron. Jednocześnie najbliższy brzeg liścia zaczyna powoli zaginać się nad więźniem, przez co ofiara zostaje o-statecznie unieruchomioną i całkowicie zatopioną. Po upływie 2 — 3 dni, gdy już wszystkie części pożywne owadu zostaną wessane przez roślinę, blaszka liścia wyprostowuje się napo-wrót. Jeżeli ruchy blaszki liściowej u Pinguicula należą do bardzo powolnych (całkowite zagięcie blaszki liściowej następuje dopiero po upływie 4—6 godzin), to u rosiczki odbywają się daleko prędzej. Organami ruchu są tu szczecinki czyli włoski, mackami zwane, wyrastające z górnej powierzchni blaszki i pochylające się za ich dotknięciem. Na swych wierzchołkach wydzielają macki te płyn śluzowaty, który na słońcu błyszczy się niby krople rosy (stąd nazwa rosiczka). Zwabione tym płynem owady siadają na liściach, do których przyklejają się odrazu. Większe jednak owady mogłyby bardzo łatwo uwolnić się, gdyby nie to, że podrażnione ruchami ofiary macki jedne za drugiemi pochylają się nad nią, oblewając ją obficie sączącą się cieczą, jednocześnie zaś mechanicznie przyciskając do powierzchni liścia.

W ten sposgb uietylko większe muchy i błonkówki mogą być złapane, ale nawet stosunkowo duże owady, jak np. ważki, ulegają uwięzieniu, albowiem w wypadkach takich w chwytaniu ofiary bierze udział odrazu kilka liści rosiczki. Po upływie 1—2 dni, gdy części pożywne owadu zostaną strawione, macki wyprostowują się napowrót. Pierwsze ruchy macek dają się zauważyć już po upływie 10 mi-

wmmi

Fig. 203. Liść muchołówkLamerykauskiej, Dionaea muscipula.

nut od chwili podrażnienia, całkowite zaś u-więzienie owadu przez nachylenie się wszystkich sąsiednich szczecinek wymaga koło dwóch godzin. Bardzo szybkie ruchy obserwować można u amerykańskiej much ołówki (Dionea muscipula). Blaszkę liściową tej rośliny dzieli nerw główny na dwie połówki, które przy podrażnieniu zwierają się, podobnie jak się za-

... ;

łtJS

Fig. 204. Dzbankowaty liść Nepenthes. Z przodu ścianka dzbaneczka została ścięta dla pokazania wypełniającego wnętrza dzbaneczka płunu (F).

mykają stronice rozłożonej książki. Zamykanie to odbywa się powoli przy dotknięciu blaszki liściowej; jeżeli zaś dotkniemy się jednej ze szczecinek wyrastających z górnej powierzchni liścia, po 3 na każdej połowie, wtedy połówki te zbliżają się do siebie prawie momentalnie, bo po upływie 10 sekund. Owad, skoro tylko dotknie jednej z wyżej wspomnianych szczecinek, zostaje natychmiast schwytany, a następnie oblany, wydzielającym się wtedy obficie z gru-czołków powierzchni liścia płynem trawiącym. Po kilku dniach, tj. po strawieuiu pożywnych części, zawartych w zdobyczy, obie połówki liścia rozchodzą się napowrót. Podobny mechanizm chwytny posiada występująca w wodach stojących na torfowiskach (u nas b. rzadko), Aldrovanda vesiculosa, w której liściach I łapią się larwy komarów, rozmaite drobne raczki I oraz wodorosty. Samo rozpuszczanie się ciał białkowych łatwo u roślin owadożernych obserwować bezpośrednio, jeśli zamiast owadów podawać im będziemy drobno posiekane mięso lub białko jaj na twardo gotowanych. W obu wypadkach u Pinguicula Drosera, Dionea następują te same ruchy co przy chwytaniu owadów. Jeżeli zaś podrażnimy macki rosiczki lub muchołówki ciałami niezawierającemi wca-

le związków azotowych organicznych, np. jeże- i ło z 3 wyraźnie odgraniczonych oddziałów: li roślinom tym podawać będziemy ziarnka głowy (caput), tułowia (thorax) i odwłoka piasku, szkła, cukru, lub też wprost meeha- ¹ (abdomen), oraz trzy pary odnóży tułowiowych nicznie drażnić zaczniemy ich szczecinki, wy- (stąd nazwa Hexapoda); 1 lub 2 pary skrzy-wołamy wprawdzie również ruchy tych szcze- deł (ob. fig. 205) Głowa, utworzona co naj-cinek, lecz odbywać się one będą daleko wolniej, a przytem liście wkrótce powracają do zwykłego stanu. Krople spadających płynów na ruchy te wpływu żadnego nie wywierają.

A więc owadożerne rośliny przedstawiają całkiem odrębną grupę, przystosowaną do pobierania azotu organicznego bezpośrednio z żywych zwierząt. Nie wynika stąd jednak, aby zwierzęta te stanowić miały dla roślin O-ych jedyne źródło azotu organicznego, albowiem: 1)

Wszystkie rośliny owadożerne posiadają bardzo dobrze rozwinięte tkanki asymilacyjne i układ korzeniowy. Niektóre z nich nawet jak np.

Surracenia, Nepenthes za młodu, a przy nieodpowiednich warunkach (np. niekiedy w szklarniach) stale wykształcają same tylko liście płaskie; 2) Doświadczenia wskazują, że rośliny te mogą całkiem obejść się bez owadów.

W każdym razie rozwijają się one daleko słabiej, niż karmione owadami lub kawałeczkami mięsa. Pod względem systematycznym O-rne r-y obejmują około 300 gatunków, mieszczących się w 19 rodzajach i w 5-ciu rodzinach. Rodziny te są następujące: 1) Droseraceae:

(Dionea, Aldrovanda, Drosera); 2) Sarrace-niaceae (Sarracenia, Darlingtonia); 3) Ne-penthaceae (Nepenthes); 4) Cephalota-ce ae (Cephalotus); 5) Lentibulariaceae (Pinguicula, Oenlisea, Ütricularia).— Dalsze szczegóły: Kerner „Pflanzenleben“ (tom 1), a także Ludwig „Biologie der Pflanzen.

W)

<-c

ET

nr

"ti

I)r J. Trz.

Owady (Insecta s. Hexapoda)—grupa typu stawonogów (ob.), podtypu tchawko-dysznych czyli tchawko wców (ob.). Stawonogi te oddychają tchawkami, posiadają cia-

Fig. 205.<LCiało chrząszcza (Cotosoma Sycophanta) rozebrane na części: I Głowa. II Przedtułów (Prothorax). III Śródtułów (Mesothorax); IV Zatułów Metathorax); V odwłok (Abdomen); 1—różek; 2—żuwaczki; 3—głaszczka; 8—tarczka; 11—17 pierścienie odwłokowe; 18—pierścienie odbytowe; 19—przetchlinki; a— biodro; 6—krętacz: c—udo; d— goleń: e—stopa; A— B—II para skrzydeł.

mniej z 4 (podług Heymonsa z 6) z lanych pomiędzy sobą odcinków, posiada po stronie górnej parę oczu (ob. Oko), zwykle z pewną ilością przyoczek (ocelli) i parę rożków (antennae) (ob.), a po stronie brzusznej—odnóża ustne. Rożki grają rolę narządów zmysłów. Dokoła otworu ustnego (gęby) osadzone są odnóża ustne (ob. fig. 206): z wierzchu — niepa-

üH

Oo

/^cfTrpN

(&, k

Yz

“!

A Cbr

ml#

OJ

Md

Mrt

Mxt

MxtU

Md'

VMxt

h i--in

JHi-

Lt

Md^

mm

.'Mit

vq

lt~w

-ft

Oc

big. 206. A, B, C, D. Fig. A. Części ustne karaczana (prostoskrzydłe).—Fig. B. Części ustne Anthophora (pszczołowate).—Fig. C. Części ustne komara (dwuskrzydłe).—Fig. D. Części ustne motyla — Części ustne owadów; A—rożki; Gl—język; H—kłójąca szczecina; Lb—warga dolna; Lbr—warga górna: Lt—głaszczki wargowe; Mdi—żuwaczki; Mx—szczęki (Fig. D—trąbka ssąca); Mxt-głaszczki szczękowe; O—oczy; Oc—

przyoczki; Pg—przyjęzyki.

rzysta (w stanie dorosłym), w kształcie płytki chitynowej, warga górna (labrum), z boków—para szczęk zazębionych, nieczłonkowa-nych, zwanych żuwaczkami (mandibulae) i para członkowanych, t. zw. szczęk pierwszej par y czyli d o 1 n y c h (maxillae), zdołu zaś, pod otworem gębowym— szczęki drugiej pary, zrosłe w t. zw. wargę dolną (labium). Każda ze szczęk dolnych składa się w wypadkach typowych (np. u prostoskrzydłych lub tę-gopokrywych) z dwóch członów podstawowych: car do i stipes; na przedniej krawędzi tego o-statniego osadzona jest z boku kilkuczłonkowa głaszczka (palpus maxillaris), a po stronie przyśrodkowej nasady głaszczki dwie żuwki: zewnętrzna i wewn. (lobus externus et internus). Szczęki drugiej pary zrosłe są w wargę dolną (labium), która w wypadkach typowych (np. u prostoskrzydłych) składa się z dwóch członów podstawowych, nieparzystych (u postaci dorosłych): z t. zw. podbródka i bródki (sub-mentum i mentum)\ odpowiadają one zrosłym cardines et stipites; na przedniej krawędzi bródki osadzone są z każdej strony: z bokujedna kilkuczłonkowa głaszczka wargowa (palpus labialis , odpowiadająca głaszczce szczękowej, a na środku—dwie pary żuwek,a mianowicie żuwki wewnętrzne czyli języki ((jlossae) i zewu. czyli przyj ęzyki (paraglossae) odpowiadające analogicznym częściom szczęk dolnych. Na wewnętrznej powierzchni tak wargi górnej jak i dolnej znajdować się mogą nieparzyste utwory chitynowe, ograniczające wejście do przełyku, a oznaczone nazwą epi pharynx i hy-popharym. — Wyżej opisaną budowę części ustnych, odpowiadającą typowi narządów kąsających, posiadają O. prostoskrzydłe (orthoptera), tęgopokrzy we ( Coleopter a) i siatkoskrzydłe (JSeuroptera). U innych O-ów napotykamy mo-'dyfikacye w tym typie budowy, stosownie do warunków biologicznych. U błonkoskrzydłych (Hymenoptera) narządy ustne służą do kąsania i lizania—warga górna i żuwaczki pozostają bez zmiany, natomiast szczęki i warga dolna wydłużają się znacznie i przystosowują do lizania, tworząc ryjek i jego pochewkę. Ij łuskoskrzydłych czyli motyl ów (Le-pidoptera), które żywią się wyłącznie płynnym pokarmem roślinnym, warga górna i dolna o-' raz żuwaczki znajdują się w stanie szczątkowym; natomiast szczęki posiadają postać dwóch półrynienek, składających się swemi brzegami w celu utworzenia trąbki ssącej, zdolnej do zwijania się. U dwuskrzydłych czyli muchowatych (Diptera) części ustne przystosowane są do ssania i nakłuwania. Tworzą one rurkę ssącą t. zw. haustellum—w postaci cewki utworzonej przeważnie przez wargę dolną, przyczem głaszczki wargowe, nabrzmiewając, tworzą na końcu haustellum rodzaj wargi (labellae), podpartej szczególnemi pręcikami chitynowemi—zmieniouemi szczękami dolnemi.

Wielka Encykl. Illustr. Ser. II¹ Tom VI. Zcsz 48a

U komarowatycli ( Culicidae) hypophary nx (ob.) rozwija się w postaci kłującej szczeciny. U pluskwiaków (Rhynchota) części ustne przystosowane są do nakłuwania i pobierania pokarmów płynnych; przedstawiają zwykle dziób {rostrum), tj. cewkę utworzoną z wargi dolnej i przykrytej u szerokiej swej nasady wydłużoną wargą górną; wewnątrz tej cewki ukryte są dwie pary kłujących szczecin — przekształcone żuwaczki i szczęki dolne. Upchło-waty c h (Aphaniptera) części ustne ssąco-kłujące przekształcone są w cewkę, złożoną z górnej rynienki kłującej, tj. zmienionej wargi górnej, oraz z dwóch bocznych zazębionych rynienek, zmienionych żuwaczek; podstawowe części szczęk dolnych tworzą parę szerokich płytek u nasady cewki, opatrzonych wielo-członkowemi głaszczkami szczękowemi. — Tułów (thorax) owadów składa się z trzech odcinków: przedtułowia (prothorax), śród-tułów i a (:mesothorax) i zatułowia (meta-thorax); każdy odcinek składa się z tarczek: grzbietowej (notum), brzusznej (sternum) i bocznych (pleurae); w każdej z tarczek bocznych rozróżniamy nadto część przednią- -episternum i tylną—epimerum. Na tarczce grzbietowej śródtułowia (mesonotum) zróżnicowaną jest zwykle nieparzysta wyniosłość trójkątna, t. zw. seutellum, na odpowiedniein miejscu zatułowia — mniejsza wyniosłość, t. zw. postscutellum. Na każdym odcinku tułowia w specyalnych j arakach na granicy płytki bocznej {pleura) i brzusżnej (sternum) osadzone są po parze odnóży, z których każde składa się z pięciu członków. Członki te idą w następującym porządku: 1) bezpośrednio osadzone na tułowiu, w odpowiedniej panewce, biodro (coxa), 2) krótki k r ę ta r z lub kręt a c z (trochanter), 3) wydłużone, często zgrubiałe udo (femur), 4) długa, często uzbrojona w kolce goleń (tibia) i 5) członek końcowy, złożony z 2—5 członeczków, z których ostatni czyli wierzchołkowy kończy się zwykle dwoma pazurkami, często też poduszeczkami przyssawko-wemi —s t o p a lub podym (tarsus). Odnóża tułowiowe posiadają postać rozmaitą, stosownie do czynności, jakie spełniają—odnóża służące do biegania, skakania, pływania, grzebania, chwytania zdobyczy i t. d. U jednego i tego samego osobnika każda z trzech par odnóży może być stosownie do czynności swych rozmaicie zróżnicowana —S k r z y dł a są to fałdy chitynowe, przytwierdzone do powierzchni grzbietowej śródtułowia i zatułowia, w zagłębieniach na granicy płytki grzbietowej (notum) i bocznej (pleura). Oba listki fałdów przylegają do siebie szczelnie; wolne przestrzenie pomiędzy niemi pozostają jedynie w postaci rozgałęzionych żyłek lub żeberek (nervi), w których przebiegają naczynia, nerwy i tkanki; żyłki tworzą siatkowaty rysunek skrzydeł, odgrywający ważną rolę w systematyce owa-

dów. Obiedwie pary skrzydeł mogą być jednakowej konsystencyi —błoniastej—u błonkoskrzydłych (Hymenoptera) i siatkoskrzydłych {Neu-roptcra), u Lepidopterz pokryte drobnemi łu-seezkami; lub też skrzydła przedniej pary są twardsze niż tylnej i mają konsystencyę pergaminową— np. u niektórych prostoskrzydłych (Orthopteva); u tęgopokrywych czyli chrząszczy ( Coleopter a) przednie skrzydła różnicują się jeszcze bardziej, nabierają charakteru rogowego i tworzą t. zw. po kry wy (lub okrywy) skrzydłowe (elythrae) lub też zro-gowaciałe jedynie u nasady hemielyihrae: o-krywy te zrastają się często wzdłuż szwu; pod niemi ukryte są skrzydła tylne, o charakterze błoniastym, których braknie często zupełnie; u d wuskrzy dłych (Dipt er a) tylna para skrzydeł jest szczątkowa, przekształcona w drobne wyrostki nitkowate, zakończone główką kulistą, czyli w t. zw. przezmianki (kälteres)i- Strensipfera posiadają też tylko jedną parę skrzydeł, ale tylną. U niektórych owadów brak jest skrzydeł zupełnie—u jednych, mianowicie u owadów niższych {Apterygota), jest to zjawiskiem pierwotnem, dalszym ciągiem filogenetycznym przodków bezskrzydłych, u in- ! dziej cewkowatych; wydzielina ich ma chara-nych zjawiskiem wtórnem, rezultatem zaniku— j kter soku trzustkowego. Do kategoryi gruczo-najczęściej u samic yak np. u znanego ro- 1 łów ślinowych należą też tak zwane gruczoły baczka świętojańskiego, świetlika Larnpyrus).— przędą e (sericteriae) gąsienic, których prze-Odwłok (abdomen) połączony jest z tułowiem wody uchodzą wspólnym kanałem w pobliżu albo za pomocą szerokiej podstawy — wtedy no- otworu ustnego, na wardze dolnej. Pozatem si nazwę odwłoka przysadkowego, lub w różnych okolicach ciała owadów znajdują też za pomocą wązkiej łodyżki — odwłok ł o - się różnorodne gruczołki, pełniące rozmaite dyżkowy. Składa się zwykle z dziesięciu funkeye. Jedne z nich, jak gruczoły zatuło-odcinków, ktora-to liczba w życiu pozarodko- wiowe pluskiew (opisane przez Kulwiecia), lub wem może się jednak zmniejszyć przez to, że odbytowe niektórych chrząszczy (Carabidae dwa lub trzy ostatnie odcinki zlewają się z so- i in.) wydzielają ciecz cuchnącą w celach obro-bą lub też przekształcają się w zewnętrzne ny; Brachynus —z szumem na zewnątrz wydzie-narządy płciowe, a pierwszy lub kilka pierw- linę płynną, przechodzącą w stan gazowy, szych zlewają się z tułowiem. Odwrok owa- z wydzieleniem tlenku azotu i kwasu azoto-dów dorosłych (z nielicznemi wyjątkami) od- wego (D u f o u r); inne gruczoły, jak naprz. nóży nie posiada; przeciwnie u zarodków wie- u przedstawicieli Phytophtires (Aphidae, Cocici-lu owadów napotykamy odnóża odwłokowe, dae i t. d.) i Cicadma, jak również u błon-Wyrostki odwłokowe w postaci ryicowatych koskrzydłych (Hymenoptera), a mianowi-przysadek końcowych (cerci), szczecin, pokła- cie u pszczołowatych towarzyskich (Api-dełek u samic i t. p. różnego są pochodzenia: dae sociales) i pilarzowatych (Tenthredi-jedne z nich są szczątkami odnóży odwłoko- nidae) —wydzielają na powierzchni ciała wosk wycli, inne, a mianowicie wyrostki płciowe w postaci puszku lub pyłu. Wosk ten chroni (gonapophysy), nie są homologiczne odnóżom.— owady od zamoczenia i od działania promieni Skóra owadów składa się z jednowarstwo- ¹ cieplnych, które odbijają się i rozpraszają od wego, rozmaicie upostaciowanego nabłonka powierzchni woskowej. Niektóre gruczoły wy-(hypoderma, matrix), leżącego na cienkiej dzielają substancye trujące. U błonkoskrzydło n ce podstawowej (membrana basila- dłych gruczoły jadowe, umieszczone na brzusz-ris), oraz z wydzielonej przezeń (a może zró- nej stronie tylnej części odwłoka, składają się żnicowanej tylko— Schneider) warstwy chity- z rurek, uchodzących do nieparzystego zbior-nowej, t. zw. o skórka (cuticula). Oskórek nika gruszkowatego; jad wydalony zostaje za chitynowy bywa rozmaitej grubości: grubszy pośrednictwem przyrządu żądłowego, składają-w odcinkach, cieńszy natomiast między odcin- cego się z rynienki żądłowej, dwóch szczecin kami lub też między członkami odnóży, przez kłujących i dwóch pochewek żądłowych. Jad co umożliwione są ruchy w stawach; pokrywa pszczół, jak pokazały ostatnie badania Mor-nietylko zewnętrzną powierzchnię ciała, ale genrotha, zawiera w sobie pierwiastki blizkie też, wpuklając się razem z nabłonkiem do wnę- z jadem żmij, a mianowicie ambocep-

trza, wyścieła utwory ektodermalne— przedni i tylny koniec przewodu pokarmowego (pro-dukta stomodaeum resp. proctodacum), dychaw-ki, gruczoły. Powierzchnia oskórka nie zawsze bywa gładka, zwykle pokryta jest wyrostkami w postaci włosków, szczecin, łusek. Często skulptura ta służy do celów optycznych, uwa-runkowując tak zwane zabarwienie optyczne owadów, to jest takie, które zależne jest nie od obecności barwnika, lecz od interferencyi światła. Warstwa chity nowa skóry jest mało rozciągła i nie może podążać za rozrostem o-wadu; dlatego też owad aż do czasu dojrzałości płciowej peryodycznie zrzuca z siebie oskórek—proces ten zwiemy linieniem; pod starym oskórkiem wytwarza się z nabłonka oskórek nowy, z początku miękki i rozciągły, następnie twardniejący stopniowo. — W skórce o-wadów znajdują się rozmaite gruczoły, których wydzielina przez cienkie pory lub większego kalibru otworki wydostaje się na zewnątrz. Gruczoły ślinowe, w ilości 1 — 3 par, umieszczone w głowie, sięgają zwykle do tułowia z prawej i lewej strony jelita przedniego; należą do typu gruczołów groniastych, rza-

Z dużego

aorty głowowej,

tory hemolity czD e, aktywowane przez komplement lecytynowy. szeregu gruczołów skórnych, najrozmaitszej postaci, budowy i funkcyi, wspomnieć jeszcze należy o tak zwanych gruczołach lennych ( Häutung sdr äsen), po raz pierwszy opisanych (w r. 1890) przez Versoua u gąsienic jedwabnika {Bombyx mort).—Układ mięśniowy owadów, typu poprzecznie prążkowanego, osię-ga znacznego stopnia rozwoju. Łatwo to zrozumieć, gdy uprzytomuimy sobie pracę mięśniową niektórych owadów — pchła np. skacze na wysokość 1 metra, może ciągnąć ciężar przewyższający 80-krotnie wagę jej ciała; siła mięśniowa chrząszcza Donacia nymphaea (z rodziny Chrysomelidae) przewyższa 42.7 razy wagę jego ciała; siła pszczoły 20.2 razy i t. d. Przechodząc do wewnętrznej budowy ciała o-wadów, przedewszystkiem zwrócić uwagę należy na tak zwane ciało tłuszczowe, wypełniające przestrzenie pomiędzy różuemi narządami. Ciało tłuszczowe składa się z komórek rozmaitej postaci, zawierających kropelki tłuszczu. Oblega ściśle trzewia i gra rolę błon surowiczych ciała kręgowców. Organy świecenia niektórych owadów (np. świetlika) są zapewne modyfikacyą ciała tłuszczowego. Przewód po karmowy owadów jest to cewka mniej lub więcej prosta, idąca od otworu ust do odbytu (ob. fig. 207). Składa się z trzech oddziałów: jelita

«.<

■i

i* "(Tu,

i-

Fig 207. Przewód pokarmowy pszczoły {Apis melli-fica).—a—głowa; b—gruczoły ślinowe; c—przełyk; d— żołądek trawiący; c—cewki Maipighiego; f—gruczoł jadowy; g—zbiornik jego; h—jelito proste.

przedniego {stomodaeam), środkowego i tylnego {proctodaeum). Nabłouek jelita przedniego i tylnego, jak mówiliśmy wyżej, jako pochodzący z ektodermy, wysłany jest o-skórkiem chitynowym, nabłonek zaś jelita środ-• kowego, jako produkt entodermy, oskórka nie posiada. — J elito przednie składa się z przełyku, który często rozszerza się u końca tyl-

uego w postaci wola (inyluvies)\ prócz tego w skład jelita przedniego wchodzi często ^na-brzmienie kuliste o grubych mięsistych ściankach—tak zwany żołądek żyjący {pro-ventrical m), wysłany wewnątrz oskórkiem chi-tynowym, który tworzy często zgrubienia w postaci listewek, ząbków it. d. i służy do rozcierania i mielenia pokarmu twardego.—Jelito środkowe składa się z właściwego żołądka trawiącego lub mlecznego {venir iculns), opatrzonego często w wyrosty ślepe. — J e 1 i t o tylu e dzieli się na cienkie, grube i proste; piąte jelito posiada niekiedy ślepe wypu-klenie, t. zw. ślepą kiszką. Na granicy jelita środkowego i tylnego uchodzą do przewodu pokarmowego cienkie, cewkowate, ślepe naczynia Malpighi ’ego — narządy wy-dzielnicze, analogiczne z układem moczowym. Układ krążenia jest nadzwyczaj prosty. Krew bezbarwna lub też nieco opalizująca, zawierająca ciałka krwi również bezbarwne lub opalizujące, krąży w zatokach utworzonych przez ciało tłuszczowe, w którem. jak wiadomo, rozgałęziają się dychawki. Ruch jej uwarunkowany jest przez działanie ośrodkowego narządu krążenia, t. zw. naczynia grzbietowego czyli serca.—Serce jest to elastyczna cewka, rozdzielona na 8 — 10 komór (mniej niż odcinków odwłoka). Każda komora posiada z boku po parze otworków {ostia), przez które krew z zatok wstępuje do serca. Komory kurczą się rytmicznie jednaj za drugą, poczynając od tyłu ku przodowi; przy skurczu komory otworki zamykają się, wskutek czego krew może przejść tylko do następnej z kolei (od przodu) komory, a nakoniec do przedłużenia komory przedniej skąd uchodzi do jamy ciała. Krążeniu krwi dopomagają skurcze tak zwanych mięśni skrz y-dlatych, tworzących pod naczyniem grzbie-. towem rodzaj przepony {diaphragma). 0-prócz tego u niektórych owadów napotykamy tak zwaną zatokę brzuszną, utworzoną przez przeponę: w niej krew krąży z przodu ku tyłowi. — Niedoskonałość układu krążenia krwi u O-ów okupuje się doskonałym rozwojem narządów oddechowych (ob. Oddychanie). Skła dają się one z obficie rozgałęzionego systemu t cha wek lub dycha wek {tracheae), otwierających się nazewnątrz zapomocą przeto hl inek {stomata). Tchawki są to wpukle-nia skóry, a więc wysłane oskórkiem chi-tynowym, który tworzy zgrubienia i fałdy, dzięki którym dychawki nie zapadają się. Tchawki niektórych owadów łączą się w dwa podłużne pnie boczne, niekiedy zaś przetchlin-ki prawej strony łączą się z przetchliukami lewej za pomocą pni poprzecznych. Tchawki zakończone są często pęcherzykowatemi na-brzmieniami o cienkich, zapadających się ściankach (bez chityny): są to aparaty analogiczne z zatokami gazowemi ptaków: przez napełnia-

G⁶

G¹¹

go, z nerwów obwodowych i z układu nerwowego współczulnego (sympatycznego). — Łańcuch zwojowy tworzy główną środkową część u-kładu. Zależnie od położenia systematycznego napotykamy mniejszą lub większą koncentracyę zwojów odcinkowych. Odróżniamy więc zwój nadprzełykowy czyli mózg, trzy zwoje około - przełykowe, zwój podprzełykowy, trzy zwoje trzech odcinków tułowiowych i 8 zwojów odwłokowych, z tych ostatni — zlauy z trzech. Każdy ze zwojów posyła od siebie nerwy: zwój nadprzełykowy do narządów zmysłów, podprzełykowy do części ustnych, zwoje tułowiowe do odnóży i skrzydeł, odwłokowe do~trzewiów. Układ nerwowy w s p ó ł c z u 1 n y (sympatyczny) dosięga również znacznego stopnia doskonałości. Z narządów zmysłów najwyżej rozwinięte są oczy (ob. Oko)—jednak wzrok owadów nie do coraz szerszych komór jajnikowych. Ka-jest doskonały. Żaden z nich nie widzi da- żde jajko otoczone jest cienką błonką żółt-

nie ich powietrzem, owady zmniejszają ciężar właściwy swego ciała i przez to ułatwiają sobie lot. Proces oddychania odbywa się za pomocą ruchów odwłoka; przez jego rozkurcz powietrze przenika do wnętrza tchawek, przez skurcz wydala się na zewnątrz.—U kład nerwowy (ob. fig. 208) składa się z łańcucha zwojowe-

G'

mm

G»

G»

G*

GE

G’-G«-

G⁶„

Ga-

' G’-U

/A

Fig. 208. Układ nerwowy chrząszcza i jego larwy

S—zwój czołowy; A—zwoje oczne; O—zwój nadprze-łykowy czyli mózg; U—zwój podprzełykowy; G¹-¹¹— zwoje łańcucha brzusznego.

lej jak na odległość 2 mtr., a mianowicie motyle widzą poruszające się przedmioty z odległości 1.5 mtr., błonkoskrzydłe z odległości 58 ctm., dwuskrzydłe —68 ctm., gąsienice motylów—tylko 1 ctm.; jedynie wahania ilościowe światła odróżniają z dalszych odległości. Odwrotnie proporcyonalnie do siły wzrostu zachowuje się zmysł powonienia. Jako narządy słuchu funkcyonują 1) t. zw. narządy chor-dotonalne, rozsiane pod powłokami ze-wnętrznemi i składające się z zakończenia nerwowego, t. zw. sztyfcika końcowego, otoczonego pochewką (scolophor), opierającą się o skórę i 2) organa bębenkowe, położone u szarańczowatych z boków pierwszego odcinka odwłoku, u świerszczy i pasikoników — na goleniach nóg pierwszej pary; w zasadzie nie różnią się od narządów chordotonalnych, jedynie zamiast niezróżnicowanej skóry fun-kcyonuje w nich jako bębenek cienka elastyczna błonka, wprawiona często w zgrubiałą ramkę chitynową.—O. są to istoty rozdzielił o p ł c i o w e. Rzekomy hermafrodytyzm czyli obojnactwo (np. u Ocneria dis par) polega na istnieniu cech tylko zewnętrznych. Obydwie płcie często różnią się znacznie pomiędzy sobą pod względem budowy ciała i trybu życia (dymorfizm płciowy). Wogóle samcy odznaczają się większą ruchliwością i bardziej doskonałemi zmysłami; częste posiadają też silniej rozwinięte szczęki i specyalne wyrostki na głowie i tułowiu (rogi chrząszczy Herkulesa, jelonka, nosorożca i in.)—są to wytwory doboru płciowego (ob.); samicom brak często skrzydeł (świetlik). Owady rozmnażają się drogą płciową. —M ę z k i e narządy płciowe składają się z pary jąder (testes, testiculi), często złączonych otoczkami w organ nieparzysty, z pary nasię niowodów (vas a deferentia), przechodzących w nieparzysty przewód wytryskowy (duduś ejacula-torius) i z nieparzystego narządu spółko-wania, składającego się z prącia (penis) i wyrostków—poczęści zmienionych odcinków odwłoka; w miejscu przejścia nasieniowodów .w przewód wytryskowy wpadają często jedna lub kilka par gruczołów dodatkowych (glandulae appendiculares), których funkcya dotychczas nie została zbadana.—Ż e ń s k i e narządy płciowe składają się z pary jajni-k ó w (ovaria), pary jaj o w o d ó w (oviduct u-s) łączących się w nieparzystą pochwę (vagina), która uchodzi nazewnątrz otworem płciowym i do której otwierają się gruczołki dodatkowe, wydzielające powłokę jajową; jako wypuklina pochwy istnieje tak zwany zbiornik nasienny (receptacidum seminis), w którym przechowuje się nasienie, u niektórych owadów lata całe.- Jaja tworzą się w wązkiej części jajników i stąd w miarę wzrostu przechodzą

kową, a nazewnątrz grubszą i twardniejącą    narta), wydają na świat zamiast jaj gotowe

następnie błonką t. zw. ch or i on; w tym ostatnim,    larwy, które rozwijają się następnie w postacie

poza drobnemi porami, znajdują sięotwory duże    dojrzałe; to samo napotykamy u moli Tinea

go kalibru, przez które plemniki wnikają do    vivipara, oraz u niektórych chrząszczy (Zewnętrza jaja, t. zw. mi crop y lo. Do skła-    rach ta].—Najwięcej czasu w cyklu rozwoju o-

wadu przypada na okres larwy i poczwarki — okres postaci dojrzałej ogranicza się często do życia jednodniowego, nawet kilkugodzinnego (jętki), tj. ile potrzeba do spełnienia aktu płciowego, niezbędnego do zachowania gatunku; z nielicznych wyjątków z pod tego prawidła wspomnieć należy o mrówkach, które w postaci imago żyją podobno lat 8 i więcej. Z drugiej strony okres larwy i poczwarki u cykady amerykańskiej (Cicada scptendccim) trwa, jak przypuszczała, lat 17, okres pędraka u naszego chrabąszcza 4 lata. Owady należą do istot bardzo płodnych, chociaż ilość jaj składanych waha się zależnie od gatunku w szerokich granicach. Pchła np. składa tylko 12 jaj; chrząszcz kornik (Tomiciis typographies) około 100, pszczoła do 50 000, a samica termi-tów około jriiliona. Pozatem dla zachowania gatunku Ö. otaczają swe potomstwo spe-cyalnie przystosowanemi staraniami, składając jaja tam, gdzie larwa po wykluciu się odrazu znajduje pokarm gotowy, lub też w miejscach ochronionych od wzroku nieprzyjaciół: pod korą drzew, w ziemi i t. d. Prócz troskliwości o byt potomstwa cechuje świat owadów podziwu godny instynkt życia społecznego. Najprostszą postać społeczeństwa, a w danym razie gromady, napotykamy wśród gąsienic prządki wędrownej (Cnethocampa processionea), wędrujących jakby w szeregach wojskowych. U błonkoskrzydłych znajdujemy przejścia od formy rodziny (u os i pszczół samotnych) poprzez formę gminy—u trzmieli (Bombas) aż do złożonych, zróżnicowanych społeczeństw — rojów pszczoły pospolitej (Apis mellifica) lub jeszcze bardziej skomplikowanych społeczeństw mrówek (Tormica Lasius, Polyergus) z ich różnicowaniem na robotnice, niewolników, żołnierzy i t. d. Gdy mowa o mrówkach, należy wspomnieć o in t e1 i g e n c y i owadów, gdyż ta najwyższego stopnia rozwoju dosięga właśnie u tych O-ów (wogóle u błonkoskrzydłych). O. odgrywają wśród zwierząt, być może, główną rolę w e-konomii przyrody. Przyznać należy, że przeważnie ujemną. Poza utylitarnem znaczeniem jedwabnika, pszczoły, koszenilli, poza zastosowaniem niektórych owadów w medycynie (plaster kantarydowy, karaczany jako środek mocz pędzący), prócz działalności niektórych owadów jako tępicieli innych owadów szkodliwych, za cnotę świata owadów należy poczytywać ich rolę w opylaniu roślin, z których niektóre zależne są zupełnie od swych gości skrzydlatych. Natomiast trudno wyliczyć wszystkich szkodników z pośród owadów; tu wystę-

dauia jaj służy samicom specyalny przyrząd chitynowy, t. zw. pokładełko (ovipositor).—

U owadów często napotykamy zjawisko dzieworództwa (partenogenesis) (ob ). Bywa ono normalne lub też przypadkowe. Dziewo* rództwo przypadkowe napotykamy u niektórych motylów, których, jaja zwykle zostają zapłodnione, lecz czasem rozwijają się też bez zapłodnienia. — «łaja przedstawiają typ śród-żółtkowy i brózdkowanie odbywa się w nich według typu p o w i er z cli n i o w e go. Drogą zrastania się fałd nad paskiem zarodkowym blastodermy tworzą błony zarodkowe— o w o d n i ę (amnion) i błonę surowiczą (serosa). Pasek zarodkowy tworzy stronę brzuszny przyszłego owadu; stopniowo różnicują się na nim granice odcinków, a na tych ich wyrosty. Drogą stykania rozrastających się ścian ciała tworzy się grzbiet owada —przyczem reszta żółtka pozostaje w jamie ciała. Ostatecznie owad uwalnia się z błon zarodkowych i skorupy jajowej. Rozwój pozarodkowy przebiega rozmaicie. Niektóre owady (szcze-ciogonki Thysanura) wychodzą z jaja w stanie dojrzałym i żadnym przeobrażeniom nie ulegają. Ogromna zaś większość owadów opuszcza jajo w postaci larwy i przechodzi cały szereg przje_p_h_nażeń, aż wreszcie osięga postać o-stałeczną. Rozróżniamy dwa rodzaje przeobrażeń: zupełne i niezupełne. W wypadku pierwszym, przeobrażenia zupełnego, właściwego motylom, chrząszczom, dwuskrzydłym, błonkoskrzydłym, siatkoskrzydłym, owad przechodzi przez 3 stadya: 1) larwy, ruchomej i pobierającej pokarm, 2) poczwar ki (pupa), niepobierającej pokarmu i z nielicznemi wyjątkami (lip. u komara) wcale lub mało ruchomej i 3) owadu dorosłego (imago). W wypadku przeobrażenia niezupełnego (np. u pro-stoskrzydłych i pluskwiaków) larwa opuszczająca błony jajowe różni się od postaci dorosłej jedynie niedojrzałością płciową i brakiem skrzydeł: po kilkakrotnych linieniach O. otrzymuje stopniowo coraz większe skrzydła i osięga postać ostateczną. Pomiędzy temi typowemi trzema stadyami rozróżniamy jeszcze niekiedy przejściowe: u Bombas, np. napotykamy sta-dyum pseadonymyha, średnie pomiędzy larwą a poczwarką; u jątkowatych napotykamy study urn przejściowe między poczwarką a owadem dorosłym: z poczwarki wykluwa się O. latający—stadyuiu subimago, który jednak jeszcze raz podlega linieniu i dopiero wtedy prze-dzierzga się w postać dojrzałą—imago. Ciekawe zjawisko biologiczne przedstawiają wśród owadó^y gatunki żyworodząee, niektóre puje ich rola jako pasorzytów człowieka i zwie-muchy, np. mucha mięsna (Sarcophaga car-    rząt, ich wprost zgubna działalność w polach.

K u 1 w i e c i a; o szkodni-

„Enthomologischer Jahres-

A. E.

lasach, ogrodach, sadach, winnicach i t. d. Niektóre z nich np. szarańczę, mniszkę, filokse-rę, można nazwać wprost biczem kultury. — Co się tyczy rozmieszczenia geograficznego owadów, to zamieszkują one wszystkie strefy, poczynając od okolic podbiegunowych do równika, wszystkie wysokości, poczynając od równin aż do gór wysokich: na śniegach i lodowcach żyją skoczogonki JJesoria ghicia-lis. Zastosowują się do najrozmaitszych warunków życiowych —są O. mieszkańcy wód słodkich, mórz (nieliczne: chrząszcz krętak morski, Gyrinus marinus), jaskiń i t. d. Istnieją postacie właściwe niektórym okolicom, inne, jak naprz. Vanessa Cärdui, są kosmopolitami. — Owady tworzą grupę, która co do liczby gatunków przewyższa wszystkie pozostałe grupy zwierząt razem wzięte. Jeżeli liczbę znanych dotychczas gatunków zwierzęcych ocenimy na 2 70 000, na same owady przypadnie 200 tysięcy, a więcej niż połowę stanowią chrząszcze. Rzeczywista ilość gatunków jest o wiele większa; niektórzy entomologowie oceniają liczbę gatunków owadów na 1—2 milionów, inni, jak Riley, nawet na 10 milionów. O-y kopalne (oh. fig. 2091 napotykamy, poczynając

mnieć należy: z dzieł podstawowych';B ujr m e ster „Handbuch der Entomologie“ (1832); Gräber „Die Insekten“ (Monacln 1877 — 79); B r e h m „D. Thierleben“; i K o ï b e „Zur Kenntniss der Insekten“ (Berlin 1893); Packard „Guide to the study of insects“ (New-York wyd. 9-e 1889); Henne glu y „Les insectes“ (Paryż 1904); Chołodkowskij „Kurs entomologii“ (po rossyjsku, Petersb. 1896); N a s s o n o w „Kurs entomologii“ (po rossyjsku, tylko I zeszyt); z podręczników zoologii doskonały Clausa, anatomii porównawczej Nussbaum a; do określania klucz W ii n s c h a i Schlechtend hal a, z polskich do określania chrząszczy kach Kaltenbach „Die Piianzenfeinde aus der Klasse der Insekten“ (Stuttgart 1874); J u d e i c h i N i t s c h e „Lehrbuch der mitteleuropäischen Forstinsektenkuude“ (Wiedeń 1885 —1896); po polsku artykuł „Owady“ w „Encykl. Rolniczej“; z biologii prace Reaumur a (z XVIII wieku), L u b b o c k a, Forela, Roma-nesa (te być może zanadto właśnie ze stanowiska antropoinorficznego), Forela, Wasmanna, Darwina, Wallace’a i in. Bibliografię entomologii traktują Hagen „Bibliotheca enthomo-Jogica“ (dojfr. 1861); Taschenberg „Bibliotheca zoologica“ wyd. II t. V—IX“ (1861 —

1880); Be r t h a u

bericht“ („Archiv für Naturgeschichte“).

Owaherero, lud afrykański, ob. Here -r o w i e.

V|

od Syluru. Najstarszy z nich, Palaeoblattina Dou•• villei, znaleziony został w r. 1885 przez Bro-gniarfa w średnich warstwach Syluru. Z 2600 przeszło gatunków owadów kopalnych, na epokę paleozoiczną przypada ich 155, zoiczną 475, najwięcej, bo 1 972, na kenozo-iczną. — Klassyfikacya owadów, I;właśnie z powodu bogactwa i rozmaitości form, dotychczas nie jest należycie ustalona, żnie od cech wziętych za podstawę klassyfi-kacyi istnieją rozmaite układy systematyczne.

Najracyonalniejszą jest tu klassyfikacya, oparta na rozwoju rodowym (filogeneza), rozwoju o-sobnikowym (ontogeneza) i z cech morfologicznych w budowie skrzydeł. — Z olbrzymiej mieni wodzących wszystkich jej punktów sta-literatury entomologicznej wspo- ‘ nowi wielkość stałą, tak iż uv—a². W spół-

,:T ■

Fig. 209 Owad kopalny (Protophasma) znaleziony w kopalni węgla w Commentry ;formacya węglowa epoki pierwszorzędnej).

na mezo-

Zale-

Owaihi, ob. Sandwich.

Owal. Przez O-e, jak sama nazwa wskazuje, pojmujemy krzywą, przypominającą profil jajka. W geometryi analitycznej przez O. rozumiemy pewne krzywe 4-go rzędu, związane z imionami Descartes’a i Cassiniego. 1) O-em Descartes’a (ob. Descartes) nazywamy krzywą utworzoną w ten sposób, że u-mówione wielokrotności poszczególne promieni wodzących, łączących jej punkty z dwoma ogniskami, składają się w sumie na dany odcinek. Jeżeli promienie wodzące punktów pewnej krzywej oznaczymy przez u i v, krzywa ta będzie owalem Descartes’a w razie, gdy mu-\-nv=l, gdzie m, n i l są wielkości stałe; warunek ten łatwo sprowadzić do u-\-pv = r\ dla każdej pary wartości n i v (o ile p² różni się od 1) otrzymujemy po dwie krzywe, z których jedna [przypomina elipsę o danych ogniskach, druga okrąg, mający za środek jedno z ognisk, a w pobliżu drugiego nieco .spłaszczony lub nawet wklęsły. Wrazie zaś wyjątkowym gdy p²=l, jedna z tych krzywych zamienia się na elipsę, druga na „hyperbolę, stanowiącą jedyny w tej klasie przykład krzywej ciągnącej się w nieskończoność.—2) O-em C a s s i n i e g o (stąd Kasyno-i d a) nazywamy taką krzywą, że iloczyn pro-

rzędnych prostokątnych równanie tej krzywej cie żywią się trawą, w zimie— sucheim trawami, porostami, pędami i korą drzew; w lecie przebywają na wysokich, dzikich szczytach górskich: na zimę przechodzą w okolice niżej leżące. Między samcami w okresie rozmnażania się toczą się walki zażarte. Samice po 20—25 tygodniowej ciąży rodzą 1—2 jagnięta (samice O-y domowej—3, a nawet 4), które otaczają nader troskliwą opieką. Prawie wszystkie gatunki dzikie bardzo łatwo dają się oswoić i rozmnażają się w niewoli. Rodzaj ten o-bejmuje oprócz (3-y domowej (Ovis aries) około 12 gatunków dzikich, zamieszkujących głównie Azyę; w Europie, w Ameryce płc. i Afryce płc. istnieje tylko po jednym gatunku, Australia zaś i Ameryka płd. dzikich O-c nie posiadają.—Pod względem geologicznym O-e tworzą grupę stosunkowo młodą, gdyż dotychczas przynajmniej nie znaleziono szczątków kopalnych nawet w pokładach trzeciorzędo-Owca (Ovis), rodzaj zwierząt ssących p rz e- wych.—Poszczególne gatunki z trudnością da-żliwających (Ruminantio) z rzędu kopyt- ją się rozróżnić, różnica zazwyczaj polega na nycli (Ungulata), podrzędu parzystoko- budowie rogów, wielkości, ubarwieniu, rozwoju pytnych (Artiodactyla), rodziny pochwo- jamek łzowych, a uiekiedy na obecności dłu-rogich (Cayicornia), podrodziny owiec gich włosów na niektórych częściach ciała.—

(Ovina). Cechy podrodziny owiec są następujące: pysk owłosiony, rogi poprzecznie zmarszczone, grube, kanciaste, często silnie zakrzywione, skierowane w tył i nazewnątrz; wpu-

klenie skóry (woreK kopytowy) pomiędzy obu i ła przeniesiona przez Europejczyków, wielkiemi palcami; dwie sutki.—Rodzaj O. od- ; dzenie O-y domowej dotychczas nie wyjaśnio-znacza się brakiem brody na podbródku, czo- i ne. O. domowa, podobnież jak i inne zwie-łem plaskiem lub wklęsłem i obecnością gru- j rzęta domowe, przedstawia mnóstwo odmian czołów kopytnych na wszystkich nogach oraz i i ras (ob. owczarstwo), różniących się wiel-istnieniem jamek łzowych. O-e żyją zwykle kością, budową ciała, wełną, ubarwieniem, gromadnie (stadami) pod wodzą starego samca, kształtem i stopniem rozwoju rogów (niekiedy Gatunki owiec z wyjątkiem O-y domowej, któ- 4—8, czasem brak zupełny u samic, a nawet rą hodują zarówno w miejscowościach górzy- u samca), szczególuetn nagromadzeniem tłustych, jak i na równinach, zamieszkują wyłącznie szczu na policzkach, w ogonie i innych czę-okolice górskie, skaliste, znacznie wzniesione ściacb ciała. U niektórych ras spotyka się n. p. m. (niekiedy na wysokości 6000 — 7000    4 sutki zamiast dwóch. — Do ważniejszych ga

rn.). O-e doskonale drapią się po górach i ska- | tunków dzikich należy.- 1) Ar u i (Ovis trage-czą, są bardzo silne, żwawe i ostrożne; w le- I laphus), (ob. tig. 210), którego najważniejszą ce-

jest postaci

;</⁴-|-v2 (b²-)-x² )//-+{ ó²—x²)i=a*

Wrazie b >a krzywa ta składa się z dwóch odosobnionych gałęzi, symetrycznych względem osi Y; wrazie b = a tworzy się jedna krzywa, która, sama siebie przecina w początku spółrzędnych (jest to wspomniana wyżej t. zw. lemniskata); zamkniętą bez punktu węzłowego, przyczem stosownie do tego czy stosunek a\b jest mniejszy lub większy od V 2, krzywa ta w pobliżu osi Y jest wklęsłą lub wypukłą.

Owalne okienko, ob. Ucho.

Owaryalgia, ob. Jajnika choroby.

Owatonna, m-to w półn.-ameryk. stanie Minnesota, nad rz. Straight; stacya kolejowa, seminary um baptystów, źródła mineralne, przemysł i handel, 4 000 m-ców.

gdy b < a, mamy krzywą

A. Ł.

Najbardziej znanym i rozpowszechnionym gatunkiem jest O. domowa (Ovis aries), należąca od niepamiętnych czasów do zwierząt domowych, do Ameryki jednak i Australii zosta-

Poclio-

EP»

4

Wiü.

'm

ót'

»?

mm

Hf

-a"

a*

ki -

.. -, W    r-

mc

'U

U'-

KI

mmm

Fig. 210. Ovis tragelaphus.

chę stanowi długa gęsta grzywa, zwieszająca się | czne. 3) Jedyny gatunek amerykański O-a od spodu szyi do piersi i przednich nóg; na stro- | górska (Ovis canadensis s. montana) za-nie brzusznej po bokach sierść nieco dłuższa, ster- , mieszkuje Góry Skaliste i sąsiednie okolice cząca; ogon z długą kitą; rogi łukowato wygięte górskie. Długość ciała samca dochodzi do nazewnątrz i w tył, końce ich zaś nieco we- 1.9 m. (w tern ogon 12 cm.), długość ciała wnątrz i na dół; ubarwienie blado-rdzawo-    samicy —1.4—1.5 m. Rogi samca grube, nie

brunatne, miejscami brunatno-żółte i czarne, i ściśnięte z boków, około 70 cm. długie; rogi Długość dorosłego samca wynosi 1.8-1.9 m.,    samicy małe, podobne do koźlich. Jamki łzo-

z czego 25 cm. przypada na ogon, wysokość    we słabo rozwinięte. Owłosienie szaro-bruuat-

95 —100 cm., długość rogów około 70 cm.;    ne z białem. 4) muflon (ob.) (Ovis musimon).

5) Argali (ob.) (Ovisa rqalis s. amnion).

Owczarstwo. O. jest przedmiotem osobnej gałęzi gospodarstwa rolnego (specyalne w tym względzie wiadomości znajdują się w licznych dziełach agronomicznych, a podręczne w „En-cyklopedyi Rolniczej“). W obecnej chwili w dziejach O-a nastąpił przełom: główne siedlisko jego z Europy przeniosło się do Ameryki i do kolonij australskich. Hodowla O-a cieszyła się rozkwitem u ludów wschodnich (Izraelitów, Fenicyan, Egipcyan), a potem u Greków i Rzy-

Cz. St.

długość samicy 1.55 m., wysokość 90 cm., długość rogów 40 cm., grzywa krótsza. Zamieszkuje Afrykę płc., zwłaszcza góry Atlasu.

Poza okresem rozmnażania się osobniki tego gatunku żyją pojedyńczo, 2) Ovis nahura cechuje się brakiem jamek łzowyeh i poprzecznych fałd na rogach. Barwa od brunatuawo-szarej do kasztanowo-brunatnej; długość ciała wynosi przeszło 1 m., ogona około 20 cm. Zamieszkuje Himalaje. 3) Kaczkar (Ovis poli)

(ob. fig. 211) największy gatunek; długość dorosłe-

g|F

...i

. ;A' ^

mm

'''

/

vû

Pi

-“J

ni"    ___

\    ' V / ■- /y-

Eig. 211. Kaczkar (Ovis poli).

sprzyjały jej, dopiero Maurowie dają pobudkę rozwojowi tej kultury: przenoszą ją do Hiszpanii, gdzie powstanie hodowla owiec cienko-wełnistych (Merinosów) (ob. fig. 212), z których w w. XVIII Francya stworzy Rambouil-liety (ob. fig. 213), Anglia — Negretti (od hodowcy hiszpańskiego tego nazwiska), Szwe-cya, acz nie na długo, próbuje aklimaty-zować merynosy, Austrya z Hiszpanii wytwarza kilka znakomitych stad prywatnych. Saksonia sprowadziła do siebie owce ze stad Eskurialu i lir, Negretti. Prusy otrzymały merynosy za

go samca dochodzi do 2.15 m., z czego na ogon mian; wielkie przewroty średniowieczne nie przypadali cm., wysokość 1.2 m.; olbrzymie rogi poprzecznie karbowane wygięciem swojem tworzą koło, poczerń końce zaginają się ku tyłowi nazewnątrz, długość ich wynosi 1.5 m,, u na--sady w obwodzie mają około 50 cm.; rogi samicy znacznie mniejsze (40 cm.). Szyja pokryta grzywą, utworzoną z grubych włosów (dług. 13 — 14 cm.); owłosienie jasno-brunatne, pysk, strona brzuszna, nogi i ogon białe. Spotyka się w półn. Tybecie, w górach Tian-Szanu i innych okolicach Azyi Środkowej. Żyje gromadnie w stadach, liczących po 5—15, rzadziej 25-30 sztuk, z 2 — 3 samcami, z któ- J Fryderyka II. —W Polsce dopiero w 1810 r. rych jeden gra rolę wodza. Kaczkary należą do ; pierwsze merynosy ukazały się jako dar elek. rzędu zwierząt bardzo ostrożnych: polowanie na \ Sas. Fryderyka Augusta III z Lohmen i Stol-nich jest bardzo trudne. Mięso młodych sma- : pen, do dóbr Krajno i Górno w Kieleekiem i do-

piero powoli owczarnie polskie rozwijały za- J niu, Płomianach, Strzelcach, Lesznie, Krazi-sady postępowej hodowli (ob. Królestwo czynie).-—W Poznańskiem od 1836 r. ze stada Polskie: rolnictwo).—Najważniejsze owczar- księcia Lichnowskiego z Raciborza sprowadzanie w Królestwie Polskiem, aż do czasów War. ne merynosy nie dały wyników pomyślnych Tow. Rolniczego: w Matko wicach, Sterdyni, z powodu tendencyi ku wełnie zbyt cienkiej, Woli Pękoszewskiej, potem w Szczawinie, Cheł- która wywołała chorobę „traber* — i po dłuż-mie, w 1838 r. w Konstantynowie (do dziś dnia , szym upadku O-a w Księstwie, dopiero po pomyślnie istniejąca;. Następnie powstały O-e ¹ 1860 r. odrodziło się ono, dając znakomite Owce

Fig. 212. Merynos (typ elektoralny).

•J*

Wi

•S *

(* ii.

jfe

jutó,

.r- , /

ÜMB

k|

V&l

s.

§s±

Hj

P #

Lÿ:- y

Fig. 213. j Negretti.

zawodowe w Szydłowie, w Werbkowicach, | w Kopaszewie, Kotowie i Oporowie. W Galicyi w Okęciu, Cielądzie, Passach, Zegrzu, Radży- pomimo prób czynionych, nie doprowadzono niu; Branicy i Ustrzeszy. Wyłącznie prawie O-a do kwitnącego i wzorowego stanu. — Rosya z rasy Negretti: w Gawartowej Woli, Strzeszko- pomimo nader korzystnych warunków dopiero te-wicach, Michałowie, Przewałowie i in.—Obec- raz zaczyna'zajmowaé się tą ważną gałęzią (stada nie Owczarstwo głównie zwróciło się ku wy- księżny Olgi w gub. Ekaterynosławskiej, oraz twarzaniu wełny czesankowej i stąd przewa- i stado Kriwskiego w Saratowskiej) pracy. Sprowa-żnie hodowane są Rambouilliety (w Słupi- I dzenie merynosów do Europy środkowej miało

Wielka Encykl. Illustr. Ser. II. Tom VI. Zesz. 48a

cze-

swo

klasyfikacya o-krótkoogonia-

na badaniu runa.—

wrzosówka, nad

nas

Br J.

(Londyn 1780, str. 68); B. Hutchinson „Biographia medica; or historical and critical memoirs of the lives and writings of the most eminent characters etc.“ (Londyn 1799, t. II str. 195) i W. Munk „The roll of the Royal College of Physicians of London etc“ (tamże

Dr j. p.

na celu produkcyę wełny cienkiej i doprowadziło ją też do doskonałości, dając wełnę elektoralną (jako z elektorstwa saskiego pochodzącą), która zajęła miejsce obok wełny Infanta d₍’o, później zwanej N e g r e 11 i (głównie w Meklenburgii, a mianowicie w Kenzli-nie, Lenschowie i Hochstitz). Francuzi zaś zmierzali do otrzymywania wełny długiej sankowej i do powiększania zarazem wagi ich wychowańców: to też osiągnęli ten ideał swojego O-a w rasie „Rambouillet“. Główne rasy Owiec europejskich: krótkoogoniaste, gielskie i merynosy, piera się

stych należą oprócz O-c skandynawskich, islandzkich i szetlandzkich: 1) brzegami morza niemieckiego, najmniejsza z O-c i najwybredniejsza w Europie, wełna jej kudłata, brunatna lub siwa. — 2) fryzyjska (Ho-landya, Hannower, Szleswig), rogata, rosła, w wełnie pospolitej; hodują ją dla mleka—u sprowadzano ją z Żuław; pospolicie nazywają te owce fagasami. — 3) Żakel; wełna mieszana, kudłata; rogata, nosi nazwy wedle krajów: żakle wołoskie, siedmiogrodzkie, węgierskie, kroackie it. p. - 4) Owce z równin, o wełnie mieszanej, hodowane przez chłopów. Wytrwałe te zwierzęta są nader pożyteczne, acz mało wydajne — przy usilnej staranności mogłyby stać się dla małorolnych ważnym przedmiotem dochodu, gdyby udało się je przez krzyżowanie uszlachetnić. — Owce angielskie, są krótko- i długo wełniaste (albo z gór czyli p u-chowe i z nizin).—Do rzędu długowełniastych należą: 1) O. Leicester („Lester“), przez kultu-Bakewella wytworzona. Wyborne opasy; bezro-ga, wełny wydaje 3 — (3 klgr., lecz jest bez znaczenia dla lądu. — ar2) O. Lincoln, wełna miękka, lśniąca; O. ta dobrze się opasa. — 3) O. Ootswaldz hrabstwa Glocester („Gloster“), o wełnie ordynarnej, lecz bardzo obfitej, o wyśmie-nitem mięsie. Owce te udają się w naszym kraju. Do owiec krótkowełniastych zalicza się South-do-wny, Shropshiry, Hampshire-downy i Oxfortshire-downy, z których najszacowniejszemi są South downy; wytworzone z krzyżowania ras pierwotnych z merynosami wydają wełny cienkie, a przytem odznaczają się delikatnością i wybornym smakiem mięsa. Główna wartość owiec angielskich dla lądu leży w ich pożyteczności przy krzyżowaniu z pierwotnemi lub kulturalnemi rasami w miarę potrzeb i warunków miejscowych, Merynosy, produkt długoletniej kultury, dały wiele odmian, których poznanie należy właściwie do wełnoznawstwa. Przy hodowli owiec należy głównie zwracać uwagę na ich wytwarzanie i wychowanie. Obie te gałęzie hodowli są przedmiotem osobnych umiejętności. — Według „Enc. Rolniczej“.

Owego, m-sto w półn.-ameryk. stanie New-\ork, przy ujściu Owego Creek do Susque-

hanna, młyny zbożowe, odlewnie, garbarnie, fabryki machin i fortepianów; 6 000 m-ców.

Owełkowate, ob. Proteaceae.

Owen an der Teok, m-sto w Król. Wirtem-berskim, okręgu Naddunajskim, w gminie Kirchheim, nad rz. Lauter, 2 000 m-ców; poczta, telegraf, piękuy kościół gotycki z grobowcami książąt von Teck, tkactwo bawełniane, fabryki śrub i muter, rozwinięta hodowla bydła i owiec, uprawa wina i owoców. Niedaleko O. góra Teckberg (775 metr.) z ruinami zamku książęcego, a u stóp jej, pieczara Sibyllenloch. — Por. Rooschiiz „O., seine Geschichte und Denkwürdigkeiten“ (Stuttg. 1884).

Owen Jerzy (f w Londynie d. 18 października r. 1558) lekarz angielski, który wykształcenie zawodowe otrzymał w Oksfordzie, gdzie mu też w r. 1527 prz>znauo godność doktorską. Wkrótce potem król Henryk VIII powołał go na dwór swój, jako lekarza przybocznego; urząd tensam piastował również przy osobach króla Edwarda VI i królowej Maryi. Jako członek, a w r. 1553 zwłaszcza jako przewodniczący w loudyńskiem „College of Physicians“ położył zasługi niemałe, przyczyniając się znacznie do podniesienia tego towarzystwa uczonego, oraz do powiększenia jego praw i przywilejów. Historycy niektórzy utrzymują, że O. w r. 1537 późniejszego króla E d-w a r d a IV, za pomocą cięcia cesarskiego, wrydobył z żywota matki jego, królowej Joanny Seymour, która rzeczywiście zmarła, wydając na świat syna swego. Nie jest to jednakże dowiedzione, a wogóle szczegóły życia O-a są mało znane i to, co o nim napisano, niezawsze na wiarę zasługuje. Drukiem ogłosił tylko jedną pracę p. n. „A meet diet for the new ague, set forth by Mr Owen“ (Londyn 1558, in fol.). — Por. J. Ai kin „Biographical memoirs of medicine in Great Britain etc.“

1878, t. I str. 36).

Owen John, teolog purytaiiski (* 1616—f w 1683). Po dwóch latach pobytu w Cambridge (Queen’s College), gdzie był nauczycielem, został skutkiem nietolerancyi Lauda, wydalony. Przyłączył się do prezbiteryan, a w r. 1646 do niezawisłych. Po straceniu Karola I (nazajutrz, 31 stycznia 1649 roku) kazał w obecności parlamentu; następnie towarzyszył Kromwelowi do, Irlandyi i Szkocyi, został mianowony dziekanem Christ-Church’u w Oxfordzie i wice-kanc-lerzem uniwersytetu (1652—1657), lecz usunął się wkrótce do życia prywatnego i wystąpił przeciw Kromwelowi a później i reakcyi. Liczne dzieła O. mają tylko wartość historyczną. (No-

we wydanie Londyn 1854, 24 tomy, z biogra- go książęta krwi i dygnitarze, ażeby własnemi

Br. J.

fią przez A. Thompsona).

oczami obejrzeć dzieło jego: z jednej strony Owen Joh n, duchowny anglikański (* 1766— fabryka rozrastała    się wspaniale i robiła

f 1822). Podróżował 1791 —1793 r. w dolinie Rodanu, a wspomnienia jego wyszły w dwóch dziełach: „Travels into different parts of Europe“

1794). Był O. jednym z założycieli Towarzystwa biblijnego brytańskiego (spełniał tam 1804—1822 czynności sekretarza). Traktat „The Fashionable World displayed“ miał wiele edy-cyi.

interesy doskonałe,    z drugiej dawała wy

Br. J.

soki poziom dobrobytu pracującym. W O-nie widziano zbawcę, który przykładem swoim pod-Lond. 1796J; „The Retrospect“ (Lond. dał krytyce hasła Rewolucyi francuskiej. Odwiedził go między innemi cesarzewicz a późniejszy cesarz Mikołaj I i zaproponował, ażeby O. z dwoma milionami (!) Anglików przeniósł się do Rosyi. To powodzenie utrwala O-a w jego poglądach teoretycznych, które wyłożył w czteru OwenR o b er t, „święty starzec“,jeden z trzech szkicach drukowanych w r. 1812 i 1813:

wielkich utopistów w pierwszej ćwierci w. XIX (* 14 maja 1771 w Newtown —f 17 list. 1858 tamże). Syn kramikarza w małem miasteczku Walii płn., pobierał nauki w miejscowej szkółce elementarnej i tam w 8-ym roku życia pomagał nauczycielowi w jego pracy, ale w dziesiątym musiał o-puścić szkołę i wstąpić jako subjekt do sklepu w Stamfordzie. Rozpoczyna się okres samo-uctwa: młodzieniec, dziecko niemal, rzuca się gorączkowo do roztrząsania spraw religijnych, a zniechęcony wogóle do wszelkiego wyznania, ima się studyów naukowych, zwłaszcza chemii: na cały wszechświat O. zaczyna spoglądać jako na olbrzymią pracownię chemiczną. Znalazłszy się w wielkim domu handlowym w Londynie, młodzieniec sypia zaledwie po 5 godzin na dobę—resztę czasu obraca na kształcenie się. Później przebywa w Manchesterze, a znalazłszy się w tern ognisku przemysłu, zwraca na siebie uwagę swoją przedsiębiorczością; wynajduje sposób nowy obrabiania ordynarnej bawełny amerykańskiej, i w roku dwudziestym życia zostaje kierownikiem przędzalni; niebawem żeni się z córką fabrykanta Dale i z dniem 1 stycznia 1800 r. o-bejmuje kierownictwo sławnej z powodu jego działalności fabryki w NewT-Lanark (Szkocya). Była to osada fabryczna położona w ustroniu, robotnicy byli zbieraniną z różnych miejsc, pogrążoną w ciemnocie, nędzy i pijaństwie, ob-dłużoną u sklepikarzy, jedynie spory pomiędzy sektami pociągały ją i życie wnosiły w to pustkowie. O., który już w Manchesterze zwrócił swoją uwagę na sprawę robotniczą, a nadto wyrobił sobie w tej kwestyi pe*vne poglądy, postanawia wypróbować doświadczalnie ich praktyczność: stworzyć dobrobyt w New-Lanarku, podnieść poziom umysłowy i moralny. Rozpoczyna się pierwszy okres działalności społecznej O-a: filantropijny. Rzecz była trudna: robotnicy nie ufali kierownikom; a nadto współwłaściciele, widząc wydatki powiększone a niewierząc w obiecywaną ich wydajność, zaczęli sarkać. Ze współwłaścicielami O. załatwił się, wyszukując innych, poprzestających na niższem oprocentowaniu, w tej liczbie J. Benthama. Po kilku latach New-

„A new view of society, or essays on the principle of the formation of human character“. Tutaj usiłuje dowieść, że: 1-o charakter człowieka warunkuje się stosunkami jego otoczenia, 2-o wszystkie przyzwyczajenia można wychować w człowieku, stwarzając w jego życiu odpowiednie warunki; 3-o cywilizacya dzisiejsza stworzyła wszystkie środki, ażeby człowiek mógł więcej wytwarzać niż spożywa, byleby tylko miał warsztat pracy dostateczny, a tern samem powołała do życia wszystkie warunki dobrobytu. Te szkice dały O-wi większy jeszcze rozgłosmie spostrzegano, że tam tkwiły już poglądy wychodzące poza obręb dotychczasowej jego działalności filantropijnej. Bodaj sam O. nie wyciągał naówczas dalszych wniosków z własnych swoich założeń. Ale energia jego i żądza czynu pchały go na dalszą drogę, tj. na drogę stosowania w całem społeczeństwie tych zasad, które wydały tak wielkie rezultaty w New-Lanarku. Ale tutaj rozpoczynają się rozczarowania: gdy rozesłał do rządów okólnik ze swemi planami, Gentz cynicznie mu odpowiedział: „bynajmniej nie pragniemy ani dobrobytu dla tłumów, ani oświaty, bo jakim sposobem moglibyśmy pan rwać nad niemi?“. R. 1815 pogrążył Anglię w nędzę: kryzys przemysłowy, pierwszy, srożył się z nadzwyczajną siłą ku zdumieniu ekonomistów. O. wystąpił z tłómaczeniem tego zjawiska: człowiek wytworzył olbrzymie siły produkcyjne, które z powodu braku orgatiizacyi należytej społecznej, zamiast dobrobytu, niosą nędzę-i rozpoczął wraz z tein wielką działalność agitacyjną, dowodząc, że szczęście i dobrobyt zapanują dopiero wtedy, gdy zamiast własności prywatnej ustrój społeczny oprze się na koope-racyi, nauka zaś oświetli umysły. Poglądy te swoje nowe, silnie zabarwione, ateizmem, O. wygłosił w pracach „Explanation of the causes of distress in which pervades the civilised World“ (1823) i „A book of the New Moral World“ (1826—-44).O. wprawdzie nie lekceważy drobnych zmian i krząta się nawet gorliwie około wielu spraw, ale coraz energiczniej podkreśla tę okoliczność, że jedynie głęboka reforma zdoła wyzwolić cywilizacyę od nędzy i ciemno-Lauark przeistoczył się: stał się ogniskiem do-    ty. W ciągu wielu lat jako kierownik wielkiej

statku, zdrowia i oświaty, jakiego Anglia nie    fabryki zaznajomił się on z wytwórczością obecną

znała. Imię O-a staje się głośnem; odwiedzają pracy ludzkiej i dowodzi na tej podstawie, że ezło-

L. K.

wiek przy racyonalnym ustroju społecznym osiągnąłby wysoki szczebel dobrobytu. Ale wywody te nie znajdują posłuchu. O. sam, jako ateista i burzyciel społeczeństwa, traci dawną wziętość i staje się^przedmiotem nienawiści publicznej. Postanawia więc na dziewiczej ziemi Ameryki założyć gminę komunistyczną według zasad swoich: w r. 1825 kupił w stanie Indiana 30 000 akr. i tam założył kolonję komunistyczną New-Har-mony (ob. Utopie społ eczne), — bez powodzenia; później czyni inne próby, a wszystkie opłaca sowicie utratą znacznej części majątku, jeno nie energii i wiary. Powróciwszy do Anglii i w walce z wszystkiemi zamożniejsze-mi odłamami społeczeństwa, próbuje w latach 1830 — 1832 powołać do życia giełdę pracy (Labour exchange) w Londynie, opartą na o-cenianiu wartości produktów w pracy ludzkiej, daje pobudkę pierwszemu tłumnemu ruchowi kooperatystycznemu, bierze udział wielki w rozwoju związków zawodowych w początkach lat trzydziestu. Ale przedewszystkiem objeżdża kraj cały ze swemi zwolennikami i tam ustnie (a także za pośrednictwem różnych czasopism) zaznajamia słuchaczy z ideałem swego „Nowego świata Moralnego, tj. z gminami przemysło-wo-rolnemi komunistycznemi. Wciągu lat 1827 — 1837 wygłosił przeszło 1000 mów, ułożył 500 adresów, napisał około 2000 artykułów i odbył blizko 300 podróży (dwie do Francyi). Energia ta i zapał nie opuszczają go do samej śmierci, i to pomimo wszystkich przeszkód: ignorowano go, ośmieszano, nawet obrzucano błotem i kamieniami; ale ci, którzy go bliżej znali, poważali go niezmiennie, a nazwa „świętego starca“ pozostała na zawsze związana z nazwiskiem O-a. Przytem, kierowany swoim zmysłem praktycznym, ani na chwilę nie spuszczał z oka drobnych środków polepszenia bytu ludności robotniczej. Nawet ci, którzy odrzucają wszystkie wywody O-a, przyznają jednogłośnie, iż był to mąż nieposzlakowanej czystości i niewymownej dobroci, jeden z gie-niuszów serca. Wpływ O-a na rozwój nowoczesnej myśli socyalistycznej jest niezmierny, zwłaszcza wywody jego co do wytwórczości pracy ludzkiej, oddziaływania warunków społecznych na charakter ludzki, mierzenia wartości przez pracę, oświetlanie kryzysów stały się zasadniczemi założeniami socyalizmu naukowego. Engels ocenił tę stronę działalności O-a w pracy swojej „Dühring’s Umwälzung der Wissenschaft“ (po polsku „Socyalizm utopijny a naukowy“). Ale niemDiej doniosłą była praktyczna działalność O-a, która wsiąkła nietyl-ko do programów socyalistycznych, ale także oddziałała na wszystkie plany reform społecznych. Nawet instytucye patronalne (ob), biorą od niego swój początek; O. spopularyzował ideę prawodawstwa fabrycznego (zwłaszcza co do pracy dzieci i kobiet), wykazał rolę państwa w sprawach ekonomicznych, wywieszając bez u-

życia tego terminu ideał „państwa kulturalnego“ (ob. Państwo) i zwłaszcza jego zadania podczas zastoju, zwrócił uwagę na statystykę pracy (o.b. pracy statysty k a), dał początek ruchowi spożywczemu, i rzecz naturalna, iż stowarzyszenia spożywcze w r. 1902 w Newport wzniosły mu pomnik i założyły tam tundacyę jego imienia. Pisał O. w sposób niejasny. Z synów jego: Robert (f 1801 w New Lanarku -- f 1877 w New-Yorku) był posłem amerykańskim w Neapolu (1853 —1858) i znany jest w literaturze spirytystycznej, drugi Dawid (* 1807—f 1870 w New Harmony) zasłużył się jako- geolog. — Por. autobiografię „the life of R. Owen written by himself“ (Lond. 1857 — 1858); Booth „R. 0., the founder of socialism in England“ (Londyn 1869); Lloyd Jones „the life, times a. labours of R. 0.“ (Londyn 1890); Sar gant „R. O. a. his social philosophy“ (ib. 1886 najlepsza z mo-nografij); Szczegłow „Istorja socijalnych sistem“ (tom I); Doroljubow (Soczinjenja), także Held „Zwei Bücher zur sozialen Geschichte Englands“ (Lipsk 1881, str. 343—386).

Owen Ryszard, angielski zoolog i paleontolog (* 20 czerwca 1804 r. w Lancaster —f 16 grudu. 1802 r. w Londynie). W 1824 r. wstąpił na wydział lekarski w Edinburgu; po skończeniu studyów udał się, jako chirurg do Londynu. W 1835 r. objął katedrę fizyologii w College of surgeons (Royal Institution), następnie wykładał paleontologię w School of mines, zarządzał wydziałem przyrodniczym Muzeum Brytańskiego. O. ogłosił drukiem liczne prace naukowe, tyczące się głównie historyi rozwoju zwierząt kręgowych. Jakkolwiek nie wszystkie wnioski O-a w tym zakresie były trafne, jednak te badania i prace wielce przyczyniły się do rozwoju anatomii porównawczej: O. zyskał sławę jednego z najbardziej znakomitych anatomów; prace jego paleontologiczne, zwłaszcza w zakresie paleontologii zwierząt kręgowych, oraz wspaniałe odtwarzanie zwierząt kopalnych podług części skieletu miały znaczenie pierwszorzędne; odtworzył np. bu-dowrę nowo-zelandzkiego moa na podstawie kości udowej. Do najważniejszych prac O-a należy zaliczyć porównawczo-anatomiczne badania nad zębami, skieletem, mózgiem kręgowców, nad skieletem współczesnych i kopalnych zwierząt kopytnych, oraz ustalenie faktu rozwoju zwierząt workowatych bez tworzenia się łożyska, a stąd podział zwierząt ssących na łożyskowe i bezłożyskowe, następnie ważne bardzo są prace O-a nad kopalnemi ptakami, współczesnemi i kopalnemi gadami i płazami, i wreszcie prace z anatomii łodzika (Nautilus) i ramienionogów yBrachiopocla). — Ważniejsze prace O-a, ogłoszone drukiem: ,,Archetype and homologies of verterbrate skeleton“ (Londyn 1848); ,.British fossil reptilia of the cretaceous period“ (1851); „Comparative anatomy, inver-

Cz. St.

Hr

L. K.

Owen Stanley, łańcuch górski w Nowej Gwinei, tak nazwany od kapitana Owena Stanleya, który go odkrył w 1848 r.; w szczycie Mount Victoria dosięga 4 000 metr. wysokości.

Owernia (Auvergne), Arvernia-kraina Arvernôw w Gallia Ce lt i ca, w części jej połdn.-zachodniej, zaliczonej później do rozszerzonej przez Augusta Akwitanii Ii II z miastem głównem starodawnem,rzymską Ger-govią, a od czasów tegoż cesarza ze stoi. Au gust on eine tum; inaczej Arverna — dawna prowincya francuska w samym środku północnego pasa dzisiejszej Francyi południowej, pomiędzy równol. 46°20' a 44°41' i połudn. 2°10r a 4° Gr. w przybliżeniu; w r. 1790 podzielona na departamenty Cantal (ob.) i Pu y-de Dôme (ob.) przy włączeniu pozostałego od nich terrytorÿum do dep. Allier i Haute, Loire (ob. Loire Haute); objęta departamentami Lot, Corrèze, Creuse, Allier, Lozère, H. Loire dane z kraju Karnutów, cała Arwernia powsta-

rą;

122

tebrate animals“ (1855); „Comparative anatomy, vertebrate animals“ (1855); „Crocodilia and ophidia of the London clay“ (1859); „Description of the extinct gigantic Sloth“ (1843); „Fossil reptilia of the wealden“ (1853 — 1857); „History of the British fossil mammalia and birds“ (1846); „History of the British fossil reptiles“ (1840); „On the classification of mammalia“ (1859); „Memoir on the Megatherium“ (1861); „Odontography“ (1845, 2 tomy); „On forms of the skeleton and the teeth“ (1865); „Palaeontology“ (1871); „Principles of comparative osteology¹' (1855); „Anatomy of vertebrates“ (1866 — 68, 3 tomy); „Descriptive and illustrated catalogue of the fossil reptilia of South Africa“ (1876); „On the fossil mammals of Australia and on the extinct marsupials of England“ (1877, 2 tomy); „Memoirs of extinct wingless birds of New Zealand“ (1878). Znaczna część wspomnianych prac została wydana oddzielnie pod tytułem: „History of British fossil reptils“ (Londyn 1884).

Owen Glendower, wódz Wallijczyków przeciw Henrykowi IV, król. angiel. (ob.); umarł w r. 1416.

Owenici — odłam czartystów (ob. charty zm) idący pod kierownictwem Lowetta i u-legający wpływom Owena, a sprzeciwiający się użyciu siły fizycznej.

Owenit, ob. Turyngit.

Owensboro, stolica hrabstwa Daviess w półn.-ameryk. stanie Kentucky, nad rz. Ohio, węzłowa stacya kolejowa, wielkie fahr, tytoniu i whisky (wódki), handel rzeczny; 10 000 m-ców.

Owen-Sound, m-sto w hrab. Grey prowin-eyi kanadyjskiej Ontario, nad zatoką Georgian jeziora Hurońskiego, stacya krańcowa linii Toronto-Grey-Bruce oraz najlepszy port j. Hurońskiego; handel drzewem i zbożem, 8 000 m-ców.

(na krawędzi wschodniej). Leżała pomiędzy rzekami Cher, Dordogne, dopływami Allieru, Loa-Truyćre’ą i Lot. Allier przecinał O-ę z północy na południe. Zwyczaj dzielił pro-wincyę na wyższą, górzystą, na południo-zacho-dzie, ze wspaniałym Cantalem, i dolną niższą, półu.-wschodnią (Haute et Basse Auv.). Wyróżniano na obszarze O-i ziemie: Artense, Pla-nèze (na południu), Limagne (wzdłuż Allieru), Forez (na wschodzie), Livradois (w środku nad Allierem), Brivadois, Langhadois, Velay. Prócz Cantalu było kilka pasem gór: Mts du Cezal-lier, Mts Dore, Mts Dôme, Bois Noir, Mts du Forez, du Livradois, a na pograniczu wschód. Mts de la Margjgride i du Velay. Znaczniejsze miasta: Clermont-Ferrand, Riom, Thiers, Issoire, Ambert, Marsac, Aurillac, St. Flour. Tu daje się tylko koleje powstawania O-i i dzieje wewnętrzne. Wszelkie iune dane, geologiczne, geograficzne wraz ze statystyką, pod odpowie-dniemi departamentami.—1. O. była jedną z najwcześniej zaludnionych ziem Francyi. Niedawne odkrycia Rarnèsa w Puy Courny pod Aurillac (Cantal), wykazały krzemienie obrobione, podobne tym, jakie odkopano pod Lizboną: istniał może tam człowiek już w młodszej epoce trzeciorzędowej piętra tortońskiego. Zacząwszy od tego wieku geologicznego do czasów historycznych, spotykamy prawie we wszystkich częściach prowincyi dowody przemysłu ludzkiego pierwiastkowego, a mianowicie poczynając od pierwotuycb odprysków krzemienia aż do siekier kamiennych, przedziwnie ukształtowanych i wygładzouych, aż do mieczów i sztyletów z bronzu, któremi władał lud tajemniczy o rękach delikatnych i niezwyczajnie małych (o czem świadczą rękojeście tej broni, oraz bransolety, przez ludzi tych używane) a kończąc na narzędziach z żelaza, które stawiają nas już na progu czasów historycznych. A r -wernowie (ob.), przodkowie obecnych mieszkańców O-i, trzymali w pewnej zależności ludność osiedloną na stokach płaskowzgórza. Cezar wspomina w szczególności Kadurków, Eleuterów, Gabalów, Welanów. Kiedy Eudowie za pośrednictwem Massaliotów zawarli z Rzymem przeciw Allobrogom ów sojusz, który miał zadać tak srogi cios wolności Gallii, Arwerno-wie obrócili się przeciw nim. Ich król Bituit, zwyciężony skutkiem zdrady, został wygnany do Alby (124—123 przed Chr.). Aby wziąć pomstę z Eduów, w wiele lat później Arwer-nowie połączyli się z Sekwanami i wezwali do siebie Aryowista. Eduowie zostali zgnieceni, lecz ich dowódzca (vergobret), Divitiacus Cezara, uprosił pomocy prokonsula, który skwapliwie jej udzielił, aby dokonać podbicia Galii, rozpoczętego już w r. przed Chr. Arwernowie pod dowództwem Vercigetorixa (ob.) skupili wszystkie plemiona Galii. W r. 53 przed Chr., na hasło

ła pod przewodem tego męża-, Eduowie również opuścili Rzymian, którzy wprawdzie Arwernię opanowali, lecz Cezar musiał zaniechać oblężenia Gergowii i dopiero po dwócli latach uciążliwej i zawziętej kampanii udało się mu po zdobyciu Alezyi i pojmaniu Vercigetorixa podbić o-statecznie Gallię. —II. Pod panowaniem Rzymian Arwerni mieli pseudo-autonomię administracyjną; kraj ich wszedł w skład Pierwszej Akwitanii, objętej przestrzenią pomiędzy Tarnem, Sewennami, Loarą i granicą, która, rozpoczynając się około Blois, ustawała dopiero u wpływu Tarny do dzisiejszej Garonne.

jego synowi Teodorykowi (Thierry), lecz dwukrotnie buntowała się przeciw sweinu władz-cy. Teodoryk opanował O-ę w 523 r. i niemiłosiernie ją spustoszył, nie zostawiając, jak mówi Grzegorz z Tours—nic, prócz samej tylko ziemi, której już nie mógł z sobą zabrać. Po śmierci Teobalda, jego wnuka (553), O. przeszła pod władzę Klotaryusza, który oddał ją w zarząd synowi swemu Chramnowi. Dostawszy się po śmierci Klotaryusza I (567) Sigebertowi, została przyłączona do monarchii Franków pod Klotaryuszem II i Dagobertem. Zgnuśnienie Merowingów sprawiło, że węzły, które łączyły O-ę z królami Franków, rozlu-źuiły się. Książę Akwitanii, Eudes, bratanek po dziadzie. Dagoberta, przyłączył ją do swojego państwa. Prowincya wzięła wtedy udział w krwawych walkach, które przeciw Karolingom przedsiębrali Hunald i Waifr. Na polach O-i rozegrały się najważniejsze epizody tych zapasów. Pipin Krótki obiegł i zdobył Clermont (760). Po klęsce i poddaniu się o statniego księcia Akwitanii O. uległa losowi tej prowincyi gallijskiej. Dzieje książąt karolińskich, prawie zupełnie zasymilowanych z ludem, którym rządzili, sprowadzają się do ciągłych usiłowań zachowania niepodległości. U-dało im się nakoniec cel osiągnąć, i Karol Łysy już tylko z imienia był królem Akwitanii.— W końcu IX wieku niepodległość już była faktem dokonanym. W początkach X w, mieszkańcy O-i nie uznawali nowej dynastyi Ka-petów i uważali się prawnie za zupełnie niezależnych, jak o tern świadczy dokument wystawiony przez biskupa w Clermont Stefana III, noszący w aryndze swej słowa „Za panowania Pana Naszego Jezusa Chrystusa“ (u Baluze’a). Niezależnie od „hrabstwa O-i“, które w tekstach współczesnych zdaje się oznaczać całość wszystkich posiadłości kraju O-i, bądź też jest swoistem tylko właściwemu hrabstwu, istniały tamże inne jeszcze hrabstwa, jak: Brioude, Clermont, Tallende, Aurillac. W IX i X w. wiele klasztorów zostało ufundowanych, pomimo ciągłej zwady wojennej panów między sobą, pomimo najazdów Normannów (855 i 915), którzy dwukrotnie spalili Clermont, oraz Saracenów z doliny Rodanu, a może i najścia Węgrów z nad Dunaju. Ze stosunków, utrzymywanych przez O-ę z południem, gdzie pozostały resztki cywilizacyi rzymskiej, ocalałej przed barbarzyńcami, i z Hiszpanią maurytańską, wykwitała w O-i kultura względnie bujna. Dała ona światu chrześeiańskiemu Gerber ta z klaszto

Rzymianie w ciągu krótkiego czasu narzucili wyższą swoją cywilizacyę, głęboko ją w podbitych wrażając; przedewszystkiem powytykali drogi w kraju zdobytym: jedna z nich przechodziła pod samym wierzchołkiem góry Plomb du Cantal; zachęceni mnogością źródeł wód mineralnych leczniczych, rozwinęli żywą działalność: niema zgoła większego miasta, któreby o niej nie świadczyło. O. rosła w bogactwa, i rozwijała się pomyślnie, korzystając z „majestatu rzymskiego pokoju“, kiedy przybył do niej św. Austremoniusz w roku 250 czy 260 po Chr. jako apostoł cbrześciaństwa. Założył on kościół w Issoire. Za jego przykładem poszli inni propagatorowie: św. Nektaryusz, św.

Flur, św. Mamet i in. Kiedy za Konstantyna chrześciaństwo stało się religią urzędową Im-peryum Rzymskiego, Arwernia prawie cała należała już do nowej wiary. Gdy się zaczęły wędrówki, najechali ją Wizygoci, a następnie Frankowie. Już w połowie IV wieku wódz hord germańskich, nazwany przez Grzegorza z Tours—Chrokusem, przybył do O-i, wkroczywszy do Gallii przez Wogezy i opanowawszy Langres szturmom. Zajął on Augustonemetum (Clermont) i „spalił, zburzył i w szczątki obrócił“ świątynię Merkurego arwernijskiego, która jeszcze wznosiła się na szczycie Puy-de-Dôme.

Lecz wyprawa Chrokusa była tylko grabieżczą, i znów na pewien czas prowincya zostawała pod panowaniem Rzymian. Dopiero pierwsi Wizygoci zawładnęli O-ą na dobre. Ich król Ataulf otrzymał następcę w Wallii, któremu patrycyusz Konstaus nadał był drugą Akwita-nię i Novempopulanię (417 r. po Chr.). W r.

ru w Aurillac, tę najświetniejszą inteligencyę czasów swoich, który po odbyciu studyów w Sa-ragosie został pierwszym papieżem francuzkiin pod imieniem Sylwestra II (ob. Ott o III). Około r. 930 O. przeszła pod panowanie hrabiego Tuluzy, Raj mu nd a Ponsa, a po nim (950 r.) pod rządy hrabiego Poitiers, Wilhelma „Te-

472 po Chr. Rzymianie posiadali w środku Francyi tylko Berry i O-ę. Gubernator O-i S er on at u s, który spiskował z wodzem Wizygotów Eurykiem, późniejszym królem, został wydany przez swych podwładnych cesarzowi Antemiuszowi, a ten kazał go stracić.—III. W r. następnym cesarz Juliusz Nepos odstąpił Eurykowi cały obszar Ar wen i i od Rodanu na zachód. Arwenowie, z którymi Wizygoci dobrze się obchodzili, szczerze się z nimi skojarzyli, a syn Sidoniusa Apollinariu-sa nawet dowodził oddziałem współziomków w bitwie pod Vouglé, po której cała Gallia przeszła pod panowanie Chlodwiga. O. przypadła w udziale te d Etoupe“ (o rozczochranej głowie), aby

powrócić do rodziny Wilhelma Pobożnego, w osobie Gwidona vice-hrabiego Clermont, który otrzymał w udziale dwa hrabstwa: Auvergne i Velay (979). W XI w. hrabia Robert musiał się wyrzec odzyskania dla siebie ziem Rouergue i Gévaudan na hrabiach Tuluzy. W czasie jego nieobecności (do r. 1114) Ka-petyngowie, których potęga rosła z dnia na dzień, zawładnęli O-ą. Po śmierci Wilhelma VII (1136) pozostała hrabiom O-i tylko część > pod nazwą Delfina tu O-i ze stolicą Vodable (1155). Kłótnie między hrabiami a biskupami i możniejszymi panami dały królowi Francyi sposobność do ostatecznego zagarnięcia krainy. W r. 1209 skonfiskował hrabstwa Filip-August. Wilhelm XI musiał uznać ważność testamentu Ludwika VIII, mocą którego ten panujący nadał synowi swemu, Alfonsowi de Poitiers, w apanażu ziemię O-i. Weszło to uznanie do traktatu 1229 r., zawartego ze św. Ludwikiem. Wilhelm z dziedzictwa dawnych hrabiów zachował jedynie część niższej O-i ze stolicą Yic-le-Comte, i to pod zwierzchnictwem królów Francyi. Jest to właściwy początek Hrabstwa O-i w ścisłem już iiistoryczno-geo-graficznem znaczeniu. W 1241 r. Alfons objął faktycznie swój apanaż w posiadanie, rządził dobrze, potwierdził kilku miastom prawa zwyczajowe, zmarł w 1271 r. —IV. W tej epoce podział O-i tak się przedstawia: 1) Ziemia czyli księstwo O-i z Riomern jako stolicą sta-. nowiło dominium koronne od czasu śmierci Alfonsa z Poitiers; 2) Delfin at O-i w rękach następców Wilhelma VIII Młodego; 3) Hrabstwo O-i, które przeszło od potomków Wilhelma IX Starego, do domu de la Tour (ob.);

4) Hrabstwo Clermont pod zwierzchnictwem suzerenów, biskupów miasta tej nazwy.—Delfin O-i, hrabiowie O-i i Clermont byli wasalami bezpośrednimi króla Francyi. —Po śmierci Alfonsa de Poitiers (1271) księstwo O-i zostało przyłączone do korony, pomimo protestacyi króla Sycylii, Karola Andegaweńskiego. W 1332 roku król angielski Edward III rościł prawo do O-i jako części Akwitauii i dożywocia królowej Eleonory, żony Ludwika VII. O., będąc jedną ze stawek, o które ubiegali się dwaj zapaśnicy, dała powód do 100-letniej wojny. Pustoszyli ją Anglicy, to znów grabieżcze bandy po jednej lub drugiej stronie walczące. Traktatem w . Bre-tiguy (1360) Jan Dobry nadał O-i tytuł księ-stwa-parostwa (duché-pairie) ze stolicą Riom; dostał je w udziale syn jego trzeci, książę de Berry. Wcielenie O-i do posiadłości królewskich zeszło się z ruchem komunalnym, który ogarnął krainę. Już w w. XII opat z Auril-lac wezwał był przeciwko mieszczanom swego zbuntowanego miasta pomocy hrabiego Ray-munda V (1180) i Filip August nadał mieszkańcom Nonette praw zwyczajowe Lorris (1188). Odtąd wielu panów feudalnych zmuszonych zo

stało do nadania takich praw niektórym miastom sobie podwładnym. Około ośtndzie-sięciu miast lub grodów otrzymało od króla, jako też od panów swoich wprost—przywileje municypalne (chartes). W nadawanych swobodach nie było istotnej różnicy pomiędzy pojedyńczemi miastami; można je wszystkie sprowadzić do tych czterech punktów głównych: 1) Miasta Ó-i rządzone mają być przez konsulów w rozmaitej liczbie wybieranych przez uprzywilejowane kollegia zapomocą radców municypalnych; 2) Główny władzca ma być w nich reprezentowany przez kasztelana (châtelain) albo zarządzcę-wyręczyciela (bayle v. bailli);    3) Miasta są obowiązane dawać su-

zerenowi servitium in campo (służbę w polu) — on zaś ma nad niemi część praw feudalnych, jak: dawny census, podatek taille (oh.) w czworakim podziale, pańszczyzna i prawo spędzania do pracy [banalité— naszym tłokom, ob. D u c an-g e), opłata od sprzedaży. Jurysdykcya jest wyłącznie zależną od pana zwierzchniego. Najbardziej uprzywilejowane miasta mają w osobach swych konsulów jedynie przywilej obecności przy prowadzeniu badań śledczych i sądowych. Dn. 29 gr. 1356 r. Stany prowin-cyonalne O-i zgromadziły się w Clermont, dla rozłożenia podatku powszechnego (taxe), ustanowionego przez Stany Geueralne, i wybrały „kapitana i gubernatora kraju oraz wojsk, jakieby mogły być zaciągnięte z rozporządzenia Stanów“. Tym zwierzchnikiem wojskowym został Jan z Boulogne, hr. Monfort, namiestnik królewski w O i, którego miał zastępować tymczasowo ów bailli.—V. W 1359 r. powtórnie kraj został opanowany przez bandy Anglików, które prowadził głośny partyzant Robert Knolle s, lecz zmuszone były u-stąpić pod naciskiem zaciągniętych w szeregi obrony mieszkańców i przed odważnem stawieniem się delfina O-i, Beralda II. Ale pomimo że Knolles uszedł, pomimo że pokój z Anglią został zawarty (w Bretigny, 1360), wielkie oddziały najezdników pustoszyły kraj. Główni ich dowódzcy oszańcowywali się po miastach i zamkach najobronniejszych i stamtąd łupili i niszczyli kraj cały. Du Guesclin zmusił do kapitulacyi zamek d’Usson; hrabia d’Ar-magnac przysłał, prowincyi pomoc w ludziach i pieniądzach. Śmierć króla angielskiego E-dwarda III i powodzenie króla francuskiego Karola V sprowadziły zawarcie zawieszenia broni z 1377 r.; lecz wkrótce Du Guesclin musiał znów pośpieszyć na pomoc O-i. Znalazł się w St. Flour, w którym konsulowie zasilali go żywnością i amunicyą, i wkrótce wziął fortecę Chaliers na południo-wschód tegoż miasta, lecz pod Chateauneuf de Raudon (1380) poniósł śmierć. Ze swej strony chłopi Dolnej O-i, do rozpaczy doprowadzeni zbytkami i łu-piestwem licznych kompanij i gwałtami księcia Berry, powstali pod jednym ze swoich, nazwi-skiem Piotr Brugère z Limagne. U-legli losowi „Jakóbków“ (les Jacques) i zostali zmiażdżeni przez księcia. Król brał srogą pomstę; Marchez’a kazał rozćwiertować (1390 r.). Owo niepowodzenie najeźdźców i podróż Karola V do O-i, kładąca kres nadużyciom księcia Berry (1391), pozwoliły nareszcie prowincyi odetchnąć. Spokój ten trwał do chwili, kiedy angielski król Henryk V znów rozpoczął wojnę przeciw Francyi (1415). Śmierć księcia Berry zwróciła O-ę koronie francuskiej (1416).

VI. W chwili śmierci Karola VII (1461) O. pozostawała we władaniu Burbonów do r. 1425, w którym-to roku Jan de Bourbon, zięć księcia Berry, dostał ją od króla w podanmku; pozostała ona w tym rodzie aż do śmierci Ludwiki sabaudzkiej (1531), która posiadła ją po konfiskacie dóbr Konnetabla de Bourbon. W tym czasie księstwo i delfinat O-i ostatecznie przyłączone zostały do korony pod bezpośrednią jej władzę. Z wielkich średniowiecznych len pozostały jedynie hrabstwa O-i i Clermont. Hrabstwo O-i w 1534 otrzymała Katarzyna de Medicis. Ostatecznie cała kraina pozostawała pod władzą królów francuskich, mniej lub więcej bezpośrednią, póki w 1610 r. nie przeszła ostatecznie na własność Ludwika XIII przy jego wstąpieniu na tron. W przeciągu całego tego czasu, od śmierci Karola VII do wstąpienia Ludwika XIII, O. używała względnego spokoju i jej dzieje nic wybitnego i odskakującego od historyi* całej Francyi nie przedstawiają. Jedynie może tylko uwydatnić potrzeba wyprawę Ludwika XI przeciw Lidze Dobra Publicznego (du Bien public) w roku 1465. W r. 1477 twierdzę Bonneville zrównano z ziemią. —VI. Zasługują też na zapisanie w pamięci klęski i nieszczęścia z wojen religijnych. W r. 1540 zapaleniec jakiś, przybyły z Niemiec, głosił reformę wlssoire i skłonił do nowej nauki konsulów Bonnela i Viala. Dwaj ze starszyzny miasta, Duprat i Florat, sprowadzili jakiegoś franciszkanina do Clermont w celu zwalczania herezyi; rozpoczęły się walki o wiarę, nieraz krwawe. Postęp protestantyzmu nie ustawał; nie pomogła kara śmierci, spełniona na Janie Brugiè-re (1547), jako też na Ananiaszu I) u bourg (1559), radcy parlamentu paryskiego, rodem z Riom, nie pomogły i inne egzekueye: miasto Issoire pod gubernatorem Gwidonem de Mo-ranges stało się ogniskiem reformacyi, która zyskiwała potężnych zwolenników i orędowników, jak up. margrabia de Chavagnac. W 1562 r. podczas kiedy wojsko kotolickie z Brezons opanowywało dwukrotnie Aurillac, protestanci łupili Chaise-Dieu, a wojsko królewskie zajmowało Issoire. Niedość na tern: klęska stała się straszniejszą przez wybuch morowego powietrza (1562—4). Przybycie Karola IX (1566) do O-i nie zażegnało wojny domowej. W r. 1567 Protestanci z Ponsenac

odemścili w bitwie pod Cognac w pobl. Gan-nat, spalenie żywcem w Clermont swego współwyznawcy za to tylko, że człowiek ten odmówił przyozdobienia doom swego podczas odbywającej się tam procesyi. We dwa lata potem Aurillac, napadnięte przez przewódz-ców Hugonotów Laroque i Bessonie, którzy wysadzili bramę św. Marcela zapomocą bomby— strasznie zostało splądrowane. W okolicach tego-to miasta zawrzał nieco później zapamiętały bój pod Carbon na t. Rzeź ś-go Bartłomieja w O-i mniej była okrutną aniżeli gdzieindziej, może dzięki temu, że gubernator Sain t-H erem miał odwagę nie zastosować się ściśle do rozkazów Karola IX, czy też nie śmiał na proste słowo posłańca, który zgubił był otrzymane do wręczenia po • lecenie na piśmie, wykonać mordów nakazanych.—Walka jednakże rozpoczęła się nanowo w 1573 r. Podczas kiedy w Górnej O-i protestantka Magdalena de Saint-Nectaire broniła się bohatersko w zamku Miremont pod Mauriac, i podczas kiedy Henryk de Bourbon, vi-ce-hrabia de Lavedan zdobywał Moriac (1574), w Dolnej znakomity przewódzca Hugonotów Merle opanowywał Issoire (1573), a o-brawszy sobie za punkt oparcia to miasto, czynił zeń wycieczki aż nawet do Ambert. W r. 1574 stany prowincyonalne, poprosiły króla o pomoc przeciw niemu, ale czekać na nią musiały trzy lata. Tymczasem w 1577 r. książęta d’Anjou i de Guise obiegli Issoire, gdzie bronił się ów margrabia de Chavagnaci zdobyli miasto po dwudziesto-dwudniowym oporze. Protestanci nie upadali na duchu, pomimo że im nie udało się opanować St.-Flour, które u-ratowała dzielność mieszczanina Jana Brisson, nobilitowanego przez króla (1578) za ten czyn odwagi; prowadzili kampanię aż do czasów Ligi (1586), która ostatecznie rozdwoiła pro-wincyę. — Do współzawodnictwa politycznego i religijnego przyłączyły się kłótnie pomiędzy rodzinami. Issoire, już zniszczone w 1577 r., teraz pięciokrotnie zdobywane i tracone, dostało się nakouiec w 1589 r. rojalistom. Randau, który chciał się pokusić o odebranie go, poległ pod Cros-Rolland (1590). Jego śmierć stała się hasłem ruiny Ligi. Poselstwo markiza d’Effiat, wysłanego przez Henryka IV w celu uspokojenia prowincyi, przyniosło pożądany skutek i wysilenia księcia Nemours, naczelnego dowódzcy Ligi, pozostały bezowocnemi. Riom poddało się w 1593 r., a po Edykcie Nantejskim (1598), który nadał Maringues protestantom jako siedlisko bezpieczne, okres wojen domowych w O-i ostatecznie się zakończył. — VIII. Od tej chwili dzieje prowincyi już wiążą się ściśle z dziejami ogólnemi Francyi, tosamo bowiem położenie w samym środku państwa, które w czasach barbarzyńskich chroniło ją od najazdów, jako też rozwój władzy centralistycznej, teraz dopomo-' gły wielce do jej wcielenia się w c ilość Francyi.

Br. J.

Wspomnieć jeszcze należy: w XVII w. pobyt królowej Małgorzaty de Valois w Carlat pod Aurillac; rolę, którą odegrał w Stanach Generalnych w 1614 r. Jan Savaron z Clermont; zburzenie zamków obronnych, które były w wojnach religijnych ocalały, nakazane przez Richelieu’ego; bunt chłopski, który wybuchnął w 1631 r. wskutek poboru podatku na bydło rogate i który znany jest pod nazwą guerre des sabots (wojna drewnianych trzewików); wreszcie sławne „Wielkie dni“ {Grands-Jours) w opo-wiadauiu Flechiera przekazane potomności.— Po wybuchu rewolucyi O. chwyciła się idei, które zapanowały w Paryżu, a dokonała tego bez poważniejszych zamieszek; zaznaczyć tylko należy kilka zabójstw i zniszczenie kilku zamków. W r. 1790 Konstytuanta podzieliła O-ę na trzy główne działy: Wyższa O-a wytworzyła depart. Cantal; Niższa O-a, z wyjątkiem Cusset i Ebreuil, przyłączonych do dep. Allier, a dodaniem części Bourbonnais i Forez—dep. Puy de Dôme: nakoniec złączono Brivadois, Lan-ghadois i Velay w jeden dep. Górnej Loary. W zgromadzeniach ówczesnych przedstawicielami O-i byli: Montosier, Dulaure, Carrier, Cof-finhal, Maignet, Couthon (ten w 1793 r. przybył do swej rodzinnej krainy i zwerbował 20 000 górali, aby ich poprowadzić przeciwko buntownikom lugduńskim i seweńskim), Romme, Soubrany i t. d.—w armiach zaś Desaix, Delzons i inni. —Podług Ludwika Farges w En-cyklopedyi Lamiraulta.

Owersztag, ob. Lawirowanie. Owgemunde, ob. Algimunt.

Owidyopol, miasto w pow. Odeskiin (ob.) nad rzeczką Barabaj i przy limanie Dniestru. Założone przez Katarzynę II. Cerkiew prawosławna, dom modlitwy żydowski, 2 szkoły początkowe i jedna cerkiewna. Kasa oszczędności, młyn parowy (obrót nieznaczny), 17 wiatraków, 2 cegielnie, zakład garncarski, 47 sklepów, z Akkermanem (ob.) połączone parowcem; według spisu jednodniowego z dn. 9 lut. 1897 r. liczył O. 5296 m-ców. Dochody miasta w 1895 r. 35 883 rb., wydatki 35 910 rb.— Według dawniejszych przypuszczeń na miejscu obecnego O-a stało m-to Tomi, w którem Owidyusz spędził ostatnie lata swego życia; nowsza krytyka zaprzeczyła temu, twierdząc, że w starożytności była tu kolonia grecka Niko-nion. Za panowania Turków na miejscu O-la wznosiła się twierdza Hażydere lub Adży-dere, zdobyta w 1761 r. przez Zaporożców, a w 1791 r. opanowana przez Rossyę. Nazwę teraźniejszą otrzymał O. dopiero w 1793 r. po wrzekomem odbudowaniu.—Porów. J. I. Kraszewski: „O., Dniestr i Akkerman“ (Bibliot. Warsz., 1844 t. III 75.—O widy usza j ezio-ro albo Owidowe jezioro, nazwa nadawana niekiedy limanowi Dniestru.

Owidyusz (^Publius Ovidius Naso), poeta rzymski (* 20 marca r. 43 przed Chr.

Wielka Encykl. Illustr. Ser, II. Tom Vf. Zesz. 48*.

w Sulmo [dzisiaj Solmona] w kraju Pelignów), z ojca stanu rycerskiego. Ze starszym o rok bratem, który jednak w 20-ym roku życia u-marł, otrzymał w Rzymie gruntowne wyższe wykształcenie i słuchał szczególnie retoryki i prawa u znakomitych nauczycieli (Marcus Porcius Latro i Aurelius Fusus), na wyraźne życzenie ojca, który z uzdolnionego chłopca chciał koniecznie zrobić senatora. Studya suche nie przypadały młodemu, żywym temperamentem i bujną fantazyą obdarowanemu O-owi do smaku, który wcześnie pokazywał świetny talent poetycki i napróżno skłonności tej się opierał. Sam pisze o sobie: „Sponte sua carmen numéros veniebat ad aptos, Et quod ten-tabam dicere, versus erat“ (Mimowolnie przybierała pieśń stosowne rytmy, a co tylko chciałem wypowiedzieć, było zawsze wierszem). Starszy Seneka (Controv. 2, 10) poświadcza, że ćwiczenia O-a krasomówcze nie były niczem, jeno poematem z pęt zluźnionym, do ścisłego zaś dowodzenia czuł wstręt. Według zwyczaju podjął O., 17 lat może licząc, celem ukończenia studyów podróż do Aten, poczem zwiedził Azyę Mniejszą i Sycylię, gdzie rok przepędził; był pewnie ze trzy lata w towarzystwie nieco starszego przyjaciela swego, poety-epika Makra za granicami Italii. Powróciwszy do Rzymu, rozpoczął, jak ojciec sobie życzył, karyerę publiczną od sprawowania urzędów podrzędnych (jak triumvir capitalis, cen-tumvir, decemvir litibus judicandis). Wreszcie zrzekająo się planów ambitnych, poświęcił się wyłącznie poezyi. Pozostając w zażyłych stosunkach ze spółczesnymi poetami (Propertius, Ponticus, Macer, Bassus i inni jeszcze zaszczycali go swą przyjaźnią), zyskał sobie głośne imię najpierw pieśniami, poświęconemi kochance Korynnie (Corinna), i sam z dumą niemałą zalicza się pomiędzy czterech ówczesnych znakomitych elegików, jakimi byli prócz niego Gallus, Tibullus i Propertius. Chociaż pierwsze utwory O-a były lekkiej treści, życie jego było bez zarzutu. Trzy razy był on żonaty. Dwa pierwsze związki, w młodzieńczym wieku zawarte, rozwodem się skończyły. Tyle pewna, że pierwszą żonę ojciec mu narzucił. Natomiast trzecie małżeństwo, z Fabią, bliską krewną Paullusa Fabiusza Maksymusa, powiernika cesarza Augusta, i osobistą przyjaciółką cesarzowej Liwii, było trwale dobrane, a owocem tego związku córka Perica, która odziedziczyła po ojcu talent poetycki i obdarzyła go dwoma wnukami. Życie pędził teraz poeta swobodne, w posiadaniu znacznego majątku i kamienicy w pobliżu Kapitolu, i cieszył się uznaniem publicznem i względami dworu cesarskiego. Nagle jak grom z nieba pogodnego, kiedy z przyjacielem Maksymusem Kottą bawił na Elbie, w r. 8 po Chr., dotknął go cios straszliwy. August usuwał go z Rzymu do Tomi, nad morzem Czarnem (dzisiaj

123

transis, ue sit grave quisquis amasti, dicere: Nasonis molliter ossa cubent!“ (Trist. HT 73 i nast.). —Spuściznę O-a podzielić można, z wyłączeniem dzieł, niesłusznie mu przypisywa-Przyczem nych, na 3 rodzaje: Pieśni m i ł o s n e, utworzone w latach młodzieńczych, mitologiczne, napisane w wieku dojrzalszym, i żałosue, pochodzące z lat wygnania. —I. Szereg poematów z lat młodzieńczych, w których nigdy własna żona jako przedmiot zapałów nie występuje, rozpoczynają trzy księgi Amoves, Miłosne pieśni, elegie treści zawsze prawie miłosnej, wielbiące, szczególnie kochankę poety Korynnę. Takie temata opracowywali spółcze-śni O-i Tibullus i Propertius, lecz całkiem odmiennie. Obaj ci lirycy czuli to, co w wierszach kreślili, utwory ich drgają prawdziwą na dworze cesarskim, w którą O. przypadkowo namiętnością; O. zaś igra tylko z miłością, się wplątał, była przyczyną kary, a dotyczyła zamiast pozwolić się pod jej jarzmo podbić, zapewne rozwiązłej Julii, wnuczki cesarza, któ- Gdzie owi poeci przedmiot bez osłony traktują,

prawdopodobnie Anadol-Koei w pobliżu Küsten-dże, w Dobrudży). Nie było to formalne wygnanie, exsilium, ponieważ O-wi ani majątku nie skonfiskowano, ani praw obywatelskich nie odjęto, tylko wydalenie, relegatio. źródła surowego dekretu do dzisiaj dokładnie nie znamy, zwłaszcza, że poeta, choć sam często o nim wspomina, napomyka tylko ogólnie o „zbłądzeniu“ jakiemś, error, w poemacie {carmen), którym mogłaby być tylko „Ars amatoria“. Swawolny ton tego utworu mógł obruszyć cesarza, który starał się o przywrócenie świętości i godności życiu rodzinnemu Rzymian. O. jednak ów poemat 9 lat przed wrygnaniem ogłosił: wnioskować więc należy, że inny powód skłonił cesarza Augusta do surowości. Słusznym jest domysł, że jakaś gorsząca przygoda

rą również w tym samym roku cesarz na wygnanie skazał. Na rozkaz cesarski usunięto także dzieła poety z trzech bibliotek publicznych na Palatyńskim pagórze. Po burzliwej przeprawie morskiej i męczącej drodze przez Tracyę przybył O. na miejsce swego pobytu. Przeciwieństwo nowego miejsca pobytu i sposobu życia z dawnem, przygnębić musiało poetę, mimo że mieszkańcy Tomi byli dla niego uprzejmi, zwolnili go nawet od ciężarów podatkowych i odznaczyli koroną honorową, kiedy po śmierci Augusta na cześć jego. pieśń pochwalną w języku Getów napisał. Wyłącznie jedna myśl zaprząta umysł O-a, przez lata wygnania: aby cesarz odwołał go do Rzymu, albo przynajmuiej bliższe i przyjemniejsze miejsce kary mu wyznaczył. Poezye z tego czasu składają szczególnie listy, w których poeta bezustannie biada i błaga, ciągle się powtarzając tak w prośbach jak w pochlebstwach dla Augusta i jego rodziny. Służalczość tych listów odstręcza zupełnym brakiem męzkiego hartu. W każdym razie i w ówczesnych utworach, dźwięczących nutą żałosną, podziwiać należy, z jaką sztuką umiał poeta znaleźć nowe motywa w ciasnym zakresie swych myśli. Jednak ani wstawienia się żony, pragnącej dzielić losy wygnańca, i licznych przyjaciół, ani pochlebstwa, nasyłane do Rzymu w szacie poetyckiej, nie zdołały skruszyć oporu cesarza a po jego skonie (r. 14) i Tyberyusz pozostał głuchym. O., który całem sercem Rzym ukochał i tam tylko czuł się szczęśliwym, musiał życie swe nad wybrzeżem morza Czarnego zakończyć. Umarł w r. 18 po Chr. (według innych źródeł w r. 17) w Tomi, gdzie zwłoki jego pochowano W r. 1886 postawiono na cześć jego na rynku w Khstendże posąg, na którego podstawie wyryto czterowiersz, jaki poeta sam sobie na grób swój przeznaczył: „Hic ego qui jaceo, tenerorum lusor amo-rum ingenio perii Naso poeta meo. At tibi, qui

tam O. osłania go z umysłu, jeżeli nie popada w samą kałużę cynizmu. Venus vulgivaga króluje zbyt wyraźnie nad całem uczuciem poety. Rzadko tylko napotyka się w tym zbiorze pieśń innej treści, jak np. piękną elegię na śmierć Tybulla (3, 9) i opis procesyi, odprawionej na cześć bogini Junony (1, 13). —Takie samo znamię nosi dzieło O-a, Heroldes albo Epistulae (Heroidy, Listy miłosne sławnych z bohaterskich czasów niewiast, pisane do mężów lub kochanków, bawiących w oddalij. Rodzaj ten listów poetyckich wprowadził do literatury rzymskiej zręcznie Propertius w swej Aretuzie (Arethusa). O., idąc pierwotnie jego śladami, pofolgował zbytnio już-to uczoności swej mitologicznej już też patetycznej retoryce. U rodaków poety znalazło to dzieło wziętość nadzwyczajną, a nawet naśladowców, czem właśnie tłómaczyć należy, że niejeden utwór obcego pióra wkradł się do pierwotnego zbioru, obejmującego dzisiaj razem 21 listów. Prawdopodobna, że O. ostatnich listów (w połowie odpowiedzi na listy) nie napisał i sam nawet wymienia przyjaciela swego Sabinusa jako autora odpowiedzi. —Wyżej co do wartości poetyckiej, stoją trzy księgi Ars amatoria, Sztuka kochania. Jest to z pewnością najbardziej zmysłowe z erotycznych dzieł O-a, sam nazwał ją podręcznikiem rozkoszy zmysłowych: „Nil nisi lascivi per me discuntur amores“. W ślicznym języku, w dźwięcznych, płynnych rytmach, w najpowabniejszej formie, świetnym okraszonej dowcipem, a więc w szacie najwięcej kuszącej, przypominającej Woltera i dzisiejszych jego epigonów, rozwija ulubieniec rzymskiego świata eleganckiego przeróżne środki, sposoby i podstępy, jakiemi młodzieńcy i dziewczęta zdobycze w państwie Wenery najłatwiej czynić i przy zdobyczy swej utrzymać się mogą. —Słabsze daleko wrażenie sprawiają Remedia amoris (Lekarstwa na miłość), dzieło, które, uzupełniając poniekąd poemat po-

szczere

za-

za-

(0-

Tylko

przedni, poucza, w jaki sposób można miłość namiętną przytłumić. Nigdy pewnie w tak niecny sposób prawdziwego uczucia miłości nie wyszydzono, jak właśnie w tern dziele, prze-kraczającem wszelkie granice przyzwoitości. — Ze starszego dzieła O-a, De medicamine faciei, O kosmetykach, zbioru przepisów kosmetycznych, piękność konserwujących, przechowało się do naszych czasów 50 dystychów.-Ulegając smakowi współczesnemu, wybrał sobie O. uczo-no-wymuskanego Kallimacha jako wzór, który już Propertius w księdze V swych pieśni z powodzeniem naśladował. Ciężki rynsztunek u-czoności mitologiczno-antykwarskiej, znajdującej poklask u przesyconych kulturą epigonów, dźwignął O. z wdziękiem sobie właściwym, treść suchą zdobiąc w patryotyczną tendencyę. Powstało dzieło jakiem literatura grecka poszczycić się nie może, również wielkiej wartości dla trądycyi religijnej i politycznej jak i dla życia ludu; są to w 6 księgach Fasti, Kalendarz świąt poetyczny. Miało ono pierwotnie hołd oddać należny ces. Augustowi, później jednak, po śmierci jego, poświęcone zostało Germani-kusowi, tłómaczowi Aratosa. Katastrofa, która poetę spotkała, nie pozwoliła mu całkowicie spełnić zadania. Utwór ten, obliczony na 12 ksiąg, poświęca dla każdego miesiąca jedną księgę. Podaje w nim O. nieodzowne szczegóły astronomiczne, wprawdzie bardzo powierzchowne, a często mylne, po większej części według źródeł greckich. Szczególnie wybiera tematy narodowe, staroitalskie, a właściwie rzymskie bóstwa, bohaterskie postacie legendowe, dzielne czyny przodków. W jasnym i potoczystym języku opowiada o Lu-krecyi, owej perle czystej kobiecości, i dzikim żarze namiętnym Sekstusa Tarkwiniusza i jego podłej napaści i dobrowolnej śmierci nieszczęśliwej kobiety, a wreszcie o ciężkiej karze przestępcy. Niezrównanemi są opisy złożenia Serwiusza Tulliusza z tronu i bohaterskiego zgonu Fabiuszów nad rzeczką Cremerą.—Naj-większem i najważniejszem dziełem O-a jest 15 ksiąg Metamorphoscis, Przemiany, jedy-nem, które napisał w wierszu heroicznym, wszystkie inne bowiem utwory kreślił w dy-stychach elegijnych. Jest to obszerny zbiór mitycznych opowieści, bajek i legend, który wywarł wpływ ogromny na poezyę, a przede-wszystkiem na rzeźbiarstwo i malarstwo wieków późniejszych. Za wzór i tutaj służyli mu Grecy, z pomiędzy których Antigonos z Karys-tos, Nikander z Kolofonu i Parthenios, przyjaciel Wergiliusza, napisali ‘Erepotoô^sva albo MsrafjLopcpwaetę ( = Przemiany). Mimo, że główny pomysł pochodził od Greków, własnym O-a jest plan całego dzieła, poczynającego się od stworzenia świata, a kończącego apoteozą Cezara; własną także zdumiewająca łatwość i wdzięk, jak z jednej opowieści do drugiej przechodzi,—potoczysty sposób opowiadania,

obfitość barwnych opisów, dykcya zawsze wzorowa, wiersz płynny, miękki. Jest to najdoskonalsze dzieło poety. Pokazał on w niem także, jak głęboko umie wniknąć w tajniki duszy ludzkiej i przedstawić uczucia i wzruszające. Przed samym końcem dzieła rozwija poeta system Pytagorasa o wędrówce dusz, stanowiący niejako istotną treść i główną myśl wszystkich legend mitycznych, a kończenie stanowi przeniesienie Cezara pomiędzy bogów i przepowiednia, że ten sam szczyt czeka cesarza Augusta. Ze słuszną dumą kończy O. poemat słowami: „Jamque opus exegi, quod nec Jovis ira nec ignis nec pote-rit ferrum nec edax abolere vetustas“. tóż dzieła dokonałem, którego ani gniew Jowisza, ani ogień ani żelazo, ani żarłoczny czas zniszczyć nie zdołają). Wszakże tylko przypadek zrządził, że piękny ten utwór nie zaginął. Kiedy bowiem O. do rąk dostał dekret wygnania, w którym stało, że dla poezyi jego tak surowa kara go spotyka, wrzucił Przemiany swe w ogień. Przyjaciele jego jednak mieli odpisy utworu w swych rękach, a takim sposobem dochował się on potomności. — Z czasów wygnania pochodzą pieśni żałosne, lecz sprawiają swą nutą monotonną wrażenie przykre. Trzy tylko myśli w nich górują: uniewinnienie własnego przewinienia, skargi na swe losy i prośby o przesiedlenie na inne miejsce. Pieśni tych jednym ciągiem czytać nie można bez znudzenia, w „Tristia“, Trenach, powiodło się poecie wzbić się nieco. Najpiękniejszą z pieśni tych jest pożegnanie Rzymu (1, 3); Goethe, żegnając się z Rzymem, tak był elegią tą wzruszony, że zwątpił, czy sam coś podobnego stworzyć zdoła. Na wyszczególnienie zasługuje także Autobiografia poety (4, 10). Jeszcze przykrzejsze wrażenie sprawiają cztery księgi Lpi-stulae ex Ponto, w których przebija się rozpaczliwe zwątpienie poety o zmianie swego losu na lepsze i zanik poczucia własnej godności. Poszczególne pieśni są do pewnych osobistości wystosowane. Ciągłe skargi, tkliwe błagania o łaskę cesarską wprost wstrętem przejmują: Jedynie listy do Tutykanusa pisane, objawiają jeszcze resztki humoru dobrego, kiedy w nich O. żartuje, że nazwiska przyjaciela swego nie może wcisnąć do rytmu daktyliczne-go.—Podczas wygnania napisał O. jeszcze pam-flet, Ibis, poemat obelżywy, satyryczny, którego ostrze mierzy w jakiegoś nieznanego nieprzyjaciela poety. Tytuł i treść wziął z podobnego utworu Kallimacha, który napisał go w jambowych wierszach przeciw rywalowi swemu w poezyi, Apolloniuszowi Rodyjskiemu. Z tychże czasów wygnania pochodzi niedokończony poemat dydaktyczny Halieatica, Rybołówstwo, składający się ze 134 heksametrów, w którym na sposób poetów aleksandryjskich opisane są ryby morza Czarnego. Zaginęły oprócz pomniejszych dzieł poety szczególnie tragedya Medea, napisana za lat młodych, którą porównywa Tacyt (Dial, de orat 12) z Tyestesem, sławną tragedyą Waryusza, a także Kwintylian (Inst. orat. 10, 1, 97) bardzo chwali, jako też pieśń na cześć Augusta w języku Getów. Inne poemata, jak Liber nucis (skargi drzewa orzechowego), Consolatio ad Liviam albo Epicedion Drusi (Pocieszenie L i w i i) niesłusznie mu przypisują. O. był dzieckiem nowej epoki. O szorskiej prostocie czasów republikańskich nie chce ani słyszeć; szczęśliwym się czuje (Ars am at. 3, 111 i nast.), że urodził się w epoce, która przypada całkiem do jego natury, ponieważ teraz bujnie się rozwinęła wyższa kultura i lepsza ogłada na miejsce obyczajów staroświeckich. Wyrósłszy w zbytkownym świecie najwyższych sfer ce-carstwa, dla nich żyje tylko i tworzy, dla młodego pokolenia, w wykwintnej elegancyi znie-wieściałego, które także w poezyi szukało rozrywki. Był poetą modnych salonów, więcej może zepsutym Grekiem, aniżeli istnym Rzymianinem. Twórczy, najbujniejszą fantazyą i niezwykłą siłą opowiadania obdarzony, nadzwyczaj płodny, w formalnem kształtowaniu najsurowszego materyału mistrz, jakim rzymska literatura więcej poszczycić się nie może, dowcipny, swobodny, płochy, każdej myśli u-miał nadać wyraz wdzięku powabnego. Świetny talent wrodzony rozwinął przez studya retoryczne, do których go wola ojca za młodych lat skłoniła. Zbyt mało stateczny, tworząc z niezrównaną łatwością, swawolnie igrał z myślami, unikając głębszego zmierzenia gruntu, w górnolotnym pościgu gonił chętnie za bły-tkotliwemi figurami retorycznemi, za olśniewającym dowcipem, lubował się w grze wyrazów, w nadzwyczaj zręcznem naśladowaniu dźwięków i rytmów, zapominając łatwo o mierze stosownej w rozwijaniu swych myśli, unoszonych szalonym prądem dykcyi przepięknej. Nader trafny sąd wydali o O-u retor Seneka (Controv. 2, 10): Ovidius nescit, quod bene ces-cit, rehnquere i Kwintylian (Inst, orat, 10, 1): Nimium amator injenii sui, laudandus tarnen in partibus. Bogato uzdolniony mistrz formy pięknej rzadko tylko dotarł do doskonałości, ponieważ igrał tylko z poezyą, tak samo jak z uczuciem miłości. Utwory O-a czytano nie tylko w Starożytnych, lecz także i w Średnich Wiekach, czcili je Minnesaengerzy, dworscy epicy Francuzów i niemieccy ich naśladowcy. W nowszych czasach cenił O-a wysoko mianowicie Schiller, i te mitologiczne szczegóły, któremi obficie szafował, zawdzięcza przede-wszystkiem O-wi. W stosownym wyborze nadają się dzieła poety jako znakomita lektura dla uczącej się młodzieży. W O-u poezya wieku augustowskiego dosięgła szczytu swego rozwoju. Gładkości formy językowej i metrycznej nikt już nie zdołał prześcignąć. Poeci następnych czasów musieli iune obrać tory, aby zjednać sobie względy publiczności.—Z niezliczonych niemal wydań dzieł O-a wymienić należy najważniejsze: a) Wszystkie dzieła wydali: Edit. princ. Rzym 1471, fol.; Bolonia 1471, fol.; Wenecya, a Aldina, 1502, 1515, 1533, 3 tomy; Micyllus J., z komentarzem, Bazylea 1549, 2 t., fol.; Giofani, Wenecya 1575; Heinsius D., Lejda 1629-1652, 3 t.; Heinsius N., Amsterdam 1661; Burmann P., Oksford 1727, 4 t.; Fischer I. F., Lipsk 1758, 4 t.; Mitscherlich, Getynga 1796, 2 t.; Baum-garten-Crusius, Lipsk 1824, 3 t.; Jahn J. Kr., Lipsk 1828 — 1832, 2 t.; Merkel R., Lipsk 1851 —1852, 3 t., wyd. 2-e Lipsk 1874 — 1875; nowo oprać, przez Ehwalda, Lipsk 1888 i nast.; Riese, Lipsk 1871 — 1874 3 t.; Bednarski St. „O. Pisma wybrane“ (Wiedeń—Lipsk 1893).— b) Na język niemieckiprzełożyli wszystkie dzieła: Metzler, Sztutgard 1833 —1874, 19

t.; Lindemann, z łacińskim tekstem, Lipsk 1853—1867, 6 t.; Sztutgard 1858 — 1876, 3 t. ć) „Carmina amatoria“ wyd. Mueller L., Berlin 1861. „Amores“ przełożył na polski język p. t. „Elegie miłosne“ Hulewicz Benedykt, Warszawa 1810. d) „Heroidy“ wyd. Loers V., Kolonia 1829; Terpstra, Leida 1829; Palmer, Londyn 1874; Sedlmeyer, Praga 18-86 roku. Na grecki język przełożył Maximus Planudes, na holenderski Joost van den Vondel, 1861; na polski Wojciech Chrościeński „Owidyuszowe Rozmowy listowne“ (Warszawa 1733); na niemiecki: Henning J., Lipsk 1859.

e) „Ars amatoria“ przełożył na niemiecki język Kr. F. Adler p. t „Ovids Liebekunst“ (Lipsk 1843). f) „De medicamine faciei“ wyd. A. Kunz, Wiedeń 1881. y) „Fasti“ wyd. Puteanus E., Antwerpia 1639, fol.; Gierig G. F., Lipsk 1812 — 1814, 2 t.; Krebs J. F., Wiesbaden 1826, z komentarzem; Conrad J., Lipsk 1831; Merkel R., Berlin 1841; Peter H., Lipsk 1878, wyd. 3-e Lipsk 1889. Na niemiecki przetłómaczyli Klussmann, Sztutgard 1859, wyd. 4-e 1893; v. Tippelskirch W., Berlin 1873. h) „Metamorphoses“ wydali: Gierig i Jahn, Lipsk 1784, 1804, 1821; Bach Kr., Hanower 1831 —1836, 2 t.; Baum-garten i Crusius, Lipsk 1834; Feldbausch, Karlsruhe 1836, z komentarzem; Loers V., Trewir 1837, z koment., Lipsk 1843; Riese Ą., Lipsk 1880, wyd. 2-e 1889; Haupt, Korn i Mueller H. J., Berlin 1885, tom I wyd. 7-e, tom II wyd. 2-e 1881; Magnus, Gotha 1886; Siebelis i Polle, Lipsk 1875 — 1892. Na grecki język przełożył to dzieło w XIII w. Maximus Planudes; na polski przetłómaczyli: Żebrowski Jakób „Przeobrażenia Owidyuszowe“, Otwinowski Erazm i Kiciński Bruno; na francuski: Boissonade, Paryż 1822; na holenderski: Joost van den Vondal, 1870; na niemiecki: Albrecht von Halberstadt, około r. 1240; tłómaczenie to, tylko we fragmentach do naszych czasów dochowane,

1856; Su-

symbolae⁴' (Gotha 1889).

przerobił Joarg Wichram z Kolmaru w r. 1545;

y. Rode A., Berlin 1816; Voss J. H., Brunświk 1829; Pfitz Kr., Sztutgart 1833; Lindemann A , z łacińskim tekstem, Lipsk 1853 chier R„ Sztutgart 1858; wyd. 7-e 1893; v. Tippelskirch W., Berlin 1873; Bulle C., w stanzach, Brema 1898. i) „Tristia“ wydali: Platz F. T., Hannower 1825; Klein, Koblencya 1826; Loers V., Trewir 1839; Owen, Oksford 1889. j) „Tristia“ i „Epistulae ex Ponto“ wydali: Verpoorten, Koburg 1712; Harless T. Kr., Oksford 1772; Oberlin J., Straszburg 1726, 1778.7c) „Tristia“ i „Ibis‘‘: Merkel, Berlin 1837.— I) „Epistulae ex Ponto“: Korn, Lipsk 1868. /),,Ibis": Ellis, Oksford 1881. m) „Halieutica“ razem z „Cynegetica" Grattyusa i Nemezyana: Haupt M., Lipsk 1838; Birt, Berlin 1878 — ń) „Pseudo-Ovidiana“: Goldast, w „Ovidii Cata-lecta“, Frankfurt 1810. ,,Nux“: Lindemann F., z komentarzem, Żytawa 1844. — Słownik do wybranych dzieł O-a wydał J u renk a „Schul-woerterbuch zu Ovids ausgewaehlten Gedichten („Metamorph. und elegische Dichtungen“)“, Wiedeń i Lipsk 1902. — Literatura: Masson ,,Ovidii vita ord. chronol.“ (Amsterdam 1708; przedruk w wydaniach dzieł O-a, sporządzonych przez Burmauna, Muellera i innych); Lindner C. W. „Quaestiones Ovidianae“ (Upsala 1852); B ois s i er G. „L’exil d’Ovide4, („Rev. des Deux Mondes“, t. 69 z r. 1867, str. 589—612); Appel „Quibus de causis Ovidius ab Augusto relegatus sit“ (Berlin 1872); Sedl-mayer „Kritischer Kommentar zu Ovids He-roiden“ (Wiedeń 1881 J; tegoż „Prolegomena critica ad Heroides 0.“ IWied. 1878); Hau-wes „De tempore quo Ovidii Amores, Heroides, Art amat. conscripta atque édita sint“ (Mo-, naster 1883); Barbu ,,De Sapphus Epistula“ (Berlin 1887); Tolkiehus „Quaestiones ad Heroides 0.“ (Królewiec 1888;; Bartsch „Ovid im Mittelalter⁴' („Albrecht von Halberstadt“, Kwedlinburg-Lipsk 1851); Sc ho enfold ,,Ovids Metamorphosen i ihrem Verhaelt-nis zur antiken Kunst“ (Lipsk 1877); D e i p s e r ,,De P. Papinio Statio Vergilii et Ovidii imi-tatore“ (Strassburg 1881); EU w aid „Ad historian! carminum Ovidianorum recensionemque

S. Drz.

Owies {Avena), franc, avoine; niem. Hafer, czes. o??es;ros. Oeecï\ węg. zab~ należy do rodziny tra-wowatych (ob.) i jest jednym z najpóźniej dojrzewających gatunków naszych zbóż. W porównaniu z innemi zbożami jest mało wymagający; udaje się nawet tam, gdzie żadne inne zboże nie dałoby żadnego lub lichy plon. Owies posiada silnie rozwinięte korzenie, któ-remi potrafi wyciągnąć pożywienie nawet z takich miejsc gdzie inne rośliny musiałyby zginąć. Nie lubi on jedynie gruntu suchego i piaszczystego, natomiast udaje się dobrze na wszystkich gruntach wilgotnawych, glinkowatych, a także i na murszach, tutaj jednak daje więcej słomy, mało osadzając ziarna. Im więcej próchnicy i wapna w gruncie, tern lepszy plon. Pod względem przedplonów najlepiej rośnie O. po roślinach okopowych, ale równie dobrze po liściastych, kłosowych i koniczynach. Za nawóz służy mu kwas fosforowy i azot (szczególniej azot u O-a węgierskiego, z wielką jednostronnością posiadającego tęgą słomę). O. należy siać wcześnie-, zbyt późno siany cierpi od suszy, a w mokre lata mało daje ziarna. U-powszechniło się mniemanie, iż O. zachwaszcza role; nie jest to jednak jego winą, ale raczej wadliwej gospodarki. Średni plon O-a wynosi 40 — 48 cent., najlepszy 72 —80 cent. z hektara. Polecenia godne są t. zw. siewy mieszane: O-a z jęczmieniem i O-a z żytem jarem, dające bardzo często nadspodziewane plony; tego rodzaju siewy na użytek domowy (na wypiek chleba lub karm dla inwentarza) są bardzo przydatne; mniej nadają się na sprzedaż gdyż rozdzielenie ziarn wymaga zachodu i skomplikowanych maszyn. Przy tych siewach mieszanych trzeba uważać na to, aby oba rodzaje zbóż mniej więcej w jednym czasie dojrzewały. Znanych jest dzisiaj około 40 gatunków O-a, prócz licznych odmian i bastardów. Wszystkie rosną w strefie umiarkowanej Starego Świata, a zaledwie kilka w Ameryce. O. ma źdźbło do 1 m. wysokie, zakończone wiechą kiosków; kłoski zawierają 2-3 kwiaty, z których tylko dolny ma plewkę z długą ością, wychodzącą z jej grzbietu. Kwiat wierzchołkowy jest płonny, tylko z dwu dolnych powstają ziarniaki zrastające się z plewami. Wiecha O-a ma dwojaką najczęściej postać: albo jest rozpierzchłą (wszechstronną lub gałęzistą), albo też jednostronną t chorągiewkowatą). O. jest zbożem jarem i dojrzewa najpóźniej ze wszystkich zbóż krajowych. Dziś pospolicie hoduje się go na paszę dla koni. Dojrzewa na północy pod 65° szer. i na górach, tam z jego mąki pieką chleb. Najważniejsze gatunki:— 1) A. ela-tior — kłosówka, wysypka pastewna lub rajgras francuski — roślina trwała o wiesze szczupłej, kwitnie w czerwcu i lip-cu, pospolita na dobrych łąkach, w Alpach aż na wysokości 1300 m. jest znakomitą paszą dla bydła; lubi grunt ciężki i wilgotny; siana na gruncie piaszczystym musi być nawodniona. Używana często przy zakładaniu muraw w parkach i ogrodach. Nazwa jej łacińska Arrhenatherum elatius M. e t K.—2) A. brevis Roth., ziele jednoroczne, o wiesze jednostronnej. Hodują je w niektórych okolicach Prancyi i Portugalii, rośnie często z O-em uprawnym. Nie jest jednak zielem uprzykrzonem, gdyż dojrzewa z poprzednim równocześnie, a ziarna jego nie wypadają same, jak u A. fatua.—3) A. sa-tiva L. —owies właściwy — ma źdźbło 3—4 stóp wysokie, wiechę rozpierzchłą, kłoski po dojrzeniu zwisają na dół. Wszędzie hodowany na polach; tu i owdzie zdziczały. Kwi-

tnie w lipcn i sierpniu. Znakomite pożywienie Z owadów napada O. gąsienica sprężyka rodła koni (ziarno przedewszystkiem), a siany lowego (Agriotes segetis) i mola zbożowego, z wyką, grochem i t. d. jako mieszanka dla mszyca owsiana (Aphis avenaé), gąsiennice na-bydła. W niektórych północnych i górskich szych chrabąszczy i komarnicy łąkowej, z pa-okolicach (Tatry) wypiekają z niego chleb. sorzytów roślinnych zaś rdza (Vaccinia coro-W medycynie znany jako Avcna cruda lub nata) i in. W okolicach Czarnego Lasu istnie-excorticata—przy febrach, okładach. Rosyanie je jakby specyalna choroba O-sa opisana przez sporządzają z niego napój zwany kwasem. Ma Regalda: najpierw czerwienieje pochwa wie-liczne odmiany, uprawiane w różnych okolicach, chowa, powoli rdza obejmuje całe źdźdbło, wre-

—    4) A. orimtalis L., zwany polskim lub szcie kłos nędznieje i ginie. Do chwastów, które

tureckim owsem, jest podobny do poprze- zanieczyszczają najczęściej O., należą (z rocznych) dniego, tylko nieco wyższy i z wiechą jedno- różne gatunki łobody (Atriplex patula, laci-stronną. Sprowadzono go z końcem XVIII w. niata i littoralis), rdest (Polygonum), rumianek ze Wschodu; uprawiany w niektórych okoli- psi (Anthémis cotula), łopucha [Baphanus ra-cach, wymaga lepszej roli niż poprzedni phanistrum), gorczyca polna (Sinapis arvensis) i wcześniejszego siewu. Daje słomę szty- kąkol i bławatek- z trwałych osty i sierpiki wną i długą, ziarna większe ale trudniej- (Serratula i Carduus), a także skrzyp (Equi-sze do młócenia i mielenia. Znany również sefom).--Praojczyzny O-sa dotychczas z całą w licznych odmianach. — 5) A. strigosa L., pewnością nie stwierdzono. Haussknech t owsik—o wiesze niewidocznie jednostronnej, (Mitth. Geogr. Ges. Thür. III. 1885), utrzymu-hodowany tu i owdzie na obszarze płc.-wschód, je, że ojczyzną jego jest Europa środkowa i że śród. Europy (Pomorze, Meklemburg), a zresztą rozwinęła się tu jego uprawa, uważa on A. rośnie dziko jako chwast. — 6) A. nuda L. fatua za protoplastę. Natomiast Körnicke o wiesze rzadkiej, jednostronnej, pochodzi ze (Hand. Getr.-bau, I) utrzymuje, że O. pochodzi Wschodu, gdzieniegdzie hodowany, najczęściej    z Europy    płd.-wschodniej i że rozszerzył się

zdziczały wśród zbóż. Lubi grunt piaszczysty,    dalej za    pośrednictwem Greków i Rzymian

Podobny do niego jest 6) A. sterilis L. w połudn.    (B u s c h a n. „Vorgesch. Botanik“ 57). Zdaje

Europie. —7) A. fatua L. —owies głuchy lub    się że O.    dostał się ze Wschodu, gdyż Plinius

owiesek, jeden z najbardziej uprzykrzonych nazywa nasz O. uprawny greckim, a Galenus chwastów, posiada wiechę wszechstronną, na wspomina, że za jego czasów uprawiano go której czarniawe owoce dojrzewają pojedynczo, w Małej Azyi; natomiast inne źródła mówią przez wiatr daleko unoszone i rozsiewane po nam, że O. dostał się przez Gallów do Italii. Te polach. Dojrzewa znacznie wcześniej^niż owies wszystkie zapatrywania się wskazują, że O. był zwyczajny i jest nadzwyczaj trudny do wytę- od dawna znany i uprawiany tak, iż uważano pienia.    Lubi grunt    wapnisty.    Rośnie w całej    go za coś    zwyczajnego, ogólnie znanego.    Zna-

Europie Środkowej.    Posiada    liczne odmiany,    leziono go    też w wykopaliskach z epoki    bron-

—    8) A. planiculmis Shrader rośnie w Su- zowej (w Montelier i Peterinsel w Szwajcaryi,

detach, w kotlinie Morawskiej i t. d., wiecha w Sabaudyi i w Halstatt). Nazwę łacińską avena wązka, długa, jakby grono. Niższy od niego już Varro wspomina, a Drück wyprowadza ją od lecz prawie w tych samych miejscach rosnący sanskryckiego arasa (źdźbło, ziele), co także jest 9) A. compressa Heu ff. Oba rosną    zdaje się przemawiać za jego pochodzeniem

dziko. Dobrą paszą dla bydła jest 10) A. pu-    wschodniem.—L i te r at u r a: L i ne u sz „Genera

'jescens L. o wiesze rozpierzchłej, rosnący    plantarum“; Engler-Prantl: „Nat. Pflanzenfami-

w całej śród- Europie na łąkach. Bardzo nie-    lien“, I, II E. H a 1 1 i e r„Flora v. Deutschland“;

wybredny co do gruntu. W Alpach Krainy, Ka-    Ascherson - Graebner „Synopsis der

J. Rei.

ryntyi i Tyrolu rośnie 11) A. alpina Smith, mitteleuropäischen Flora“; Busch an „Vor-Na suchych stokach, w okolicach pagórkowa- geschichtliche Botanik“, tych rośnie 12) A. pratensis L., niesłusznie    Owiesek, ob. Owies,

tak przez Lineusza nazwany, gdyż prawie    Cwiniusze, Ovinii, rzymskie imię rodowe,

nigdy    na dobrych    łąkach    znaleźć go nie    utworzone    według Warrona (De re rust.    2, 1,

można.    — 13) A. versicolor    Vi 11. Ma źdźbło    10) od oyis    (=owca). Z rodu tego na wzmiankę

zaledwie do 1V₂ stopy wysokie o wiesze pra- zasługują: 1) O. trybun ludowy za dawniejszych wie do grona podobnej; rośnie w Alpach wyż- czasów rzeczypospolitej, za którego poręką prze-szych aż po Styryę. —14) W tych samych stro- szło prawo, reformujące senat rzymski (lex de nach rośnie także A. sempervirens Vi 11, nieco senatu).—2) Quintus O., senator, który mimo wyższy od poprzedniego. - - Jest wiele innych wysokiego stanu swego był dozorcą nad war-roślin Avena, które jednak botanicy dzisiejsi sztatami tkackiemi Kleopatry i głównie z te-zaliczają do rodzaju Trisetum (ob ). —O. ulega go powodu przez Oktawiana na śmierć skaza-chorobie zwanej zmęczenie, podobnej do tej, nym został. —Por. Orosius, 6, 19.—Z czasów jakiej ulegają buraki zbyt często na jednem cesarstwa pochodzi 3) O. Cam ill us, senator miejscu sadzone. Chorobę tę wywołują drobne j „antiquae familiae“, chciwy najwyższychzaszczy-robaczki wałeczniki (Haterodera Schachtii). ' tów, przez ces. Aleksandra Sewera dobrowolnie

S. Drz.

Dr J. P.

jako particeps imperii (=spółrządca) uznany, w r. 228 po Chr. wyruszyć musiał przeciw Ale-manom. Ale zniewieściały senator sam władzy się zrzekł: na śmierć był przygotowany, wysłał go jednak cesarz na włości jego, gdzie długie lata żył, póki go ces. Maximinus, następca Aleksandra, zamordować nie kazał. —Por. Lampri-dius, Alex. Sever 48.

Owińska, albo Ł owińska, dziś po niemiecku O wińsk, wieś i majątek ziemski w obwodzie regencyjnym i powiecie poznańskim, 1V2 mili od Poznania, na północ od miasta tego położone na brzegu prawym Warty, przy ujściu strugi Owińskiej do tej rzeki. Okolica jest pagórkowata, lesista i zdrowa. O. posiadają bliz-ko 500 mieszkańców, przeważnie Polaków, nie wliczając w to zakładu dla obłąkanych (ob. niżej); parafia zaś owińska liczy do 2 000 dusz.— W r. 1242 Przemysław I, książę wielkopolski na Poznaniu, założył w O-ach klasztor Cystersek i kościół pod wezwaniem N. Maryi Panny oraz św. Jana Chrzciciela, nada jąc równocześnie mniszkom dobra Osieczno i Dobiegniewo. W r. 1252 nadanie książęce powtórne zbogaca klasztor darowizną wsi: Bolechowa, Radojewa, Marszenic, Wierzonki, Chludowa, Sa-molęża, Oleśna, Goli, Głuchowa, Sienna, Raez-kowa, Rokitnicy i Tmienicha. W r. 1280 Przemy sław II, późniejszy król, potwierdzając klasztorowi nadania ojcowskie, obdarzył go nadto Miastowicami pod Kcynią. W tymże roku, za zgodą książęcą, Archenbold, wojewoda (?) kaliski, obdarza klasztor Trzuskotowem, Pustołczynem, Jańczem, Bnowem, Zniczołowem, i Obrąbicami. W r. 1298 Władysław Łokietek odnawia klasztorowi przywileje dawniejsze, a w r. 1331 potwierdza je raz jeszcze. Kazimierz Wielki, jako też siostra jego, królowa węgierska Elżbieta, byli również łaskawcami i dobrodziejami klasztoru owińskie-go, doznającego i później opieki życzliwej królów. W r. 1616 sejm uwolnił od różnych ciężarów posiadłości klasztorne, które z biegiem czasu wskutek przedaży nieco uszczuplone zostały. W r. 1773 klasztor uległ zniszczeniu przez pożar, ale został zi ów odbudowany a po drugim rozbiorze Polski, gdy województwo poznańskie dostało się Prusom, posiadał jeszcze dobra rozległe, które rząd pruski niebawem zabrał. Dobra te przywilejem z dn. 24 stycznia r. 1797 król Fryderyk Wilhelm II nadał żydowi berlińskiemu, na kilka lat przedtem wychrzczo-nemu i uszlachconemu, za różne przysługi osobiste oddane sobie, nazwiskiem von Tresko w, którego potomkowie posiadają je dotąd. —O. posiadają dwa kościoły: starożytny klasztorny, wzniesiony w stylu romańskim, z cenuemi obrazami i rzeźbami, oraz parafialny św. Mikołaja, murowany. —Miejsce zniesionego w r. 1797 klasztoru Cystersek zajmuje obecnie wielki szpital dla obłąkanych z prowincyi poznańskiej (Provincial-irrennnsłalt), założony w r. 1839 ze składek zebranych w W. Ks. Poznańskim. Początkowo urządzony był dla 100 chorych, a na czele jego stali lekarze: Beschorner i Żelasko. Obecnie zakład ten, powiększony bardzo znacznie i utrzymywany wzorowo, opatrzony w wodociągi, kanalizacyę, gazownię własną i ogród piękny a rozległy, w murach swych mieści przeszło 700 mieszkańców.—Ustawa zakładu pierwotnego w O-ach ogłoszona została w r. 1838 w dodatku do Nr. 14 dziennika urzędowego królewskiej rejencyi poznańskiej. —O. są osadą bardzo starą, jak o tern świadczą wykopaliska przedhistoryczne, odkryte bądź w O-ach samych, bądź w Proinnicach pobliskich. —Por. „Słów. geograficzny“ (T, VII str. 771): L. Gą-siorowskiego „Zbiór wiadomości do hist, sztuki lek. w Polsce“ (T. III str. 113).

Owoc (fructus) termin stosowany w botanice nietylko do O-ów jadalnych, ale wogóle do tych organów kwiatowych, które po zapyleniu wykształcają w sobie nasiona, więc do słupków (ob.j, a raczej do ich zalężni. Pozostałe bowiem części słupka, tj. szyjka i znamię, najczęściej zsychają się i odpadają. Z dojrzewaniem nasion ścianka zalężni zwana wtedy owocnią, albo okrywą owocową (peri-carpium), ulega silnym przekształceniom, w dwóch przeważnie kierunkach: 1) albo staje się tward ą, skutkiem wykształcenia się w niej tkanek mechanicznych, albo też 2) rozrasta się w niej wyłącznie miękisz, o dużych cien-kobłonnych komórkach, obfitym sokiem wypełnionych. W pierwszym wypadku powstają owoce suche, w drugim soczyste. Pierwsze przy dojrzewaniu zsychają się, stają się kruchemi, np. w makówkach, lub robią się nadzwyczaj twardemi, np. orzechy; drugie zaś zachowują swą soczystość, przyczem w komórkach ich nagromadzają się rozmaite sub-stancye organiczne, np. kwasy organiczne, cukier, mączka (w śliwkach, jabłkach), niekiedy nawet oleje tłuste, np. w oliwkach. Odmienne te dwa typy owoców zostały wytworzone skutkiem odmiennych sposobów rozsiewania się nasion. O-ce suche rozpowszechniają się najczęściej przy pomocy wiatrów (prócz O-ów o haczykowatych łuskach, czepiających się zwierząt). O-e zaś soczyste roznoszą zwierzęta, które zwabione ićh smakiem pożerają je, a następnie oddają nasiona razem z kałem. Zawierająca więc materye pokarmowe, a prócz tego wyróżniające się aromatem, okrywa O-owa służy podobnie jak miodniki do zwabiania zwierząt. I jak kwiaty, aby mogły być łatwiej dostrzeżone, posiadają jaskrawe barwy, tak samo i O-ce soczyste swem odmiennem zabarwieniem odbijają się od zielonego tła liści. Za przykład mogą służyć czerwone O-e jarzębiny, borówek, czarne—tarniny, jagód czarnych, łochyni, białe—śniegulca (Symphoricar-pus racemosus) i t. d. Soczystemi O-mi karmią się przeważnie ptaki, które też biorą naj-

większy udział w roznoszeniu O-ów tego rodzaju. Z O-ćw soczystych skorzystał i człowiek; ten wytwór przystosowania rozwinął on przez dobór umiejętny i hodowlę do olbrzymich rozmiarów, otrzymawszy O-ce o wielkości, smaku i zapachu nie spotykanym w naturze. W niektórych nawet razach pod wpływem hodowli całą energię rośliny zużyto wyłącznie na wytworzenie soczystej O-cni kosztem nasion, które albo uległy uwstecznieniu, tak, iż nie kiełkują (u wielu odmian grusz) lub całkiem zanikły, np. w bezpestkowych rodzynkach.

stale zamknięta: A) O-ce suche jednona-sienne: a) O-cnia zrasta się całkowicie z nasieniem—Z i a r n c zak (ob.) Cary apsis— u traw, b) nasienie wolne, wypada po zgnieceniu owocni: a) O-ce bezskrzyd ełkow e; aa) okrywa O-owa gruba i twarda—o-rzech (nux). Przykład: orzechy leszczyny, ßß) okrywa cienka, skórzasta, dająca się

Fig 214. A—orzeszek dymnicy, Fumaria ojfidnalis.— B—niełupka gryki, Fagopyrum esculenium (nieco powiększone).

Fig. 215. Owoc Physalis Alkekengi (jagoda), otoczony trwałym, wzdymającym się kielichem, fr—owoc, s— kielich (szupinka).

\i

Prócz O-ów przystosowanych do roznoszenia przez prądy powietrzne i zwierzęta istnieją O-ce przystosowane do roznoszenia przez prądy wodne. W O-ach takich miękisz ulega przy ich dojrzeniu ześluzowaceniu; pokryte warstwą śluzu przez czas pewien—od kilku dni do kilku tygodni-jako lżejsze od wody unoszą się one na jej powierzchni, poczern śluz rozpuszcza się i O-ce same opadają na dno. W ten sposób rozpowszechniają się O-ce niektórych palm (np. orzechy kokosowe), strąkowych podzwro-nikowych (np. strąki Cassia fistulosci). Mogą one odbywać bardzo dalekie podróże przy pomocy stałych prądów morskich, np. z zat. Meksykańskiej dosięgać brzegów Anglii. — Ponieważ z każdego kwiatu tworzy się jeden O., przeto ze zbioru kwiatów, czyli kwiatostanu (ob.), powstaje według tego samego typu zbudowany owocostan. Liczba nasion w O-u jest zależną od ilości zalążków w Słupcu. Słupek jednozalążkowy wyda zawsze O. jedno-nasienny, wielozalążkowy da początek O-wi wielonasiennemu. Niekiedy jednak z kilku zalążków jeden tylko wykształca się w nasienie (np. u dębu) i wtedy O. będzie jedno-nasienny. Należy prócz tego rozróżniać O-ce jedno- i wielokrotne (fructus mono- i poły-meri), według tego, czy z jedno- czy z wielokrotnego słupka powstały. Najnaturalniejszy jednak podział O-ów będzie według ich rozsiewania się, a także według tego, w jaki sposób wydostają się z nich nasiona. Lecz i taki podział będzie tylko sztuczny; pomiędzy poszcze-gólnemi typami łatwo zawsze odszukać pośrednie. W każdym razie podział ten, jako na

biologicznych przeważnie cechach O-ów oparty,    .......    .    ,r „

•    ,    .    ,    .    - u Fis. 216 Mieszek (folliculus) u Arcwitum Napellus.

najłatwiej pozwala zoryentowac się w ich    „-owoc, i-nasienie (2 razy powiększ.),

znacznej różnorodności. A więc: I. O. odpada wraz z nasieniem jako całość, ścianka jego

/r

«...

i:

W'*

A.

C I

Fig. 217. Torebka A, B—bratka—otwiera się klapkami; C— wyżlina, Antirrhinum, otwiera się dziurkami;

D, E— kurzyśladu, Anagallis, otwiera się wieczkiem.

łatwo rozłupać—n i e ł u p k a (ob.), lachaenium,    grążonemi w nim orzeszkami, O-ce zaś    morwy

oraz orzeszek (nux), np. u słonecznika,    tworzą takież orzeszki,    zrosłe w    jedną

u wargowych), ß) O-ce skrzydlastemi całość ze zmięśniałym okwiatem. W niełup-wyrostami okrywy opatrzone: Skrzydlak kach u złożonych (Compositae) kielich kwiato-(ob.), samara. Np. O. klonu, jesionu, grabu,    i    wy przeobraża się w puch    (u mleczu,    sałaty).

B) O-ce twardą (orzech włoski), lub mięk-    j    U zawilców w organ Ltny    rozwijają się szyjki

ką (śliwka, jagody) okrywę posiadające: a) ; słupkowe. Tylko pręciki stale zasychają za-„Wewnętrzna warstwa O-cu twąrdnieje, two- raz po zapyleniu kwiatów. Nakoniec poje-rząc skorupę t. zw. pestki (puiamen), Fest- dyńcze O-ce tego samego kwiatu mogą bądź czak (ob.), drupa. Np.: wiśnia, śliwka, odpadać Oddzielnie, bądź zrastać się w ca-orzech włoski, migdał, orzech kokosowy, jabł- j łość wyższego rzędu. W pierwszym przy-ko, gruszka, ß) Wewnętrznej, twardej warstwy padku O. jest prosty (fr. simplex), w drugim—złożony (fr. compositus). O., np. maliny i jeżyny należy do złożonych, ponieważ utworzony jest przez zrośnięcie się drobnych pestczaków. O-ce złożone mogą tworzyć się także przez zrastanie się pojedyńczych owoców tego samego owocostanu, jak np. w O-ach morwy i ananasów.

Owocnia, ob. Owoc.

Owocostan ob. Owo c.

(ob. fig 215) brak — jagoda (ob.) bacca, np. jagody borówki, winorośli, owoce dyni, melonu, pomidora.—II: O. najczęściej wielo-n a s i e n ny odpada od rośliny jako całość, ścianki jego pękają w rozmaity sposób, dla wypuszczenia nasion.—A) O-cnia otwiera się jedną podłużną szparą, mieszek (ob.)

(folliculus), u wielu jaskrowatych (oh. fig. 216) np. u Helloborus.—B) O. zawsze jednokomoro-„ wy, dwiema podłużnemi szparami otwierający się—Strąk (ob.), legumen, np. u grochu, wyki, bobu. —C) O. pęka trzema lub większą ilością szpar podłużnych lub też otwiera się w inny jakikolwiek sposób (wieczkiem, klapami, dziurkami) (ob. fig. 217) —torebka (ob.), folliculus. Np. owoce bratka, lulka, maku zajęczego.—III. O. rozpada się na pojedyncze części (mericarpia), zawierające po jednem nasieniu—Rozłupka (ob.), schi-

I)r. J. Trz.

li

Ós

Fig. 218. Rozłupka (dwułupka) przytulii, Galium (6 razy powiększ.).

Owocowe etery, ob. Olejki eteryczne. Najnowsza literatura F. W. Semmler „Die ätherischen Oele“ 4 t. Lipsk. Veit.

Owocowy cukier d, l lub d' i i fruktoza, ob. art. Cukier, Cukier owocowy (lewuloza). Wyczerpujące dane w dziele E. O. v Lippma-na „Die Chemie der Zuckerarten“, wyd. 3-e (1904) 2 t. Brunświiś, Vieweg, O oznaczeniu Hub d' ob. „Chemik Polski“ 1907, str. 515. Owodna, ob. Płód.

Owoskop (wyraz nieprawidłowo złożony z łac. ovum— jajo i z gr. oxŚ7iro|xat = rozpatruje się, przeglądam, oglądam) ob. O o skop.

Owrucka kasztelania leżała w województwie Kijowskiem, ustanowiona przez króla Stanisława Poniatowskiego, liczyła tylko trzech kasztelanów: pierwszym był Stanisław Pruszyń-ski, mianowany 1775, drugim Michał Trzeciak 1784 — 1790 r., trzecim Antoni Rybiński, mian. 1790.

zocarpium: A) O. rozpada się podłużnie na d w ie lub więcej części — rozłupka właściwa: O-ce baldaszkowych, ślazu. — B) O. rozpada się poprzecznie na kilka części — s t r ą k lub łuszczy na członko-w a n a ((omentum), np. u ognichy (Raphanus Raphanislrum). — Prócz tego odróżniamy O-ce prawdziwe (fr. vernis), tj. takie, które u-tworzyły się z zalążni słupkowej, i f a ł s z y-w e czyli pozorne (fr. spur ins), tj. takie, w których skład prócz zalążni weszły inne części kwiatowe lub też jakiekolwiek inne organy (np. przykwiatki), z kwiatem w najbliż-szem sąsiedztwie pozostające. Wszystkie te części dodatkowe zowią się szupinkami (J. Rostafiński). Ułatwiają one w rozmaity sposób roznoszenie owoców. Pozorne O-ce posiadają np. trawy, szupinkami są plewy i plew-ki. Podobnież O. poziomki i truskawki składa się z mięsistego osadnika kwiatowego, z po-

Wialka Eueykl. lllustr. Ser. II. Tom XI Zesz. 48a.

Owrnoz (wdokum. Wruczij, O br uczę w [Obruczewo], Howrucz albo Howl ucz), m-to pow. gub. Wołyńskiej (dawn, w-dztwa Kijowskiego), na lewym brzegu Noryni, pod 51°19/ półn. i 46°28' dłg. wsch., 126 w. ku

szer.

półn. od Żytomierza. Najbliższa okolica m-ta tworzy część otwartej i żyznej przestrzeni, zwanej potocznie „RównikiemOwrucknn“. W r. 1896 było 9 845 m-ców (4 306 męż. i 5 539 kob.): prawosł. 5 416, raskol. 45, żydów 4 177, rz.-katol. 149, protest. 10, in. wyz. 48; szlachty 372, obyw. honor, i kupców 50, mieszczan 8 327, stanu wojskow. 524, włościan 412, in. stan. 105.

w r. 1885— 6 410 m-ców, 97 sklepów, 7 fabryk, zatrudniających ośmiu robotników a wytwarzających za 3 070 rub. rocznie, W r. 1895 O. posiadał 6 fabryk i zakładów przemysł. z produkcyą roczną 2 680 rb.: 3 cegielnie, 1 garbarnię, 1 fabr. świec i 1 woskownię;

W. r. 1881 było 5 941 m-ców;

rzemieślników: 162 majstrów, J 35 podmajstrzych, życia okolicy. W r. 1569 Unia Lubelska wcie-57 uczni. Dochody miejskie w r. 1895: 7 115 rb., wydatki 7 078 rub. (na zarząd miasta 1 765 rb., na oświatę 150 rb., na lecznictwo 75 rb.). Domów było 928, w tym 4 murowa-

liła O. do Korony; na mocy przywileju inkor-poracyjnego, m-sto zostało siedliskiem ziemstwa i grodu; zawrzało tu nowe życie, urozmaicane zjazdami szlachty na roczki i sejmiki powiatowe. Rewizorowie, wysłani dla rewizyi starostw w r. 1570, między innemi, „obrali wójta i k niemu dwóch przysiężników“, bez których „u-rząd zamkowy nie ma sądzić żadnego miejskiego człowieka". Lustracya z r. 1616 podaje 300 domów osiadłych. Łukasz Witkowski, łow. kijów., oraz ziemianie z okolicy O-cza; Moszczeniccy, Pawszowie i Rapsztyńscy fundowali tu zgromadzenie dominikanów; fundacyę tę zatwierdził b-p kijów. Sokołowski d. 16 malca 1638 r. w Babicach. W tym czasie O. był kilkakrotnie niszczony przez Kozaków, co się okazuje z przywileju Władysława IV, który, na prośby spustoszonego m-ta, potwierdza dawne przywileje i ponawia używanie prawa magdeburskiego. Pod datą 7 lutego 1644 r. czytamy skargę Remigiana Suryna, pis. ziem. kijów., na burmistrza m-sta O-cza Haraska Mitiuhna

ne; ulice niebrukowane.

0. posiada: 2-klas. szkołę min. ośw. (z klasą wstępną i oddziałem żeńskim) oraz kilka szkół żydowskich; księgarnię, drukarnię, zakład fotograficzny; szpitale miejski i żydowski; stacyę poczt, i telegraficzną.

Brak wody; woda w rz. Noryni zawiera wiele domieszek; do picia służy woda ze studzien, których jest zbyt mało. Trzy cerkwie prawosł.,

na

1 kościół rz.-katol., 1 bożnica, 3 żydów, domy modlitwy, 2 kaplice prawosł., 1 kapl. rz.-katol. — Do zabytków przeszłości O-cza należą: wspaniałe zwaliska cerkwi św. Bazylego (wzniesionej około r. 1000 przez Włodzimierza W.) i olbrzymi kurhan, zwany mogiłą Olega.—Zakątek poleski, w którym leży O., był ongi siedzibą Drewlan. Kiedy Światosław, w. ks. kijowski, dzieląc państwo między synów, oddał ziemię drewlańską Olegowi, ten obrał za stolicę O. Podczas wojny między Jaropełkiem I, Moskalenka, iż on buntuje mieszczan i odgraża

w. ks. kijowskim, a bratem jego Olegiem (977) się publicznie, że niedługo szlachtę w okolicy ten, pobity pod O-czem, uciekł do m-ta, lecz, O-cza wytępi. W r. 1648, podczas powstania strącony z mostu przez tłoczącą się drużynę, Chmielnickiego, O., zajęty przez kozaków i Ta-utonął w Noryni; Jaropełk, wszedłszy do in-ta, tarów i przez nich zniszczony, zamienił się na kazał odszukać zwłoki brata i usypać nad nie- obóz kozacki; zajmuje go pułk, zwany Owruc-mi wielką mogiłę. Włodzimierz W. wymuro- kim, którego pułkownikiem jest najpierw Ilja wał w O-czu około r. 1000 z wielkim przepy- Hołota, po nim Podobajło, wreszcie Osip Na-chem cerkiew św. Bazylego, umieszczając talczyc (Napalczyc), „do którego całe Polesie w ścianach wewnętrznych garnki (robiono to należało“; ludzi miał pod sobą 6 000. Setni-względów akustycznych). Z uroczystością po- kiem O-im był podówczas szlachcic Hornostaj. święcenia tej cerkwi związane jest podanie, wy- Na sejmie 1648 r. szlachta w-dztwa Kijow-jaśniające powstanie podatku, zwanego „huko- skiego wyprosiła przeniesienie jezuitów z Ksa-wym“, który trwał pono jeszcze przy końcu werowa do O-cza, ztąd kolegium to jezuitów XVHI w. (Przez dzie cki: „Podole, Wołyń otrzymało nazwę „Xaver-Ovrucense“. Po na-i Ukraina“, t. II, str. 110). Dalej rządził dejściu czasów spokojniejszych odbył się w gru-O-czem Ruryk Rościsławicz, zwany Owruckim, dniu 1714 r. pierwszy sejmik w O-czu; w ma-następnie brat jego Dawid. W latach 1222—1234 ju 1715—drugi. Lustracya z r. 1765 podaje apostołował w O-czu św. Jacek Odrowąż, domini- w O-czu 80 chałup żydows., 60 chrześcijań., kanin. W r. 1240 najazd mongolski ze szczętem prócz klasztoru i szlachec. dworów i dworków, wyludnił krainę Drewlan. Według kroniki w r. Jezuici utrzymywali szkoły niższe. Po zniesie-1333 Giedymin zdobywa O. i osadza swym lu- niu zakonu Komisya Edukacyjna ustanowiła dem. O. dzieli odtąd w ciągu pewnego czasu losy w O-czu szkoły podwydziałowe, oddawszy je Księztwa Kijowskiego, a jeden z książąt litew- pod zarząd Akademii Krakowskiej. Pierwszym skich, osadzony w Kijowie, Olelko Włodzimierzo- z wizytatorów Kom. Eduk., który zwiedził te wicz, w r. 1443 przebywa chwilowo w O-czu. szkoły, był ks. Hołowczyc. Następnie szkoły W r. 1467 Tatarzy zawołżańscy pustoszą kraj w O-czu przeszły pod zarząd bazylianów, cały. Wówczas O. stał się ośrodkiem jednej Kościół dominikanów był parafialnym; w roku z t. zw. „bojarszczyzn“ (gniazd rycerskich), roz- 1768 parafia liczyła 54 wioski. Dekanat sypanych wzdłuż wschodnich granic kraju owrucki utworzono 1777 r. Na miejsce spa-i znajdujących się wciąż w pogotowiu wojen- lonego kościoła dominikanie wznieśli w r. nem. Pomiędzy Unią Horodelską (1413) a U- 1790 kościół murowany pod wezw. Wnie-nią Lubelską (1569) rządzili w O-czu z ręki bowzięcia N. M. P. Po rozbiorze kraju O. zo-w-dów kijowskich namiestnicy. Z juryzdykcyj stał miastem powiatowem gub. Wołyńskiej m-sto miało wówczas tylko izbę popisową, przed (1796). Szkoły, utrzymywane przez bazylianów którą stawali ziemianie i bojarowie do popisu i należące do okręgu naukow. wileńskiego, zo-potrzebę wojenną. Później miejsce na- stały po r. 1831 zamknięte. Skasowani zosta-miestników zajmują starostowie. O. poczyna j li również bazylianie i dominikanie. W O-czu wówczas zaludniać się i staje się ośrodkiem j urodzili się: Ignacy Hołowiński, arcyb-p mohy-

lewski (1807), i Piotr Falkenhagen Zaleski, < 8 510 kartofli, 1 580 lnu, 650 konopi. Przeciętny zbiór roczny: 1 416 800 pud. żyta, 139 550 pszen., 475 200 owsa, 270 130 jęczm., 517 100 gryki, 105 970 prosa, 30 900 grochu, 2 915 870 kartof., 35 250 siem. In. i 30 670 włók., 12 130 siem. konop. i 12 400 włókna. Nowicki podaje 132 310 sztuk zwierząt domowych, Stołpiański 161 784. P-t O. na pocz. r. Po- 1896 liczył 194 976 m-ców czyli 20.9 m-ców na 1 w. kw. (98 863 męż. i 96 113 kob.): 1 992 szlachty, 712 duchowieństwa, 231 obyw. honor.

Hr.

ekonomista i publicysta (1809).

Owrucki p o w i at w płn.-wsch. części gub. Wołyńskiej, graniczy od płn. z p-tami Mo-zyrskim i Rzeczyckim gub. Mińskiej, od wsch. z p-tem Radomyskim gub. Kijowskiej, od płd. z p-tami Żytomierskim i Nowogród-Wołyńskim (Zwiahelskim), od zach. z p-tem Rówieńskim. P-t O. należy do t. zw. Wsch. Polesia, wierzchnia, w większej swej części pokryta lasami, jest nizka, równa i bagnista. Wyniosłości rzadkie; tylko w śród. części p-tu spotyka się punkta, których wysokość absolutna przechodzi 200 m. (223.4 m. pod. m-kiem Sławeczno i pod wsią Horodec); powierzchnia większej części p-tu nie przewyższa wogóle 150—180 m. nad pow. morza. Cały p-t leży w dorzeczu rz. Prypeci. Główniejsze rzeki: Uż ([al. Usza] 180 w. dług. w obrębie p-tu, spławna od m-ka Narodycze do uścia) z dopł.: Żerew (90 w., spławna w dolnym biegu), Hni-łusza, Noryń (68 w.), Hreźla, Ilja, Szesteń, Bereza, Kamianka, Zwizdal; Uborć (z górą 100 w. dług. w obr. p-tu, spławna od m-ka Olew-ska) z dopł. Perha; Stwiga i Sławeczna. Je zior mało: jez. Korna (al. Korchma), w pobl. sioła Zamysłowieże, 2¹/₉ w. dług., 2 w. szer., 3 sąż. głęb. Błota, które dawniej zajmowały olbrzymie przestrzenie, zostały znacznie osuszone od czasów ekspedycyi gen. Żylińskiego (1873), obecnie stanowią na wsch. od Owrucza 6 — 7$ całego obszaru p-tu, na zach. zaś 15 — 20 %. Błota, w części torfowiska, wogóle nie głębokie. Najwięcej błot w płn. części p-tu, a także około górn. biegu rzek Hreźli i Pergi, tudzież w okolicy rz. Żerewa. Gleba przeważnie piaszczysta i błotnista. Budowa geologiczna dosyć złożona, dotąd jeszcze niedostatecznie zbadana. Spotykają się tu różnorodne złożone formacye krystaliczne: granity, gnejso-granity, porfiry felzytowe, różne diabazy, porfiryty diabazowe, dioryty i in. Z formacyi osadowych najbardziej rozwinięte: stare czerwone kwarcy-ty i łupki; piaskowce, konglomeraty i piaski formacyi kredowej, piaskowce czwartorzędowe dawniejsze i osady czwartorzędowe nowsze (piaski i gliny, loss). Doskonałe dla celów technicznych są tutejsze kwarcyty czerwone i różowe łupki. P-t posiada bardzo liczne pokłady rud żelaznych, węgiel brunatny i bursztyn; pokłady torfu bardzo obfite i porozrzucane po całym p-cie. Obszar p-tu 9 329 w. kw. (wedł. in. obliczeń 9 272.9 w. kw.), podług Stołpiańskiego zaś tylko 8 670 w. kw., czyli 903 125 dzies. (142 000 dz. pod polami, 35 860 dz. łąk, 58 950 dz. wygonów, zarośli i pod drogami, 580 000 dz. lasów, 41 000 dz. pod rzekami i jeziorami i błotami, 45120 pod sadybami i ogrodami) Jedno z głównych zajęć mieszkańców—rolnictwo. Przeciętuy obsiew roczny: 59 150 dz. żyta, 4 400 pszenicy, 17 200 owsa, 8 760 jęczmienia, 31 350 gryki, 2 500 prosa, 920 grochu,

1    kupców, 40 418 mieszczan, 14 473 wojskowych, 136 892 włościan, 258 in. stanów; pra-wosł. 161 486, raskol. 1 883, katolików 8 759, protest. 1 912, żydów 20 748, in. wyz. 188. W r. 1858 p-t O. liczył (bez Owrucza) 99 375 m-ców (49 460 męż. i 49 915 kob.); w r. 1861 -97 923 m-ców (48 672 męż. i 49 251 kob.); Stołpiański podaje (z Owruczem) 105 188 m-ców, w tern 88 100 prawosł., 944 raskol., 6 409 katol., 9 745 żydów; 999 szlachty dziedzicz.,

. llustr“. z r. 1860, t. I, str. t. VII, str. 97, z r. 1864, t.

CO

2    974 szlach. osob., 1 062 duchów. (936 prawosł., 4 katol,, i 122 żyd.), 15 640 mieszczan, 64 053 włościan (31 072 był. wł. skarb, i 32 981 wl. uwłasz.); w r. 1881 było w p-cie 128 010 m-ców. Pod względem pochodzenia przeważa plemię Drewlan; podług Stołpiań-skiego p-t O. liczy 62 880 Drewlan, 5 393 Litwinów, z górą 6 000 Polaków. Kalendarz Hurlanda 1879 — 80 podaje 12 873 żydów w p-cie (6 325 męż. i 6 548 kob.). P-t O. ma fabryk i zakł. przemysł. 81 (319 rob., pro-dukcya 270 tys. rub.): 7 młynów parów, i 1 woduy, 38 fabr. sukna, 1 woskownię, 6 gorzelni, 2 browary, 1 papiernię, 16 smolarni, 6 tartaków, 1 cegielnię, 1 hutę szklaną. Szkół min. ośw. w p-cie 18; 1 szkoła przypada na 10 279 m-ców i na 515 w. kw. Lecznic wiejskich 2, ambulat. 4, lekarzy wiejs. 2, wolno-prakt. (prócz Owrucza) 3. Cerkwi prawosł. 98 i 6 kaplic, 1 dom modlitwy raskol., 3 koś. katol. i 4 kaplice, 1 koś. protestan., 2 bożnice i 21 dom. modlitwy żydów. Dekanat katol. Owrucki, dyecezyi Łucko-Żytomierskiej, rozciąga się na p-t O. i część Żytomierskiego i obejmuje 6 parafii. W p-cie 16 gmin, 10 miasteczek, 36 kolonij,—ogółem miejsc zamieszkanych 543, dworów 21 627; okręgów policyj. 4, sędziów śledczych 3, s. pokoju 5. — Lit. Opisy i widoki w 280, z r. 1

IX, str. 161; Sendulski w „Wołyń, eparch. wjedom.“ z r. 1876; dr. Antoni J.: „Dzieje szlachty okolicznej w p-cie O-kim“ („Bibl. Warsz.“ 1880).

Owruckie starostwo grodowe w północnej połaci wojew. kijowskiego, w t. zw. Polesiu Kijowskiein. Grodowem zostało po Unii Lubelskiej z 1569, tj. po wcieleniu wojew. Kijowskiego do Korony. Byli bowiem i przedtem starostowie w t. zw. „epoce litewskiej“, w pierwszej połowie XVI w.; ale ci „starostowie O-cy“

to tylko namiestnicy wojewodów kijowskich, » nie zaś urzędnicy. Dopiero gdy po wcieleniu do Korony O. stał się stolicą powiatu, gdy tu złożono księgi sądowe, grodzkie, wtedy i „starosta“ O. stał się grodowym. St-wo O. należało do rzędu najlepiej zaludnionych królewszczyzn na Ukrainie co do liczby osad jak i głów.

Owrzodzenie {ulcer alio, exulcer atio) jest sprawą chorobną, którą znamionuje nadwerężenie ciągłości tkanek (laesio continuitatis połączone z uszczerbkiem ich istoty (niem. Sub-stanzverliist) i wytwarzaniem się przytem ropy, albo też posoki (ob. te wyr.), wskutek czego powstaje ostatecznie wrzód (ob.). Przyczyną O-ń bywa przeważnie zapalenie tkanek (ob.), bądź ostre, bądź przewlekłe, mogące powstać z przyczyn różnych, wywołujące rozpad tkanek; ale też. każda rana, o ile ropieje, przechodzi w stan O-a. Ściśle rzecz biorąc O. od zgorzeli (ob.) różni się właściwie tylko ilościowo, nie zaś jakościowo, gdyż w obu sprawach tych występuje zniszczenie tkanek; jeno gdy zgorzel opada odrazu części ciała większe, oddzielając się od sąsiednich, zdrowych t. zw. kresą odgraniczającą (linea demarcationis), ropiejącą, w O-u ulegają zagładzie cząsteczki drobne tkanki, ale otaczające się każda również pierścieniem wydzielającym ropę.—Powstająca w O-u ziarnina (ob.) dąży do zapełnienia u-szczerbku przez nie wywołanego i wytworzenia blizny na jego miejscu. O. jest zatem połączeniem tworzenia się komórek (ob.) nowych z rozpadem tkanek. Jeżeli wytwarzanie się komórek weźmie górę nad rozpadem, powstanie blizna; jeżeli sprawy obie równoważą się wzajemnie, stan O-a nie ulegnie zmianie; gdy na-koniec rozpad ma po sobie przewagę, O. powiększa i rozszerza się coraz bardziej.—Zadaniem leczenia jest zapobieganie powstaniu O-a, lub, gdy tego dokonać nie można, przyśpieszenie utworzenia się blizny.—Najzwyklej podlegają O-u części miękkie ciała, ale i kości nie bywają przez nie oszczędzane. Szczegółów dokładniejszych poszukać należy w podręcznikach

Dr. J. P.

A od Unii Lubelskiej rosła liczba włości i osad, podnosiła się gospodarka, mnożyła ludność.

U świtu w. XVI ciążyła do zamku owruckiego właściwie tylko saina „włość“ tejże nazwy w dorzeczu Noryni i Żerewu, zresztą okoliczne osady były własnością prywatną: do zamku należał tylko jeden folwark Ostrohoż, mający wysiewu na „30 wiader“ i po za folwarkiem pola (sianożęci) na 200 wozów, a cały dochód królewszczyzny (niegrodowego s-twa O.) stanowiły robocizny i czynsze w naturze i pieniądzach. Zmienia się to po Unii.

Regestr poborowy z 1571 r. podaje jako należące do s-twa świeżo powstałe miasteczko Międzyrzec, jeszcze wówczas na słobodzie, 16 wsi bojarskich o przeszło 109 dymach, 8 siół szlacheckich. W r. 1579: wsi bojarskich 30.

W XVJ1 w. przybyły 2 miasteczka: Michajłow i Jarosławiec, wieś Ostrówek z 3 folwarkami (1622 r.). Rósł i prowent roczny. W r. 1616 np. wynosił 2 071 złp., w 1622 r. już 4 177 złp., a prócz tego kwarty 820. Dochody pobierało s-two z arendy, z folwarku pod Owru-czem, ze wsi i folwarku Ostrów, z miast Mi-chajłowa i Jarosławca, z rudy żelaznej, młyna michajłowskiego, z budy potaszowej w le-sie Bouszanowskim na uroczysku Koszyrze, z folwarków: Sierkowszczyzna, Owrupicze, So-łomek, Hoszów i Uhlenica. W 1768 ówczesny starosta samej kwarty płacił rocznie 1712 złp.

Owsik, ob. Owies.

Owsiński Kazimierz, jeden ze znakomitszych aktorów za czasów Śtanisława Augusta (* 1752 r. w woj. Krakowskiem—f 1799 we Lwowie). Ze szkół w r. 1768 zaciągnął się pod chorągiew konfederacyi krakowskiej; po kilku latach obozowego życia, został dworzaninem na dworze prymasa Podoskiego. Młody, przystojny i dowcipny, zyskawszy względy prymasa, wraz z nim podróżował po Europie, nauczył się po francuzku i po niemiecku, bywając zaś w teatrze i widząc znakomitych artystów ówczesnych (Schröder, Lecain), poczuł chęć do zawodu scenicznego. Niespodziana śmierć prymasa zmusiła go do powrotu do kraju. Przybył w r. 1774 właśnie w chwili, kiedy starano się o zebranie większej liczby artystów do teatru pol-

197^. W epoce buntów kozackich (Chmiel- chirurgji ogólnej, nicki) s-two uległo zniszczeniu, podobnież miasto i zamek, a znaczna część ksiąg grodzkich została spalona. Ze starostów O-ckich zasługuje na wzmiankę osławiony Samuel Łaszcz, nie bez zasług jednak dla s-twa, bo uporządkował księgi i akta grodzkie, odtąd „Łaszczowem!“ zwane. Był on tylko dwa lata starostą 1646—47. Ostatnim starostą był Jan Stecki (od 1775), za którego skończył się wiekowy spór starostów O. z bojarami O. zostającymi pod zarzutem nieszlachectwa. — Por. „Źródła dziejowe“ (Pawiński-Jabłonowski „Polska XVI wieku“) t. XXII i XX. W t. XX znajduje się wykaz osad s-twa. — „Słown. geograficzny“. M- G'y-Owrzadzające środki, zwane też jątrzące m i (remedia ulcerantia), dawniej stosowane często, obecnie zaniechane nieomal zupełnie; miały w celach leczniczych wywoływać sztu- ' skiego. Pierwsze wystąpienie jego w komedyi cznie owrzodzenia (ob.) na skórze. Do środków | dało poznać wybitny talent. Pomagała mu do tego rodzaju należą między inneini: maść eme- \ sceny uroda, oblicze męzkie, wyraziste, ruchli-tykowa (unguentum tartari stibiati), kora wil- we, oczy duże niebieskie, głos dziwnie rzewny czego łyka (cortex Mezerei) i rozmaite pry- chociaż silny: „przenikał duszę i wzbudzał nadzwy-szczydła (ob.), a także kwasy mineralne, nako- czajne jakieś omamienie.“ (Woje. Bogusławski).—

niec żegadła (ob.).

nr. j p. por. Woje. Bogusławski: „Dzieła dramatycz.

i Amastrydy.

Oxenstierna („Oksenszerna“), ród szwedzki. Protoplasta rodu, Beugt (Benedykt) Nilsson, był radcą królestwa w XIII w. O. rozpadają się na kilka gałęzi: szlachecką Eka i Zindae; hrabiowską Korsholm i Waza, hrab. Södermöre i hrab. Kroneborg: — 1) O. Axel, syn Gustawa, mąż stanu szwedzki (* 16 czerw. 1583 w Fanó [Upplandya], —f 28 sierp. 1654 w Sztokholmie). Studyował w Rostoku, Jenie i Wittenberdze teologię, nauki państwowe i prawo, a także języki. W r. 1603 wstąpił do służby Karola IX; w r. 1607 — 8 był posłem w Mecklenburgu w r. 1609 został senatorem. W r. 1611 mianowany członkiem rady regencyjnej, po ogłoszeniu zaśpeł-noietności Gustawa Adolfa—kanclerzem króle

ne“ (Warszawa 1820 T. I, B. stawia O-go na równi z Garrickiem).—(„Enc. Org.“ więk.).

Owsjaniko-Kulikcwskij Dymitr, historyk kultury i krytyk rosyjski (*1853), Kształcił się w uniwersytecie odeskim i zagranicą, a w r. 1889 zaczął wykładać gramatykę porównawczą języków indo-europejskich i sanskrytu w uniwers. charkowskim. Prócz mnóstwa artykułów w czasopismach: („Żurn. Minister. Naród Proswjeszcze-nija“, „Słowo“, „Wiestnjik Ewropy“, „Kijew. Starjina“, „Woprosy Fiłosof. i Psjichołogiji“) wydał oddzielnie: „Razbor wedijskago mifa o so-kolje prinesszem cwjetok Romy“ (Moskwa 1882), „Opyt izuczenija wakchiczewskich kultów indoewropejskoj drewnostji: Kult bożestwa Soma w driewnej Indiji w epochu Wed.“ (Ode-dessa 1884); „K istoriji kulta ogniją u indusow w epochu Wed“, (1887, po franc, w „Rev. de l’histoire des religions“ — 1889), „K woprosu o „bykje“ w religijoznych predstawlenjiach dre-wnjago wostoka (Odessa 1885), „ Jazyk j jiskus-stwo“ (Petersb. 1895), „Etjudy o tworczestwje 1. S. Turgieniewa“ (Charków 1896). Osta-tuia praca, napisana pięknym językiem, jest jedną z wybitniejszych w nowszej literaturze ros-syjskiej w dziale poważnej krytyki. Zasłużył się O.

K. bardzo spopularyzowaniem prac znakomitego filologa Potebni (ob. P o t e b n i a A 1 e -ksander). O.-K. jest redaktorem „Zapis. Imperator. Chark. Uniwersjiteta“. — Por. Sumcow „Encikł. Słowar’“ Brokhausa—Efrona.

Owsjannikow Filip syn Bazylego (* w Petersburgu d. 26 czerwca r. 1827, lekarz rosyjski, zasłużony zwłaszcza jako fizyolog i lii-stolog, zajmował się też anatomią porównawczą. Od r. 1848 kształcił się w Dorpacie, gdzie naprzód rok cały słuchał kameralii, następnie zaś nauk przyrodniczych i lekarskich; w r. 1854 osiągnął tamże dyplom doktorski, poczem wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej i pracował w szpitalach petersburskich. W r. 1856 ministeryum spraw wewnętrznych wysłało go do Saratowa i Astrachania, polecając mu zbadanie stanu rybołówstwa w Wołdze oraz odkrycie przyczyny powstawania jadu rybiego. Wtedy zwiedził też Baku, Lenkoran i ujście Kury. W latach 1858 —1863 zajmował w Kazaniu katedrę fizyologii i patologii ogólnej; wtedy w r. 1860 i 1861 wyjeżdżał do Niemiec i do Paryża, by się wydoskonalić w fizyologii. W r. 1862 Akademia nauk w Petersburgu wybrała go na adjunkta, w roku następnym został jej członkiem nadzwyczajnym, nakoniec w r. 1864 zwyczajnym. W r. 1863 powołano go do Petersburga na katedrę zwyczajną fizyologii i anatomii w uniwersytecie tamtejszym, któremu służył do r. 1892; od r. 1886 wykładał już tylko embryologię. Zajmując katedrę, wyjeżdżał nieraz za granicę, zwłaszcza do Lipska i Neapolu, gdzie zajmował się poszukiwaniami histologicznemi i anatomicznemu W zakresie swym O. należy do rzędu najwybitniej-

szych uczonych rosyjskich, był także pisarzem płodnym, a większą część prac swych ogłosił w wydawnictwach petersburskiej ' Akademii nauk, w języku rosyjskim lub niemieckim. Są to prawie bez wyjątku monografie cenne z dziedziny histologii, fizyologii, oraz anatomii porównawczej; najważniejsze z nich wylicza „Encjikłopediczeskij słowar’“ E f r o u a (T. XXLV str. 676); por. też „Biogr. Lexikon der hervor-i*ag. Aerzte“ (T. IV, str. 456).    Pr'J- p-

0x, wyrazy tu nie podane ob. pod Oks... Oxalis, Qxalideae, ob. Szczawik, Szcza-w i k o w a t e.

Oxatres (Oksa très), gr. O^aJpYję, łac. Oxathres.—1) najmłodszy syn Daryusza II i Pa-rysatydy. — 2) brat Daryusza' Kodomannusa, walczył pod Issos w r. 333 przed Chr. z Macedończykami, później poddał się Aleksandrowi

W.; córką jego była Amastris II (ob.); historyk Arryan zowie go Oksyartesem, O&dpzrję.—Por. Curtius, 7, 5; — 3) wnuk poprzedzającego, syn Dyonizyusża z Heraklei

S. Orz.

stwa (6 stycz. 1612); natem stanowisku wykazał nadzwyczajne zdolności. W r. 1613 zawarł w Kuä-red pokój z Danią, w r. 1617 w Stołbowie z Rosyą. Kiedy wybuchła wojna z Polską (1621), O. rządził krajem pod nieobecność króla. W r. 1626 Gustaw Adolf mianował go gubernatorem generalnym wszystkich okręgów zajętych przez Szwedów w Prusiech. W r. 1629 O., za pośrednictwem Francyi i Anglii, zawiera rozejin 6-letni z Polską, co daje mu możność skierowania wszystkich sił kraju przeciw katolikom niemieckim. Po zwycięztwie pod Breitenfeldem Gustaw Adolf odwołuje go do Niemiec i we Frankfurcie (nad Menem) udziela mu nieograniczonego pełnomocnictwa we wszystkich sprawach państwowych i wojskowych nad Renem i Menem; a po śmierci króla przypadnie mu w udziale całkowite kierownictwo polityki szwedzkiej w Niemczech. Na wieść o śmierci Gustawa Adolfa pod Lützen (16 listop. 1632) O. ruszył do Drezna i Berlina w celu naradzenia się nad dobrem prowadzeniem wojny. Dzięki dokładnej znajomości stosunków niemieckich, głębokiemu „zmysłowi“ dyploma-

tycznemu, silnemu charakterowi i taktowi udało mu się nie dopuścić do zbytniego rozbicia się sił protestanckich. Z jego zapoczątkowania zebrał się w r. 1633 kongres w Heilbronn, który mianował go kierownikiem związku protestanckiego. W tym czasie O. układa projekt zarządu krajem, przyjęty przez stany d. 29 lipca 1634 r. a uchodzący za arcydzieło sztuki państwowej. Przegrana pod Nördlingen (6 wrześ. 1634 r.) nie zraża go; niebawem udaje się do Francyi (marzec — kwiecień 1635 r.), gdzie konferuje z Richelieu’m. W lipcu r. 1636 wraca do Szwecyi, gdzie wchodzi do rady regencyjnej królowej Krystyny, której wychowaniem zajmował się z troskliwością ojcowską. W celu doprowadzenia do końca wojny w Niemczech posyła tam z pełnomocnictwem swego syna Jana, sam zaś przez umowę w Brömsebro (13 lipca 1645) uzyskuje od Duńczyków zaszczytny pokój dla Szwecyi. Krystyna nadaje mu tytuł hrabiego Södermöre, jednocześnie O. zostaje kanclerzem uniwersytetu w Upsali. Ponieważ Oxenstierna opierał się wszystkiemi siłami postanowieniu Krystyny—wyznaczenia następcy— wytworzył się między nim a królową stosunek naprężony, chociaż i nadal nie przedsiębrano żadnej poważnej sprawy bez jego rady. Jeszcze bardziej stanowczo, acz daremnie, odradzał O. królowej zrzeczenie się tronu. O. należy do rzędu najwybitniejszych mężów stanu w święcie. Akademia szwedzka rozpoczęła w r. 1888 wydawanie pism i korespondencyi jego: „Riks-kansleren Axel Oxenstiernas Skrifter och Bref-vexling“.— Starszy syn jego 2) J a n (* 1611 —f 1657), główny pełnomocnik ojca podczas układów zakończonych Traktatem Westfalskim. Z chwilą wstąpienia na tron Karola X (1654) Jan O. został marszałkiem królestwa, nieco później ambasadorem szwedzkim w Niemczech. Młodszy brat jego 3) E r y k (* 1624—f 1656) w r. 1646 był gubernatorem Estonii, w r. 1654 wice-kanclerzem, po śmierci zaś ojca kanclerzem. W czasie wojny Karola Gust. z Polską Eryk O. zarządzał dzielnicami polskiemi w Prusiech i bronił Torunia; zawarł traktaty z Brandenburgią i Hollandyą.—Por. Ellen Fries: „Erik O. biografiskstudie“ (Sztockholin 1889).—4) B e n g t Gabrielsson (syn Gabriela); gałęzi Kors-holm i Waza, mąż stanu szwedzki (* 1623 — f 1702). W r. 1651 został posłem we Frankfurcie, w r. 1654 członkiem rady państwa, w r. 1660 uczestniczył jako komisarz szwedzki w Kongresie Oliwskim. W latach 1662—65 O. był gubernatorem generalnym Inflant. Zostawszy połnomocnikiem do układów w Nimwedze (1676), pracował nad zbliżeniem z Anglią, Holandyą i Austryą, które też przychodzi do skutku z chwilą mianowania O-y kanclerzem (1680). Karol XI przed śmiercią mianował go jednym z opiekunów Karola XII (1697). — 5) Jan Gabryel (gałąź Korsholm i Waza), poeta szwedzki (* 1750, — f 1818). Wstąpiwszy

na drogę dyplomatyczną, piastował różne wyższe urzędy aż do otrzymania godności marszałka państwa (1792). Język tak w prozie jak i w poezyi ma dźwięczny, wyobraźnię bogatą. Naj wybitniejszemi utworami są piękne obrazy z życia wiejskiego: „Skördarne“ („Żniwa“) i „Dagens stunder“ („Godziny dnia“). O. przełożył Raj Utracony Miltona oraz jedną część Jerozolimy Wyzwolonej. Zbiorowe wydanie pism O-y: Sztokholm 1805—26, 5 tom., drugie tamże 1836 — 42, 3 tom. Pamiętnik O-y (1769 —71) wydał S tj e r n s tr ö m (Upsala 1881). Hr Oxford: 1) hrabstwo w połudn. Anglii, ograniczone hr. Northampton, Buckingham, Berks, Gloucester i Warwick, 1 957 kim. □ przestrzeni, 190 tys. m-ców. Przedstawia płaszczyznę lekko falistą; na półn. wznoszą się góry oolitycz-ne Edge Hills (377 m.), na połudn. niższe od nich Chiltern Hills. Rolnictwo i gospodarstwa .mleczne są głównemi gałęziami dochodu, najważniejsze produkty: masło i słód. W 1890 r. pola uprawne zajmowały 51% całej powierzchni, łąki —37, 5, lasy— 5%. Hodowla bydła w tymże roku przedstawiała się w nast liczbach: 17 700 koni, 56 400 wołów, 266 600 owiec i 44100 sztuk trzody. Przemysł nieznaczny, prócz wyrobów wełnianych i metalurgicznych. - 2) O. stolica hrabstwa tejże nazwy, przy ujściu rz. Cherwell do Tamizy, w malowniczem położeniu, wśród pięknych ogrodów i łąk, siedziba najstarszego

1    najznakomitszego w Anglii uniwersytetu. Liczne wieżyczki i kopuły kollegiów nadają miastu charakter średniowieczny. Zamek Wilhelma Zdobywcy obecnie w ruinach, ale mury miejskie z IX w. zachowały się prawie w całości. Prócz kollegiów ważniejsze budowle: ratusz, gmach więzienia w stylu gotyckim, rynek, szpital im. Radcliffa, dom pracy, wiele zakładów dobroczynnych i szkół, kilka banków; 46 000 m-ców. O. był ogniskiem nauki już za Edwarda Wyznawcy (ob.). Od 1541 r. jest siedzibą biskupstwa. Pałac biskupi i semi-naryum duchowne wyznania anglikańskiego mieszczą się w poblizkiej wiosce Cuddesden. Uniwersytet oxfordzki. Założenie uniwersytetu przypisują Alfredowi Wielkiemu („Annales“ Assera, bpa Saint-David). Zdaje się, że koło 1133 r. nauczał w szkołach O-ich Robert Pullen, autor sentencyj analogicznych do Pi o tr a Lombardusa (ob.). Jak uniwersytety w Padwie, Vicenzy i Lipsku, tak i O. powstał, prawdopodobnie, skutkiem gwałtownej immigracyi studentów i profesorów z uczelni jeszcze staro-żytniejszej. Rozgłos u-owi O-kiemu zjednali przybyli koło 1167 r. profesorowie z Paryża. Pierwsza charta uniw. O-go, nadana przez legata papieskiego, pochodzi z 1214 r.; pierwsza u-stawa uniwersytecka, jaka się zachow ała, z 1252 r. Pierwotna ustawa wzorowana jest na ustawie uniw. paryskiego. W XIV w zarysowują się

2    charakterystyczne cechy tej ustawy: l-o władze uniwersyteckie zaczynają powoli wkraczać w atrybucye naturalne władz municypalnych, a duchowieństwo zyskuje nadmierne przywileje; 2-0 uniwersytet wyzwala się prawie zupełnie z zależności od władzy dyecezyalnej (biskupa z Lincoln). Skutkiem tego wyłączenia res-publiki O-kiej z pod zwierzchnictwa kościoła rozwinął się tu bardzo ruch odszczepieńczy Wicleffa (ob.). Wiek XIV jest okresem upadku uniwersytetu: kanclerz staje się jedynie protektorem uniwersytetu przy książętach świeckich lub duchownych, narzędziem powolnem w ich ręku; w XV w. znów zaczyna się rozkwit un-u. Dawne ustawy un. O-ego zebrano za kanclerstwa arcyb-pa Lauda, w statut, Corpus Statutorum Universitatis Oioniensis, który jest podstawą Statute Book, wydawanego corocznie przez drukarnię un-u (Clarendon Press). Ustawa uniwersytecka była zasadniczo zmodyfikowana aktem parlamentu z 1854 r. przejrzana i uzupełniona w 1882 r. Obecna orga-nizacya zbliżona jest w głównych zarysach do organ, uniwers. w Cambridge (ob. t. X. En-cykl: str. 975). Uniwersytet składa się z członków 21 kollegiów, powstałych z dawnych Hostels (burs), oraz 5 hal, z których tylko pierwsze posiadają prawa korporacyi. Od 1868 r. zaliczani są do un-u wolni słuchacze, nienale-żący do żadnego kollęgium, ani hall (non adscript). Członkami un-u są: osoby, które ukończyły całkowity kurs ( Graduates) i studenci ( Unter graduates). W 1901 r. liczył Un. O. 13 136 członków, z tego 3499 studentów. Najwyższą władzą uniwersytecką jest House of convocation, do którego należą wszyscy magistri artium: wybiera ono kanclerza uniwers., dwóch członków parlamentu oraz profesorów, sankcyonuje zmiany w statucie i wszystkie akty przyłożeniem pieczęci; jemu również służy prawo patronatu t, j. prawo rozporządzania majątkiem nieruchomym i kapitałami. Drugie zgromadzenie Congregation tworzą wszyscy mieszkający w O-dzie magistri artium; jest ono drugą instancyą do rozpatrywania wniosków prawnych, przygotowanych przez Hebdomadal Council (Radę tygodniową), do której należy inicyatywa w zakresie prawa. Rada ta składa się z kanclerza, wi-ce-kanclerza, 2 proktorów i 18 członków (6 przedstawicieli kollegiów, 6 profesorów i 6-u członków House of convocation), wybieranych przez Congregation. Profesorów liczy 53 (1901 r.), 12 readers, 1 docenta, 12 teach ersi 161 lektorów; 25,-u profesorów pobiera 700—900 f. st. rocznej pensyi. Studenci wstępujący do uniwers. obowiązani są składać egzamina, i w ciągu kursów trzykrotnie (Responsions, Moderations i Pass Examination) dla uzyskania tytułu Baccalau-r e u s. Po upływie trzech lat bakalaureaci otrzymują bez egzaminu stopień magistra artium Dochody roczne uniwersytetu i wszystkich kollegiów wynoszą 345 955 f. sterl. (1901 r.), w tern kapitały i nieruchomości 187 660 f. st. Un. O-ki jest bogatszy, droższy i więcej konserwatywny

od uniw. w Cambridge. Ma 5 fakultetów: teologiczny, prawny, medyczny, filozoficzny i przyrodniczy; najwyżej postawione są w nim nauki przyrodnicze i filologiczne. Własnością un. O-go są liczne instytucye pomocnicze, jak biblioteka Bodleian Library (1602 r.) zawierająca 500 tys. tomów książek i 30 tys. rękopisów; Taylor I n sti t u t e, zakład dla nauczania języków i literatur nowoż. fundacyi Taylora architekta z XVIII w., przy nim biblioteka uniwersytecka; bibliot. im.    Radcliffa    (1737 — 49);    wspa

niała Galerya obrazów University Galleries (1845 r.) z cennemi oryginałami rysunków Rafaela    i Michała    Anioła; przy niej założona przez    Ru skin a    (ob.j w 1872 r.    Szkoła

sztuk pięknych. Muzeum uniwers. (1855 — 59) ma bogate zbiory przyrodnicze; prócz niego Ashmolean Museum z kollekcyami arche-ologicznemi, kilka laboratoryów, dwa obserwa-torya z doborowemi instrumentami, teatr, ogród botaniczny,    drukarnia uniwersytecka    (Cla

rendon Press), Indian Institute i inne. Z kollogiów najstarsze jest University College z 1249 r. najnowsze Hertford College z 1874 r.; najbogatsze, Christ Church, założone w 1532 r. przez kardynała Wolseya, jest wspaniałą budowlą gotycką, odnowioną później w stylu Renessansu, z wielkim dzwonem, Tom gate, na wieży. Z innych: Balliol C o 11 e g e (1262), Merton College (1270), r. Magdalen College (1456) z piękną wieżyczką gotycką i prześlicznym ogrodem, New College (1380—85). Z hall, które nie zostały podniesione do godności kollegiów, ważniejsze: Saint-Mary Hall: i Saint-Edmund Hall z XIV w. Dla kobiet w ostatnich czasach założono 3 halle: Lady Margaret Hall, Sominer-ville Hall i St.-Hugh’s Hall. Do un. O-go zaliczane są kollegia: w Nottinghamie i Sheffieldzie; uniwersytety kolonialne: w Kapstadzie, Sydneyu, Adelaidzie, Kalkucie, Bombaju i La-horze są filiami un. O-go. Z kościołów przy Kolle-giach O-kich wyróżniają się: najstarszy z XII w. św. Piotra, N. Maryi Panny (1300 — 1498), katedra protestancka z 1180 r., kość. św. Maryi Magdaleny, przed nim pomnik gotycki Martyrs Memorial, zbudowany w 1841 r. na pamiątkę spalonych tu w latach 1550 — 56 mę-częnników: Cranmera, Latimera i Ridleya. Dzieje un-u O-go uświetnione są pobytem w nim wielu znakomitych uczonych, jak Edmund Rich, Robert Grosse - Teste, Roger Bacon, DunsScot, Occam W i 11 i am i in.—(ob. te nazwiska).—Por. Ingram: „Memorials of 0.“ (Londyn 1847, 21.), Arnold: „O. and Cambridge, their Colleges etc.“ (1873); Andrew Lang „0“ (1889); Stedman: „0., its life and schools“ (Londyn 1887), Brod rick: „History of the University of 0.“ (1886); Clark „Colleges of 0., their histories and traditions“ (1893), Hastings Rashdall „The Universities of Europe in the middle ages“ (Oxf. 1895), cen-

Ważną była ta rzeka

Potęga bowiem Cyrusa rozbiła

S. Drz.

lecz

na praca do historyi uniw. w Wiekach Średnich, uroda córki jego Roksany tak głębokie wraże-podał w niej autor bibliografię kompletną dzieł ! nie na zwycięzcy wywarła, że ją poślubił, i dokumentów. Z nowszych materyałów nale- ! a ojca ułaskawił i w r. 327 satrapą prowincyi ży wymienić następujące wydawnictwa o cha- ! przyległej do gór Paropanisos mianował; przy rakterze urzędowym: „The historical register j władzy tej utrzymał się O. także po śmierci of the University of 0.“ (Oxf. 1888), „Oxford | Aleksandra, za panowania Dyadochów. — Por. honours, 1220—1894, being an alphabetical register of distinctions confered by the University of 0. from the earlies times" (0. 1894),

„0. University Caleudar" (corocznie/

Oxfort Robert Harley, mąż stanu aug., Oxycoccus (ob. Żórawina), ob. Harley Robert.

Qxfordzkie piętro w geol., ob. Jur ska formacya.

Qxydactyla podrząd płazów bezogo-nowych (Anura)    0-a cechują ostro za

kończone palce, inaczej urządzane niż u innych Oxfordzkie prowizye, ob. Henryk III, Anura. Do grupy tej należy większość w Eu-król Anglii.    ! ropie żyjących płazów. Na podstawie obecności

Oxonia, Oxonium nazwa łac. Oxfordu.    braku zębów i organizacyi kończyn syste-

Oxos (Oksos), gr. ’'0£oę albo    łac.    matyka odróżnia nawet u 0-a trzy rodziny: I)

Oius, w ludowej gwarze rzymskiej O axes, Ranidae Żaby (ob); zęby znajdują się w szezę-rzeka, która według świadectwa Arryaua (Anab. kach górnych i na kościach między szczękowych, 3, 29, 2), wypływa z Kaukazu Indyjskiego, kończyny tylne przystosowane do skoków. II) zwanego Paropanisos, z lewej strouy równole- Pelobatidae—Ropucho-żaby; uzębienie jak gle z Jaksartesem (oh.) na odległość 6 — 7 u zaó właściwych; kończyny zaś tylne krótsze, stadyów zrazu ku północy płynąc, nagle ku i z ruchów przypominają ropuchy. III) Bufonidae zachodowi się zwraca, tworząc północną grani- .Ropuchy (ob.) zębów brak, nogi krótkie, błony cę pomiędzy prowincyami perskiemi Baktrya- pławne pomiędzy palcami kończyn tylnych nie -

w skórze znaczna ilość gruczołów, wydzielających płyn jadowity, podrażniający

St. M.

ną i Margianą a Sogdyaną, a wreszcie przy- zupełne, jąwszy, zwłaszcza z lewej strony, liczne dopływy jak: Dargidus albo Bactrus (dzisiaj ; błony śluzowe bardzo szkodliwy dla oczu.

Oxyderkes (Oksy derkes), ’0£b§spXY]ę ( = bystrooka), przydomek bogini Ateny, czczonej w Argos, ponieważ królowi Dyumedesowi w walce pod murami Troi mgłę z oczu zdjęła, aby mógł śmiertelnych od bogów odróżniać.— Por. Homer, Iliad, 5, 127; Pausanias, 2, 24, 2. s-I)rz-

i nast.

Red.

Balk), Zariaspes Ochus Margus uchodzi do Jeziora Aralskiego. nietylko dla ruchu handlowego, lecz także i w politycznych dziejach znaczną odegra ła rolę.

się uad jej brzegami, a zdobycze Macedończyków, o ile poza ową rzekę sięgały, były tylko przejściowe. Dzisiaj O. zowie się Gihon albo Amu Darja. Myluości twierdzenia, które od starożytnych wieków począwszy aż po dzisiaj się utrzymało, że jedno ramię tej rzeki uchodzić miało do Morza Kaspijskiego, starał się dowieść Neumann K. J. „Die Hellenen im Skythenlande“ (Berlin 1855), ale twierdzenie to wsparły dowody przekonywające, tak, iż dziś zaprzeczenia zgoła utraciły powagę oh. A m.u Darya.

Oxyana (Oksy a na), gr. ’O^âva, łac. Oxiana.—1) jezioro pomiędzy rzekami Oksos i Jaksartes, utworzone przez rzekę stepową, wypływającą z gór Sogdyańskich, dzisiaj Sogd zwaną, nad którą leży miasto Samarkanda.— Por. Ptolemaeus, 6, 12, 3.- 2) miasto w prowincyi Sogdyana, nad rzeką Oksos leżące, w ziemi Oksyanów; dzisiaj prawdopodobnie Termed. —Por. Ptolemaeus, 6, 12, 5.

Oxyartes (Oksyartes), gr. ’OlodpTYję: 1)-władzca baktryjski, który w r. 328 przed Chr. zbuntował się przeciw Aleksandrowi W poddał mu się zaraz, gdy po zdobyciu warownej skały Sogdyańskiej żona i dzieci jego dostały się w niewolę; wtedy-to nadzwyczajna

Arrianus, 4, 20; 6, 15; Curtius, 8, 4; 9, 8; Diodorus Siculus, 18, 3; 39; 19, 14; 68; — 2) ob. 0 x a t r e s (nr. 2).    s Drz/

Oxycoccns palustris L, inaczej Vaccinium

Oxydrakowie (Oksydrakowie), gr. ’0£t)8pa%ai, łac. Oxydracae, dzielny szczep indyjski, pomiędzy Hydaspesem i Acesynesem, od bożka Dyonizosa pochodzenie swe wywodzący, z którym Aleksander W. walką toczył i w stolicy ich ranionym został. —Por. Strabon, 15, 687; 701; Arrianus, Anab. 5, 22; Curtius, 9, 4 i nast.    s- 0rz-

Qxygenitim, ob. T 1 e n.

Oxyjczycy (Oksyjczyoy, Uksyjczycy), lac. Oxii albo Uxii, bitny rozbójniczy lud, w górach na granicy Persyi i Suzyany, a po części i w przyległych równinach aż po rzekę Paritigris zamieszkały, stawiał w wąwozach silnie obwarowanych opór hufcom Aleksandra W., póki ich tenże podstępem nie zajął, a główną ich twierdzę, na stromej skale wysokiej wybudowaną, przez zdradę zdobywszy, do złożenia oręża nie zmusił.—Por. Curtius 5, 3, 1

S. Drz.

Qxyjskie góry, gr. m "Qçsia, Oojta bp?], łac. Oxii Montes, pasmo górskie pomiędzy rz. Oksus i Jaksartes, tworzące granicę pomiędzy północną częścią Sogdyany a Scytyą,—prawdopodobnie dzisiaj Ak-tagli albo Białe Góry

S. Drz.

zwane.

Oxylos (Oksylos), gr. "OêoXoç, łac. Oxy-lus.—1) Syn Aresa i Protogenei, córki Kalydo-na.—2) Syn Haimona, albo według innej trądy cyi, Andrajtnona, król ziemi Etolskiej. Z u-rodzenia miał on tylko jedno oko, a właśnie w tym czasie, kiedy Heraklidzi do półwyspu Peloponezkiego wtargnąć zamierzali, morderstwo popełnił i z Etolii uchodzić musiał, aby się

Oxythemis (O k s y t h e m i s), ’OSofrepaç, zaufany przyjaciel De metry u sza Poliorke-t e s a (ob.), zażywał jako taki wielkiego miru u Ateńczyków. Krótko przed śmiercią tyrana Agatoklesa w r. 289 przed Chr. udał się w poselstwie na wyspę Sycylię; on też miał umierającego tyrana na stos zanieść. Por. Diodorus Siculus, 21 str. 491 i uast.

S. Dr/..

ciozębny, łódkę w koronie poniżej swego tępego końca w ość prostą, dzióbkowatą wybiegającą (stąd nazwa rodzaju), strąk wzdłuż szwu górnego wklęsły i przez to jakby dwukomorowy; rosną w krajach podbiegunowych i na górach wysokich; niektóre z nich w łąkach górskich jako pasza bardzo ceniona. U nas w Tatrach: 1} O. campestris DC (Dz. polny) o kwiatach brudnożółtych, 2) O. montana DC. 3) O. uralensis DC. (Dr. uralski) o kwiatach żywo-fioletowych. Wszystkie trzy gatunki występują na trawnikach w halach powyżej górnej granicy kosodrzewiny.

Oxyuris vermicularis, ob. G lis tnica.

Cyama Ivae, mąż stanu japoński, ob. Oj am a.

schronić w ziemi Elijskiej. Gdy z powrotem Oxytropis DC—D z i o b e 1 — rodzaj roślin do ojczyzny się wybrał, napotkał Heraklidów, kwiatowych z rodziny motylkowych (Pa-którzy, według rozkazu wyroczni, „trzyokiego“ pilionaceae). Należą tu same drobne, trwałe przewodnika szukali. W O-sie, jadącym na mu- r roślinki, o liściach nieparzysto - pierzastych, le, uznawszy wodza, jakiego wyrocznia im , kwiatach średniej wielkości, w główkowate wskazała, przeprawili się Heraklidzi z nim kłosy zebranych. Kielich kwiaty posiadają pię-na czele pod miastem Naupaktos przez morską cieśninę, zdobyli cały półwysem Peloponezki, a z wdzięcznością obdarzyli 0-a ziemią Elij-ską; powierzając mu zarazem główny nadzór nad Igrzyskami Olimpijskiemu Z żony Pie-ryi miał dwóch synów: Ajtolosa i Lajusa.

Z dalszych potomków jego wsławił się Ifitos (ob.), przez odnowienie igrzysk Olimpijskich.—

Por. Pausanias, 5, 3; 4, 1; 2; 3; Strabon, 10,

711; 8, 548.-3) Syn Oryosa, który z siostrą swą Hamadryadą spłodził H am a d r y a d y (ob).

S. Drz.

Por. Athenaeus, 3, 78.

Dr. J. Trz.

Oxymagis (Oksy mag is), gr. ’O^a^ę, rzeka w Indyach, w krainie Pazalów, wpływająca z lewej strony do Gangesu; dzisiaj Bogmutty albo Bognauly. — Por. Arrianus,

Ind. 4.

Oyapock, rzeka w Guyannie francuskiej, stanowi granicę terytoryum zajmowanego przez Erancyę na płd.-wschodzie, spływa z łańcucha gór Tumuk-Kutnak (według Crevaux źródła jej są w Pic-Crevaux), kieruje się ku Atlantykowi na północno-wschód w bystrych spadkach i wirach (porohy Manou, Pacouchiri, Sariri), przyjmuje z prawej strony Yave z lewej Camopi; staje się spławną za porohem Robinson i rozszerza się, tworząc zatokę 40 kil. długości a 20 kil. szerokości, pomiędzy przylądkiem Orange (wschód) i górą d'Argent (zachód). Długość 485 kilm.; o 60 kim. od ujścia O-y zakład karny S-t Georges.

Oybin, wieś na Łużycach., oh. Oj vin.

Öynhausen, wody lecznicze, ob. O e y n-hausen.

S. Drz.

Oxynios (O k s y n i o s), gr. ’0£ôvioç, łac.

Oxynius, syn Hektora, którego wraz z bratem Skamandryosem dziadek Priamos podczas oblężenia Troi do Lidyi wysłał; po odpłynięciu Greków wrócili obaj bracia do ojczyzny. — Por.

S. Drz.

Conon, Narrat. 46.

Oxyonowie (Oksyonowie), łac. Oxiones,

S. Drz.

Oxionae, nazwa bajecznego ludu, który, według Tacyta (Germania, 46), opierającego się na Ptolemeuszu i Meli, mieszkać miał w najdalej ku wschodowi wysuniętych stronach Germanii, albo w europejskiej Sarmacyi; mieli oni podobno rysy ludzkie, lecz ciało i członki dzikich zwierząt. Prawdopodobnie wieść taką rozgłosili mało wiarogodni podróżni, na których ludzie, odziani dla mrozów w skóry dzikich zwierząt, podobne wrażenie sprawili.

Gxyrynchus (Oksyry nchus), gr. ’0£ópoy-    Oystermoutłl, licznie odwiedzane kąpiele

ypc, główne m-sto obwodu (nomos) Oxyryn- morskie w hrabstwie Glamorganshire [Walia chi tes, w Dolnym Egipcie, na zach. brzegu południowa] w zatoce Swanseabai, w pobliżu Nilu, nad starodawnym kanałem Józefowym po- okazałego przylądka Mumbles, na wybrzeżu pół-łożone, miano swe wzięło od ryby, której cześć wyspu Gower. O. posiada blizko 4009 miesz-boską oddawano. W w. V słynął O. z licznych kańców, wśród których jest wielu pochodzenia klasztorów, w których się wielkie cuda dziać flamandzkiego, od dawna tam osiadłych. — Ką-miały; w dwa wieki później, skutkiem zapia- piącycii się w morzu przybywa corocznie kil-szczenia kanałów, podupadło; dzisiaj na miej- ka tysięcy, a na przyjęcie ich istnieje mnó-scu jego leży wioska Behnesch z licznemi stwo hoteli, willi i pensyonatów, urządzonych wy-szczątkami kolumn starodawnych. —Por. Stra- bornie. Z powodu blizkości oceanu Atlantyckie-bon, 17, 812; Ptolemaeus, 4, 5, 59: Ammianus j go ruch wody jest daleko żywszy w O. niż na Marcellinus, 22, 16, 6; Cliampollion „J/Egypte“, j wybrzeżach południowych i wschodnich Anglii, I 303 ob. Tablicę przy str. 852, t. XVIII. s- Drz- a wysokość i siła bałwanów morskich są więk-

Dr. J. P.

sphère“ (1711).

48

ce:

siècle“ (Paryż 1833, 1843), „Etudes germaniques“ (1847—49), „Documents inédits, pour servir à l’histoire de l’Italie depuis le Ville siècle jusqu’au XlIIe“ (1850) i pamiętnik swój z lat ostatnich „Journée du malade“. Zbiorowe wydanie dzieł O-a w 12-u tomach wydał Ampère „Oeuvres complètes“ (Paryż 1862 — 65).—Por. Lege a y: „Etude biographique sur O.“ (Paryż 1851); Karker „F. O , sein Leben u. seine Werke“ (Paderb. 1S 6 7 ; ; K. O'Meara „F. 0., his Life and Works“ (Edymburg 1867, tło-macz. franc. 1892), monografie, E. Humberta, de Lambela, L. Curniera i C. Huita.

Ozanam Jan Antoni Franciszek (*d. 9 lipca r. 1773 w Chalamont pod Bourg-en-Bresse—fw Lyonie d. 12 maja r. 1837) lekarz. W r. 1790 wstąpił do wydziału filozoficznego w Lyonie, po trzech latach, spędzonych na nauce, wstąpił jako ochotnik do wojska i służył we Włoszech do r. 1799.

Ked.

Dr. J. I".

ksze, to też jest największą z zalet kąpieli tamtejszych.

Ozanam Jakób, matematyk od r. 1701 członek akad. par. (* 1640 w Bouligneux, dep. Ain,— f 1717), od młodości, sposobił się do stanu duchownego i kształcił się w semiuaryum, które porzucił po śmierci ojca. Z pobytu w se-minaryum zachował zamiłowanie do praktyk religijnych. Najcelniejsze jego dzieło „Recréations mathématiques“ wydano w 2 tomach w r. 1694; następnie Montucla rozszerzył do 4-ch i wydał dwukrotnie w 1778 i 1790. Jego „Cours de mathématiques“ ( 1693), zwłaszcza co do części traktującej o algebrze, spotkał się z gorącem uznaniem Leibniza. Niemniej-szemi zaletami odznaczają się pozostałe prace: „Dictionnaire de math.“ (1691), „Nouvelle trigonométrie“ (1698), „Méthode facile pour arpeu-ter“ (1699), „Nouveaux éléments d’algèbre“ (1702), „Perspective théorique et pratique“ (1711); „Géographie et cosmographie qui traite da la

A. Ł.

Ozanam Antoni Fryderyk, historyk francuski (* 1813 w Medyolanie—f 1853 w Marsylii). Wychowany w żarliwym katolicyzmie przez matkę, początkowe nauki odbył w Lyonie, po-czem kształcił się na wydziale prawnym w Paryżu, gdzie zawarł bliższe stosunki z Chateau-briandem, Montalembertem i innymi przedstawicielami kierunku romantyczno-katolickiego. Kółko to zbierało się w redakcyi „Tribune ca-tolique“, przekształconej w 1833 r. w „1’Uni-yers“. W tymże roku założył O. towarzystwo Św. Wincentego à Paulo, będące ogniskiem propagandy ultramontańskiej. Po uzyskaniu stopnia naukowego czas jakiś wykładał prawo handlowe w Lyonie, a w 1844 r po śmierci F a u-riela (ob.) objął katedrę literatur obcych w Sorbomue. Jako pisarz O. imponuje wszechstronnością wiedzy, wyróżnia się zapałem, stylem wytwornym. W całym szeregu dzieł pragnął on dać obraz jednolity historyi literatury i cywilizacyi w Wiekach Średnich, od upadku państwa rzymskiego aż do XIII w., i wykazać znaczenie kulturalne i postępowe katolicyzmu w dziejach cywilizacyi, ale dokonał zaledwie części pracy zamierzonej. W latach 1842 w porywających mowach zwalczał kierunek racy onalistyczny w uniwersytecie paryskim. Przy wybuchu rewolucyi lutowej 1848 r., O. aczkolwiek słabego zdrowia, wstąpił do szeregów gwardyi. W 1848 r. wespół z Lacordairem założył organ demokracyi katolickiej „1’Ere nouvelle“, lecz zamiary ich pogodzenia demokra-cyi z katolicyzmem spełzły na niczem. Zamach stanu dn. 2 grudnia 1851 r. podkopał ostatecznie zdrowie O-a; zmarł w Marsylii podczas podróży na południe, zaleconej mu przez lekarzy. Jako człowiek łączył O. gorącą wiarę z pojęciem wolności nowoczesnej, a tolerancyę religijną z surową ortodoksyą. Ważniejsze pra-„Dante et la philosophie catholique au XIII

Opuściwszy szeregi, wszedł do wydziału lekarskiego w Medyolanie, a osiągnąwszy w r. 1810 dyplom doktorski, pracował początkowo w przepełnionych szpitalach wojskowych medyolańskich. W r. 1816 przeniósł się do Lyonu, gdzie w roku następnym przez konkurs otrzymał posadę lekarza *• w tamtejszym Hôtel-Dieu, którą zajmował do śmierci, jako lekarz bardzo ceniony. O. był pisarzem nader płodnym; dziełem jego najpowszechniej znanern jest „Histoire médicale générale et particulière des maladies épidémiques“ (Paryż 1817—23, 5 tomów; wyd. 2-gie tamże 1836; przekład niem. Brand ei sa Stut-gart i Tybinga 1821). Prace jego pomniejsze znajdują się w różnych wydawnictwach lekarskich; wykazy ich znaleźć można w Decha m-b r a „Diction, encyclopédique des sciences médicales“ (ser. 2-a Tom XIX str. 548) i w C alii sen a „Med. Sćhriftsteller-Lex.“ (T. XIV str. 248-251 i T. XXXI str. 112).

Ozanne Mikołaj-Marya, rytownik i inże-nier francuski (* w Brest 1728 —f w Paryżu 1811). Uczeń Rohlina, po nim w r. 1750 nauczyciel rysunków w szkole marynarki w Brest, przybył do Paryża w 1751 na wezwanie Ludwika XV w celu wykończenia widoków Ha-wru; w 1756 otrzymał polecenie od markiza Courtanvaux kierowania budową fregaty Aurory, która przeznaczoną była do wypróbowania zegarów Piotra Leroy. Statek ten wzbudził wielki podziw. W tymże czasie O. wykonał plany portu w Ambleteuse. W r. 1769 wybrano go na nauczyciela dzieci z domu królewskiego do nauki początków sztuki żeglugi morskiej. Do licznych sztychów, jakie wykonał, należy zaliczyć jego widoki portów, bardzo cenione z powodu nadzwyczajnej dokładności, i więcej niż 300 akwafort. Napisał „Traité de la marine militaire“.

Ozark Mountains, pasmo górskie w Stanach Zjednocz. Amer. Półn, zaczyna się u dolnego biegu rz. Missouri, ciągnie się w kierunku płd.-zach. przez stan Missouri i płn.-zach. skrawek

stanu Arkanzas i kończy się na tery tory um in- i da złota z dwoma strusie mi piórkami białemi dyjskiem, w pobliżu rz. Czerwonej; pasmo to u góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej tworzy wododział między rz. Mississippi i Mis- trzy pióra strusie, czerwone między białemi. souri; wysokość pasma 450 — 600 m. Hr- Nadany wraz z nobilitacyą Ignacemu Kluczew-

u.

Ozdoba II, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem orzeł srebrny, trzymający w prawej szponie kłosy żyta, pszenicy i owsa, w lewej zaś winkiel złoty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. La-

Ozarzyckie starostwo niegrodcwe w pow. j skiemu w r. 1767, a braciom jego, Józefowi Mozyrskim (wojew. Mińskiem). W 1717 r. i Melchiorowi, w d. 10 grud. 1768 r.—Źródła: razem z królewszczyzną Wiązek płaciło 150 „Volumina Legunr* VII, 801 — 802. Ks. kancler-złp. Podług spisów podskarbińskich z 1766 r. ska 41, f. 121 (Arch. Gł. Warsz.), dobra Ozarzyce z przyległościami posiadał Karol Pancerzyński, opłacając kwarty złp. 725 gr.

22, a hyberny złp. 225. Po trzecim rozbiorze Rzplitej s-stwo zostało nadane przez ces. Pawła I radcy tajnemu Sergiuszowi Łaskarewowi.

'Ikr.

li

Ozazony związki powstające przez działanie nadmiaru fenylohydrazyny CfiHf)NH.NH₂ na sub-stancye cukrowe, posiadające w cząsteczce ugrupowanie atomów: —CH.OH.CO —. Działanie fenylohydrazyny na takie ciała polega na tera, iż początkowo tworzy się, jak zwykle w przypadku związków, zawierających grupę karbonilową CO, —hydrazon:

CH.OH

c=n.nh.c₆h

fc-

który następnie ulega utlenieniu pod wpływem nadmiaru fenylohydrazyny, zyskuje grupę karbonilową CO zamiast grupy CH.OH i wiąże się z nową cząsteczką fenylohydrazyny na O.

Fig, 220. Ozdoba II (herb).

bry błękitne, podszyte z prawej strony srebrem, z lewej złotem. Nadany wraz z nobilitacyą w r. 1806 w . Galicyi Kajetanowi Florkiewiczowi, pochodzącemu z zamożnej rodziny mieszczańskiej z Włoszowy.—Ź r ó dł a: Wielądko, Borkowski; Poczet szl. galicyjskiej.

Ozdobnik, ptak, ob. Ep imachus.

Ozdoby meandrowe, ob. Meander. Ozeasz, pierwszy z 1 2 proroków mniejszych, syn Been. Przedmiotem jego proroctwa jest Ozdoba I, herb polski z nadania. Na tarczy najpierw kara i upadek, a następnie przywró-ściętej w polu górnem, srebrnem — czerwony cenie do łaski i wskrzeszenie królestwa Izraela, klucz w poprzek, piórem w prawo zwrócony, j Styl proroctwa Ozeasza, składającego się z czter-w dolnein zaś, błękitnem, sześciopromienna gwiaz- ; nastu rozdziałów, jest malowniczy i zwięzły.

i Proroctwa jego należą wszakże do najzawil-! szych i najciemniejszych w Starym Testamen-

C=rN.NH.C₆ą

c=n.nh.c₆h₅

O-ony mają postać żółtych, przeważnie krystalicznych, osadów, nierozpuszczalnych w wodzie; oddają znakomite usługi przy oddzielaniu i rozpoznawaniu łatwo rozpuszczalnych w wodzie substancyi cukrowych.

Fr. Zn.

cie.

i).

Fig. 219. Ozdoba I (herb).

Oziembłowski, Oz i ęb 1 o wski,. h. polski. Na tarczy w polu czerwonem srebrna trąbka myśliwska barkiem na dół z oprawą i nawiązaniem złotem; nad nią krzyż kawalerski złoty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie takie same trąbki, munsztukami do góry, barkami do ! siebie zwrócone. Labry czerwone, podbite sre-i brem. Odmiana herbu Suchekom naty (ob.), i powstała prawdopodobnie w w. XVII a używa-; na przez rodzinę Oziembłowskich v. Ozpblow-skicli, w Prusiech Zachodnich zamieszkałą. Źródła: Ostrowski; Siebmacher VI, 4, 42. D-Oziereccy, h. Drucki, ród książęcy na Litwie, gałąź książąt Druckich. Protoplastą ich I był kniaź Iwan, czwarty syn kn. Fedora Ba-

Oziębiające przyrządy służą do chłodzenia gazów i par, płynów rzadkich, gęstych lub ciastowatych, rzadziej ciał stałych. Do użytku domowego chłodzi się potrawy wodą albo lodem, bez soli lub z jej dodatkiem, wstawiając naczynie z ciałem ochładzanem we wodę lub między lód; w podobny sposób wyrabia się lód w mniejszych cukierniach, przyczem należy jednak poruszać naczynie wewnętrzne i jego zawartość, aby utworzył się lód nie zbity, lecz zdatny do spożycia.—W technice używa się przyrządów zwanych: chłód-na Litwie druga rodzina, pochodzenia tatarskie- nicami, chłodnikami i oziębiacza-

bicza-Druckiego, właściciel włości Oziercy w orszańskiem, od której-to miejscowości przybrał nazwisko O-go, stale już później noszone przez jego potomków. Stronnik Glińskiego, wyemigrował w 1508 r. do Moskwy, pozostawiając w kraju syna Andrzeja. Ten za zasługi obywatelskie otrzymał w r. 1547 dzierżawę orszańską, którą posiadał do zgonu (1558 r.). Synami jego byli: Bohdan, dzielny wojownik przeciw Moskwie (1568 r.), i Wasyl, wnukiem zaś Wasyl Wasylewicz, na którym w r. 1607 wygasł ród. Oprócz rodziny powyższej istniała

go, osiedlona w Oziercach i od tej nazwy również pisząca się O-mi, z której kniaź Kirhet O. występuje w aktach pod r. 1620. Nie należy jej mieszać z potomkami Iwana Fedorowicza.—Źródła: Boniecki, Wolff.    D-

ini. — a) Skraplanie. Jeżeli główny cel polega, nie na chłodzeniu, lecz na skraplaniu pary wodnej, alkoholowej i t. p., to przyrządy chłodzące otrzymują zazwyczaj dodatkowe urządzenia i zwą się skraplaczami Ozieri, główne m-sto okręgu O. prow. Sas-    (ob.) czyli kondensatorami (ob. K o n-

sari, na Sardynii, odległe o 42 kim. od Sassari,    densacya i Kondensator y). — b) C h ło-

położone na wzniesieniu (371 m. nad pow. m.),    dzenie bez dostępu powietrza do

stacya kolei Chilivani-Tirso; siedziba biskupa;    płynów lub gazów chłodzonych jest zawsze u a-

katedra; liceum, gimnazyum, seminaryum; 10 000    przepoune, gdyż przyrządy stosowane ma

Hr,

m-ców.

ją przeponę między ciałem ochładzanem a cliło -Ozierow Władysław (* 1770 — f 1816 r. dzącem. Przepona, najczęściej ścianka rury, w obłąkaniu), pisarz dramatyczny rossyjski. j przez którą przepływa jeden z płynów, powin-Kształcił się w Petersburgu, w korpusie kade- na być dobrym przewodnikiem ciepła: wyrabia tów, służył wojskowo, a potem w departamencie się ją zatem z metalu, a mianowicie z żelaza leśnym. O. wzorował się na szkole francuskiej, lnb miedzi, z innego zaś tworzywa ( materyału), przerabiając dramaturga Ducy, a w literaturze n. p. ze szkła, tylko wtenczas, gdy płyny lub rossyjskiej ciągnął kierunek, zapoczątko- gazy chłodzone posiadają właściwości niepo-wany przez Kniaź nina (ob.). Znaczny rozgłos zwalające na użycie metalu. Bez dostępu po-miały tragedye O-a wystawione na scenie: Edyp wietrzą, czyli w zamkniętych naczyniach lub w Atenach (1804), Fingał (1805), Dymitr Doń- przewodach, należy ochładzać prawie wszyst-ski (1807), Poliksena (1809). O. wśród zaco- kie gazy i wiele płynów. — Chłodnik gazu fanych klassyków miał wrogów (np. Szacho- świetliwnego rurowy i p i e r ś c i e n i o w a ty wskij), którzy mu wyrzucali odstąpienie od ka- ob. Serya II t. VI 887.—Chłodnica wężo-nonów pseudoklassycznych. Nie cenili go tak- w n i c o w a (ob. skrajne naczynie po prawej Stróże romantycy, np. Puszkjin odmawiał O-owi ta- nie fig. 170 T. XXV 483) składa się z wężo-lentu. Wysoko kładzie O-a krytyk Wjaziemskij w u i c y i naczynia napełnionego płynem chło-w artykule napisanym 1817 r. (ob. Soczinienija dzącym, zazwyczaj wodą, w której zanurza się 1876 t. I), w którym zasługi literackie O. sta- wężownica. Gazy lub płyny ochładzają się wia na równi z zasługami Karamzina. O. ożywił najlepiej, jeżeli przechodzą przez wężownicę retoryczne dyalogi pierwiastkiem sentymen- z góry na dół, a woda chłodząca przepływa talnym i ezułostkowym, ale brakło mu pomy- przez naczynie w kierunku przeciwnym.—Jeże-słowości, odstępstwa zaś od recepty francuzkiej li to naczynie jest zamknięte, metalowe, nabyły nieznaczne, wiersz sztuczny, przyciężki pełnione wodą, a przez wężownicę przelatuje i drewniany. Wydania pism O. w Petersburgu para wodna, to i ta się ochładza i skrapla, 1816—1828, 1846 (z tego powodu artykuł Ga- lecz najczęściej celem podobnych urządzeń jest, łachowa w „Otjeczestwjennych Zapiskach“ 1846), nie chłodzenie pary, lecz zagrzewanie wody,

1847, 1856.

'• J- n. p. do kąpieli, do ogrzewania mieszkań, ja-Ozierzyckie starostwo niegrodowe W woj. ko wody zasilającej kocioł i t. p.— Do chlodze-Brzesko-Litewskiem, pow. Pińskim. Podług spi- nia gazów lub płynów wystarcza nieraz, ich sów podskarbińskich z r. 1766 s-stwo obej- przeprowadzenie przez metalowe rury, zwykle mowało dobra Ozierzyce (Ozierce lub Oziory) użebrowane, przyczem zwykłe powietrze otacza-z przyległościami i należało do Hieronima Woł- jące owe rury chłodzi je, a więc i płyny łowicza, który opłacał kwarty złp. 425, a hyber- w nich zawarte. Ten sposób- bywa często ny złp. 308. Na sejmie 1773 —75 r. Stany Rze- stosowany do ogrzewania n. p. powietrza w pra-czypospolitej nadały st-wo w posiadanie emfi- cowniacli. —W mniejszych doświadczalnych pra-teutyczne Wiktorowi Grzymale Kubańskiemu, cowniacli chemicznych są w użyciu chłód ni-komornikowi pińskiemu, przy zachowaniu do- ce pierś cieniów ate, czyli lwie rurki, je-żywocia poprzedniego starosty.    dna w drugiej spółosiowo ułożona; tu gaz (lub

płyn) przelatuje przez rurkę wewnętrzną w jednym kierunku i chłodzi się wodą przepływającą w kierunku przeciwnym przez szczelinę pierścieniowatą między rurkami. Kilka takich dwururek, lecz większych wymiarów, ułożonych poziomo ponad sobą i złączonych w końcach odpowiednio, tworzy chłodnicę drabinkowatą, często stosowaną n. p. w gorzelniach.—c) C h ł o-d z e n i e przy dostępie powietrza bywa stosowane do płynów rzadkich, gęstych lub ciastowatych oraz do ciał stałych, a mianowicie takich, które albo wymagają dopływu świeżego powietrza, albo przynajmniej nie psują się pod jego działaniem i nie tracą na wartości przez parowanie! — Na fig. 221 przedstawiono chłoduicę z blachy falowanej, ustroju L a w renc e’a, mającą kształt pudła, którego dwie większe ściany / przeciwległe tworzą tylko wązką szczelinę. Ściany te, zbudowane z miedzianej blachy falowanej, ustawia się prostopadle, lecz tak, aby grzbiety i zagłębie- dy do jej poruszania, zwykle w kierunku pio-nia fal były poziome. Pudło ma u góry małe nowym, za pomocą dźwigni. Wężownica służy

jest zawsze otwarte, sposób zaś użycia jest odwrotny, płyn chłodzony znajduje się bowiem w naczyniu, a płyn chłodzący przepływa przez wężownicę, która otrzymuje niekiedy przyrzą-

Fig. 222.

Fig. 221.

dodatkowych

natenczas i do przemieszywania płynu, a bywa często tak zbudowana, n. p. w gorzelniach, a-by tworzący się przy fermentowaniu bezwodnik węglowy (C0₂) wydostawał się łatwiej na zewnątrz. W ogólności ustrój rur i pudełek płaskich, przez które przepływa płyn chłodzący, znajduje najszersze i najrozmaitsze zastosowanie przy chłodzeniu, dozwala bowiem na dostosowanie się do kształtu naczynia, w którem się znajduje płyn chłodzony. Z tego samego powodu buduje się naczynia o podwójnych dnach lub podwójnych ścianach i przepuszcza płyn chłodzący przez tak utworzoną przestrzeń pustą. Używając wreszcie naczyń o ścianach z blachy falowanej, chłodzi się wodą spływa-korytko, z którego ścieka płyn chłodzony bar- jącą po zewnętrznych powierzchniach fal, któ-dzo drobnemi warstwami po zewnętrznych po- rych kierunek jest poziomy. — Należy jeszcze wierzchniach falowanych, a równocześnie prze- nadmienić, iż wszystkie w końcu wymienione tłacza się wodę zimną, często już lodem cliło- I sposoby chłodzenia wymagają dzouą, przez szczelinę pudła z dołu do góry. przyrządów mieszających, któreby przepychały Płyn ściekający po powierzchniach zewnętrz-    świeże cieplejsze części do    miejsc oziębiają-

nych chłodzi się przytem nie    tylko wodą prze-    cych, w przeciwnym bowiem    razie    chłodzenie

pływającą przez pudło, ale i    powietrzem ota-    odbywa się nierównomiernie i    zbyt    wolno. —d)

czającem; wpada następnie do    rynienek u dołu    Chłodzenie powietrzem    polega na

do pudła przytwierdzonych, i odpływa z nich odprowadzaniu powietrza, które się już ogrzało, do zbiorników (ob. Fig. 221 i 222). Chłodnicy a często i parą nasyciło, i na doprowadzaniu tej używa się często w browarach, mniej czę- wzamian powietrza świeżego do ciał ochładza-sto ustroju Kämnit z’a, którą podajemy nych.—C hłodnica ś migowa. W środku ze względu na kształt niezwykły. Płyn chło- płytkiej kadzi, najlepiej okrągłej, stoi prosto-dzony spływa tu po zewnętrznych po wierzch- padle wał, dający się obracać około swej osi. niach rur b (ob. Fig. 222), mających przekrój Do wału przytwierdza się dwie śmigi albo podobny do podkowy. Rury te są równolegle wiosła o szerokich piórach, tak, aby płaszczyzny nad sobą ułożone i tak złączone, iż można owych piór były prawie pionowe, osie zaś poprzez nie przetłaczać wodę chłodzącą z doi- wioseł poziome, leżące równocześnie jedna nej rury o przekroju kołowym do górnej w przedłużeniu drugiej. Obracając wał za po-o takimże przekroju. — Chłodnice w ę- mocą jakiegokolwiek mechanizmu, wprawia żownicowe, powyżej już opisane, bywają się w ruch wirujący i owe wiosła, które, po-stosowane i przy dostępie powietrza do płynu ruszane w małym odstępie od kadzi, a więc chłodzonego; różnica między ustrojem opisanym i od płynu w niej zawartego, odpychają ogrza-a tu stosowanym polega na tern, iż naczynie ne już i parą nasycone powietrze, powodując

K. 0.

przez to równocześnie stały, silny dopływ powietrza świeżego.- Daleko silniejszy prąd powietrza można wywołać za pomocą dyszaka parowego (rodzaj injektora do powietrza, ob. Smoczek) lub przewietrznika (ob.); sto-stosując n. p. sposób nieraz używany w gorzelniach do początkowego ochładzania kartofli świeżo ugotowanych, przepycha się je do gniotownika poprzez rurę, przez którą równocześnie, lecz w kierunku przeciwnym, dyszak parowy przeciąga powietrze. — Chłodnica tężniowata ob. Tom XXXVII str. 530. e) Do chłodzenia, a przedewszystkiem do przechowywania w chłodzie ciał najrozmaitszych, podlegających łatwo zepsuciu, służy chłodnica pokojowa, w mowie potocznej przeważnie lodownią pokojową zwana. Chłodnicę tę buduje się najczęściej w kształcie szafki wysokości stołu, o podwójnych ścianach i drzwiczkach; ściana zewnętrzna bywa z drzewa dębowego, a w małem od niej oddaleniu ściana wewnętrzna z blachy cynkowej. Przestrzeń między ścianami, wypełniona złemi przewodnikami ciepła, zazwyczaj popiołem, wełną żużlową lub trocinami chroni wnętrze chłodnicy przed ciepłem poko-jowem, Aby wnętrze utrzymać w chłodzie, wkłada się lód do puszki cynkowej, znajdującej się w górnej części chłodnicy, a wodę, powstającą wskutek topnienia lodu, odpuszcza się u dołu, lecz nie za często, gdyż trzeba należycie wyzyskać jej zimno. Chłodnice tego ustroju miewają rozmaity kształt zewnętrzny, a wielkość odpowiadającą celowi.— Do chłodnic pokojowych można jeszcze zaliczyć pudło o podwójnych ścianach z blachy i z zamykanym otworem u góry; pudło to łączy się z wodociągiem w ten sposób, aby woda potrzebna do użytku domowego przepływała przez puste przestrzenie między ścianami z dołu do góry i chłodziła wnętrze pudła, przeznaczone do przechowywania potraw. Aby do picia mieć z wodociągu wodę chłodną, odpuszcza się wpierw nieco wody, t. j. w przybliżeniu tyle, ile jej jest między ścianami pudła chłodzącego. —Należy w końcu opisać sposób najtańszy, który mogą stosować nawet rodziny najuboższe, mieszkające zwykle w jednym, latem bardzo ciepłym pokoju. Przyrząd, a właściwie pudło niżej opisane, przeznaczone pierwotnie do przechowywania mleka dla dzieci, bywa bardzo zachwalane, a jego zastosowanie przyczynia się do zmniejszenia śmiertelności niemowląt. Chcąc oprócz mleka dla dzieci, przechowywać w ta-kiem pudle i inne potrawy łatwo-ulegające zepsuciu, należy zbudować pudło większe. —P u d ł o do chłodzenia mleka buduje się z drzewa miękkiego u. p. sosnowego, o grubości ścianek 1 ctm., z takąż pokrywką na zawiasach; jego wymiary zewnętrzne bywają: długość 38 ctm., szerokość 28 ctm., wysokość 32 ctm. Wnętrze pudła, a mianowicie spód i ścia-

ny wyścieła się płytkami korkowemi, przyczem grubość tej warstwy korkowej powinna wynosić wszędzie 4l/₂ ctm; pokrywka, która otrzymuje po stronie wewnętrznej wy ściółkę przynajmniej grubości jednej płytki korkowej, powinna szczelnie przylegać: dla tego też górne brzegi wyściółki pudła pokryte są paskiem wojłoku. Pudło to ochładza się wodą zwykłą, możliwie chłodną, którą wlewa się do dwóch puszek z blachy cynkowej, a zakorkowawszy należycie, wstawia w pudło, po jednej przy każdej krótszej jego ścianie. Każda z puszek jest 18 ctm. wysoka, 16 ctm. długa i ó¹/^ ctm. szeroka, a zawiera około 1V₂ litra wody; miejsce między temi puszkami i dłuższemi ścianami pudła jest przeznaczone na naczynie z mlekiem. —Jeżeli chodzi o urządzenie jeszcze tańsze, to można zastosować, zamiast korka, dobrze ubitą wyściółkę z wełny drzewnej między dwiema ściankami z drzewa, lecz grubość wyściółki należy zwiększyć do 11 ctm., wskutek czego i pudło będzie większe; ustroju pokrywki lepiej nie zmieniać.—Lehnert W. M. „Leitfaden d. moder. Kältetechnik, ihr. Anwendungsgebiet ihre Maschinen u. ihre Apparate“ (Lipsk 1905); Czarnowski Ign. „Oziębianie sztuczne“ ( „Przegl. techn“. 1907 nr. 7 — 25); Göttsche Jerzy „D. Kältemaschinen“ (Hamburg 1907).

Oziębiające mieszaniny. — Dla obniżania temperatury ciał stosuje się często m-ny O-jące pochłaniające ciepło z otoczenia. Ciepło to nie podnosi temperatury m-niny, ponieważ zużywa się na pracę międzycząsteczkową wywołującą^ zmiany stanów skupienia składników m-niny. Najczęściej stosuje się mieszaninę śniegu lub drobno tłuczonego lodu z solą kuchenną, zamiast której można użyć chlorku wapniowego krystalicznego, kwasu siarkowego lub solnego i t, p. Mieszanina lodu z solą lub kwasu przy temperaturze 0° znajduje się w niestałej równowadze termo-dynamicznej: lód się topi, pochłaniając ciepło niezbędne dla zmiany jego stanu skupienia, sól roztwarza się w wodzie i również pochłania ciepło, niezbędne dla przeprowadzenia soli ze stanu stałego w rozpuszczony. Jeżeli dopływ ciepła z zewnątrz nie pokryje wyżej podanych strat, to temperatura m-niny obniży się. W każdym razie najniższa temperatura, jaką można otrzymać zapoinocą m-niny, nie może być niższą od tej, przy której roztwór krzepnie. Dla lodu z solą kuchenną temperatura ta wynosi - 21,5°C. Gdy chodzi o O-nie bardzo znaczne, można posługiwać się m-niną bezwodnika węglowego stałego z eterem, zarobioną na ciasto. M-ina ta na otwartem powietrzu ma temperaturę — 79°C. Przez zmniejszenie ciśnienia nad taką mieszaniną za pomocą pompy pneumatycznej można obniżyć temperaturę do—100°C. Jeszcze znaczniejsze O-nie osiąga się zapomocą ciekłego etylenu. Podnormal-nem ciśnieniem atmosferycznem wrze on przy — 103.5°C. — Za pomocą ciekłego powietrza

pod ciśnieniem jednej atmosfery ' takie same urządzenia, a w portach Montreal

wrzącego

otrzymuje się temperaturę około Zmniejszając ciśnienie w naczyniu zawie-rającem powietrze ciekłe, można obniżyć temperaturę jeszcze o kilkadziesiąt stopni. Tlen czysty pod ciśnieniem 7.5 mm. słupa rtęci wrze przy temperaturze—211. Gdy wystarcza O-nie o kilkanaście stopni poniżej zera, można posługiwać się eterem, przez który przepuszcza się strumień powietrza dla przyśpieszenia parowania; zamiast eteru stosuje się także amoniak skroplony Jako m-uiny O-jące o działaniu jeszcze słabszem mają zastosowanie roztwory rozmaitych soli w wodzie. Przechodząc w bardzo rozcieńczony roztwór każdy gram soli kuchennej pochłania 22.4 kaloryi gramowych ciepła, gram saletry 96, azotanu amonowego 92, sal-miaku 80. — Przez pochłanianie takich ilości ciepła temperatura roztworu obniża się. tern więcej, im bardziej rozcieńczony jest roztwór. Sól kuchenna, przechodząc w wodny roztwór nasycony, obniża w zwykłych warunkach temperaturę o 2.5°C., azotan amonowy rozpuszczony w wodzie (60:100) prawie o 30°. Szczegółowe wiadomości dotyczące teoryi działania in-nin O-jących u Augusta Witkowskiego „Zasady fizyki“, (tom II zeszyt I, dział o cieple).—Praktyczne wskazówki przystosowane do pokazów przy wykładach: We in hold Adolf

!.. K.

190°C. . i Halifax zbudowano olbrzymie lodownie. Chodzi tam o utworzenie łańcucha urządzeń służących do oziębiania, któryby ciągnął się od wytwórców w Kanadzie do spożywców w Anglii. U-nia O-jące są wielką dźwignią zapewnienia wiktuałom zamorskim tłumnego dostępu na rynki europejskie. Przed kilku laty podniesiono tą sprawę w Niemczech. Założenie spi-ehlerzy-lodowców w portach i innych ogniskach umożliwiłoby ziemianom niemieckim opanowanie angielskiego rynku wiktuałowego. — Por. L. Krz yw i c ki „Kwestya rolna“.

Demonstrationen“

„Physikalische

(Lipsk, Quand & Händel). O zastosowaniu m-nin O-cych w technice podają wiadomości ksią-żki dotyczące przemysłu chłodniczego.

Oziębiające urządzenia. Handel międzynarodowy wiktuałami dosięgnął w ostatnich paru dziesięcioleciach niezmiernego rozwoju: produkty tak łatwo ulegające zepsuciu jak jaja, masło i inne t. zw. perishable goods przebywają olbrzymie przestrzenie; np. Nowa Zelan-dya dostarcza skopowiny na rynki angielskie,

W. Holandya—jaj i masła i t. d. Rozwój tej gałęzi handlu był możliwy tylko dzięki postępom, których dokonała technika oziębiania.

Powstały na parostatkach i w wagonach urządzenia potrzebne, a nadto w portach ukazały się olbrzymie spichlerze-lodownie. Rządy kolonialne pojęły przewybornie całą doniosłość tych urządzeń i powołały takie spichlerze do istnienia. W Melbourne zbudowano olbrzymie Freezing works, w których przechowywane są wiktuały, zanim dostaną się na okręt (opis L e-roy-Beaulieu „Sociétés anglo-saxonnes“; istnieje przekład polsk.), a nadto powstało parę przedsiębiorstw prywatnych. Dzięki umiejętnej technice zamrażania jaja, masło, sery, miód, owoce, mięso mogą wytrzymać podróż 40-dnio-wą i w stanie świeżym przybyć na rynki angielskie, przepłynąwszy równik. Jeszcze dalej poszedł rząd kanadyjski: zobowiązał on przedsiębiorstwa kolejowe do zaprowadzenia oziębia- buduje się je najczęściej przy rzeźniach do nych wagonów na całej przestrzeni od Vancou- przechowywania świeżego mięsa. Temperatura veru do Halifaxu. Parostatki posiadają również    w oziębialniach mięsa nie powinna nigdy spaść

M. Po i

Oziębianie w mowie potocznej jest studzeniem w stopniu wyższym, czyli do niższej temperatury aniżeli przy chłodzeniu; w technice jednak chłodzimy ciała, które po ochłodzeniu są jeszcze gorące, lub oziębiamy ciała zimne do temperatury jeszcze niższej. — Nazwy przyrządów: chłodnice, chłodniki i oziębiacze są prawie równoznaczne; te same bowiem przyrządy zwiemy w jednym rodzaju przemysłu chłodnicami, w drugim chłodnikami, wreszcie i oziębiaczami, gdy w celu chłodzenia przepuszczamy przez nie mieszaniny oziębiające; podobnie i całe urządzenia zwiemy chłodowniami (chłodniami) albo oziębialniami. — -Dziś znaczenie tych wyrazów jest o tyle ustalone, iż-używamy: chłodzenie, chłodnice, chłodownie, gdy chłodzimy ciała gorące lub letnie, jako też wtenczas, gdy do chłodzenia me używamy ani mieszanin oziębiających, ani gazów skroplonych.—Do chłodzenia używa się chłodnic i o-ziębiaczów (ob. Oziębiające przyrządy), ustawiaiąc je w mniejszych zakładach przemysłowych w pobliżu innych przyrządów i maszyn, a w większych — w osobnych salach lub budynkach, czyli chłodowniach (chłodniach). Lecz bywają i chłodownie, w których, zamiast owych poszczególnych przyrządów, utrzymuje się zapomocą osobnych urządzeń chłodną, w przybliżeniu stałą temperaturę, podczas dni cieplejszych niższą od temperatury zewnętrznej, a zwykle od niej cieplejszą podczas mrozów. — Chłodownie pierwszego rodzaju bywają np. w gazowniach, a przyrządy tam ustawione chłodzą gaz świetliwny; chłodnice drugiego rodzaju służą przeważnie 4o przechowywania większej" ilości towarów, łatwo podlegających zepsuciu. Do tego celu buduje się przy mniejszych wymaganiach piwnice (często sklepami zwane) w suterenach domów mieszkalnych i fabrycznych, przy większych wymaganiach pod lodowniami (oh.), a dla większych zakładów przemysłowych — poszczególne sale lub osobne budynki sztucznie ochładzane.—Jako szczególny rodzaj chłodowni należy wymienić oziębiał nie, w których utrzymuje się temperatura w pobliżu zera;

B. o.

nr. j. r.

Oziminy, ob. Zboże.

Ozjerjeckowskij Mikołaj syn Jako ba (*w Ozjerjecku, (pow. dmitrowski, gub. moskiewska— i w Petersburgu d. 12 marca [28 lutego st. st.] r. 1827) lekarz, przyrodnik i podróżnik rosyjski. O. był synem duchownego wiejskiego i wykształcenie początkowe otrzymał w seminaryum, skąd jako uczeń odznaczający 1901—doktor prawa finansowego w r. 1901 się zdolnością i postępami, wysłany został został mianowany nadzwyczajnym, a w r. 1902 w r. 1768 do g'innazyum akademickiego do Pe- zwyczajnym profesorem skarbowości. Od jesie-tersburga; tam zwrócił na niego uwagę członek akademii Ljepjeehin i przybrał go sobie na pomocnika podczas wycieczek swych krajoznawczych. Z polecenia tegoż Akademia nauk wysiała O-go za granicę, gdzie przykładał się do nauk przyrodniczych i lekarskich w Łeydzie,

Królewcu i Strasburgu, gdzie mu w r. 1778, po obronieniu rozprawy „De spiritu ardente ex lacté bubulo“ dyplom doktorski przyznano, a już w r. 1776 był przesłał akademii petersburskiej pracę „De muscis“, która przez nią uznana została za godną odznaczenia. W r. 1779 O. powrócił do Petersburga, gdzie go akademia mianowała adjunktem nauk przyrodniczych i pomocnikiem akademika Gildenstedta. W r.

do zera, aby mięsa nie zamrozić, a wynosząca około —j- 1°C, jest najodpowiedniejszą; utrzymuje się ją przy równoczesnem przewietrzaniu, które jest tu potrzebne, aby odprowadzać powietrze wyziewami zanieczyszczone. Gdzie jednak przewietrzanie jest niepotrzebne, tam chłodzi się wprost powietrze w oziębialniach lub chłodowniacli i przeprowadza w tym celu płyny oziębiające, najczęściej jednak gazy skroplone, np. amoniakowe, przez rur} umieszczone pod sufitem w chłodowniach nizkich, a przy ścianach najcieplejszych, gdy wysokość ich jest większa. — Do chłodzenia powietrza można zastosować i inne sposoby, a mianowicie wyzyskać wprost tę właściwość powietrza, iż ociepla się ono znacznie przy sprężaniu, a ochładza przy rozprężaniu. Pompą powietrzną sprężamy zatem powietrze, ochładzając je równocześnie lub następnie, zazwyczaj wodą lub zwykłem powietrzem, a tak ochłodzone rozprężamy dopiero powrotnie, wskutek czego staje się ono zimnem i może służyć do chłodzenia. Sposobu tego używa się najczęściej do chłodzenia mieszkań podczas upałów letnich, zwłaszcza w krajach podzwrotnikowych.

1782, będąc już wtedy członkiem akademii, z polecenia Katarzyny II wyjechał do Paryża jako wychowawca hr. Orłowa i hr. Bóbr in ski eg o. W Paryżu poróżnił się z wychowankami swymi i piechotą powrócił do Petersburga, gdzie odtąd do śmierci przemieszkiwał, czyniąc częste wycieczki naukowe w różne strony Rosyi i opisując je umiejętnie. Prace te jego mieszczą się przeważnie w wydawnictwach ces. Akademii nauk. W towarzystwie peters-burskiem posiadał O. wielu łaskawców, szcze-golnie zaś popierała go księżna E. R. Daszków o w a. Został też później członkiem zarządu głównego szkół krajowych, a na stanowisku tern był bardzo czynny, przez czas dłuższy wykładał też język i literaturę rosyjską w szlacheckim korpusie kadetów; napisał także podręcznik tern się zajmujący. Dla krajoznawstwa Rosyi pracę O-go posiadają wartość dość znaczną, lekarskie tylko bibliografa lub historyka medycyny zająć-by mogły. O. przełożył na język rosyjski, między wielu innemi, księgi historyczne Sallustiusza (ob.) i dzieła Buffo-II a (ob.).—Por. Zmiejew „Russkija wraczi pi-satjeli“ (Petersburg 1886, zesz. I str. 40), gdzie prace O-go są wyszczególnione.

Ozjerow Iwan, ekonomista rosyjski współczesny, zwyczajny profesor uniwersytetu petersburskiego, doktor prawa skarbowego (* 1869 r. na wsi w gub. Kostromskiej w rodzinie włościańskiej). Uczył się w szkole powiatowej, potem w gimnazyum, gdzie, poczynając od klasy trzeciej pracował na chleb; ukończył gimnazyum w r. 1889, uniwersytet moskiewski w r. 1893. Tutaj pracował w szczególności pod kierunkiem prof, da ii żuł a (ob.); ten pchnął go na drogę studyów nad prawem finansowem i wystarał mu się o stypendyum profesorskie (1895—1898). Po kilkoletnim pobyoie zagranicą O. magistrował się w Moskwie na zasadzie pracy o Podatku dochodowym w Anglii i rozpoczął wykłady z zakresu prawa finansowego. Prof. Janżuł przeniósł się do Petersburga i od jesieni 1898 r. O. zajął jego katedrę. W r.

ni r. 1907 wykłada jednocześnie w uniwersytetach Moskiewskim i Petersburskim; wykłada też w „Instytucie Handlowym“ w Moskwie, na „kursach dla kobiet“ i t. d.—Działalność pisarska O-a nadzwyczaj obfita. Prócz rozprawy na stopień magistra (ob. wyżej) ogłosił z zakresu skarbowości rozprawę na stopień doktora: Podatki bezpośrednie w Niemczech (1902), kurs Prawa finansowego (doskonały, najlepszy z istniejących w języku rossyjskim obszerne wykłady w dwu tomach, wyd. 2-e 1907 r.), Jak wydatkują w Rosyi pieniądze narodu (1907, wyd, 2-e), Budżet rosyjski (1907), „Die Entwickelung der Finanzwissenschaft im XIX Jahrh.“ (w „Schweiz. Blätter für Wirtschafts-und Sozialpolitik*, 1905), „Finanzpolitik Russlands im XIX Jahrh.“ w zbiorowej pracy „Russen über Russland“ (1905), „La question sucrière en Russie“ (w Revue Econ. intern. 1906). —Z zakresu kwestyi ekonomie z-n y o h i polityczno-społecznych ogłosił prócz wielkiej ilości artykułów, rozrzuconych po pismach rosyjskich miesięcznych i codziennych, dwa zbiory artykułów z -zakresu zagadnień gospodarczych (.1904—1905 r.): Polityka z zakresu kwestyi robotniczej w ostatnich latach

(1906 r.), bardzo cenne, na archiwalnym ma-teryale oparte dzieło, które ujawniło całą prawdę historyczną o stosunku państwa do kwe-styi robotniczej w ciągu okresu 1892 — 1905 r.;

Ztąd powstały specyalne nazwy tych nagród: corona triumphalis, muralis, navalis, castrensis i t. d. — W Wiekach Średnich O-mi za-emi przez długi czas były również wieńce, szaty, oręż, pasy rycerskie, naszyjniki, zbroje i t. p. przedmioty; prócz tego, gdy wiara chrześciańska, zakreślając coraz szersze kręgi, rugowała stopniowo z użycia ozdoby Święta Starożytnego, pojawiły się i krzyże, któremi jako godłami męczeństwa zaczęto ozdabiać piersi mężnych rycerzy lub świętobliwych mężów. Podczas wypraw krzyżowych zaczęły tworzyć się ! stowarzyszenia duchowne i rycerskie, z których jedne miały za zadanie wyłącznie cele religij -ne, drugie zaś, w imię krzyża,—walkę z niewiernymi. Członkowie tych stowarzyszeń nosili krzyże rozmaitego kształtu i koloru, które następnie, po przejściu samych związków pod władzę panujących, stały się prawzorem przyjętych później oznak orderowych, mających już charakter świecki i służących wyłącznie dla obdarzania niemi osób, które położyły pewne zasługi dla kraju i tronu. Ilość tych o-znak, zwanych orderami, powiększając się ustawicznie, doszła z czasem do olbrzymiej liczby, zwłaszcza, że, za przykładem państw chrześciańskich, zaczęły wprowadzać je u siebie rządy wszystkich części świata i narody wszelkich religii i wyznań. Obecnie ordery

Potrzeby klasy robotniczej w Rosyi (1906);

Wielkie miasta; ich zadania i zarząd (1905;;

Ameryka zwycięża Europę (1903 ); Stan ekonomiczny Rosyi i jej polityka finansowa w końcu XIX i na początku XX wieku (1905); Jak prowadzić kooperatywę (wyd. 2-e 1907); Związki współdzielcze (1899); Poczta za granicą i w Rosyi (1902); Rozwój solidarności ogólnoludzkiej (1902). Pod pseudonimem Ichorowa ogłosił: Spowiedź człowieka na progu XX wieku (1904), Sprawa agrarna w Rosyi (1906),

Walka z ciemnotą (1907). Pisywał i pisuje do znacznej liczby czasopism rosyjskich ekonomicznych i ogólnych, do dzienników moskiewskich umiarkowanie-liberalnych. Poglądów na sprawy polityczne jest O. umiarkowanych, w zakresie spraw społecznych—stoi na stanowisku stałego postępu, wolności związków robotniczych, szerokiej polityki społecznej państwowej. Nie przerażają go reformy robotnicze australijskie ani amerykańskie, chciałby je widzieć stosowaue w znacznej części i w Rosyi. Doskonale obeznany ze stanem polityki społecznej na Zachodzie, O. popularyzuje zdobycze i doświadczenia cudzoziemskie w dziennikach j

cyklopedyi; prace O-wa.

Oznajmujący tryb W gramatyce, ob. Tryb.

Oznaki zaszczytne (w ogóle). Wyróżnianie przez rządy, narody, społeczeństwa, a nawet oddzielne zgromadzenia ludzi zasług wybitnych, datuje się od czasów niepamiętnych; od najdawniejszych również czasów istnieją pewne formy zewnętrzne, które miały stanowić dowód widomy tych nagród. W Starożytności formy owe różniły się wielce od tych niezliczonych oznak dekoracyjnych, które w czasach późniejszych, a zwłaszcza obecnych, zyskały sobie prawo obywatelstwa, zbyt już może powszechne, i dlatego pozbawiające je poważniejszego znaczenia w oczach ludzi. W Grecyi zasłużonemu mężowi wznoszono posągi, w mowie pochwalnej publicznie przed zgromadzonym ludem wysławiano jego dzieła, albo też wieńcem oliwnym wieńczono jego skronie. W Rzymie zwycięzców i wielkich obywateli strojono we wspaniałe szaty, przyczem wieńce stanowiły najważniejszą część w obrzędzie składania hołdu ich zasługom; urządzano tryumfy, dodawano grajków, aby ci dźwiękami instrumentów zwracali uwagę wszędzie i wszystkich na nagrodzonego i t. p. Żołnierz, który pierwszy wtargnął na mury nieprzyjacielskiego miasta, otrzymywał w nagrodę wieniec drogocenny z wyobrażeniami baszt, jak znowu wojownik, który pierwszy wszedł na okręt przeciwnika, dostawał koronę, ozdobioną częściami okrętów.

rosyjskich i wykładach publicznych.—Z r ó dł a: j wszędzie stanowią najpopularniejsze O-ki Z-ne. Autobiografia O-wa skreślona dla mniejszej En- Zanadto hojny i niezawsze sprawiedliwy szalunek, jak również zbyt wielka liczba tych O-k, pozbawiły je, z inałemi wyjątkami, właściwego celu i znaczenia. (O historyi orderów, ich liczbie ob. Order y). Obok orderów w pierwszej póło wie w. XVI pojawił się nowy typ O-k Za-ych, mianowicie medale nagrodowe. Gdy spostrzeżono, że krzyż orderowy, jako O-a honorowa, przyjęta powszechnie do nagradzania zasług i wielkich czynów na polu wo-jenuem, niezupełnie nadaje się do zaszczycania nią osób, pracujących z pożytkiem w innych dziedzinach, obmyślono nową formę O-k. Przyszło tu z wielką pomocą medaliarstwo, które w owych czasach doszło do niebywałej przedtem doskonałości artystycznej. Ponieważ i sztuka ta najwięcej początkowo kwitła we Włoszech pod protektoratem papieży, oraz takich mecenasów sztuk pięknych jak Medyceusze, Gonzagowie lub Malatestowie, tam też pojawiły się i medale nagrodowe. Z ziemi włoskiej medaliarstwo przedostało się do innych kra-I jów, gdzie rozwijało się tak pomyślnie, że z końcem w. XVI, w początkach w. XVII zwyczaj nagradzania medalami upowszechnił się już wszędzie. Początkowo medale nosiły charakter bardziej podarunkowy, rozdawano je głównie podczas uroczystości familijnych na dworze, jako upominki monarsze; później zaczęły ukazywać się medale bite na upamiętnienie doniosłych wydarzeń dziejowych, a więc o charakterze pamiątkowym, wreszcie (w koń-

cu w. XVII) zjawiły się w dużej obfitości medale, mające już wszelkie cechy O-ak Za-nych.

niki, nazywane przepasa mi rycerskimi (torques aureus, manile, angulus, balteus mili-taris). Wzmianki o nich spotykamy już za Piastów, a stają się one coraz częstszemi w końcu w. XIV, w w. XV i XVI. Np. w r. 1345 (Her burt: Annotacye str. 87) Kazimierz W., w uznaniu czynów wojennych Prandoty Gałki Odrowąża, prócz hojnych darów zaszczycił go naszyjnikiem rycerskim. Po Bitwie Grunwaldzkiej Władysław Jagiełło, nagradzając Zbigniewa Oleśnickiego rozmaitemi darami, obdarzył go biskupstwem krakowskiem, gdy ten. poświęcając się stanowi duchownemu, odmówił przyjęcia przepasu rycerskiego (ib. str. 89). W r. 1525 Zygmunt Stary po złożeniu mu hołdu przez Alberta Brandenburskiego zawiesił mu na szyi łańcuch złoty. Ten sam zaszczyt spotkał jednocześnie kilku radców Alberta oraz wielu przedstawicieli szlachty polskiej i pruskiej. W r. 1583 Stefan Batory zaszczycił łańcuchem Jędrzeja Sapiehę, za walne zwycięstwo, odniesione w Inflantach pod Kiesią (Wenden). Takich odznaczeń musiała być w w. XVI ilość poważna, skoro spotykamy je na wielu portretach ówczesnych. Najlepszy wizerunek ozdoby łańcuchowej przedstawia portret Jerzego Radziwiłła, kaszt, trockiego (1578 r.; w „Ga-

Obecnie liczba tych O-ak, bitych w różnych metalach, doszła we wszystkich krajach do rozmiarów zbyt znacznych, tak, że bodaj, czy nie przenosi ilości O-ak orderowych. Hojne szafowanie niemi zanadto je spospolitowało, zwłaszcza, że, za przykładem rządów, zaczęły używać ich jako nagród mnogie stowarzyszenia i związki osób prywatnych, głównie sportowe.

Dziś całe sznury najrozmaitszych medalów o-krywają piersi mistrzów sztuki kolarskiej, łyżwiarskiej itp., a nawet atletów cyrkowych, co najlepiej dowodzi, jak czas wypaczył charakter tych ozdób zewnętrznych. To też znaczenie ich, z małemi bardzo wyjątkami, znikło: kilka zaledwie w rodzaju szwedzkiego i austryackie-go medalu Litter is et artibus, francuskich „Palm akademickich“, rosyjskiego i pruskiego znaku „Za ratowanie ginących“ i t. p. mogą rzeczywiście być zaszczytem dla nagrodzonych; reszta to zwykłe błyskotki, nad któremi, dla ich pospolitości, dłużej rozwodzić się nie warto.

(Opisy niektórych medali nagrodowych ob.

Ed. Kot łub aj a,. Wilno 1857).—Na piersiach kasztelana jest gruby łańcuch złoty, a na nim orzeł biały ukoronowany, utrzymujący obrączkę złotą na łańcuszku, zawieszonym na szponach. Obecność orła białego w oznakach łańcuchowych dała pochop Moreriemu, Schönebeckowi, Spenerowi, a za nim Krasickiemu i Sapieżie do uważania oznak powyższych za prototyp orderu Orła Białego, przyczetn początek założenia orderu tego odnoszono do Przemysława, a nawet do Lecha (Sapieha „De origine ordinis Aquilae Albae,..“, str. 10 — 13). Prze-pasy rycerskie z orłem nic wspólnego nie miały z orderem Orła Białego, założonym w początkach w. XVIII (ob. Ordery), a były o-znaką zaszczytną, pozostałą jako przeżytek z dawnego obrzędu pasowania na rycerstwo.— Wiek XVI, epoka odrodzenia sztuki medalierskiej we Włoszech, do oznak łańcuchowych wprowadził duże zmiany. Zaczął się rozpowszechniać u nas zwyczaj noszenia na łańcuchach lub wstęgach medalów, któremi królowie polscy, na dowód szczególnej łaski, obdarzali mężów zasługi lub osoby pozostające w bliższej styczności z dworem monarszym. Oprócz łańcuchów z orłem białym, jako herbem państwa, poczynają się ukazywać łańcuchy z medalami złotemi i srebrnemi, mającemi podobizny królewskie, tarcze z herbami, postacie allegoryczne i t. p. Z uwagi na napisy, objaśniające znaczenie takich medalów, należy przypuszczać, że początkowo sposobność do ich wybijania dawały uroczystości familijne (imieniny, urodziny, ślub); podobnie jak w now-

Ordery). — Pomijając kilka innych jeszcze O-ak zewnętrznych, jak: cyfry, orzełki, wieńce, sprzączki i t. d., które miały w czasach późniejszych służyć do lepszego jeszcze usto- ' leryi Nieświeskiej portretów Radziwiłłowskich“ pniowania nagród za wysługi urzędów i dostojeństw, a które obecnie, za przykładem orderów i medali, utraciły prawie w zupełności to znaczenie, które było pobudką ich tworzenia, warto wspomnieć o niektórych odznaczeniach zaszczytnych, udzielanych całym komendom wojskowym. Zwyczaj nagradzania oddziałów wojskowych za waleczność w boju sięga czasów tworzenia się stałych armii i praktykuje się obecnie we wszystkich państwach.

i).

Tego rodzaju O. Z. sprowadzić się dają do kilku typów, któremi są: 1) specyalne chorągwie i sztandary; 2) srebrne trąby lub rożki sygnałowe z odpowiedniemi napisami; 3) wstęgi orderowe na sztandary; 4) znaki metalowe lub kokardy do noszenia na czapkach; 5) pętlice złote lub srebrne na mundurach—i po dziś dzień zachowały wszędzie duże jeszcze znaczenie. Pozbawienie oddziału wojskowego O-ak honorowych ma miejsce jedynie w wypadkach nadzwyczajnych, za wyjątkowe wykroczenia przeciwko dyscyplinie i przysiędze. W razie kasowania oddziałów lub też ich transformacyi O. Z. składane bywają zazwyczaj do archiwów lub muzeów państwowych jako dokumenty historyczne.

Oznaki zaszczytne (w Polsce). I) O. w dawnej Polsce. Jako nagrody lub godła zaszczytne dla osób zasłużonych, głównie w zawodzie wojennym lub w spełnianiu powinności względem osoby monarchy, dawano zazwyczaj: broń, oręż, zbroje, pasy i łańcuchy złote, na szyi zawieszone, a nawet odzież. Do liczby najczęściej udzielanych należały łańcuchy i naszyj

szych czasach w tego rodzaju okazyach dwory rozdają ordery. Takie medale dochowały się z czasów dwóch ostatnich Jagiellonów. Później nietylko uroczystości rodzinne, ale i polityczue były powodem rozdawania medalów: np. medal Zygmunta III, wybity na upamiętnienie Wyprawy Chocimskiej, a rozdawany tym, którzy do pomyślnego rezultatu czynnie się przyłożyli. —Medale podarunkowe stanowiły widocznie wysoką oznakę zaszczytną, skoro, pomimo zasady równości szlacheckiej, chętnie się o nie spółubiegano. Obdarowani (jak to się daje widzieć na portretach) nosili medale na piersiach, przyczepione do łańcuchów złotych, lub do wstęg, oczywiście, barwy dowolnej, gdyż, jak się zdaje, żadne pod tym względem przepisy nie obowiązywały. Medale te były najczęściej złote, niekiedy srebrne. Pierwsze ważyły od 5 — 120 dukatów, drugie 2 — 24 łutów. Za Jana Kazjmierza z powodu nieszczęśliwych wypadków politycznych i rozdawnictwo medalów podarunkowych znacznie się zmniejszyło; noszenie ich na szyi, zwyczajem lat dawnych, rzadko już na portretach spółczesnych spostrzegać się daje. Za panowania Michała Korybuta i Jana III nie widać medalów podarunkowych. Nie można atoli twierdzić, jak to czyni Bentkowski, ażeby wybijanie tych medalów i rozdawnictwo ustały w końcu XVI w. zupełnie. Wiemy np., że August III w r. 1739 pozwolił nosić na szyi Michałowi Nałęczowi łańcuch złoty z zawieszonym „portretem królewskim“ (Wejnert „kawalerowie Złotej Ostrogi w Polsce“, str. 32). Rozdawnictwo medalów istniało jeszcze za Sasów, przytrafiało się jednak coraz rzadziej z powodu ustanowienia przez Augusta II orderu Orła j nie głównej popiersie króla w zbroi, okryte Białego, a następnie przez syna jego medalu I płaszczem, z napisem wokoło Augustus III D. zaszczytnego „Bene merentibus“. -Oprócz me- j G. Rex Roloniarum, a na stronie odwrotnej dali, rozdawanych przez panujących, są w Pol- j stół ozdobny z rozłożonym na nim łańcuchem see już w drugiej połowie w. XVII medale ¹ orderu Orła Białego, na którym wisi krzyż or-nagrodowe, powstałe z inieyatywy osób pry- j derowy, i z napisem wokoło: De Rege et Iie-watnycli. Do takich należy t. zw. Medal publica Bene Merentibus, w odcinku zaśuspo-Lehwalda, rozdawany celującym uczniom du dzień i rok rozdania. —Medali powyższych gimuazyum elbląskiego, a zaprowadzony za dochowało się do naszych czasów sporo i z ró-

Jana III przez „szlachetnego“ Marcina Lehwal-da, scholarchę i burmistrza miasta Elbląga. Medal rzeczony znany jest numizmatyce polskiej w dwóch odmianach. Większy na jednej stronie wystawia księgę otwartą z napisem na kartach „Ingens Thesaurus“, opartą o górę o dwóch szczytach, na których wzlatuje pegaz skrzydlaty; strona odwrotna zawiera pod herbem m, Elbląga w 5 wierszach napis: „Mnemosyne Encaemis Scliolae Elbigensis Conse-crata“. Medal mniejszy na jednej stronie ma serce ze skrzydłami, nad niem otwartą księgę, przed którą widnieje oko opatrzności, wokoło napis: „Cor Rectum Inquirit Scientiamna stronie odwrotnej pośród napisu okolicznościowego wyobrażony jest herb Lehwalda. Napis brzmi: „Nob. D. M. Lehwald. Procos. Schol. Donum Schol. Elbing.“. — II Medal Bene Merentibus. W pierwszej połowie w. XVIII Rzeczpospolita prócz orderu Orła Białego i wyszłych prawie zupełnie ze zwyczaju medalów podarunkowych nie miała innej oznaki zaszczytnej. Order Orła Białego był dostępny tylko dla niewielkiej liczby osób, zajmujących wybitne stanowiska, jeżeli więc zachodziła potrzeba nagrodzenia osoby, która, lubo dla dobra kraju położyła ważne zasługi, niemniej z uwagi na swe stanowisko nie mogła być obdarzona powyższą ozdobą orderową, król, mimo najlepszej chęci, nie mógł tego uczynić. Chcąc zapełnić tę lukę, August III ustanowił medal z napisem: De Rege Et Republica Bene Merentibus. Medal ten, przeznaczouy głównie dla uczonych, artystów i urzędników niższych stopni, rozdawany był w dniu imienin królewskich (3 sierpnia), a przedstawiał: na stro-

'A'

/A

Ai

tsa

S3

S3

MBccxmm

3. AUG-

vè

żnych lat, typu jednego, zachodzą tylko nieznaczne różnice w rysunku popiersia królewskiego. — III Medale nagrodowe Stanisława Augusta. Stanisław August, lubiąc i poważając nauki i umiejętności, starał się zachęcać do ich doskonalenia. W tym celn ustanowił kilka oznak zaszczytnych w postaci medali, któremi mógłby nagradzać czyny pożyteczne dla nauki i sztuki. Temi oznakami (pomijamy medale bite z rozkazu króla na cześć osób pojedyńczych, np. Konarskiego, Naruszewicza, Poczobuta, Krasickiego i iu.) były: 1) Medal Merentibus w złocie, ustanowiony w r. 1766 za zasługi cywilne, zwłaszcza na polu naukowem, rozmaitej wielkości, wystawiający z jednej strony popiersie króla z napisem w otoku: Stanislaus Augustus J). G. Bex Poloniae Al. J). Fit., z drugiej zaś —trzy wieńce', dębowy, laurowy i oliwny, rozmaitym kształtem i w różnych kombiuacyach ułożone z napisem w otoku Merentibus.— 2) Medal

0\%

Si

A'#

fa#

:e:

’-fj

Fig. 224. Medal Merentibus Stan. Augusta.

Pr a e mi and o incitât (Nagradzając zachęca), ustanowiony w r. 1766 dla osób, nie mających prawdziwego tytułu zasług, aby im można było dać medal Merentibus, z pożytkiem wszelako pracujących na niwie naukowej. Na stronie głównej popiersie monarchy z napisem w otoku, jak w medalu „Merentibus“, a na odwrotnej trzy wieńce z dewizą orderu św. Stanisława Fraerniando incitât. 3) Medal Pro Fide, ustanowiony w r. 1766 dla osób zasłużonych, których dla braku urodzeuia lub związków familijnych nie można było zaszczycić oznakami orderów Orła Białego i św. Stanisława, a którym Monarcha łaskawość swą chciał okazać. Na stronie głównej popiersie króla z napisem w otoku, jak w medalu Me-rentibus, a na odwrotnej — herby królewskie z dewizą orderu Orła Białego Pro Fide, Grecje et Łaje. 4) Medal „ S o 1 e r t i“, ustanowiony w r. 1766 dla artystów sztuk pięknych, głównie celujących w rzeźbie, z cyfrą- królewską S. A. R z jednej strony, a z węgielnicą, dłutem i rylcami, ułożonemi w czworokąt wśród wieńca dębowego, z napisem w pośrodku Solerti (sprawnemu) —z drugiej. 5) Medal D i 1 i g e n-tiae, ustanowiony w r. 1768, jako nagroda za postępy celujące w naukach dla uczniów korpusu kadetów, a następnie dla wychowań-ców wszystkich szkół wojewódzkich. Na corocznych egzaminach publicznych rozdawano medali powyższych w każdej ze szkół wymienionych trzy — jeden złoty (wagi trzech dukatów) i dwa srebrne (w stolicy rozdawał je sam monarcha, zawsze na uroczystości takiej obecny); noszone być miały przez obdarowanych na lewym boku na wstążkach pąsowych (złote) lub błękitnych (srebrne), a wyobrażały na stronie głównej cyfrę króla S. A. R, na odwrotnej zaś wśród wieńca dębowego napis I)i-liyentiae.— Prócz medali powyższych Stanisław August ustanowił jeszcze kilka oznak zaszczytnych dla wynagradzania usiłowań na przeróżnych polach dzialaluości. Należą tu: 1) Medal dla paziów, ustanowiony w r. 1766, jako nagroda za odznaczenie się w jeździe konnej, na jednej stronie z cyfrą królewską, na drugiej z włócznią z zawieszonym na wierzchu wieńcem laurowym i z napisem w otoku Equiti dextero (biegłemu jeźdźcowi). 2) Medal dla żołnierzy, ustanowiony w 1766 r. w celu odznaczania za 18-oletnią służbę wojskową szeregowców i podoficerów, tudzież zachęcania innych do podobnej wytrwałości, noszony przez zaszczyconych na lewym boku na wstążce błękitnej, a przedstawiający na stronie głównej pod koroną królewską napis: „Stanisław August król“, a na odwrotnej — wyrazy: „Za dosłużone wciąż 18 lat w jednymże korpusie“ (później z napisem „w jednymże regimencie“). 3) Medal konstytucyjny, rozdawany przychylnym zmianie rządowej 1791 r., wyobrażający na stronie głównej piramidę z Orłem Białym i herbem Poniatowskich, oraz pomiędzy 3 po-druzgotanemi łańcuchami grupę allegoryczną, złożoną z postaci Mądrości, Czasu i Wolności, zaś na stronie odwrotnej napis: Stanislao Augusto Auspice Sapienter Incept a Féliciter Et Juste Peracta (pod zwierzchnictwem Stanisława Augusta mądrze rozpoczęta, szczęśliwie i prawowicie dokonana), a w odcinku wyrazy Fido Pectori

III Pie Maji MDCCXCI (piersi przychylnej dn. 8 maja 1791 r.). — Oprócz medalu konstytucyjnego król obmyślił jeszcze nagrodę dla osób ze stanu wiejskiego, które szczególną okazywały przychylność dla ustawy konstytucyjnej. Były to pierścienie złote z inicya-łami królewsldemi S. A. R. na tarczy i z napisem wewnątrz Pidis manibus (Do wiernych rąk), rozdawane przez Stanisława Augusta dość szczodre przez cały rok 1791 i 1792 aż do chwili akcesu króla do Konfederacyi Targo-wickiej.—Podczas powstania w r. 1794 Tadeusz Kościuszko, za zasługi na polu bitwy ustanowił również jako nagrodę obrączki złote kształtem pierścionków ślubnych z napisem I monumentem) decrevit (Za panowania Stani-wewnątrz: „Ojczyzna obrońcy swemu“ i nu- | sława Augusta Komisy a Edukacyi Publicznej merem porządkowym. Odznaczenia powyższe j tę oznakę wdzięczności dla zasłużonych o-były jednakowe zarówno dla oficerów, jak i dla . koło niej postanowiła). IV. Za czasów żołnierzy, a dawane były za świadect wem komisyi ! Księstwa Warszawskiego. Nim jeszcze z 8 oficerów złożonej. Spartański w swej pro- j pokój w Tylży rozstrzygnął o losie przyszłe-stocie i szczerze demokratyczny ten sposób i go Księstwa Warszawskiego, Komisya Rzą-„dystyngowania“ osób obowiązki swe względem j dząca, zwracając uwagę na szkody, jakie kraju należycie spełniających był jedynym płynęły z nader rozwielmożnionego pieniactwa, przez Kościuszkę praktykowanym. Orderów, postanowiła, na wniosek jednego z członków, medali, żetonów i t. p. Naczelnik nie uznawał, Feliksa Łubieńskiego, wprowadzić instytucyę i gdy król we wrześniu 1794 r. przysłał w o- sędziów pokoju. Instytucya r-zeczona rozpoczę-fierze do obozu 21 medali złotych i 109 srebr- ła żywot na mocy uchwały z dn. 30 stycznia nych, ofiarę tę spożytkował w ten sposób, 1807 r. z początku w stolicy, następnie zaś, że medale złote przeznaczył na obrączki, sre- o ile okoliczności na to pozwalały, stopniowo brnę zaś odesłał do mennicy („Gazeta Rządo- rozszerzyła się na powiaty. §    25-ty ustawy

w dozorowauiu szkół, albo też w pełnieniu jakiego urzędowania, związek mającego z in-stytucyą rzeczoną. Niewiele przeto osób zostało nim zaszczyconych, i stąd też pochodzi większa rzadkość jego w porównaniu z innemi znakami houorowemi, rozdawanemi w epoce Stanisławowskiej ze zbytnią niekiedy i zgoła niepotrzebną hojnością Przedstawiał ten medal na awersie popiersie króla z wieńcem dębowym na głowie, a na stronie odwrotnej w o-toku z wieńca dębowego sam napis w 9 wierszach: Stanislao Augusto rege Collegium Pu-blicae Institutionis Praefectorum bene de ea-dem merentibus h. g. a. m. (koc grati animi

wa“ «M» 75). Wspomnieć musimy jeszcze o głosił, że sędzia, który w ciągu urzędowania medalu Komisyi Edukacyjnej. Ko- swego (trzy lata trwać mającego) najwięcej misya uchwaliła niebawem po swem ustanowię- spraw załagodzi, odbierze od władzy krajowej me-niu wybicie medalu, który rozdawany był za- dal z wieńcem obywatelskim i napisem sto-zwyczaj w złocie, a niekiedy w srebrze, oso- sownym, tudzież, że imię nagrodzonego przez bom, za gorliwość w zawodzie nauczycielskim, pisma publiczne dla powszechnego szacunku

!//

©a

!|

i»

¹ ■: m?

■' &3

\\ Ł

• \\ ^ V-;

<ü

=rSl.

tssi r.

lc=a

-f

podawane będzie. Po utworzeniu Księstwa j Fryderyk August, oceniając wpływ zbawienny sędziów pokoju, postanowieniem z dn. 30 grudnia 1808 zatwierdził uchwałę b. koinisyi Rządzącej i niebawem w czyn ją wprowadził, zaszczycając sześciu sędziów (po jednemu z każdego departamentu) specyalnemi medalami. Medale te, zwane powszechnie Medalami sędziów pokoju, były właściwie medalionami z porcelany białej, oprawnemi w złoto, do noszenia przy lewym boku na wstędze orderu Orła Białego, czyli morowej, błękitnej, '/₉ cala szerokiej. Strona ich główna wyobrażała popiersie monarchy z dwiema gałązkami oliwne-mi, związanemi wstążeczką karmazynową, pod niemi, tudzież z napisem złotemi literami w o-toku: „Freder. Augu Król. Sas. Ksią. War.“, strona zaś odwrotna—ołtarz zgody, z orłem białym na jednym z jego boków, mających tło czerwone, nad ołtarzem dwie ręce w uścisku, wreszcie napis złoty w otoku: lelix Compo-nendis litibus (szczęśliwy w zagadzaniu sporów). W rok później, w lutym 1810 roku, nastąpiło ogłoszenie w pismacli ilości spraw, zagodzonych przez sędziów pokoju wszystkich powiatów i obdarzenie nowych sześciu celujących wyżej opisaną nagrodą honorową. Takież ogłoszenia i rozdanie medalionów nastąpiły jeszcze dwa razy: w marcu 1811 i w lutym 1812 (za każdym razem obdarowanych zostało po 9 sędziów, których liczba wzrosła po przyłączeniu do księstwa części zaboru austryackie-go po wojnie 1809 r.). Ogółem więc za czasów Księstwa rozdauo medali wszystkiego 30 sztuk. Nagrodom tym towarzyszyły patenty, na których u góry między tytułami Monarchy widniała rycina, wyobrażająca herb Księstwa, obok niego z jednej strony pęki liktorskie, miecz i szablę sprawiedliwości, z drugiej zaś księgę rozwartą z wyrazami: haec domus odit nequitiem, amat pacem, punit crimino, conservât jura, honorât probos. — Po wskrzeszeniu Królestwa medale sędziów pokoju rozdawane już nie były, a zastąpił je order św. Stanisława drugiej, a nawet czasami pierwszej klasy. Oprócz medalów dla sędziów pokoju Fryderyk August ustanowi! jeszcze kilka nagród honorowych dla kadetów w korpusie kaliskim. Były to orzełki złote i srebrne, oraz wieńce srebrne, dó noszenia przez zaszczyconych niemi na zielonej wstążce u lewego boku. Postanowienie Monarchy z d. 19 sierpnia 1809, głosiło, że po egzaminie rocznym, zwanym generalnym, jeden tylko, a najwyżej dwa orzełki złote mogły być rozdane uczniom celującym, gdyby zaś nie znalazł się żaden posiadający zalety przepisane w zupełności, wtedy rozdanie orzełka złotego miało być zostawione do roku następnego. Co się tyczy orzełków srebrnych i wieńców, to postanowienie powyższe pozwalało rozdawać pierwsze w ilości 2, a najwyżej 4, drugie zaś w ilości 4, najwyżej 6. Gdy w r. 1820 korpusy kadeckie przeszły pod zarząd Komisyi Rządowej Wojny i nowa w nich nastąpiła organizacya, W. ks. Konstanty w postanowieniu, wydanem wówczas, rzeczone ozdoby honorowe zachował i uchwalił, aby liczba ich przy rocznem rozdawaniu nie przekraczała 10, z których 8 miało być za pilność, a 2 za sprawowanie. Rozkaz w. księcia z d. 31 sierpnia 1820 r. głosił, że nazwiska kadetów zaszczyconych oznakami honoroweini mają być ogłaszane publicznie; wreszcie, z mocy decyzyi z d. 8 sierpnia 1821, każdy uczeń obdarowany ozdobą był obowiązany nosić ją, dopóki nie doszedł do stopnia oficerskiego. Po upadku powstania listopadowego rozdawanie oznak honorowych kadeckich ustało, a następnie zaniechane było w zupełności. — Szczupłą liczbę oznak zaszczytnych z czasów Księstwa Warszawskiego zamykają: Medal nagrodowy Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół nauk i Medal szkoły Hrubieszowskiej. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w r. 1803 wybiło medal, rozdawany odtąd jako odznaczenie za najlepsze odpowiedzi na ogłaszane zadania naukowe. Strona główna wyobrażała Minerwę w postawie siedzącej, z wieńcem w prawej ręce, w otoku napis grecki głosił: „nagroda publiczna zapasów“; strona odwrotna zawierała wśród wieńca dębowego napis łaciński meritae sunt pyaemia palmae (zasłużyły [rozprawy] na nagrodę wieńca), a w odcinku inicyały łacińskie Towarzystwa. Wielkość medalu wynosiła w średnicy 2 cale i 2 linie, wagi miał 30—50 dukatów. Opędzając wydatki swe li tylko ze składek członków i z niewielkiego dochodu, jaki przynosiła część domu, podarowanego przez Staszica, Towarzystwo nie mogło, naturalnie, wybijać znacznej liczby omawianych nagród honorowych. W takim stanie rzeczy przetrwały do końca istnienia Księstwa i później jeszcze aż do r. 1829, kiedy to Towarzystwo wystąpiło z prośbą do Mikołaja I o zasiłek ze skarbu publicznego, aby mogło pomnożyć liczbę medali za odpowiedzi na zadania, tyczące się wszelkich nauk, a nawet dziedziny gospodarstwa wiejskiego. Zasiłek żądany przyznany został w kwocie 8 000 zł. rocznie, które też niebawem wpłynęły po raz pierwszy do kasy Towarzystwa, pozwalaląc mu ogłosić w r. 1830 znaczną liczbę tematów z zakresu różnych u-miejętności, gospodarstwa i przemysłu krajowego. Atoli powstanie listopadowe, a następnie rozwiązanie Towarzystwa położyło kres tej działalności. — Medal nagrodowy szkoły Hrubieszowskiej,, wybijany w dwóch metalach—złocie i srebrze, miał na stronie głównej w pośrodku napis: „Nagroda“, wokoło: „Od szkół podwydziałowych Hrubieszowskich“; na stronie odwrotnej w czterech wierszach: „Za Pilność i Obyczajność“. Początek jego datuje się od r. 1810, kiedy to Stanisław Sta-

szic wespół z obywatelami miasta Hrubieszo- j dalów i nagrody pieniężne przeznacza się wa utworzyli w mieście szkołę początkową, | z funduszów nadzwyczajnych 16 000 złp. Tak która niebawem przy pomocy funduszów edukacyjnych zaczęła funkcyonowaó jako podwy-działowa. Kiedy medale nagrodowe rozdane zostały po raz pierwszy, tudzież jak długo i w jakiej ilości je rozdawano—niewiadomo; jednak musiano rozdać ich niewiele, skoro obecnie stanowią rzadkość numizmatyczną. — V. Oznaki 5

medale jak nagrody przysądzone będą ostatecznie przez właściwe Komisye Rządowe, za zdaniem sprawy przez biegłych, których do tego przeznaczą. Wyniki z tych wystaw mają być ogłaszane przez pisma publiczne“,—Wskutek postanowienia powyższego w 1819 r. nastąpiło otwarcie w salach Uniwersytetu pierw-

trzy medale w złocie, srebrze i bronzie dla

a że w myśl

Zaszczytne w Królestwie Kongreso- j szej wystawy sztuk pięknych. Wybito wtedy wem. Aleksander I wprowadził cały szereg

odznaczeń zupełnie nowych, które miały odtąd ! lepszego stopniowania nagród

Ig

•V

il

Fig. 225 Medal nagrodowy Towarz. Przyjaciół Nauk.

stanowić nagrody zasług wszelakiego rodzaju, postanowienia Rady Administracyjnej każdy W d. 30 maja 1818 r. Rada Administracyjna z medali miał trzy stopnie wielkości i wagi, Królestwa ogłosiła w „Dzienniku Praw“ posta- ztąd przeto wynikło aż 9 stopni nagrody. Naj-nowienie: „Zważywszy korzystny, doświadczę- większy z tych medali, zwanych medalami niem innych krajów stwierdzony, wpływ z wy- za płody sztuk pięknych, mający w śre-stawy publicznej dzieł znakomitszych przemy- dnicy 2 cale i 2 linie, wyobrażał na stronie słu krajowego na postęp mieszkańców w nau- głównej popiersie Monarchy w otoku z wieńca ce, pracy i użytecznych przedsięwzięciach, na laurowego i z napisem wokoło: „Aleksander przełożenie Komisyi Wyznań i Oświecenia Pu- I Imp. Tot. Russ. Rex Poloniae“, na od-blicznego, niemniej Komisyi Rządowej Spraw wrotnej trzy figury, symbolizujące malar-Wewnętrznych stanowi się, iż od 1 do 15 stwo, rzeźbę i budownictwo, z właściwemi czerwca r. 1819 i tak dalej, co dwa lata, od- godłami i z napisem nad niemi: ingenio bywać się będą w mieście stołecznem War- et arii. (Od dewizy powyższej utarła się szawie wystawy publiczne dzieł wyborniej- z czasem i' sama nazwa medalu). — Medal szych przemysłu krajowego; płody znakomite średni (w średnicy 1 cal 8 linii) na stronie rolnictwa, kunsztów i rękodzieł wystawione głównej posiadał -takież samo popiersie i z takim będą w Sali Ratusza w oddzielnych przedzia- samym napisem; na stronie odwrotnej pomiędzy łach na każde województwo, twory sztuk gałązkami palmy i wawrzynu widniała kolumna, pięknych, jak oto: malarstwa, snycerstwa, rzeź- obok niej torsy, paleta, cyrkiel, dłuta itp., napis biarstwa, wystawiane będą w salach uni wer- u góry brzmiał Ariium incrément o (Wzrostowi sytetu. Tylko mieszkańcy w kraju osiedli do sztuk. Dewiza powyższa utarła się później jako tych popisów będą przypuszczeni, a komisarze nazwa samego medalu). Medal trzeci, najmniejszy do tego wyznaczeni przed wystawieniem przed- (w średnicy 1 cal i pięć linii ), na stronie głó-miotów na widok publiczny rozpoznają dowo- wnej wyobrażał tosamo co dwa poprzednie; dy, czyli są rzeczywiście owocem przemysłu strona odwrotna nosiła w otoku z wieńca lau-krajowego. Nagrody dla ubiegających się prze- . rowego napis Solerti. Medali powyżej opisa-znaczone są dwojakie: medale i nagrody pie- J nych rozdano wtedy z górą 20; sporo ich rów-niężne. Medale wybite zostaną złote, z któ- • nież dostało się osobom nagrodzonym w póź-rych jeden wartości 25 dukatów, trzy po 15, ) niejszych wystawach sztuk pięknych (w latach trzy po 10 dukatów podług wzoru, jaki Ko- 1 1821, 1823, 1825, i 1828): stąd też obecnie misye Rządowe wspólnie podadzą do Najwyż- j często spotykać się dają. Pierwsza wystawa pło-szego zatwierdzenia. Na koszta wybicia me- | dów rękodzielnictwa i przemysłu krajowego otwar-

ta została dopiero w r. 1821. Rozdano wtedy me- | dali (1 zloty wielki, 3 średnie i trzy małe, 10 dale nagrodowe złote i srebne, każdy w trzech srebrnych wielkich, 20 średnich i 30 małych), stopniach wielkości i wagi, tworząc przez to 6 stopni nagród. Średni z nich i najmniejszy z napi-sem Artlum increment o i Solerti nie różniły się ani wyglądem, ani wielkością i wagą od tych, które

lecz ledwie połowa ich rozdaną została. Medale powyższe postanowieniem Namiestnika Królestwa z d. 2 kwietnia 1822 dozwolono nosić

na lewej stronie piersi na wstążce morowej

ii

II

liii

mm

fi Bi

HI

■*: % ''Äv

■aHBa

mm

lii

mm

Fig. 226. Medal nagrodowy Artium incremento.

rozdawane były za dzieła sztuk pięknych; największy zaś wyobrażał na stronie głównej popiersie monarchy z laurem na głowie i napisem polskim w otoku: „Aleksander I cesarz Sa. W. Ros. Król Polski“, na stronie odwrotnej — niewiastę ukoronowaną w postawie siedzącej, trzymającą w lewej ręce, opartej na tarczy z orłem polskim, róg obfitości, prawą zaś ręką wskazującą na widniejącą w głębi budowlę fabryczną z jaśniejącem nad nią słońcem; u stóp niewiasty leżały nagromadzone paki z towarami, snopy żelaza, kobierce, ankry i t. p., w otoku zaś u góry na karteluszu widniał napis „Wzrostowi rękodzieł“. Na tę pierwszą wystawę kazała Komisya Rządowa Spraw wewnętrznych wybić 7 złotych i 60 srebrnych me-

Fig 228 Medal nagrodowy uniwersytecki.

koloru zielonego. Po rozdaniu pierwszej seryi medali za wyroby rękodzielnicze i przemysłowe spostrzeżono, że medal średni—ze względu na charakter znajdujących się na nim go- _ deł — jest nieodpowiedni dla rękodzielników i fabrykantów. Kazano tedy, pozostawiając stronę główną nietkniętą, wybić odmienną stronę odwrotną, która odtąd zawierać miała w otoku z wieńca laurowego napis merenti (dewiza powyższa stała się z czasem nazwą

ém

ÉS

lfeSA|KiiiT[t

V'y

mi

li

powszechnie przyjętą samego medalu); w tak zmienionej formie widzimy go na drugiej wystawie, w r. 1823. Medali za wyroby przemysłowe rozdano 4 razy. Piątej wystawy, która odbyć się miała w r. 1831, nie było. Na tern miejscu należy jeszcze nadmienić, że po wstąpieniu na tron Mikołaja 1 medale uległy zasadniczej zmianie w rysunku strony głównej: mianowicie, popiersie Aleksandra I zastąpił wizerunek nowego monarchy, w napisach zaś imię zostało zmienione. W celu zachęty do pracy nad dziełami umiejętości, tudzież dodania bodźca dociekaniom naukowym, ustanowiono postanowieniem z d. 5 stycznia 1819 dwa medale nagrodowne za rozprawy naukowe studentów Uniwersytetu Warszawskiego', wyróżnione przez wydziały dla ich wartości. Strona główna tych medali, zwanych Medalami nagrodo w e-m i Warszawskiego Uniwersytetu, wyobrażała herb ówczesny uczelni, t. j. orła polskiego, trzymającego w prawym szponie gałązkę laurową, a w lewym palmową, wokoło niego zaś pięć gwiazd, godło pięciu wydziałów; napis w otoku brzmiał: Universitas Litterarum Regia VarsaviensisStrona odwrotna zawierała gałązkę palmową z napisem wokoło De palma summas contendite vires (Wytężcie wszystkie siły o palmę). Większy z nich miał wagi 20 dukatów, w średnicy 25 linii, mniejszy wagi 10 duk. w średnicy zaś 20 linii. Corocznie miało być rozdawanych tylko 10 takich medali (5 większych i 5 mniejszych, po dwa z każdego wydziału) przyczem większe mogły być przysądzone jedynie za rozprawy, kwalifikujące się do ogłoszenia drukiem. Ponieważ rzadki był rok, aby wszystkie pięć wydziałów przysądzało całą liczbę przeznaczonych medali, przeto ogólna ilość wybitych nie była znaczną. Nadto warto jeszcze wspomnieć o medalu dla uczennic Instytutu Rządowego w Warszawie, zwanym powszechuie Medalem Instytutu żeńskiego i o Medalu za uratowanie ginących. Pierwszy z nich zawierał na stronie głównej u góry napis: „Instytut Rządowy", w środku w dwóch wierszach słowa „Wychowanie płci żeńskiej“, poniżej zaś w dwóch wierszach datę „1825, dnia 1 maja“, przypominającą założenie Szkoły . Guwernantek, która po upływie l¹/t roku rozwinęła się w Instytut rządowy wychowania płci żeńskiej. Strona odwrotna medalu nosiła wśród wieńca z palm i lauru napis w trzech wierszach „Postępuy Jak Zaczęłaś“. Bito go w srebrze (po raz pierwszy w myśl postanowienia Komisyi Spraw Wewnętrznych z d. 23 list. 1826); w średnicy miał prawie 18 linii, przeznaczony był dla u-czennie klasy najwyższej, celujących bogoboj-nością, obyczajami i postępami w naukach. Takim uczennicom rozdawano po dorocznych e-gzaminach, jako nagrodę, dzieło użyteczne z medalem powyższym, w okładkę wprawianym. Po przeniesieniu instytutu do Puław napis na

Wielka Encykl. IUustr Ser. II. Tom VI. Zesz. 48b.

głównej stronie medalu uległ zmianie („Aleksan-dryński Instytut Wychowania Panien“). Medal za uratowanie ginących ustanowiony został w r. 1824. Strona główna wyobrażała wypukłe popiersie Monarchy z napisem w otoku „Aleksander I Cesarz Sam. Wsz. Ross. Król Polski“ (po śmierci Aleksandra I popiersie jego i imię zastąpione zostały wizerunkiem i imieniem ces. Mikołaja), na stronie odwrotnej „Za uratowanie ginących“. Bity był w złocie, w średnicy miał 14 linii; osoby obdarowane nim miały go nosić z lewej strony piersi na wstążce orderu św. Stanisława, po raz pierwszy zaś dany został. w r. 1825 wskutek przedstawienia W. Ks. Konstantego, dwóm weteranom wojska polskiego, którzy z narażeniem życia uratowali kilkoro tonących. W r. 1833 medal uległ zmianie: napis polski na stronie odwrotnej zastąpiony został napisem podobnym w języku rosyjskim. W tym stanie medal ten istnieje po dziś dzień. Szereg oznak honorowych Królestwa Kongresowego zamyka Znak nieskazitelnej służby, ustanowiony dla osób wojskowych i cywilnych dekretem z 24 maja 1829. Stanowiła go. sprzączka złota czworograniasta z takimże na niej wieńcem z liści dębowych, w pośrodku którego umieszczone były liczby rzymskie, wykazujące ilość lat służby, a powiększające się od 15 lat po 5. (XV, XX, XXV, XXX, XXXV, i t. d.). Noszony miał być przy dziurce guzika od sukni, na wstędze orderu wojskowego przez wojskowych, a na wstążce orderu św. Stanisława przez urzędników cywilnych; nadto przywiązane doń zostały przywileje: 1) kawaler orderu św. Stanisława, któryby otrzymał znak honorowy za 25 lat nieskazitelnej służby, miał mieć prawo z tego tytułu do zmniejszenia liczby lat wymagalnych do emerytury, 2) po zgonie obdarowanego takim znakiem pozostała wdowa i dzieci miały prawo do otrzymania wsparcia w pewnym stosunku do pobieranej przez zmarłego płacy (np. wdowa po urzędniku mającym znak za 20 lat służby otrzymywała summę równającą się półrocznej peusyi zmarłego; 25 lat służby męża dawało prawo wdowie do otrzymywania wsparcia w summie, równającej się 9-miesięcznej pensyi zmarłego i t. d.; wsparcia powyższe wypłacane były bezzwłocznie, bez względu na ustalenie normy emerytury, do jakiej pozostałe rodziny miałyby prawo). vV roku 1834 w znaku noszonym została usunięta sprzączka, a miejsce jej zajęło tło z wstążki orderu św. Stanisława. W tym stanie znak, przyszpilany na piersi, przetrwał do dziś dnia. VI O Z. za Aleksandra I w prowincyach Litwy i Rusi. Starania, mające na celu zachęcenia młodzieży do oddawania się naukom przez udzielanie me • dali nagrodowych, ujawniły się (na krótko) i w prowincyach litewsko-ruskich za czasów kuratorstwa ks. Czartoryskiego, Dla uczniów Liceum Krzemienieckiego wybite zostały w men-

nicy warszawskiej w r. 1817 medale złote | 1831 odbić się musiały i w sferze O-k; wiele i srebrne, które rozdawano w ilości podobno | zniesiono zupełnie, w innych poczyniono 6 przez parę lat z rzędu. Wiadomość o nich | zmiany, odejmujące im charakter polskości. 0-podaje Sadowski, podług którego wyobrażały statnią oznaką zaszczytną rządową, mającą ce-— na stronie głównej popiersie monarchy chy polskości, był medal, udzielany na parę lat z wieńcem wawrzynowym na głowie i z napi- przed powstaniem 1863 r. nagrodzonym ekspo-sem w otoku „Alexander I imperator tot. Russ:

nentom na wystawie rolnictwa i gospodarstwa wiejskiego w Łowiczu. Medal rzeczony, wybity w dwóch typach, większym i małym, oraz w trzech metalach — złocie, srebrze i bronzie, zawierał na stronie głównej grupę kilku zwierząt domowych i różnych narzędzi rolniczych z napisem otokowym: „Wystawa płodów i wyrobów gospodarstwa wiejskiego w Królestwie Polskiem w Łowiczu“; na stronie odwrotnej miał herb państwa, a pod nim napis: „Nagroda rządowa“. Inne oznaki honorowe, w tym okresie, zwłaszcza popowstaniowym, noszą cechy wyłącznie już ogólno-państwowe. Charakter polskości zachowały jedynie O-ki powstałe dzięki inicyatywie prywatnej. Należą do nich: 1) Medal Towarzystwa Rolniczego i 2) medale i żetony klubów i stowarzyszeń sportowych. Oznaki sportowe bywają wybijane zazwyczaj : w złocie, srebrze i bronzie, z napisem odpowiednim, tudzież wyobrażeniem emblematów danego sportu. Z rozwojem w ciągu kilkunastu lat ostatnich liczby różnych klubów ilość nagród omawianych wzrosła do niepomiernej liczby. Są medale i żetony towarzystw śpiewaczych, wioślarskich, łyżwiarskich, strzeleckich, gimnastycznych, cyklistowskich i t. d., a nawet odniedawna oznaki honorowe i dla zawodowych wodzirejów na zabawach publicznych!, Powstanie Medalu To w. Rolniczego datuje się od chwili zatwierdzenia statutu. Jak wiadomo za odznaczenie się na konkursach i wystawach za pracę około podniesienia rolnictwa, za zabiegi w celu przysporzenia krajo-

Rex Pol. protector Scient.“ (pod popiersiem widniało nazwisko medaliera Mainert); na stronie odwrotnej wśród wieńca, uwitego z gałązki dębowej, kłosów i palm, widać było napis diligien-tiae. Z tejsamej epoki datuje się medal przeznaczony na nagrody dla uczniów gimnazyuin w Krożach. Medal powstał z inicyatywy obywatela ziemskiego i kuratora honorowego szkół powiatu rosieńskiego, Chlewińskiego, który na dobrach swych zapisał fuudacyę rb. 200 od której to summy odsetki miały iść na koszta przygotowania corocznie 4 medali srebrnych dla uczniów celujących. Zapis rząd zatwierdził w roku 1821, i niebawem zostały wybite w mennicy warszawskiej medale. Ile ich rozdano i czy wogóle były rozdawane — niewiadomo. Wspomina o nich jedynie Sadowski, zaznaczając, że wygląd miały takiż sam jak krzemienieckie, jedynie z opuszczeniem w napisie otokowym tytułu „Rex Pol.“. Rznięte były przez Mainerta. Ostatnią oznaką honorową na Litwie, posiadającą charakter polski, był medal nagrodowy dla wychowańców wileńskiej akad. med.-chirurgicznej w złocie i srebrze, który wyobrażał —na stronie głównej postać allego-ryczną kobiecą z palmą w prawej ręce, pojącą z czary węża, okręconego około trój noga, ustawionego przy postaci, na stronie zaś odwrotnej nosił napis: Alumna diligentia mori-busąue cons meno caesarea, academia medico-chirurgica Vilnensis. VII O. Z-tne w Królestwie Kongresowem po r. 1831. Zmiany w r.

' " ' A

IllilPPp

igg»

•.

/■i

k-

lii

gp5

pę i|!

W,

ma

-m®

BamüHWI

w/

"J?-:

iS

wi zdolnych zawodowców dawano medale.

w krainie, której granicę ku północnemu zachodowi tworzyła Etolia, ku północy Doris, ku wschodowi Phokis, a ku południu zat. Ko-ryncka. Według mitycznej tradycyi nadał im ów przydomek, wywodzący się od rzecz. ÓCoę ( = winna latorośl), władzca ich O r est h eus (ob.), dla odróżnienia od Opuntyjskich i Epi-knemidyjskich Lokrów (ob. L o k r i s).

Ozomene, gr. ’OCopivY], według Hygina małżonka Taumasa, który z nią Harpyje spło-

S. Drz.

S. Drz.

Ozon —gaz, skraplający się w t° —119. Skroplony posiada barwę indygo (ciemno-szafirową). Nazwę swą otrzymał od charakterystycznego zapachu, jaki posiada (ÓCetv = pachnieć). Jest odmianą allotropową (ob. A 11 o t r o p i a) wolnego tlenu (ob.). Gęstość O-u jest lx/₂ raza większa od gęstości tlenu, a stąd wielkość cząsteczki ozonu = 0₃, co znaczy, że cząsteczka O-nu składa się z 3 atomów tlenu, gdy tlen składa się tylko z dwu (0₂). O. względem tlenu jest ciałem endotermicznym, co wykazuje schemat powstawania tych ciał jednego z drugiego 30₂-f-ciepło (wolna energia)

To też, w myśl zasady Le Chatelier’a, optimum istnienia i powstawania tlenu z O-nu dają temperatury nizkie: O. w nizkich temperaturach jest niestały i przechodzi w tlen; optimum istnienia i otrzymywania O-nu z tlenu leży w wysokich temperaturach (więc przy wysokim napięciu energii cieplnej) i przy wysokim napięciu energii elektrycznej, również przy reak-cyach chemicznych egzotermicznych, np. przy utlenianiu się fosforu żółtego. Można tedy częściowo tlen przekształcać w O. przez ogrzewanie go do bardzo wysokich temperatur; bądź tlen poddawać działaniu wyładowań elektrycznych o Wysokiem napięciu. Ten drugi sposób jest powszechnie stosowany do ozonowania, jak się mówi, tlenu; a przyrządy, gdzie się to O-anie odbywa, noszą nazwę ozonatorów. W szczegółach O-tory bywają różnej budowy, ale w typie są jednakie: tlen przepływa przez rurkę pomiędzy zizolowanemi przez jakiś dielektryk biegunami cewki; bieguny posiadają dużą powierzchnię; w rurce następuje częściowe, dochodzące do kilku procentów, ozonowanie tlenu. W celu otrzymania czystego O-u

20₃

Po raz pierwszy rozdane były w r. 1858, po raz ostatni w r. 1860. Medali było kilka typów—wielki, średni i mały, w różnych metalach. Do naszych czasów dochowała ich się ilość spora. Najokazalej z nich przedstawia się typ duży, pięknej roboty, mający na stronie głównej wyobrażenie bogini rolnictwa w otoczeniu symbolicznych figur agronomii i rolnictwa i z napisem otokowym „Towarzystwo Rolnicze w Królestwie Polskiem, zawiązane w War- dził. szawie R-u 1858“. Strona odwrotna tego typu zawiera wśród wielkiego wieńca, uwitego z kłosów i liści, a zdobnego w herby pięciu gubernij, napis „Krajowemu rolnictwu dobrze zasłużonym“. Tesame napisy widnieją na medalach typu średniego i małego, w rysunku jednak widać pewne, i to znaczne, różnice (Np. medal średni ma na stronie głównej wyobrażenie bogini w otoczeniu zwierząt gospodarskich). V111. Warto jeszcze wspomnieć o paru medalach, mających prawo obywatelstwa po za granicami Królestwa. Należy tu medal Wolnego Miasta Krakowa, zwany powszechnie diligentiae i medal t. z w. Kurka krakowskiego (towarzystwa strzeleckiego krakowskiego, istniejącego od r. 1565). Medal „Kurka“ zaczęło towarzystwo rzeczone dawać zwycięzcom na konkursach strzeleckich zamiast innych dawniej używanych nagród (broni, pucharów i t. d.) w pierwszej ćwierci w. XIX.

Na stronie głównej wyobrażenie ukoronowanego kura wśród emblematów strzeleckich, na odwrotnej, pomiędzy dwiema gałązkami wawrzynu i dębu, napis „Nagroda za strzał najlepszy w roku...“ Medal diligentiae dawany byl przez senat Wolnego Miasta Krakowa celującym uczniom szkół publicznych. Do naszych czasów medali krakowskich dochowało się sporo; bite są w srebrze bardzo starannie, a od kongresowych diligentiae różnią się stroną główną, na której wyobrażony jest herb miasta.—Źródła: Bentkowski „O nagrodach i znakach honorowych w Polsce“ („Przegl. Pozn.“ 1858);

Sadowski „Ordery i oznaki zaszczytne w Polsce“ (2 zesz. Warszawa 1904 — 1907); Czapski „Katalog medalów i monet“ (Krak. 1891);

Tyszki ewicz „Sammlung von Medaillen“

(Ryga 1871) „Rocznik Gazety Warsz.“ (1808— mieszaninę gazów z ozonatora oziębia się skro-

u-

1861).

gardy a, ZapayapSća), znaczne miasto w połud. Mezopotamii, nad rz. Eufratem, w którem wspaniały tron kamienny, przez mieszkańców trybunałem Trajaua zwany, pokazywano; przez krótki czas nosiło ono prawdopobnie miano Pak or y a, na cześć króla partyjskiego Foko r u s a.

plonem powietrzem: skrapla się łatwiej O. ja-Ozogardana, gr. ’OCoyapSava (także Z ar a- ko wyżej wrzący od tlenu. Czysty O. łatwo

S. Drz.

Ozokeryt, wosk ziemny, ob. Nafta. Ozolowie, gr. ’OCóZou, łac. Ozolae, przydomek greckiego szczepu Lokrów (ob.), i to odłamu ich zachodniego, oi śa7uśptog osiadłego

wybucha. O. tworzy się też z tlenu i w powietrzu (ob.), jeżeli jest ono poddane wyładowaniom o Wysokiem napięciu, np. podczas burzy; przy doświadczeniach z maszyną elektryczną czuć go również w powietrzu doskonale. Różniąc się od tlenu większą zawartością energii, O. silniej utlenia, np. utlenia powierzchnię metalicznego srebra, szybko utlenia jon jodowy (J') na jod wolny (ob., j odometrya), czego wolny tlen nie czyni. Reakcya z jodem jest podstawą Ozonometryi, tj. mierzenia zawartości O-u w tleni»

często O. do odkażania wody do picia wet do odkażania ścieków.

Hr.

Ozonator ob. Ozon.

Ozcnometrya, ob. Ozon.

Ozorków, m-tó w gub. Kaliskiej, pow. Łęczyckim, nad rz. Bzurą, połącz, dr. bit. ze Zgierzem (odl. o 14 w.) i Łęczycą (odl. o 12 w.).

Urząd miejski; pocz. i telegr,; 3 szk. pocz., szkoła 3-klas. (im. Henryka Szlossera), przytuł. dla ubog. starców, tow. strzeleckie; 3 przędzal. baweł., 3 wełniane, 12 fabr. wyr. weł., 2 folusze, 6 farb., 3 garb., 3 fabr. kafli, 1 inydlar.,

1 olejar., 1 młyn wod., 3 wiatr., 1 miodosyt.,

1 fabr. octu; pierwsze miejsce zajmują przędzal. baweł. (włas. spadkob. braci Szlosserów) i folusz (Szajblera); koś. paraf, katol. (niedawno przebudowany, załóż., wraz z klasztorem, w końcu w. XVI przez Mikołaja Szczawińskiego, i wanie (ob.) w płótna żaglowe. Odżaglić— kaszt.

ne.

brzeziń. i łęczyc., uczestnika wypraw i zdjąć z masztów żagle, wojen. Batorego, jak świadczy napis na po- j OŻanka (Teucrium), rodzaj, należący do ro-mniku grobowym przy wejściu do kaplicy, pod I dżiny wargowych '(Labiatue), rzędu orze-którą mieszczą się groby rodzinne Szczawiń-    szkowatych (Nuculiferae). Wyróżnia się

skich), koś. luterski (zbud. 1842 w stylu ostro-    wśród innych wargowych tem, że pozornie nie

łukowym), bożnica; w r. 1906 O. miał 11 719 m-ców (5 920 męż. i 5 799 kob.): 9 959 stał. i 1 760 niestał. (w tem 141 cudzoziem.); katol.

3 792, protest. 2 804, żydów 5 077, prawosł. 46 (1827--3 250, 1860—5 816 m-ców). —O., pierwotnie wieś, wedł. regestr, pobor. z r. 1576, należał do paraf. Solca Wielka (w Ziemi Łęczyckiej), miał 2 łany kmiece, 2 ogrodź., karczmę, młyn (o dwóch kołach) i 2 osadników.

Dziedzicem był Szubski Szymon (prawdop. przybysz z Wielkopolski); potomkowie jego (czy też inna gałąź tej rodziny) przybrali nazwisko Szczawińskich, lecz pisali się z Szubska. Od Szczawińskich przeszedł O. do Starzyńskich. Jako niewielka wieś, O. tworzył część dóbr Strzeblew, w skład których wchodziły (prócz O-a): Strze-blewek, Samborz, Bugaj i Konstancya. Ignacy Starzyński założył tu w r. 1811 osadę fabryczną, którą po r. 1815 wyniesiono do rzędu miast.

Między 1820 — 31 powstały tu liczne fabryki sukna (było ich 536 z 1 400 warsztatami); wyroby szły głównie do Rosy i. Rok 1831 powstrzymał rozwój przemysłu sukienniczego. Około r.

1849 O. przeszedł do hr. Łubieńskich, którzy j

A C/..

czy w innym gazie, choćby w powietrza. Używają w tym celu skrawków bibuły, nasiąk-łych roztworem jodku potasowego i krochmalu: im gaz zawiera więcej O-u, tern więcej jodu się ruguje, tern papierek więcej niebieścieje (ob.. Jod reakcya z krochmalem). O-owi nadawano dawniej własność zabijania (utleniania) w powietrzu zarodków chorobotwórczych i przypisywano wpływ na szybszą wymianę materyi, szybsze spalanie się organizmu; zdaje się jednak, że doniosłość jego w tym względzie jest przeceniana. Natomiast rzecz .pewna, że jeśli przepuszczać przez roztwory wodne O., a roztwory te drobnoustroje chorobotwórcze zawierają, to następuje całkowite odkażenie. To też stosują

a na-

T. M.

następnie zbyli go żydom. Po r. 1831 powstają przędzalnie bawełny (braci Szlosserów) i wielka fabryka sukna (Libracha). —„Słów. Gie-ograficzny“.

Ozurgiety: 1) miasto po w. w gub. Kuta-iskiej (ob.). 3-klasowa szkoła męska i żeńska, rozwinięte jedwabnictwo, 5000 m-ców. Dawniej O. były rezydencyą władzców Guryi.—2) P o-wiat graniczy z gub. Tyfłiską i dotyka morza Czarnego; przedstawia wyżynę doskonale zroszoną, miejscami b. urodzajną. Ludności 85 000, trudniącej się rolnictwem, uprawą tytoniu, hodowlą bydła; produkcya jedwabiu wynosi rocznie 40 — 50 tys. rb. W powiecie gorące źródła mineralne siarczane.

Ozyasz, inaczej Ozaryasz, ostatni król izraelski. W 734 r. przed Chr., po strąceniu i zamordowaniu króla P e k a h a (ob.), sam został u-znany za króla przez władzcę Assyryjczykó w Ti-glath Pilesara II. Licząc na pomoc ze strony Egipcyan, w 726 roku powstał przeciwko Sal-manassarowi IV, lecz po wkroczeniu wojsk nieprzyjacielskich do Syryi musiał się poddać. Samarya po 3-letniem oblężeniu została w 722

r. zdobyta, a cale Królestwo Izraelskie zburzone d,

Ozylia, wyspa, ob. Ezel.

Ozymandyasz, ob. Os y ma nd i as.

Ozyrys, bóstwo egipskie, ob. Osiris OŻada, mięczak, ob. Aplysia.

OŻaglenie, ob. Dopełnienia.

OŻagiió okręt=zaopatrzyć jego omaszto-

M. Z

ma wcale górnej wargi w koronie, gdyż jest ona rozcięta głęboko, wskutek czego pręciki występują z kwiatu. Gatunki rosną w większości w Europie Południowej. 1)0. karbowana (T. Ghamaedrys)— podkrzew na wzgórzach słonecznych. Liście na krótkich ogonkach, o brzegach ząbkowanych. Korona różowa, purpurowa, czasem biała. Lipiec—wrzesień.— 2) O. ko ci e - z i e 1 e (T. marum), podkrzew w rozpadlinach skał (Włochy, Dalmacya, Grecyai;unas w doniczkach jako roślina ozdobna i lekarska. Liście siedzące całobrzegie.

Ożarów, osada, dawniej m-ko, w pow. Opatowskim gub Radomskiej, odległa o 21 wiorst od stacyi kolejowej Ostrowiec. Kościół parafialny z piaskowca (odnowiony w 1899 r.), szkoła początkowa, synagoga murowana, sąd i urząd gminny, stacya pocztowa, fabryka mydła, pod miastem łomy kamienia wapiennego; do 4 OOP ra-ców. W 1900 r. pożar zniszczył i tak już ubogą osadę. —O. powstał na obszarze przyległej wsi Wyszmuntów, w której już w r. 1206 istniał kościółek drewniany. W 1569 r. Józef O żarowski, dziedzic Wyszmuntowa, na mocy uzyska

O-icli (jak i Wiszowatych) „uplątał się byt w dyssydenckich nowinkach“ i przyłączył do kościoła kalwińskiego: stąd i Jerzy, pomimo późuiejszego nawrócenia się rodziców na katolicyzm, nie wyniósł z domu zbyt gorącego przywiązania do kościoła rzymskiego. Chętny od młodości do zawodu rycerskiego i peregrynacyi zagranicznych, zjednał sobie młody stolnikowicz protekcyę zamożnego obywatela sandomierskiego, Bobrownickiego, z którego córką Konstan-eyą połączył się następnie węzłem małżeńskim Po powrocie w r. 1711 z zagranicy, dokąd go wyprawił był Bobrownicki, wstąpił O. do służby wojskowej pod hetmanem w. kor. Adamem Sieniawskim, który wielce go sobie upodobał, mianował pułkownikiem i swoim ge-nerał-adjutantem. W 1-715 r. został O. stolnikiem krakowskim i otrzymał starostwo w pow. Wiślickim, zarazem zbliżył się do króla i wszedł do czynnej służby obywatelskiej. Za konfede-racyi tarnogrodzkiej trzymał z Augustem II i hetmanem Sieniawskim i był nawet więziony przez Potockich, stronników Leszczyńskiego. W 1724 posłował na sejmie warszawskim i wybrany był wówczas na komisarza do sprawy toruńskiej, lecz, jako niezbyt gorliwy katolik, trzymał się na uboczu i wybitniejszej roli w ko-misyi nie odegrał. W r. 1725 wybrano O-go na deputata do Trybunału koronnego, w następnym zaś roku na posła do sejmu grodzieńskiego i członka komisyi, wyznaczonej do spraw kurlandzkieh. Odtąd coraz więcej zyskiwał popularności wśród szlachty i poważania u dworu. W nagrodę zasług August II mianował go podstolim w. kor. i wreszcie w 1729 oboźnym w. kor., oraz starostą nowomiejskim. W tym czasie zawarł O. powtórne związki małżeńskie, z Urszulą Przebendowską, wojewodzianką mal-borską. Był marszałkiem na sejmach 1732 i 1733 r., na tym ostatnim wybrany z ramienia fakcyi dworskiej, jako pewny sługa królewski, odtąd wszakże przemieniony w gorącego stronnika Leszczyńskiego, bronił żarliwie jego sprawy i zabiegami swojemi tudzież wpływem torował mu drogę do tronu. Wspierał zawiązywane w kraju na rzecz Leszczyńskiego konfederacye i odrazu przystał do konfedera-cyi generalnej, zawiązanej w Dzikowie pod : laską Adama Tarły, starosty jasielskiego (2 listopada 1734). Zabiegi ówczesne stronników Leszczyńskiego uważać należy za zgoła bezcelowe, a nawet za wprost szkodliwe dla Rzpltej. Co innego było przed rokiem obierać Leszczyńskiego w Warszawie, co innego konfederować się przy nim w Królewcu, dokąd niedoszły król Stanisław zmuszony był uciekać z Gdańska pod naciskiem oblężniczej armii rosyjsko-saskiej. Tamta zeszłoroczna elekcya na Woli Ożarowski Jerzy, oboźuy w. k. (* w Ożaro-    była bądź co bądź aktem ducha publicznego,

nego od Zygmunta Augusta przywileju, nadał wsi prawa miejskie. Jako wyznawca kalwinizmu, założył w O-wie zbór, przy którym odbywały się synody okręgowe (1598 r.) i prowincyonal-ne (1628). Prawdopodobnie zbór kalwiński został w 1659 r. przebudowany na kościoł parafialny katolicki. W XVIII w. właścicielem O-a był Kazimierz Karski, a w XIX w. Dębicki. (Słów. Geograficzny).

Ożarowscy hr. Rawicz. Dom starożytny, niegdyś przeważnie w Sandomierskiem osiadły, należy do szeroko rozgałęzionego w Małopolsce rodu Rawiczów i wspólnego jest pochodzenia z Dembińskimi, Grotami, Słupeckimi, Kosseckimi i t. d., którzy się wszyscy od Warszów wywodzą. Jak Dembińscy od Dembian, Słupeccy od Słupczy, a Kosseccy od Kossecic, tak Ożarowscy wzięli swe nazwisko od Ożarowa, dziedzictwa Warszów w Krakowskiem. Protoplastą znanym rodziny jest Jan z O-a przydomku „Borgiła“, niejednokrotnie wzmiankowany w końcu XV w. w aktach ziemskich wieluńskich. Ten pozostawił dwóch synów: Prandotę i Sie g nie w a, z których pierwszy stał się założycielem starszej gałęzi hetmańskiej, obecnie hrabiowskiej, drugi zaś młodszej gałęzi kasztelańskiej, której potomkowie wylegitymowali się ze szlachectwa w Kr. Polskiem w 1. 1848 — 50. Z tej gałęzi do pewnego znaczenia wśród współobywateli udało się dojść jedynie prawnukowi Siegnie-wa, Felicyanowi, kasztelanowi sanockiemu (1551—1560), i synowi tegoż, Andrzejowi, podkomorzemu królewskiemu. Co się tycze gałęzi starszej, to tę poprowadził syn Prandoty, Lasota, piastujący urząd podkomorzego wielkiego koronnego (1522 —1538). Spokrewniony z najpierwszemi domami współczesnemi, posiadacz licznych włości, pierwszy położył on podwaliny przyszłej świetności rodu swego, która zajaŚDiała blaskiem wielkim w końcu w. XVII i początkach w. XVIII w osobie Jerzego, oboź-nego wielkiego koronnego (ob.). Synem Jerzego był znany stronnik Targowicy, Piotr, pisarz wielki koronny, generał-lejtnant, kasztelan wojnicki (1781), w końcu hetman wielki koronny (ob.). Synami tegoż byli: Kaj e t an, generał brygady wojsk polskich za Kościuszki, Stanisław, również generał brygady, J erzy, eześnik wielki koronny ( 1793) z nominacyi Targowicy, wreszcie Franciszek, szambelan ces. Aleksandra 1. Potomstwo tego ostatniego w osobach Adama, Konstantego, ochmistrza dworu rosyjskiego i heraldyka, oraz Kazimierza otrzymało w r. 1838 dziedziczny tytuł hrabiów państwa rosyjskiego. —Z r ó dł a: Niesiecki; Krasicki; Bartoszewicz. Znakomici mężowie polscy w XVIII w. (I str. 173 i dalsze); Kosiński; Ży-chliński „Złota księga“ (t. XVI str. 98—113). D-

wie w Sandomierskiem przy końcu XVII w.—f    wyrazem    instynktownych pragnień wyborców

1741). Ojcem jego był Bogusław, stolnik kra-    polskich,    którzy chcieli mieć króla naprawdę

kowski, matką Teofila z Wiszowatych. Ród    swojego,    z krwi i kości własnej, wcielającego

to wszystko, czem stała i żyła Rzplita. Inna „Konarski“ (W „Enc. Powsz. II.“); Szujski „Je-rzecz zupełnie z konfederacyą dzikowską z r. rzy O. i kard. Fleury * („Przew. nauk i lit.“ 1734. Tutaj już nie było ani tamtych lep- 1876 oraz w „Opow. i rozstrząs.“ t. II); Aske-szycli pobudek, ani też żadnej szansy powo- nazy „Przedostatnie bezkrólewie“ („Dwa stule-dzenia. August III, wsparty na własnem stron- ; cia“ I). Niektóre mowy O. w Ostrowskie-nictwie i potężnej armii, był faktycznym pa- ! go Daneykowicza „Swadzie polskiej“ (Lublin nem kraju. To też nie o zwycięstwie obecnie 1745).    H M

od księcia, jako niegdy dowódcy gwardii królewskiej, złożenia przysięgi na wierność Targowicy. Przyczepkai^uż nadto była wyraźna wobec wziętej przez księcia pełnej dymisyi. Odebrawszy przysłane sobie do Wiednia, wraz z rotą żądanej przysięgi, zuchwałe pismo O-go, udzielił mu Poniatowski należytej odprawy w słowach pełnych zasłużonej pogardy, jako jednemu ze zdrajców, „którzy swobody i u-szczęśliwienie narodu pierwsi dumnej swej pysze poświęcili“. Znienawidzony powszechnie, skończył O. życie na szubienicy (9 maja 1794) podczas insurekcyi ludu warszawskiego. Opis aresztowania i śmierci podaje Kiliński, zwłaszcza „Drugi pamiętnik“ (Kraków 1906). Synowie O-go: Stanisław, Adam i Piotr, nie poszli po ojcu i wiernie służyli ojczyźnie. Mowy O-go zamieszczone są w „Zbiorze mów mianych w czasie sejmu czteroletniego“ (t. II, IV, V i XI).—Por. Sievers „Dr. rozb. Polski“ (wyd. Żup. ,,Pamięt.w V; przedr. Warszawa 1906 „Bibl. wyb.“); Kraushar „Niedoszły pojedynek ks. J. Poniatowskiego ze Szczęsnym Potockim“ („Dla

H. M,

mogła być mowa, lecz jedynie o beznadziejnem Ożarowski Piotr, syn poprzedniego, ostat-przedłużeniu wojny domowej. Stronnicy Stani- ni hetman w. kor. Po ukończeniu szkół pijar-sława pragnęli ocalić jego sprawę na drodze skich w konwikcie Konarskiego wstąpił do dyplomatycznej. Najwięcej nadziei pokładano wojska, był regimentarzem generalnym wojsk we Francyi, rządzonej przez zięcia Leszczyn- koronnych i pisarzem w. kor. od 1768 r. Reskiego, Ludwika XV. Do Wersalu, z polece- zygnowawszy z tej godności w 1776 r., miano-niem rozejrzenia się po drodze w Berlinie, wy- wany został kasztelanem wojnickim 1781 r. prawiony został Ożarowski; poselstwo jego mia- Na sejmie czteroletnim występował często, za-ło na celu doprowadzenie do skutku potrójne- bierając głos przeciwko reformom. Przyłą-go przymierza francusko-prusko-polskiego na czywszy się do Targowicy, otrzymał niebawem rzecz konfederatów i Stanisława. Nic nie wskó- komendanturę nad garnizonem warszawskim rawszy w Berlinie, O., z przydanym mu do z pensyą 500 dukatów miesięcznie. Wezwany pomocy na sekretarza księdzem St. Konarskim, na sejm rozbiorowy do Grodna (1793), dostał stanął w Wersalu w czerwcu 1735 r. Skła- od Sieversa pensyę podwójną, jako kan-dał wizyty królowej córce, Maryi, i królowej dydat na marszałka sejmowego, ale zamiast matce, Katarzynie Leszczyńskiej, i prowadził j laski wziął (18 czerwca) regimentarstwo ko-układy o traktat z kardynałem Fleurym i mar- ronne, a wreszcie hetmaństwo koronne. Stale kizem de Chauvelin. Kardynał Fleury, kieru- j przytem wysługiwał się w Warszawie Igelstro-jący polityką Francyi, bynajmniej nie pragnął ! mówi, nawet korespondując z nim w języku przeciągnięcia z Austryą wojny, w której mia- rosyjskim. Znany jest z tego czasu zatarg no zresztą na widoku nietyle sprawę Leszczyń- O-go z ks. Józefem Poniatowskim. O. zażądał skiego, ile interes własny; nie pragnął również wytworzenia nowych nieobliczonych powikłań. Niedomyślny O. nie wiedział, że kiedy on w Wersalu spierał się o redakcyę traktatu przymierza Francyi ze Stanisławem, jednocześnie prowadzono ciche rokowauia pokojowe z Austryą. Tymczasem O. dowiódł do końca swroje układy dyplomatyczne. Dnia 28 września 1735 r. podpisany został polsko-francuski traktat belli offenswi et defensivi (zaczepno-odporny); niespełna w tydzień, 3 października, podpisano w Wiedniu austro-francuskie preliminarze pokoju; Ludwik XV zobowiązał się skłonić Leszczyńskiego do abdykacyi wzamian za ustąpienie mu na dożywocie Lotaryngii i Baru, które po śmierci króla przyłączone zostaną do Francyi. Cała zatem niefortunna i niezręczna akcya dyplomatyczna O-go upadła. Rozczarowany O. wrócił do kraju (1736), niebawem wszakże pogodził się z Augustem III, posłował na sejmie pacyfikacyjnym od księstwa Zatorskiego i Oświęcimskiego i wyznaczony był do ułożenia paetûiv conventuw z nowym e-

Ożarowskie starostwo niegrodowe w Ziemi Warszawskiej (wojew. Mazowieckie). W 1771 r. posiadał je Antoni Brzozowski, opłacając kwarty złp. 260 gr. 20, a hyberny złp. 100. W 1775 r. należały do s-stwa dobra: Ożarów, Brudno, Marki i Grodzisko. Na sejmie r. 1773 — 75 Stany Rzplitej nadały st. O. w posiadanie emfiteutyczne Wojciechowi Szamockiemu, chorążemu warszawskiemu, przy zachowaniu dożywo-

lektem. W r. 173.7 wyniesiony został na ge- powodzian“ Lwów 1900). nerał-lejtenanta piechoty koronnej. Zmarł w r.

1741, nie doczekawszy się buławy hetmańskiej, do której usilnie dążył.—Por. Bartoszewicz J.

„Znakomici mężowie polscy w XVIII w. (Petersburg 1853; t. I); „Acta Legationis publicae IWP. Jerzego z Ożarowa Ożarowskiego... od skoufederowanych przy N. K. Stanisławie Rzeczypospolitej Stanów i od samego króla Stanisława do króla francuskiego odprawione R. P.

1736“ (Rkps. warsz. Bibliot. Głównej Nr. 464); ! cia poprzednich starostów.

Red.

Red.

L. K.

Ożga Jan Samuel, bp. kijowski i czernichowski (* w końcu XVII w. — f 1756 we Lwowie). Uczył się u Jezuitów lwowskich; w stanie duchownym był kapłanem świeckim. Z czasem doszedł do godności prałata, najpierw w kapitule chełmskiej, potem we lwowskiej. Wybierany na deputata do trybunału koronnego, nabrawszy wziętości, otrzymał w r. 1722 no-minacyę od Augusta II na b-pstwo kijowskie i czerń. W r. 1724 odbył wjazd na katedrę w Żytomierzu, zajął się sprawą opuszczonej dyecezyi, zorganizował władzę duchowną, wybudował kościół zrazu drewniany, później murowany, nie szczędził własnych dochodów na potrzeby publiczne. Do działalności jego biskupiej Rkps nr. 601 Muzeum Czart.

Ożga Aleksy, pijar (* 1712 w Iłży w województwie Sandomierskim — f 23 stycznia 1771 w Warsz.). Po skończeniu nauk sam nauczał w niższych klassach pijarskich, wyjechał do Rzymu i doskonalił się dalej. Po powrocie przez 5 lat wykładał w seminaryum pijar-skiem humaniora i matematykę, później, już za reformy Konarskiego,—teologię w Warszawie. Z młodym Lubomirskim wyjechał do Pragi. Potem wysłany do Głowińskiego (ob.) przyczynił się do przyśpieszenia fundacyi lwowskiej Pijarów. Z głośnem już imieniem w r. 1752 podjął się ochmistrzowstwa przy

młodym Briihlu; wyjechał z nim zagranicę, był w Dreźnie, Lipsku, Leydzie, we Prancyi i Anglii. Gdy wrócił, wszedł do Domu Zło-czowskiego, skąd Pijarzy wzięli go sobie na koncyonatora (kaznodzieję) i assystenta pro-wincyi (członka rady przy prowincyale), a w r. 1762 wynieśli na godność prowincyała. Po 3-leciu wyjechał do Lwowa, znowu w sprawie ciągle krzyżowanej przez Jezuitów fundacyi Głowińskiego. Zostawszy wreszcie rektorem Domu Warszawskiego, na urzędzie swym okazywał wielką gorliwość, a biednym Warszawy dał się poznać z miłosierdzia. O kościół dbał, wybielił go, wzniósł dwa ołtarze z cegły. W r. 1770 rozpoczął budowę domu murowanego blizko Ogrodu Gdańskiego (od dzisiejszej ulicy Wązkiej). Zmarł po krótkiej chorobie gorączkowej. Bielski chwali słodycz jego charakteru.—„Historia Domus Varsaviensis“ (rkps); Bielski S. „Vita et scripta“.

OŻÓg, narzędzie z drzewa do poprawiania ognia w piecu, a wogóle drzewo opalone. Niekiedy O-giem zowią pęczek słomy na kiju do wyczyszczenia pieca przed włożeniem chleba, a nawet pomiotło (Por. J. Karłowicz „Słów. gwar polskich“). O. miał służyć ciotom do latania na Łysą Górę (ob. Łysa góra).

Ożwia, Ożwiowate, ob. Loasa, Loa-s a c e a e.

Dopełnienia.

-?o-

Oberea, ob. Skopuu.    j dy z czasem chłopi poprzerzyuali tę bruzdę,

Oborski Aleksander, malarz polski | choroby lżejsze zaczęły się wkradać wprawdzie

(* 1779 w Warszawie, — f 1841 w Lublinie). O. jako chłopiec trzynastoletni wstąpił do korpusu artyleryi. cały szereg kampanij, dosłużył się rangi pułkownika i kilku odznaczeń, w 1815 wystąpił z wojska i z zamiłowaniem oddał się malarstwu, w którem dawniej już miał pewne początki, a połączony stosunkiem zażyłym z A-leksandrem Orłowskim wiele od nie

go korzystał, naśladował go nawet i kopiował. O. robił obrazki rodzajowe, krajobrazy, karykatury. Kilka z nich było na wystawie sztuki w Warszawie w 1821.

„Przed Bureau des arts“, rysunek piórkiem „Skrapianie ulic“—dwie sceny uliczne, oraz humorystyczna akwarela „Mości Wszyński“ znajdują się w zbiorze Pawlikowskich we Lwowie, czwartą zaś pracę tego artysty posiada Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu, przedstawiającą samego artystę w więzieniu.—Por. E, Rasta-wiecki „Słownik malarzów polskich“, J. My-c'i e 1 s k i: Sto lat dziejów malarstwa w Polsce Oborywanie wsi (folklore). W niektórych okolicach kraju naszego przetrwał do czasów ostatnich zwyczaj O-auia wsi przeciw zarazie i morowi. Istniał on w Poznańskiem (Kol ber g „Poznańskie“ II, 10, 19, 20, VII, 12; O. Knoo p „Wisła“ IX 19 - 20) berg „Kujawy“ I, 93), w Lubelskiem (Kolberg „Lubelskie“ II, 78) w pow. Włodawskim („Wisła“ VIII, 804), w okolicach Tarnowa („Wisła“ VI, 734—736; przytoczono tu protokół spisany przez parafian Cieszkowickich, którzy w r. 1810 z woli hr. Stadnickiego wybrali parę bliźniaków ludzi i bliźniaków wołów i oborali prócz miasteczka Cieszkowie cztery jeszcze wioski, rozłożone w górzystej okolicy). Wierzono bardzo w skuteczność tego środka: gdy zakładano wieś Radom pod Ryczywołem, oborano miedze graniczne parą krów białych, co miało ochronić ją na przyszłość od chorób i zarazy, i według ludu uchroniło tak skutecznie, że kie-

K. P.

do wsi, ale pomoru i zarazy nigdy nie było. Niekiedy, jak w Rakoniewicach (Poznańskie), Odbywszy następnie porzucano obrząd chrześciański obchodzenia podczas zarazy pola i palenia tam kadzideł, a wyszukiwano pary bliźniąt ludzkich i pary bliźniąt wołów, i O-no wieś, a stąd „zaraza, grad, nawet chrabąszcze dotąd są nieznane“. Obyczaj starodawny wymagał u nas, aby orano bliźniętami wołami (niekiedy białemi), oraz bliźniętami braćmi. Zresztą u nas obrząd utracił piętno dawnej pierwotności; ale w obrębie Słowiańszczyzny, zarówno w przeszłości jak i w teraźniejszo- -Jego gwasze p t. ści, występują ceremonie bardziej prastare. Mianowicie orzący są nago, a miejsce poczesne w całym obchodzie przypada kobietom. W guberniach nad Wołgą zaprasza znachorka na obrząd oborania wsi od moru bydła wszystkie kobiety i dziewczęta na parę dni wcześniej, a w nocy, w której ceremonia ma się odbyć, stuka w jednej tylko koszuli do wszystkich drzwi. Kobiety, rozebrane do koszuli, a uzbrojone w miotły, kosy, sierpy itd. wychodzą i biegną za znachorką. Mężczyźni zaś zamykają wrota, przywiązują psy i spędzają bydło, po-czem wracają do domu, gdzie prócz najstarszego dziadka muszą siedzieć zamknięci. Znachorka zdejmuje koszulę i z dwiema dziewczynami na Kujawach (K o 1- zaprzęga się do pługa, rozpoczyna oranie.

Wszystkie kobiety idą, paląc łuczywo i poćho--dnie (Fakty: Afanasjew „Poeticz. wozzrije-nija“ III. 690; II, 365, 567. A. Czerny „I-stoty mityczne Serbów łużyckich“ Wisła IX, 714 — 717; Su mc o w „Kultur, pereżiwanija“; Zibrt „Seznam povër z VIII vëku“; u Czu-waszów „Wisla“, IV, 332 — 334; „Wisła“ V, 455 — 456; Mannhardt „Baumcultus“ I 553 — 563). Zwyczaj oborywania obszaru wioskowego przez kobiety istnieje w Indyach Przedgange-sowych: kobiety ciągną pług nagie, wśród nocy, mężczyźni nie mogą być obecni (moc faktów Surat C h an dr a Mitr a „On the Women’s Ceremony of producing Rain“, Jour. Antr.

Soc. Bombay IV, 384—395). O. od moru, posuchy i t. d. jest tylko odmianą rozleglejszego oborywania bądź przy zakładaniu wioski, bądź corocznego oborywania wsi lub obchodzenia u-roczystego jej granic. Nowosielski „Lud ukra- 1835. ińskia I, 155, wspomina, że przy zakładaniu o-sady oborywano obszar pługiem, a w Wielko-rosyi według Sumcowa obrzędu dokonywają kobiety, niosąc w ręku zapalone łuczywo, nagie lub jedynie w koszulach, z rozplecionemi warkoczami; niekiedy do pługa zaprzęgają kobiety niepłodne, a za pługiem idzie dziewka, która zdecydowana jest pozostać w stanie dziewiczym, za nią wdowy, i w bruzdę sieją piasek.

straty, dochodzące do 200 000 złotych. W wieku XVIII klasztor zubożał i podupadł; w r. 1781 dobra opackie dawały tylko 2 382 talary dochodu rocznego. Kasata klasztoru nastąpiła w r.

ig. p.

Ochocki Franciszek, malarz polski. Rastawiecki przytacza o nim wzmiankę z „Pamiętnika Religijnego“ z r. 1850, ks. J. Gackiego, że malował w 1774 prezbiteryum w kościele w Brzozie, niedaleko Ryczowota.

Odynecki Antoni, uczestnik 1831 r. (* 1808 na Podolu — f 22 marca 1872 r. w Paryżu). Kształcił się najpierw w Lubarze, potem w uni wer. wileńskim, gdzie go zaskoczyło powstanie 1831 r.; porzuciwszy więc studya, wrócił na Wołyń i jeden z pierwszych zaciągnął się do szeregów powstańczych pod wodzą Karola Różyckiego; w jeździe wołyńskiej odbył całą kampanię 1831 r. Na wychodźtwie przez lat kilka należał do Tow. Demokratycznego, następnie do „Zjednoczenia“ (założonego przez Worcella) i przez lat kilka zasiadał w komitecie kierującym wraz z Lelewelem i Zwierkowskim, aż do chwili rozwiązania w 1846 r. Przebywając kolejno w Poitiers i Paryżu, pełnił do śmierci obowiązek dozorcy-korepetytora {maître d'études) w zakładach naukowych francuskich, zarabiając w ten sposób na utrzymanie. Stałym przyjacielem jego na wychodźtwie był Stanisław Staniewicz z otoczenia Mickiewiczowskiego. — „Rocznik T-wa Historyczno-Literackiego w Paryżu 1870 — 1872“ (Poznań 1872, K. Żup.).

Oefele Franciszek Ignacy, zwany inaczej Hewelskim, malarz pochodzenia polskiego, zcudzoziemczony (* w 1721 w Poznaniu). O. wcześnie opuścił ojczyznę, dostał się na naukę malarstwa do Szymona M a j e r a w Landsbergu w Bawaryi, stamtąd do G. B. von Göt z a w Augsburgu i wreszcie do J. A. Albrechtaw Monachium. Zebrawszy sobie tu-

Nawet gdy trzeba postawić chatę, przed rozpoczęciem roboty gospodyni nago obiega miejsce przeznaczone pod budynek. O. winno dokoła wioski zakreślić koło magiczne, któregoby zaraza i klęska nie zdołały przekroczyć. Zwyczaje te wiążą się z pokrewnemi zwyczajami Świata Starożytnego (założenie Rzymu), moc zaś przypisywana oborywaniu wypływa z poglądów magii sympatycznej na działanie granicy (ob.

I, K.

M i e d z a), wytkniętej w sposób uroczysty, a więc z zachowaniem wymaganych obrzędów.

Obra, wieś w W. Ks. Poznańskiem, w pow.

Babimojskim, nad rzeką Obrą. Posiada kościół , parafialny katolicki i stacyę pocztową; mie- I szkańców liczy około 100. Kościół w O-e (pod wezwaniem św. Elżbiety) istniał już w r.

1222; kilkakrotnie odbudowywany, przetrwał do r. 1839, w którym rozebrano go ostatecznie.

Hr.

Nabożeństwa przeniesiono do kościoła po Cystersach (ukończonego w obecnej postaci w r.

1591). — Istniejący obecnie gmach klasztoru wzniesiony został blisko r. 1030 przez opata Jędrzeja Chlewskiego; w r. 1903 odnowiono go; mieści się w nim teraz schronienie dla księży emerytów; biblioteka klasztorna, licząca 2 070 tomów i wiele rękopisów z lat 1131 —1525, przeznaczona była przez rząd pruski na bibliotekę dekanalną w Grodzisku; zdaje się jednak, że rozebrano cenniejsze jej za- taj własną pracą trochę środków, puścił się

bytki. Prośrodku wsi stoi kaplica św. Walentego z wieku XVI. W r. 1641 istniała w O. szkoła; w r. 1725 już jej nie było. Szpital i kościół szpitalny istniały w r. 1725.—Cystersów sprowadził w r. 1231 do O. z Łekna dziedzic Sędziwój i obdarzył ich kilkoma wsiami; Władysław Odo niez zwolnił mieszkańców tych osad od ciężarów publicznych. Zapisy i darowizny rozszerzyły z czasem posiadłości klasztoru; książęta i królowie nadawali mu liczne przywileje. Do r. 1552 opatami byli wyłącznie Niemcy; dopiero w tym roku król Zygmunt August nie wpuścił przybyłego z Niemiec nowego opata i przedstawił na opactwo Polaka, Jana Belęckiego, którego też zgromadzenie przyjęło. W r. 1655 Szwedzi zrabowali klasztor do szczętu; w r. 1704 zapłacił klasztor Szwedom 23 584 złotych kontrybucyi, a w latach następnych poniósł większe jeszcze i

K. 15.

w podróż do Włoch, 6 lat pracował pod kierunkiem J. N ogar ego w Wenecyi, dwa lata przebył w Rzymie, poczem wrócił do Monachium. Elektor Maksymilian III mianował go malarzem nadwornym, z chwilą zaś założenia Akademii Sztuk Pięk. O. został powołany na stanowisko profesora. Portret własny O-go znajduje się w Pinakotece monachijskiej. Oprócz tego z prac jego wymienić należy z krajem związane, jak oto: Dwa portrety M. Suffczyńskiego, kasztelana czerskiego; jeden znajdował się, jak pisze Rastawiecki, w rodzinie portretowanego w Hostynuem (w Hrubie-szowskiem), drugi w Heidelbergu wgaleryi hr. K. Garniberga, na których podpisuje się po polsku; portret J. hr. Miączyńskiego i obraz religijny „Ś. Franciszek“, w zbiorach (dawniej) Soczyńskiego w Krakowie. O. rytował także na miedzi.

Okrętowe odchy-

M. Z.

M. Z.

Omasztowanie, takelunek i ożaglenie stanowią najważniejszą część armatury każdego okrętu. Dla okrętu żaglowego (ob. Okręt) O. ma znaczenie machiny, spożytkowującej siłę wiatru w celu nadania okrętowi ruchu; na parostatkach—jest środkiem pomocniczym, potęgującym chyżość biegu, a w razie uszkodzenia machiny parowej—jedynym motorem. Wszystkie też morskie okręty—tak żaglowe jak i parowe — posiadają maszty, takelunek i żagle. Pod słowem: omasztowanie rozumiemy system drewien wznoszących się nad pokładem; do jednych z nich przytwierdzone są płótna zwane żaglami (ob.), inne służą do utrzymania żagli na pewnej wysokości. Tekelun-k i e m nazywa się system wiązań sznurowych, łańcuchów i lin drucianych, służący do podtrzymania drewien nadpokładowych (takelunek stały, nieruchomy) lub też do uruchomienia niektórych części omasztowania, do rozwijania i zwijania żagli (takelunek zmienny, r u-chomy). Ożaglenie wreszcie składa się z wyż wspomnianych płócien i nadaje ruch okrętowi. Wszystkie te części armatury razem wzięte tworzą system nadpokł adowy o-krętu. Zależnie od liczby masztów i sposobu ożaglenia okręty—zwłaszcza żaglowe — noszą rozmaite nazwy (ob. Okręt). Najkompletniejsze pod względem urządzenia jest omasztowanie i ożaglenie fregaty. Fig. 230 (str. 1019, gdzie nader szczegółowe objaśnienie pozwala powziąć należyte pojęcie oO-u) przedstawia maszt główny czyli grot maszt takiego okrętu wraz z takelunkiem i ożagleniem. Dolna część-masztu, zwana kolumną (I), jednym końcem o-piera się o dno okrętu (kilson), drugim sięga do połowy wysokości masztu. Na mniejszych statkach kolumny zrobione są z jednej

Okrętowe odchylenie kompasu jest to kąt pomiędzy południkiem geograficznym a południkiem kompasu znajdującego się na okręcie. Różni się od magnetycznego odchylenia (zwanego inaczej zboczeniem albo d e -klinacyą) o wielkość dewyacyi czyli odchylenia igły magnesowej pod wpływem okrętowego żelaza od południka magnetycznego. Będzie to zatem algebraiczna summa odchylenia i dewyacyi. lenie kompasu, zwane także ogólną poprawką, może być wschodnie, jeżeli igła magnesowa pod skombinowanem działaniem magnetyzmu ziemskiego i żelaza znajdującego się na okręcie odchyla się od południka geograficznego ku wschodowi, i zachodnie, jeżeli wskutek działania tychże sił odchyla się ku zachodowi.

Omasztować okręt, znaczy ustawić na nim maszty, reje i inne części omasztowania (ob. omasztowanie), służące do nadania mu przy pomocy żagli ruchu; odmasztować — zdjąć z okrętu wspomniane części jego armatury.

sztuki drzewa, na większych — składają się z kilku przystających do siebie wzdłuż drewien, związanych mocno żelazuemi obręczami. Kolumny wielkich statków współczesnych tak żaglowych jak i parowych zazwyczaj bywają żelazne, z grubej blachy, zwiniętej w kształcie rury. Do kolumny za pomocą salingu (IV), który posiada naściółkę z desek i tutaj nazywa się marsem ( V1), i ezelhoft u (VIII) przytwierdzona jest górna nastawa, zwana steugą (VII). Do stengi w sposób podobny przytwierdzona jest bram-stenga (X). Niekiedy nad bram-stengą wznosi się jeszcze bom-bram-s t e n g a. Do kolumny masztu, stengi i bram-stengi przymocowane są w połowie swojej długości drewna ruchome, do których uwiązane są żagle. Drewna te nazywają się rejami. Reja dolna nosi nazwę masztu: zatem tutaj nazywa się g r o t-r e j a (1); następna jest m a r-s a-r ej a (2), dalej idą: bram-rej a (3) i b o m-br atn-re j a (4). Od topu (górnej części kolumny) wznosi się ukośne drewno, zwane gafę m (XIII). Maszt tylny (bez a n-maszt) posiada u dołu drewno poziomowe, zwane bomem lub g i k i e tn, do którego przytwierdza się dolny róg bezan-żagla. Reje dolne i marsa-reje większych okrętów, podobnie jak kolumny masztów, najczęściej bywają żelazne. Podczas wiatrów pomyślnych do rei przytwierdzane bywają cieńsze drewna — lesel-szpiry (XII). Cały maszt utrzymuje się w równowadze z przodu za pomocą sztagu (a), sten-sztagu (a'), bra m-s z tagu (a") i b ombra m-szt ag u (a"'); z boków za pomocą want (b), sten-want (b')ibram-want (b"). Wanty inaczej zwą się karu at a mi. Oprócz tego z boków podtrzymują maszt farduny (c'), bram-farduny (c") i bom-bram-far duny (c'"). Reja dolna przymocowana jest stale wiązaniem Żelaznem do masztu; końce jej tylko mogą poruszać się tak w płaszczyźnie poziomej jak i pionowej. Wszystkie górne natomiast reje za pomocą żelaznych obręczy mogą ślizgać się po stengach. Oprócz tych wiązań żelaznych podtrzymują reje liny, zwane topnantami (d, d' d" d'"). Topnanty poruszają reje, względnie ich końce, w płaszczyźnie pionowej. Dla obracania końców rei w płaszczyźnie poziomej służą brasy (e e' e" e'"). Pod rejami zwieszają się liny, na których stają ludzie dla rozwinięcia i zwinięcia żagli. Liny te noszą nazwę part (f). Ożaglenie grot-masztu składa się z grot-żagla (A), górnym swym brzegiem u-wiązanego za pomocą r eb antów do rei — dolne rogi (s z k o ty) jego uwiązane są na pokładzie—, z m a r s-ż a g 1 a (B), rozpościerającego się między marsa-reją a grot-reją (żagiel ten inaczej nazywa się marsie m), z b r a m-ż agla (bramsla) (C), przytwierdzonego do brain-rei, i b o m-b r a m-ż a-gla (bom-bramsla) (D)-—do bom-bram-rei. Wszystkie te żagle mają kształt trapezu lub prostokąta i należą do typu żagli prostych. Ża-

giel dolny i mars-żagiel w górnej swej części    rozwijane tylko przy pomyślnym a słabym

posiadają naszycia płócienue (ref-banty) (g),    wietrze, t. zw: lej-żagłe albo le sie (inado których są przymocowane linewki, zwane    czej b o n e t y) (G), przymocowane na lesel-

ref-sejzingami.' Za pomocą ref-sejzingów    szpirach (XII) do końców rei. Lesle po-

można zmniejszyć powierzchnię żagla, co nie-    siadają wszystkie reje prócz bom-bram-rei. 0-

zbęduem jest podczas silnych wiatrów. Do pro-    prócz żagli prostych maszty fregaty (również

stycli żagli zaliczyć' należy żagle pomocnicze,    innych okrętów) zaopatrzone są w żagle s k o ś-

r-A'

. \c

V\\

i'¹

-ê-

E¹

V' -----^

g-

Xc

■ii

!A

—-f-

-f-

-F

~é—7-1

,r

Fig. 230. Omasztowanie, takelunek i ożaglenie grot-masztu fregaty.—I Kolumna. Il Top. III Knis (klinica). IV Dongosaling. V Ivwersaling. VI Mars. VII Stenga. VIII Ezelhoft IX Top-stengi. X Bram-stenga. XI Ezel-hoft bram-stengi. XII Lesel-szpir. XIII Gaf. A Grot-żagiel (dolny). B Mars-żagiel ⁽ marsel) C Bram-żagiel (bramsel). I) Bom-bram-żagiel (bom-bramsel) E Sztag-żagiel (sztàgsel). F Gaf-żagiel (trajsel). G Bram-loj-za-giel (brani -lesel). a Sztag. a' Sten-sztag. a" Brain-Sztag. a'" Bom bram-sztag. b Wanty (karnaty) b' Sten-wan-ty b" Bram-wanty. c' Farduny. c" Bram-farduny c'" Bom-bram-farduny. d Grot-topnanty. d' Marsa-topnanty. d" Bram-topnanty’ d'" Bora-bram-topnanty. e Grot-brasy. e'. Marsa-brasy. e" Bram-brasy e'" Bom-bram-brasy. f Party, g Ref-banty. 1 Grot-reja. 2 Marsa-reja. B Bram-reja. 4 Bom-bram-roja.

n e, o kształcie trójkątów i czworokątów nie-foremnych, mianowicie: u dołu, przytwierdzony częścią do kolumny masztu, częścią do gafu, zwiesza się żagiel czworokątny, zwany gaf-żaglem albo trajslem (F); na sztagach wznoszą się żagle trójkątne (lub czworokątne), zwane ogólnie s z t a g-ż agl a m i albo sztag-slami (E). Wszystkie górne sztagi zwykle zaopatrzono są w sztagsle, które od sztagów przybierają nazwy: s t e n-s z t a g s e 1, bram-sztag-sel, b o m-b r a m-s zt a g s e 1. Nadmienić należy, że wszystkie wogóle części omasztowania, takelunku i ożaglenia w nazwach swych charakteryzują się przybrankami z nazw masztów i steng. W ten sposób otrzymuje się nazwy: grot-sztag, f o r-s te n-s z tag, b ezan-wanty, f o r-t r a j s e 1,    f o r-b o m-b r a m-r e j a

wet budynku nie znajdziesz, któryby cię osłonił od bomby; żywność tylko w zbożu i słomie; siana, owsa, mięsa — ani pokaż; drzewa na o-pał, nawet na palisady, na miejsce pogniłych, ani kawałka; w twierdzy niema ani lazaretu wielkiego, ani „doktora“; w kasie artyleryi tylko 10 tys., w fortyfikacyjnej tylko 18 tys. złotych. —Niewątpliwe rozgoryczenie w opisie nie odejmuje mu przecież wiarogodności: było źle. a nie stało się lepiej wobec nadciągającego w r. 1702 niebezpieczeństwa. Chciał się O. ze swoim garnizonem ok. 3 000 ludzi mimo całego zaniedbania twierdzy bronić, ale gdy mu Targowica dała dymisyę, uległ, a następca, Złotnicki, bez wystrzału wydał gród Rosyanom. W r. 1794 b. komendant Kamieńca początkowo zasiadał w komisaryacie wojennym, a w d. 15 czerwca został, po Mokronowskim, Komendantem Księstwa Mazowieckiego; jednocześnie o-trzymał stopień generała-lejtenanta. Miał o-grom pracy, zwłaszcza, że znowu naokoło niego nie wszystko tak szło, jak iść było powinno. Orłowski musiał sam lać kule, nasypywać ładunki i t. d. Nie wiemy czy sam nie był zawinił brakiem energii i niezdolności do wszechstronnej oryentacyi,‘jakiej urząd wymagał. Na stanowisku swem, bardzo wybitnem, uprawniające m do zastępczego wydawania rozkazów, np. Sierakowskiemu, wytrwał do końca; w przeddzień wkroczenia Suworowa, d. 8 listopada, zdał Radzie Najwyższej raport o stanie—o rzeczywistej zasobności —arsenału; żywności tylko już w październiku dotkliwie brakło. Dalsze koleje życia O-go nie są nam znane. Korzon

g rot-

M, z.

marsel itp.

ski“ V, str. 76/7) i nazywa go jednookim.— Korzon „Wewn. Dz. Polski“; Kraszewski „Polska w czasie trzech rozbiorów“; Rolle „Zameczki podolskie“ (Warsz. 1880, 3 t.; T. II); Rkps. Bibl. Ord. Kras. „Militaria; wiek XVIII, arty-

Orłowski Józef, generał polski z końca XVIII, komendant Kamieńca Podolskiego. Mało o nim wiemy. Wymieniony między uczniami korpusu kadetów, sam nazywa się „przyjacielem Kościuszki“, i to jeszcze „od serca“: zbliżyli się do siebie bądź zagranicą, bądź w kraju po powrocie przyszłego bohatera Racławic, a przyjaźń osnuła się na koleżeństwie szkolnem; obaj bowiem byli w jednym czasie w korpusie. Orłowski nieco wyżej od Kościuszki. W r. 1768 kiedy już miał stopień brygadyera, syn miecznika brzeskiego był dopiero podbrygadyerem. Gdzie O. się tułał, komu się wysługiwał, gdzie sobie stopień do generalstwa bezpośrednio prowadzący wysłużył?—dotychczas niewiadomo. Sejmowi zalecił go Adam Kaz. Czartoryski dn. 4 grudnia j podaje jego podobiznę z portretu („W. Dz. Pol-1788 r.: więc i z nim w stosunkach być musiał. Gdy w r. 1789 wchodził do wojska narodowego, oddano mu odrazu komendanturę w Kamieńcu Podolskim po Witt’cie; mianowany du. 1 paźdz. t. r., „małomówny, pracowity“

Orłcwski Włodzimierz, pejzażysta rossyj-ski (* 1842). Ukończył z odznaczeniem Akademię Sztuk Pięknych w Petersburgu, poczem wysłany na koszt rządu zagranicę, spędził trzy lata na studyach w Paryżu, Szwajcaryi i Włoszech; po powrocie otrzymał 1874 r. tytuł akademika, a w 1878—profesora. Jest prze-dewszystkiem artystą — badaczem przyrody w różnych jej przejawach; utwory jego cechuje raczej doskonały rysunek niż piękny koloryt. Malował krajobrazy z Krymu, Finlandyi i Ukrainy, traktując ze szczególnem upodobaniem widoki morskie, moczary, zarosłe stawy, gaje brzozowe i grabowe. Z prac ważniejsze: „Na pokosie** (1878), „Obłoki nad’morzem“ (1885), „Odpoczynek myśliwych w lesie bukowym“ (1882), „Przed burzą“ (1888), „Dzień pochmurny“ (1889).

Orłowski Wacław: publicysta urodzony w 1858 r. wWarszawie, kształcił się w gimnazyum w Płocku i Warszawie. W 1875 r. wyjechał

mu

Red

(Korzon), odrazu odbywa szczegółowe narady lerya (teki niebieskie), z Komisyą Wojskową i zabiera się poważnie do pracy. Ale ta praca na miejscu szła wolno; wszystko, co O. w r. 1790 mógł zrobić, ograniczyło się na wzniesieniu 15 000 tys. łokci sześć, murów. D. 9 kwietnia 1791 r. ukazywał Ko-misyi Wojskowej twierdzę swą w stanie rozpaczliwym; aby ją jako tako uzdolnić na rzeczywistą warownię, wymagał corocznego wkładu kilkakroć stu tysięcy złotych, żądał, aby przysłano Bakałowicza, słynnego inżeniera wojskowego, We wcześniejszym może jeszcze liście do Marcina Zaleskiego, wojskiego trockiego, posła na sejm (był z nim na „ty“), mówi, że odebrał Kamieniec „zruinowany do szczętu“: baterye i wały poosiadały; studnie są trzy, ale pozawalane; armat brak lub złe; prochu tylko 3 900 funtów dobrego, a 7956 lichego, już wysuszonego z wilgoci, reszta to istny gnój — a tu, choćby tylko na dwumiesięczną obronę, potrzeba aż pół miliona! — magazyn prochowy wilgotny; kazamat wcale niema, jednego* na-

r.

szara.

mowego IT₄Si0₄. winu.

do Hradca (Gratz) w Styryi, gdzie ukończył z odznaczeniem akademię handlowo-przemysło-wą, a następnie studyował w Paryżu do 1879 W czerwcu 1887 r. wstąpił do redakcyi „Kuryera Warszawskiego“; objął tnm dział giełdowy, handlowy i przemysłowy. Pjsał artykuły ekonomiczne, a oprócz tego nowele i lekkie feljetony, w maju 1899 r. objął redakcyę tygodnika ilustrowanego rSport“ i prowadził ją do roku 1907, w którym pismo to zostało zawieszone.

Orłowski Antoni, literat (* 1869 w Łęczycy). Nauki gimnazyalne pobierał w Warszawie i Charkowie, w r. 1889 zaczął pisywać poezye satyryczne w różnych czasopismach zamieszczane, zarówno w warszawskich jak i w „Kraju“ petersburskim. W latach 1892 — 1896 był obok Pląskowskiego i Klemensa Junoszy jednym z głównych współpracowników „Kurjera świątecznego“ (pod różnemi pseudonimami, głównie zaś Krogulca). Nadto pisywał artykuły publicystyczne do „Kurjera Warszawskiego“ i „Rozwoju Łódzkiego“ (pod pseudonimem Antoniego Jastrzębca). Próbował szczęścia, wydając „Deklamatora“ (7 zeszytów 1899 — 1901), „Złotą księgę pracy i zasługi“ (1900), „Przewodnik po Warszawie“ (1900 i 1901), .Bismarck w Satyrze“; pisał krotochwile (np. „Sienkiewicz w Koziegłowach“ i iu.). W r. 1902 zaczął wydawać pismo popularne dla młodzieży „Na około świata“.

Ortoklaz—jednoskośny skaleń potasowy. Typ kryształów zazwyczaj pryzmatyczny. Utwory bliźnięce bardzo pospolite, zazwyczaj trzech rodzajów. Łupliwość doskonała w dwu kierunkach, sobie prostopadłych. Optycznie ujemny. Łamliwość światła mniejsza niż w skaleniach pozostałych. Wzór chemiczny ortoklazu K₂ Al₂Si₆U₁₆; odpowiada mu skład teoretyczny: krzemionki 64.8%, glinki 18.3%, tlenku potasowego 16.9%. Bardzo często obecny bywa sód w postaci glitio-krzemianu albitowegoNa₂Al₂Si₆Ol6. Domieszka al-bitu występuje poczęści jako mieszanina ró-wno-postaciowa, po części zaś jako widoczne pod mikroskopem blaszki i wtrącenia albitu, przerastające substancyę ortoklazową. Drobne ilości wapnia pochodzą od domieszanego pla-gioklazu. żelaza i magnezu—od wrostów obcych, wody zaś — od tych wrostów obcych, lub od poczynającego się rozkładu. Znajdowana czasami nieznaczna zawartość baru wskazuje obecność skalenia barowego. W płomieniu dmuchawki topi się trudno na szkło mętne. W kwasach nie rozkłada się. Syntetycznie otrzymany zarówno na drodze oguiowej jak hydrochemicznie wielorakiemi sposobami. Pod działaniem roztworów sody, wodzianu sodowego lub metakrzemianu sodowego Or. przechodzi w analcym. Słabe roztwory węglanów alkalicznych wyciągają z O. krzemionkę i glinian potasu, stąd Thugutt wnioskuje o koustytucyi O-u, którą wyraża wzorem 2K₂Al₂Si₈0ln.K₂Al₂0₄.l 2Si0₂, analogicznie do nefelinu i sodalitu. W przyrodzie dostrzeżono tworzenie się ortoklazu z lomontytu, prenitu, analcyinu, leucytu. R.ar-wa ortoklazu zazwyczaj biała, różowa, m*ę-sisto-czerwona, żółtawa, zielonawa, Rozpowszechniony jest on najszerzej w postaci ziarn będących częścią składową skat głębinowych i pierworodnych (granitów, syeni-tów, gnejsów). W postaci zbitej tworzy ciasto skalne porfirów kwarcowych i ortoklazo-wych. Ziarna i okruchy jego rozmaitej wielkości występują w pokładach wtórnych: w piasku, piaskowcach, ziemi rodzajnej, glinach, łupkach ilastych. O. ulega dwojakiego rodzaju przeobrażeniom, mającym znaczeinie ogólne. Jedna z tych przemian polega na przejściu jego w mikę potasową przez wydzielenie części krzemionki, części potasu i przybraniu wody. Drugie, wielce rozpowszechnione przeobrażenie ortoklazu to przejście jego w kaolin przez całkowite oddanie potasu, wydzielenie części krzemionki i przybranie wody. Rzadziej O. przeistacza się na epidot, jeszcze rzadziej na turmalin. Tam gdzie na skały ortoklazowe, i wogóle skaleniowe, działa bezwodnik siarkowy lub wietrzejące piryty, powstają siarczany: alunit, ałun, bo-tryogenit. p.

Ortokrzemiany, czyli sole kwasu ortokrze-Są to minerały grupy oli-z. w.

Orwicz J e r z y, pseudonim malarki i literatki Natalii Dzierżkówny (* w 1873 w rodzinnym majątku Kotiużany na Podolu). Pod pseud. Jerzego Orwicza wystąpiła po raz pierwszy na konkursie „Gaz. Świątecznej“ w 1899 i otrzyma-mala nagrodę za poemacik ludowy p. t. „Bartłomiej Słomka“. W 1900 r. wydała poemat większych rozmiarów p. t. „Wśród rodzinnych gniazd“; „Okruchy Życia“ tom nowel 1901; „Poezye“ (1902); „Ela“ powieść współczesna, wyróżniona na konkursie Bibl. Dzieł. Wyb.; „Błyski“; tom nowel (1903); „Gołębice“ opowiadanie z pierwszych czasów chrześciaństwa. Nagroda konkursowa za „Monolog Wujka Melchiora“, odznaczenie za nowellę „Jurku nie rozpraszaj się!“ na konkursie „Kur. Codziennego“ i artykuł p. t. „Proletariat Inteligentny“ (konk. Kur. Codz.); w Łodzi na konkursie im. A. Prusa nowela „Cyrograf“ (1906.) Z utworów dramatycznych: „Witeź Iwo“, dramat z prasłowiańskiej epoki; „W strzępy“ obraz dramatyczny w I akcie. Prócz tego zamieszcza stale fejletony, nowele, poezye i artykuły społeczne w „Bluszczu“, „Kobiecie“, „Wędrowcu“, „Kur. Warszaw.“, „Kurye-rze Lubelskim“, „Rozwoju“, „Dobrej Gospodyni“.

Osep. Tak (albo sep) nazywała się w Wiekach Średnich w Polsce danina, składana na rzecz księcia w zbożu (ziarnie). Mogła ona mieć także inną nazwę, ze względu na sposób jej składania (np. od radła, poradlne), lub na jej cel (np. stróża, o ile ją składano jako wykup za obowiązek Stróży osobistej). Kiedy

przez przywilej koszycki z r. 1374 król Ludwik ₍ biblioteki Akademii Umiejętności. Dnia 24 ma' zwolnił dobra szlachty od wszelkich danin z wy- ja 1893 zmarł O. w Paryżu, a w testamencie, jątkiem opłaty dwóch groszy z łanu, znikł i o- pisanym własnoręcznie, przeznaczy! 550000 złot. sep, ale nie we wszystkich ziemiach. Dają w> a. na fundacyę edukacyjną swego imienia, jeszcze osep, mianowicie owies, ziemie: kujaw- której akt równocześnie dołączył. Oprócz tego skie i dobrzyńska, w czasie wydania przywi- zapisu znajdowały się w testamencie legaty leju koszyckiego niepodlegająca berłu króla prywatne w wysokości 300 000 zlot. w. a. Po polskiego, oraz ziemia ruska, której przy- śmierci O-go wystąpili sukcesorowie—zgodziw-wilej ten nie dotyczył. Dopiero przywilej SZy gję na legaty prywatne —ze skargą prze-brzeski z r. 1425 postanowił, iż po dziesięciu cjw fundacyi. Ponieważ O. jeszcze za życia latach od tej daty obowiązek dla ziemi ku- kapitały swoje ulokował w Banku austro-wę-jawskiej i dobrzyńskiej ma ustać, zaś przywi- gierskim i ponieważ był poddanym austryackim, leje jedlnieński r. 1430 i krakowski z r. 1433 więc cały proces toczył się w Wiedniu, gdzie zwolniły także od daniny owsa ziemie ruskie, też orzeczeniem Najwyższego trybunału w r. 1899 zastrzegając jednak, że ją będą dawać jeszcze sprawa została przyznaną na korzyść ;funda-do śmierci Jagielle. — Nie obejmował jednak Cyj edukacyjnej. Wydział krajowy Galicyi zrzekł przywilej koszycki z r. 1374 dóbr duchowień- gję zarządu tej fundacyi, a wtedy Namiestnic-stwa. Domaga się też z nich ospu Ludwik np. two galicyjskie, stosownie do woli fundatora, w r. 1378. Stale kwestyę tej daniny normują poruszyło zarząd tej fundacyi Akademii Umie-przywileje, np. z r. 1381 dla Cystersów z Mo- jętności w Krakowie. W chwili zrealizowania giły i Szczyrzycy, oraz Klarysek ze Starego Są- cały majątek wynosił 1 624 600 koron. Sam fun    7

i

ës

■

MZ

cza, zastrzegając roczną daninę ćwiertui żyta dator w akcie fundacyjnym przeznaczył pro-i dwóch owsa z łanu. Utrzymuje się też na- ceilta od 500 000 koron na stypendya po 5 000 |l dal osep jako stała danina, ale tylko z dóbr koron; od 60 000 koron na wydawanie prac klasztornych, choć nie wszystkich, aż do wie- uaukowych stypendystów; od 160 000 koronna SM ku XVIII, przynajmniej w Małopołsce, gdzie ją zapomogi dla powracających stypendystów z za-ściąga wielkorządca. Miały wielkorządy nawet granicy, o ileby nie mieli stałej i płatnej po-osobną kamienicę, zwaną sepną, do której od- gady; od 380 000 koron na zasiłki dla laborato- jgj dawały sep klasztory.—Literatura: Pieko- ryów uaukowych uniwers. lwowskiego i krak. si liski F. „Ludność wieśniacza w Polsce w do- Bliższe informaeye co do samego procesu, jak bie piastowskiej“; Lewicki A.: „Przywilej brze- j fundacyi, znajdują się w następujących bro-ski“ („Rozpr. Ak. Um., wydz. hist.-fil.“ t. 24); oraz szurach: 1) Dr” Fryderyk Zoll senior: „Sprawa Ig w niniejszej Encyklopedyi artykuł: „Krakowskie edukacyi fundacyjnej ś. p. Wiktora Osławskie-wielkorządy“.    go“ (Lwów 1900; odbitka z „Przeglądu prawa f

Osławski Wiktor (* dnia 23 czerwca 1814 j administracyi“ ) i 2) „Akt fundacyjny fundacyi f roku we wsi Oblassach, należącej do dóbr Ja- edukacyjnej ś. p. W. O-go“ (odbitka z „Roczni- j nowiec, gub. radomska, będących własnością j ka Akademii“ na rok 1905/6).    J- Kel-

ojca jego Walentego Macieja O-o sędziego po- ! Ostapczyk .lacko, poseł rusiński do par-' lii koju powiatu Koziemckiego. Matką jego była lam. wiedeńskiego, socyalista, włościanin z pod lek a z Dembińskich, siostra generała Henry- Tar ola ,* 4 września 1873 w Łubjankach Niż- I® ka Dembińskiego i matki Aleksandra inargra-    h d Zbaraże,n). Ukończył pięć klas gimna-

biego Wielopolskiego. Dalszych losow młodego j h w Tamopolu. przywódca demokracyi O-go me znamy, spotykamy go dopiero podczas    alnej rusiń8kiej w Zbarażu; ma za sobą 22 M®

S. P.

wybuchu powstania w r. 1831 jako adjutants polityczlie prooesy> kary więzie„ia i grzywny. HU generała Dembińskiego. Po upadku powstania w parlamenoie zasiada od r. |₉₀₂.

O. wyemigrował do brancyi, gdzie w r. 1860    _ , . _ tTr , ,    ,nro a , ,    «

został naturalizowany, ale już w r. 1885 przy-    Osterloff W aldemar ( 1858 w Żarkach g

jął poddaństwo anstryackie i dnia 16 czerwca " ««»• Piotrkowskiej), literat i pedagog, współ- | 1885 r. złożył przysięgę poddaństwa wobec pre- PrfOow.uk W. Encyklopedy! Ilustrowanej“, | zydenta miasta Lwowa. Podczas swego pobytu »Bneyklppedy. wychowawczej“ i tygodników ■ w Paryżu dorobił się na spekulacyach giełdo- pedagogicznych Z większych prac drukował J wych znacznego majątku, który postanowił ofla- w latach 1887-98 w »Przegl Pedagog “:    9

rować na fundacyę edukacyjną, i w tej sprawie -Z Praktyki guwernersk,ej“ „Nauka języka | zwróci! się do dra Fryderyka Zolla, ówczesne- ojczystego“, „Nauczanie języków obcych“, „Lego profesora Uniwers. Jagieł., prosząc go o przy- keye próbne“, Kurs metodyczny“ (początki jęcie obowiązków egzekutora testamentu i wy- nfuofma JWkpw: polskiego i francuskiego), , konawoy jego myśli. Równocześnie przesłał pod ?Rufh Pedaąogiczuy zagranicą“, „Nauczanie adresem legoż swoje zbiory (17 pak), zawiera- JWka niemieckiego na podstawie lektury ; jąee cenne obrazy (portret Dembińskiego przez wr/ wydawnictwie „książki dla wszystkich Rodakowskiego, p'ortrety BacciarellPego, piękne "Z“rys hl,s‘»rJl 1'teratury niemieckiej“ (do-bronzy, medaliony) jako dar dla Muzeum Na- «jolicżas, 908 r., o tomikowy-Por. „Rocznik rodowego w Krakowie, a papiery i książki dla Naukowo-Ar ys yczny na i. . Oo).

mi

Osterskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Czernichowskiemu Już w 1522 HH r. posiadał je wojewoda wileński Albert Mar-|g-I tynowicz Gasztold, który wzniósł w Ostrzu za-gl mek obronny. W lustracyi z 1616 r., za sta-Ü rosty Michała Ratomskiego, powiedziano, że do li s-stwa O-go „wsi ani folwarku nie masz żadne-II go“, „dlaczego wielkiej-by potrzeba laski i bali czenia J. K. Mci i Rzeczypospolitej na to miejsce, które prawie jest jako wrotami, tak lądem

KPH

«S| jako i wodą“. „W mieście Ostrzu domów pła-|g§ cących dań jest 184, bojarów—90, którzy, prócz ■ służby wojennej, żadnych nie płacą podatków, lût wyjąwszy podymne 2’gr. z domu; nadto kozaków, S gwałtem w mieście osiadłych a żadnych po-Kwinności niedających jest 40. Młynów 4, któ-fgire z karczmą i mytami do arendy należą“. W 1622 «r. do starostwa, prócz m-ka Bobrownicy, należały ||wsie: Wypołzów nad Desną, Jalmenka Stara lii Nowa, Bodzienki i Krochajów Łustracya |j|z 1636 r., za starosty Stefana Aksaka, sę-lldziego ziemskiego kijowskiego, wykazuje zna-Slczny przyrost ludności i nowo-powstałe, na miej-Kscu dawnej-, puszczy, wioski. Lustratorowie ii|||| zwolnili te wsi od wszelkich opłat na lat S3, a Nowy Ostrzec — na lat 6. Traktatem HHorzymułtowskiego z 1686 r. całe staro-lllillf stwo przeszło pod panowanie rossyjskie. Staro-EgRstowie ostersey przetrwali tytularnie. Za Sali sów był s-stą osterskim Nikodem Woronicz, Ba, za Stanisława Augusta Jan Nepomucen Po-^Bfniński. — Porówn. Al. Jabłonowski: „Źródła IfdziejcrvVe, tom V. Lustracye królewszczyzn“. ■■(1877).    ■

Ostrowski Władysław, marszałek Izby Poselskiej w r. 1830—L (ob. tom nin. str. 587). Dodaje się tu szczegóły\z zarysu autobiogra-l||jjljp ficznego, niepomieszczone w artykule głównym. mWĘ TTo.zvl się od 10 — 16 r. ż. w konwikcie pijar-skim, poczem przez rok w Liceum powierzo-nem Lindemu. — Formalny powód do missyi lifgp petersburskiej O-go dał Dąbrowskiemu rozkaz g w. ks. Konstantego, aby wojsko z Franeyi cią-ggjggl snęło od granicy drobneini oddziałami; Ale-s xander I pozwolił wracać w massie. Słowa B cesarza w tekście francuzkim brzmiały: „Mais lilii nous couperons ce noeud gordien; je vous autowi rise à en donner l'assurance à Vos compatrio-1 tes“. W Streluej w. książę, patrząc na defi-11111 lujące gwardye, wziął w palce legię honorową na piersiach O-go i rzekł: — „Quel vilain aigle! §§§i/ a l'air de di...“ Nato O. „C'est ce qu'il a I fait dans presque toutes les capitales de V Eu-i rope“. Za Królestwa nasłany Linowski (Ale-I ksander, znany wróg Kołłątaja) namawiał go I do starania się o radcostwo stanu—za protek-I cyą Nowosilcowa; O. odmówił, wolał być w sej-! mie niż w rządzie. Już w r. 1820 wybrany 1111 z Piotrkowa nie wszedł, bo zgromadzenie unie-! ważuiono. Podał go potem Senat na kasztela-1111 na, ale go odrzucono. Dn. 1 maja 1825 r. obrany posłem z pow. błońskiego, znowu rozbił się o u-nieważuienie sejmiku. Dopiero w marcu 1830 r. sejmik piotrkowski wybrał go już ważnie na posła. Walenty Sobolewski (ob.) ofiarował mu marszałkowstwo pod warunkiem spełnienia życzeń rządu. O. odmówił, objaśniając, że in-strukcyą dla siebie marszałek ma gotową już w Koustytucyi i Statucie organicznym izby. Jeszcze przed sejmem myślał o wniesieniu pety cy i w sprawie Artykułu Dodatkowego; w sejmie wszedł do komissyi praw skarbowych wespół z Barzykowskim, Jezierskim Stanisławem, Romanem Sołtykiem i Aloizym Biernackim. Jako poseł przemawiał za pomnikiem dla Aleksandra 1, za prawem o włóczęgach, za no wem prawem o małżeństwach, a przeciwko projektowi o użytkowaniu z lasów. Dn. 26 czerwca wniósł 5 petycyi dotyczących: zmiany Art. Dodat., potajemnych aresztowań i pokątnych więzień, sprzedaży dóbr narodowych, emerytury dla Pijarów; dalej oskarżył Woźnickiego, zastępcę ministra sprawiedliwości, za kontrasygnowanie postan. Rady Adm. z d. 6 czerwca 1828 rM wstrzymującego wykonanie wyroku Sądu Sejmowego, a Haukego za prezydowanie w komissyi na Łukasińskiego. Zamierzał jeszcze wnieść projekt prawa o odpowiedzialności książąt krwi, ale go wstrzymali Kaliszanie. Uległość swą dla Chłopic-kiego w dniu uchwalania dyktatury O. usiłuje o-bronić splotem następujących faktów. Dn. 18 grudnia wieczorem zawiadomił generała osobiście, że został marszałkiem; ten się rozsro-żył, zagroził dymisyą, wyjazdem zagranicę i pó północy złożył dowódżtwo. Próżno obrabiali go przez 19 grudnia Czartoryski, Dembowski, Niemcewicz; wreszcie przyjął dyktaturę, ale nieograniczoną. Ten sam człowiek przecież powiedział był o sobie: „Je suis l'homme du roi, je suis l'homme d'honneur: je ne veux être parjure“, a był wielce popularnym: raz zostawszy dyktatorem, mógł wszystko zrobić. Poszedł więc do niego O. w nocy na 20-y (dzień otwarcia obrad) i po 4 godzinach skłonił go do poddania się delegacy]' sejmowej, któraby miała prawo złożyć go z urzędu. Potem już pierwszy wniósł dyktaturę (i zażądał bezzwłocznej uchwały, tamując swobodę słowa). Zajście z Krukowieckitn w opisie O-go sprawia przygnębiające wrażenie. — Co się tyczy pracy umysłowej, literackiej, mówi O. o przygotowywa-nem przed r. 1820 wspólnie z Bentkowskim wydawnictwie Albertrandego „Dziejów Polski medalami objaśnionych“; Bentkowski materyał zużytkował później sam. Był O. od r. 1829 członkiem Tow. Prz. Nauk. Przypomina wydanie „Giaura“ w Puławach (1830). Portret jest w „Les Polonais et les Polonaises“ Straszewi-cza (Paryż 1832).—Autobiografię, w postaci listu do Teodora Morawskiego, ogłosił Br. Zaleski w „Roczn. Tow. hist.-liter. w Paryżu, r. 1869“ (Paryż 1870; str. 179-92).

ło. Po zatwierdzeniu ustawy, po ukonstytuowaniu się Macierzy Szkolnej Polskiej, na zgromadzeniu organizacyjnem d. 8 lipca 1906 r. powołany do zarządu, z wyboru został jego prezesem. Działalność prezydydna niebyła wolna od starć (ob. Macierz Szkolna Polska), Macierzy poświęcał O. cały swój czas i energię. W nawale spraw ogarniających rozlegle terytoryum, przy rosnącej wciąż liczbie kół nowych (doszła ona przed zawieszeniem do ośmiuset kilkudziesięciu) przy różnolitości żywiołów i prądów umysłowych i społecznych, nie zawsze dobrze i odrazu się oryentował; zanadto pochylał się ku prawicy kościelnej, a wierzył w jej powściągliwość; za wielką wagę przywiązywał do urzędowych konferencyi i u-rzędowych zapewnień i, jak każda natura euer-zmordowanej pracy, z sowitych jej owoców,    giczna, miał żyłkę do pewnego absolutyzmu,

Osuchowski Antoni, z zawodu prawnik praktyczny, obrońca sądowy w Warszawie (* 13 czerwca 1849 w Paryżu), syn Hieronima 0-go, wychodźcy. Szkołę średnią ukończył w Warszawie w gimn. II. Wszedłszy do Szkoły Głównej w r. 1866, wyszedł już z Uniwersytetu Warszawskiego, jako kandydat praw, w r, 1870. Był najpierw patronem trybunału gub. Warszawskiej, a od reformy (1876) — adwoka^ tern przysięgłym. Od znacznego już czasu zaniechał praktyki prawniczej, oddał się innej: wydobywa pieniądze z arystokracyi i plutokracyi polskiej na cele użyteczności publicznej, nie o-graniczając się bynajmniej samem tylko Królestwem. Można powiedzieć, że tę funkcyę upostaciował sobie w obywatelski obowiązek, w spełnianiu go doszedł do mistrzowstwa, z wytrwałej, nie-

zasługi jego dla instytucyi są zarówno rzetelne jak wybitne. Przed samem zamknięciem Macierzy (15 gr. 1907) pozyskał dla niej zapis J. Wiema-nowej (f 1908 styczeń) 100 000 rb., obrócony po zamknięciu na fundusz stypendyaluy. ;vPo zgromadzeniu likwidacyjnem w końcu stycznia usunął się ostatecznie z Macierzy. Zapisać tu jeszcze potrzeba działalność dla Akademii U-miejętności; O. na pomnożenie jej środków wydawniczych materyalnych zespolił umyślne grono ludzi i do r. 1907, o ile wiadomo, zebrał

zasłynął na całą Polskę. Pierwszym jego czy- drażniącą niechętne mu otoczenie w zarządzie: ale nem większym jako kwestarza narodowego było rozsprzedanie znacznej ilości akcyi Banku Ziemskiego, nowo-powstałego w Poznaniu w r.

1887 przeciwko bismarkowskiej Kom. Kolo-nizacyjnej (ob. T. XXXVII, ser. I, str. 382).

Otto Jan, wydawca czeski (*1841). Rozpoczęte przez niego w 1888 r. wydawnictwo En-cyklopedyi czeskiej „Ottüv Slovnik Naućnyu obejmuje obecnie (luty 1908 r.) 27 tomów i doprowadzone jest niemal do końca głoski Z. (art, Zruckÿ) [w t. VI, ser. II Enc. nin., str. 932, i błędnie podano: do końca lit. P.).

Na trwałą pamięć zasłużył przez długoletnie, nieustające jeszcze w tej chwili (1908 marzec) a szczere i żywe zajęcie się losem narodowym Polaków na Śląsku austryackim. Jego pobudzająca działalność przyczyniła się przeważnie do wytworzenia nareszcie Gimnazyum Polskiego i kursów pedagogicznych w Cieszynie. Ten 40 000 rubli, rdzenny charakter dążeń i czynów głównie zalecił O-go patryotom, którzy już w roku 1905 zespolili rozpierzchłe do owego czasu usiłowa-nia i prace nad taką oświatą ludu polskiego, jakiej mu nie mogła dać szkoła urzędowa; O. należał do tej organizacyi tymczasowej, nie wchodząc jednak w skład stronnictwa Narodo-wo-Demokratycznego, które zespolenia dokona-

KONIEC TOMU V i VI.

W T.T. V i VI, wskutek wprowadzenia w pięciu miejscach pod figurami w tekście liczb błędnych, całe liczbowanie poczynając od fig. „48‘‘ jest zmącone i mylne. Ostatnia figura T. V, oznacz. „102“, jest rzeczywiście 89-ą; pierwsza T. VI, oznacz, liczbą „103“ jest 90-ą, a ostatnia, z oznaczeniem „230“,—206-stą.

Dodatek do t. V! s. Il W. E. P. I.

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Brückner Aleksander (Literatura polska) Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Kempner Stanisław (Ekonomia)

Kętrzyński Stanisław (historya polska) Konic Henryk (Prawo)

Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Sekretarz stały. Historya polska w. XVIJI i XIX). Krzywicki Ludwik (Redaktor główny.

Antropologia i Etnografia)

Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Lorentowicz Jan (Literatura francuzka; Teatr)

Łempicki Michał (Górnictwo)

Miłobędzki Tadeusz (Chemia)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Obrgbowicz Bolesław (Technika i Technol.) Peszke Józef (Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Pożaryski Mieczysław (Fizyka)

Skłodowski Józef (Medycyna)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia) Zakrzewski Adam (Statystyka)

Zieliński Zdzisław (Botanika)

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

a) Podług alfabetu:

Abraham Władysław. W. A.

Alexandrowicz Jerzy f. J. A.

Andrychiewicz Wład. f. Wł. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Babiński J. J. Bab.

Balzer Oswald 0. B.

Banzemer Jan f. Dr J. B.

Barlicki Norbert. N. B.

Barwiński Eugeniusz. Dr Eug. B.

Baudouin de Courtenay Jan. B. de C. Beckerman Józef. J. B.

Bełcikowski Jan. Błc.

Bełza Stanislaw. St. B.

BemlAntoni Gustaw f. A. G. B.

Benni Artur. Ar. B.

Białaszewicz Kazimierz. K. B-cz.

Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B.

Bieliński Józef. Dr J. B. i J. B. Dr.

Bielski Wincenty. W. B.

Bielski (Limanowski) Stanisław S. B.

Ks. Błachut Augustyn. X. A. Bł.

Ks. Bogacki Wincenty. Ks. W. B. Bogusławski Władysław. W. Bg.

Bojasiński Józef. J. B. i lóz. B.

Ks. Bokalski M. K. Ks. NI. K. Bkl.

Boniecki Adam. B.

Bornstein M. Dr NI. B. i Dr NI. Bor.

Bostel Ferdynand. F. B.

Broniewski Kazimierz. K. B.

Brunner Jerzy. Dr J. B.

Brückner Aleksander. A. B. i A. Br.

Brykner Wacław. W. Br.

Budyta. Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Ks. Superintendent Bursche Julian. Ks. J. B. Celichowski Zygmunt. Dr Z. C.

Centnerszwer M. NI. Cent.

Centnerszwerowa Róża. R. C-wa.

Cercha Stanisław. S. C.

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch. Chłapowski J. J. Ch.

Chmielowski Piotr f* p- Ch'

Ks. Cliodynski Stanisław. Ks. S. Ch.

Choroszewski Wincenty f. W. Chor.

Choroszewski Władysław Wł. Ch.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrzanowski Wacław f, W. Ch.

Chrząszczewska Jadwiga i. Ch.

Chwalewik Edward. Chw. i E. Chw.

Ciechowski Wacław. W. C.

Cohn Adolf Jakób. Ad. J C.

Cohn Feliks. F. C.

Cylkow?Izaak. I. C.

Czarnowski Stan. Jan St. J. C.

Czartkowski Adam. Ad. Cz.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A C.

Czołowski Aleksander. C. i Al. Cz.

Daszyńska Zolla. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wł. D.

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. superintendent Diehl August K. f Ks. A. K. D. Diehl Edmund f. E. D.

Długopolski E. Ed. Dł.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wł. Dom.

Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird.

Drège Józef f. J. D.

Drogoszewski Aureli. A. Dr. i A. D.

Drzażdżyński Stanisław. St. Drz.

Dubiecki Maryan M. D.

Duda Franciszek. Dd.

Dudrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław f. Dz.

Eberhard J. J. E.

Ehrenkreuz Stefan St. E. i S. Ehr.

Eisenman Arnold. A. E.

Eismond Józef. J. E.

Estreicher Karol, (e—r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. f J. K E.

Fabian Aleksander. F.

Finkel Ludwik. L. F—I. i Dr L F.—I. Flaum’Maksymilian. M. F.

Fuk Stanislaw, St. F.

Gabszewicz Br. B. G.

Gajsler Feliks Justyn. J. F. G.

Galle Henryk. H. G-e.

Garliński Władysław. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr J. G.

Gay Henryk. H. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f. W. G. i Woj. G. Gloger Zygmunt. Z. Gl.

Głąbiński Stanisław. Dr St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Gnoiński K. K. G.

Goldberg Adolf. A. G.

Gôrzycki Iv. J. Dr K. J. G.

• Gostomski Walery. W. G.

Goyski Maryan. M. G-y.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty f. K. G.

Grabowski Bronisław f. B. Gr. Grabowski Edward, E. G. i E. Grabowski. Grabski Władysław. Wl. Gr.

Ks. Gralewski Jan. A Granowski Juliusz. J. Gr.

Grotowski Żelisław. Ż. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Gustawicz Bronisław. Br. G.

Handelsman Marceli. W. Han. Hertel-Hirszowski Edward. Hr.

Heflich Aleksander. A. H. i A. Hf.

Heppen Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heuricb Jan (syn). J. H-ch i J. H Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr B. A. H. Homolicki Jan. Hml.

Homułko Maksymlian f. H. i M. H. Horwitz Ludwik. Hor.

Hoyer Henryk (starszy) f. Dr H H.

Hube Romuald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Jakubowski Jan. J. J Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł. Jabłonowski Władysław. Wł. Jabł.

Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J.

Janiszewski Stanisław. S. J.

Jankowski Edmund. E. J.

Janowski Ludwik. L. J.

Jasieński A. M A. NI, J Jasiński Roman t- Dr. J.

Jawdyński Franciszek j-. Dr F. J.

Jaworski Bronisław. Br. J Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki Adolf. Ks. J.

Jezierski Feliks f. J. F.

Jezierski Wacław. W. J.

Jeziorański Feliks f. F. Jez

Jeziorański Józef f. J. J,

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamieniecki Witold. Wit. Kam.

Kamiński Jan Maurycy. J. M. K Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp.

Karłowicz Jan f. J. K.

Karpowicz Stanisław. St. K.

Karwowski Stanisław. Dr S. K.

Kasparek Franciszek f. Fr. K.

Kaszewski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleks. St. A. K.

Kenig Józef f. J. Kg.

Kętrzyński Stanisław. S. Ktrz.

Kindelski Jan. J. K i J Knd. Kirszrot-Prawnicki Józef f. Józef K. P. Kleczkowski Kazimierz f. K. KI.

Kłodziński Abdon. Ab. Kł.

Kochanowski Jan Karol. J. K. K. Koczanowicz Mieczysław. M. A. K. Kodisowa Józefa. Dr J. K.

Konic Henryk. H K.

Konn Henr. Apol. H. Ap. K.

Konopczyński Emilian. Em. K. Konopczyński Władysław. W. K. i Wł. Kon. Kopczyński Aleksander. Dr A. K.

Kopera Feliks. F. K.

Korbut Gabryel. G-l K. i G. K.

Korenfeld Mikołaj. M. K.

Korotyński Ludwik S. L. S. K.

Korotyński Władysław. Wł. K.

Ks. Korsak K. Ks. K. Kor.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (młodszy). Dr T. K.

Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław. Kosz.

Kościałkowska Zyndram Wiła. W. Z. K. Kościałkowski Stanisław. Kość. Koziołkiewicz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. M. K.

Kraków Kazimierz f. Dr K. K.

Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław f. S. K Krausbar Aleksander. Al. Kr.

Krauz Kazimierz f. K. Kr.

Krćek Franciszek. Dr Fr. Kr.

Kreczmar Jan J. Kr.

Kreczmar Michał. NI. Kr.

Krotoski Kazimierz Dr K. K.

Król Kazimierz. Kaź. K Ks. Krupiński Fr. f F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wł. Kr.

Kryński Adam Antoni- A. A. K.

Kryński Mirosław. Mir. Kr.

Krzemiński Stanisław, s.

Krzymuski Edmund. E. Krz.

Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubieki Wł. Ks. Wł. Ku.

Kucharzewski Feliks. F—ks. K.

Kuczyński Antoni. Dr. Ant. K.

Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—ć.

Ktiniewicz Józef. Dr Ku...cz. Kuszelewski Antoni A. Kusz.

Kutrzeba Stanisław, sk.

Kuźniar Wiktor. Wk. K-r.

Landau Helena. H. L.

Lange Antoni. A, L.

Lebiedziński Piotr. P. L.

Leist Artur. A. L.

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L.

Lewiński Jan. J. L.

Lewkowicz Jakób. J. L.

Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz, j. E. L.

Lipnicki Janusz,. J. L.

Lisiecki Stanisław. St. L.

Lorentowicz Jan. J. Lor.

Loria Stanisław. S. L.

Lubowski Edward. Lu.

Lutosławski Maryan. M. L.

Lutosławski Wincenty. W. L.

Łabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan. S. Ł.

Łagowski Floryan. F. Ł.

Łagiewski Cezary. C. Ł.

Laguna Stosław. f. St. Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. M. Ł.

Łopaciński Hieronim, f. H. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł.

Łuczkiewicz Henryk f. Dr. Ł.

Machlejd Ryszard. R. M.

Mahrburg Adam. Ad. M.

Majchrowicz Franciszek. Dr. Fr. M. Majewski Erazm. F. Maj.

Majewski W. J. W. J. M.

Majkowski Julian. Dr J. M.

Makowiecki Bolesław f. M.

Ks. Maks Karol. Ks. K. M.

Maleszewski Tytus f. T. M. Maliniakówna Regina. Mai.

Malinowski Alfons. Dr M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. M. Malinowski Piotr f. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrenó Waierya f. W. M.

Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander f. Al. Mat. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M. Merecki R. R. M.

Mierzyński Antoni f. A. M,

Mierzyński Józef J. Mi.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

Migasiński E. E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Minkiewicz Edward. Ed. Min.

Minkiewicz Stanisław. S. M., St. M. i St. Min. Ks. Mirecki. fm.

Mizerski Józef. J. M.

Mleczko Stanisław. S. M.

Mogilnicki Aleksander Al. Mog.

Mokrowicki Bolesław B. M.

Moldenhawer Aleksander. A. Mol.

Mościcki Henryk. H. M.

Moycho Stefan. M-cbo.

Muszyński Jan J. Musz.

Mutermilch Wacław. Mut.

Nałkowski Wacław. W. N.

Narkiewicz Jodno Antoni A. N. J.

Ks. Nassaiski M. Ks M. N.

Nieniewski Apolinary Ap. N.

Niezabitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol. J. Dr K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nitsch Kazimierz. K. N.

Nowicki Władysław. Wl. N—i.

Nowodworski Franciszek. Fr. N.

Nowodworski Witold W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm i Dr. J. Nm.

Obrębowicz Bolesław. B. 0.

Ochimow⁷ski Feliks. F. 0.

Ochorowicz Julian. J. 0.

(Jkolski Antoni, f A. 0.

Ukrajni AiAoni A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr W. 0.

Opatrny Jarosław. Op.

Osterloff Waldemar. W. 0.

Ks. Owczarek W. Ks. W. O Pajewski Alfons f. Dr A. P.

Papieski Leon L. P.

Pawiński Adolf f. A. P.

Pazdro Zbigniew. P-o i Zb. P.

Peszke Józef. Dr J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

1 iaszczyński Józef f. Dr Psz.

Piątkowski Henryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) f. *, -j- i— Pietkiewicz Zenon. Zn. Pt.

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat.

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. Pl-cz.

Podernia K. K. P.

Poliński Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. S. PI.

Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr S. P.

Pożaryski Mieczysław. M. Poż.

Prochaska Antoni. A. Pska.

Prokesch Władysław. Wl. Pr.

Przestrzelski Romuald, R. Pski.

Przewóski Edward. Dr E. P.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P.

Przyborowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław S. P.

Puławski Antoni. Dr Ant. P.

Radliński Ignacy. I. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr. R.

Rajchman Aleksander. Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski Włodzimierz. Wł. R.

Rewieński Stanisław f. St. Rew.

Rochetin Józef. Gryf.

Rogowicz Jakób f. J. R—cz.

Roszkowski A. A. Ro.

Roszkowski Gustaw.. Rosz.

Rouppert Zygmunt f. r.

Rowiński Michał. M. Ro.

Rozmysłowski Michał. M. R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks. Roztworowski J. J. R.

Rycerski! Feliks f. F. R.

Rychliński Karol. Dr K. R.

Rydel Lucyau. L. R.

Rydel Józef. J. Rei.

Rygi er-Nałkowska Zofia Z. R. N.

Rymar. Rym.

Ryszard Antoni. A. R.

Rzepko dr. Dr Rz.

Sadowski Henryk. H, S.

Sadowski Tadeusz, f T. S.

Sarnecki Zygmunt Z. S.

Sawczyński Henryk. H. S-i.

Semkowicz Aleksander. Dr Al. S.

Semkowicz Władysław. Wł. S-cz.

Sędziak Jan. Dr. J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ks. arcybiskup Simon Franciszek Albin. X. F. A. S Skłodowski Józef. Dr. J. S.

Skrzycki Wojciech J. W. J. S.

Skrzypkowski Mieczysław. IW. Sk.

Sławiński Kazimierz. K. Sł.

Smoleński Wład. W. S.

Smoleński Tadeusz. Tad. Smól.

Smolikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal. Emil. E. S.

Sokołowski August. A. S.

Sokołowski Kazimierz. Dr K. S.

Sosnowski Jan J. S.

Spasowicz Włodzimierz f. Wł. Spas.

Sporzyński Ksawery. Sp.

Statkiewicz Czesław. Cz S.

Staroń M. IW. Stń.

Stempowski Stanisław. St. St.

Stetkiewicz Stefan f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Straszewski Maurycy. IW. S.

Strumpf Edward, f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan f. S. P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza f. KI. J. Szolc-Rogoziński Stefan f. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp.

Szumowski Aleksander f. A. S.

Szwarc I. I. Sz.

Szycówna Aniela. A. Sz.

Szymański E. E. Sz.

Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś. Świętochowski Adam. Ad. Św. Świętochowski Andrzej. And. Ś. Taczanowski Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz Ks. W. T. Tarliński Zygmunt. Z. T-ski.

Teichfeld Arnold. Ar. T.

Tokarz Wacław. Trz.

Trzebiński Józef. J. Trz. i Dr. J. Trz. Tur Jan. J. T.

Turski J. J. T-r.

Ułaszyn Henryk. H. Uł.

Urbanowicz Feliks, f. F. U Uzdowski Józef. J. U.

Wachowski Kazimierz. K. W Wagner Bolesław f. B. W.

Waliszewski Kazimierz. K. W. Wasiutyński Aleksander. A. W. Wasserberg Ignacy. J. Wg. Wawrykiewicz Edward. Ed. W.

Weideł Emil E. W.

Weigt Herkulan. gt.

Weinberg Izaak. Wbg.

Wernic Leon Dr. Dr L. W.

Werner Leon. Dr L. W.

Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W. Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol f. K. W Winiarz Aloizy. Dr Al. W.

Wiorogórski Władysław W. W.

Wisłocki Władysław f. W. W.

Wittyg Wiktor. W. W. W.

Wojciechowski Ir. Ir. Wch. Wojciechowski Konstanty. K. W.

Wojtan Władysław. Wł. W.

Wolff Józef f. J. W.

Woyde Alexander Al. W-e i AI. Wo. Wójcicki Zygmunt. Z. W.

Wróblewski Witold. W. Wr.

Wróblewski Władysław Dr. W. W. Wysłouch Antoni. A. Wysł.

Zakrzewski Adam. Ad. Z.

Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz.

Załęski Witold. W. Zał.

Zaruski Maryusz M. Z.

Zawadzki Bronisław f. Z.

Zawadzki Józef. Dr J. Z.

Zdziarski Bolesław. B. Zdz.

Zieliński Gustaw. G. Ś. Z.

Zieliński Edward Dr. E. W. Z.

Zieliński Jan Kazimierz f. J. K. Z. Zieliński Józef f. J. Z. z Ł.

Zieliński Władysław. W. Z.

Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z. Zieliński Zdzisław. Z. Z.

Zienkowski Franciszek. Fr. Z.

Zientarski Stanisław. S. Z.

Znatowicz Bronisław Zn.

Zych Wojciech. Zh. i Zch.

Żabiński Józef. J. Ż.

Żurawski Maryan. M. Żór.

Lista Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

—t®—

b) Podług kryptonimów:

Szymon Askenazy.

A. A. K. — Adam Antoni Kryński.

A. B. i A. Br. Prof. Aleksander Brückner.

A. D.

A. Dr. (A. D). Aureli Drogoszewski.

A. E.

A. G.

A. G. B.

A. H.iA. Hf. Aleksander Heflich.

A. K.

A. K.

A. Karb.

A. Kusz.

A. L.

A.

Antoni Donimirski.

Arnold Eisenman

Adolf Goldberg f Antoni Gustaw Bem.

Aleksander Kraushar. t Aleksander Maternicki. Aleksander Mogilnicki. Aleksander Rajchman. AI.W-e,A.Wo. Alexander Woyde.

And. S. — Andrzej Świętochowski. Ap. N.

Ar. B.

Ar. T.

Al. Kr. Al. Mat Al. Mog. Al. R.

Apolinary Nieniewski. Artur Benni.

A. L.

A. M.

A. M. J. A. Mol. A. N. J.

A. 0

A. 0.

A. P.

A. Pol. A. Pska A. R.

A. S.

Adam Kudelski (zoologia). Apolinary Kostro (prawo).

Antoni Karbowiak.

Antoni Kuszelewski.

Antoni Lange (artykuły literackie). Artur Leist (Armenia, dzieje), t Antoni Mierzyński.

A. M. Jasieński.

Aleksander Moldenhawer.

Antoni Narkiewicz Jodko, f Dr Antoni Okolski (prawo). Antoni Okrajni (chemia), t Profesor Adolf Pawiński. Aleksander Polinski.

Antoni Prochaska.

A. S.

A. Sz.

A. Ś.

—    Antoni Ryszard.

—    Prof. A. Sokołowski (hist., od t. 27-o)

—    f Aleksander Szumowski.

—    Aniela Szycówna-

—    f Antoni Ślósarski.

—    Aleksander Wasiutyński.

A. W.

A. Wysł. — Antoni Wysłouch.

Ab. KI.

Abdon Kłodziński.

Adam Czartkowski.

Ad. Cz.

Ad. J. C. — Adolf Jakób Cohn.

Adam Mahrburg.

Ad. M.

Ad. Św. — Adam Świętochowski.

Aem.

Al. Cz. Al. J.

Al. Jabt.

t Antoni Mieszkowski.

Dr. Aleksander Czołowski. Aleksander Jelski. Aleksander Jabłonowski.

— Arnold Teichfeld.

— Adam Boniecki.

— Prof. Baudouin de Courtenay Jan.

— Bénoit.

— Br. Gabszewicz.

—    i Bronisław Grabowski.

— Bolesław Karpiński.

— Bronisław Łoziński.

— Bolesław Mokrowicki.

— Bolesław Obrębowicz.

—    f. Dr Bolesław Wagner.

— Bolesław Zdziarski.

— Jan Bełcikowski.

— Bron. Gembarzewski (wojsko pols.). — Bronisław Gustawicz (geografia).

— Bronisław Jaworski.

— Dr Aleksander Czołowski.

— Edward Chwalewdk.

— Czesław Statkiewicz.

— Stanisław Dziadulewicz.

— Dr Zofia Daszyńska.

—• Franciszek Duda.

Dr. A. P. — f Dr Alfons Pajewski.

Dr A. W. — Dr Aleksander Wertheim.

Dr A. K.

Dr Al. S.

Dr Al. W. — Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K. — Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. P. — Dr Antoni Puławski.

Dr B. A. H. — Dr Bronisław Hirszband.

Dr E. P.

DrEug. B. — Dr Eugeniusz Barwiński.

B.

B. de C. Ben B. G.

B. Gr.

B. K.

B. Ł.

B. M.

B. 0.

B. W. B. Zdz.

Błc.

Br.

Br.

Br.

CD CS —i

Chw.

Cz. St.

D.

Dasz

Dd.

Dr Aleksander Kopczyński. Dr Aleksander Semkowicz.

Prof. Dr Edward Przewóski.

Dr F. J. — Dr Fr. Kr. Dr Fr. M. — Dr H. H. —

F.

Dr J

Dr J. B. — Dr J. B. — Dr J. G. — Dr J. K. — Dr J. M. — Dr J. Nm. — Dr J. P. — Dr J. S. — Dr J. S. -Dr J. Trz. — Dr J. Z. -Dr J. B. — Dr K. J. N.— Dr K. J. G.— Dr K. K. — Dr K. K. — Dr K. R. -Dr K S. — Dr KU...CZ,— Dr L F-l. — Dr Ł.

Dr M. — Dr M. Bor. Dr Psz — Dr R. — Dr Rz. — Dr S K. — Dr S. P — Dr. St. G. — Dr T K. — Dr. W. — Dr W. -Dr W. — Dr W. — Dr. Z. —

fm.

Gn.

gt.

H.

H.

D-y.

Hmi

Dz.

Hor.

E. Chw.

Hr.

E. D.

E. G.

EJ.

E. Krz.

E. L.

E. L. N. E. Maj. E. M-i.

w.

E. S.

I— hmm

J. B.

J. D.

J. E

J. E.

F. B.

F. C.

F. J.

F. Jez.

F. K.

F. K.

F. K.

F. K. M. F. Kan.

F. Ł.

F- 0.

F. R

F. U.

F—ks. K.

Fr. K.

Fr N.

Fr. Zn.

G. M.

G. K. i G-l K.

Gryf.

H Ap. K. — H. G-e. -H. G.

H. K.

H. Karp. — H. L

H. Ł.

H. M. H P.

H. S.

H. S-i. H. St. H, Ul

C.

. R.

Ig. Mat Ig. P.

•r. Wch. '. Sz.

A.

A. Ś.

B.

J. Bab.

J. B. Dr. J. Ch.

J. Ch.

J. F. G. J. Gr.

J. Gr.

f Dr Franciszek Jawdyński.

Dr. Krćek Franciszek.

Dr. Franciszek Majchrowicz, f Prof. Henryk Hoyer (starszy), f Dr. Roman Jasiński, f Dr. Jan Banzemer (ekon. polit. ). Dr. Józef Bieliński (szkolnictwo).

Dr. Juliusz Gawroński.

Dr. Józefa Kodisowa.

Dr. Julian Majkowski.

Dr. Józef Nusbaum.

Dr. Józef Peszke.

Dr Jan Sędziak (med.).

Dr Józef Skłodowski (med. od t. 24-go) Józef Trzebiński.

Dr. Józef Zawadzki.

Dr Jerzy Brunner.

Dr. Karol I. Nitinan.

Dr. K. J. G o rzyć ki. f Dr. Kazimierz Kraków (medycyna) Dr. Kazimierz Krotoski (historya). Dr. Karol Rychliński.

Dr. Kazimierz Sokołowski.

Dr. Józef Kunievicz.

Prof. Dr. Finkei. f Dr Henryk Łuczkiewiez.

Dr. Alfons Malinowski.

Dr. M. Bornstein, t Dr. Józef Piaszczyński.

Dr. Rafał Radziwiłłowicz.

Dr. J. Rzepko.

Dr. Stanisław Karwowski.

Dr. Samuel Poznański.

Profesor dr. Stanisław Głąbiński. Dr. Tadeusz Korzon (młodszy).

Dr. Wojciech Kętrzyński.

Dr. Witold Lewicki.

Dr. W. Ołtuszewski Dr Władysław Wróblewski.

Dr. Zygmunt Celichowski.

Stefan Dem by.

Dr Bolesław Dzierżawski.

Edward Chwalewik. f Edmund Diehl.

Edward Grabowski.

Edmund Jankowmki.

Prof, dr Edmund Krzymuski. f Eugeniusz Lipnicki.

E. L. Niezabitowski.

Erazm Majewski.

E. Migasiński. f Edward Strumpf.

E. Szymański.

E. Świda.

Emil Wedel.

Dr Edward W. Zieliński.

Edward Lubowski.

E. Długopolski.

Edward Minkiewicz.

Edward Wawrykiewicz.

Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr. Aleksander Fabian.

herdynand Bostel.

Feliks Cohn, f Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański FeliksUvramsztyk (prawo).

Dr Feliks Kopera (starożytności). Ks. Fr. Krupiński, f Franciszek K. Martynowski.

Feliks Kantorek.

Floryan Łagowski.

Feliks Ochimowski. f Feliks Rycerski, t Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski.

Ks. Mirecki.

t Prof Franciszek Kasparek. Franciszek Nowodworski.

Franciszek Zienkowski.

Gustaw baron Manteuffel.

Gabryel Kox’but.

Gniazdowski.

Józef Rochetin.

Herkulan Weigt.

f Maksymilian Homulko (technika). Hincz.

Ii. Apol. Konn.

Henryk Galie.

Henryk Gay.

Henryk Konic Henryk Karpiński.

Helena Landau, f Hieronim Łopaciński.

Henryk Mościcki.

Henryk Piątkowski.

Henryk Sadowski.

Dr. Henryk Sawczynski.

Profesor dr. Henryk Struve.

Henryk Ułaszyn.

Jan Homolicki.

Ludwik Horwitz.

Hertel-Hirszowski Edward.

Izaak Cylkow.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

Ignacy Peszke.

I. Wojciechowski.

I.    Szwarc.

Jan Iwański.

f Dr Jerzy Alexandrowicz.

Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman) (prawo).

Józef Bojasinski (historya).

J.    Babiński.

Dr Józef Bieliński.

J. Chłapowski.

Jadwiga Chrząszczewska. f Józef Drège.

J. Eberhard (technika).

Józef Eismond (nauki przyrod ). Justyn Feliks„Gajsler.

Juliusz Granowski.

Jan Gryżewski (od tomu 28-go)

J. H.

J. ».

J. J.

J. K.

J. K.

J. K.

ui sć m

J. K.

J. K.

J. Kg.

J. K-icz. J. Kńd J. Kr.

J. L.

J. L.

J. L.

J. L.

J. Lor.

J. Ł.

J. M.

J. M. K.

J. M.

J. Musz. J. Nm.

J. 0.

J. P.

J. R.

J. R-cz. J. Rei

J. S.

J. T

J. T-r J. Trz.

J. U.

K. A. C.

K. B

K. B-cz.

K. D.

K. G.

K. G.

K. J.

K. K.

K. K—ć. K. KI.

K. Kr.

K. N.

K. P.

K. S.

K. S. B. K. SI.

K. W.

K. W.

K. W.

K. W.

Kaź.

J. W.

J W g.

J Wł. D.

J.    Wl. Dom.- Jau Wład. Domaszewski.

i.    Z. z Ł. — f Józef Zieliński.

j.    i.

Józef K. P. f Józef Kirszrot-Prawnicki.

K.    A

Kazimierz Król.

f Klemens Junosza Szaniawski. Stanisław Koszutski.

Stanisław Kościałkowski.

Ks. Józef Białkowski.

Ks. J.

Ks. K. Kor. Ks. K. Korsak. Ks. K. M. — Ks. Karol Maks.

Ks. Łukasz Janczak.

Ks. Wł. Ch. Ks. Władysław Chotkowski.

Ks. Wł. Kr

Ks. Wład. Krynicki. Ks. Wł. Kubicki.

L.

L. Ch.

L. D.

L. F-l.

L. K.

L P.

L. R.

L. R.

L. S. K.

L. Szp. L. W.

M.

M.

M. A. K. NI. Cent. M. D.

M. F.

NI. G.

M. G-y. NI. H.

NI. Han. M. K.

M Kr. M. L.

M. Ł.

NI. Poż. NI. R.

NI. Ro. NI. 8.

NI. Sk. NI. Stń. NI. Z.

NI. Żór.

Nlal.

M-cho. Mr. Kr.

Mns.

Mut.

f Julian Iieppen.

J. H. i J. H-ch. Jau Heurich (budown.)

j Józef Jeziorański. Jan Jakubowski.

f Dr Jan Karłowicz (lingw. i folki.)

—    Jan Kindelski (wojskow.). f Dr J. K. Ettinger.

Jan Karol Kochanowski.

f Jan Kazimierz Zieliński, f Józef Kenig.

J. Koziołkiewicz.

Jan Kindelski Jan Kreczmar.

Józef Leski (ceramika).

Jan Lewiński (geol. i paleontA Jakób Lewkowicz (filozofia).

Janusz Lipnicki.

Jan Lorentowicz.

Józef Łabuński.

Józef Mizerski, f Jan Maurycy Kamiński.

Józef Mierzyński.

Jan Muszyński.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go).

—    Dr Julian Ochorowicz

—    f Józef Przyborowski.

—    Ks. J. Roztworowski.

—    t Dr Jakób Rogowicz.

—    Józef Rydel.

—    Jan Sosnowski.

—    Jan Tur.

—    J. Turski.

—    Józef Trzebiński.

—    Józef Uzdowski.

—    f Józef Wolff.

Ignacy Wasserberg.

Jan Władysław Dawid.

Józef Żabiński.

Karol Appel. Kazimierz Czerwiński.

Kazimierz Broniewski.

Kazimierz Białaszewicz.

Karol Dunin.

f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.).

K. Gnoiński (elektrotechnika''.

Prof. Dr Karol Jurkiewicz.

Kazimierz Kaszewski.

Razimierz Kulwieó. t Kazimierz Kleczkowski, f Kazimierz Krauz.

Kazimierz Nitsch.

K. Podernia.

Kazimierz Stołyhwo.

K. S. Bugdanowa.

Kazimierz Sławiński, f Kazimierz Widman (zycior.). Kazimierz Waliszewski (historya). Kazimierz Wachowski (historya). Konstanty W oj ciechow ski (budo wni c.) Kazimierz Kujawski.

Kaź. K.

KI. J Kosz.

Kość.

Ks. A. K. D. f Ks. August K. Diehl, superintendent. Ks. B. M.— Ks. Bronisław Malinowski.

Ks. J. B.

Ks. J. B. — Ks. superintendent Julian Bursche. Ks. I. G. — Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. Adolf Jełowicki.

Ks. Ł. J.

Ks. M. K. Bkl. Ks. M. K. Bokalski.

Ks. M. N.— Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Ch.— Ks. Stanisław Chodyński.

Ks. S K. W Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. B.— Ks. Wincenty Bogacki.

Ks. W. 0. — Ks. W. Owczarek.

Ks. W. T.— Ks. Włodzimierz Taczanowski.

Ks. Wł. Ku.

Ks. Z. Ch.— Ks. Zygmunt Chełmicki. Nikodem Likiert.

—    Leon Chrzanowski.

—    Leon Dudrewicz.

—    Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23 - 24).

—    Ludwik Krzywicki.

—    Leon Papieski.

—    Lucyan Rydel (literatura)

—    Lucyan Rozpędowski (technologia).

—    Ludwik S. Korotyński

—    Ludwik Szperl.

—    Dr Leon Wernic.

—    Sławomir Miklaszewski (chemia).

—    f Dr. Bolesław Makowiecki.

—    Mieczysław Koczanowicz.

—    M. Centnerszwer.

—    Maryan Dubiecki.

—    Maksymilian Flaum.

—    Marek Gozdawa.

—    Maryan Goyski.

—    f Maksymilian Homułko.

—    Marceli Handelsman.

—    Mikołaj Korenfeld.

—    Michał Kreczmar.

—    Maryan Lutosławski.

—    Michał Łempicki.

—    Mieczysław Pożaryski.

—    Michał Rozmysłowski.

—    Michał Rowiński.

—    Prof. Maurycy Straszewski.

—    Mieczysław Skrzypkowski.

—    M Staroń.

—    Maryusz Zaruski.

—    M. Żórawski.

—    Regina Maliniakówna.

—    StefanjMoycho.

—    Mirosław Kryński.

—    Maryan Massonius.

—    Wacław Mutermilch.

N.

N. B. N. T.

0.

0. B.

Op.

P. Ch.

P. L. P. NI.

P-o

R.

R.

R.

R. C-wa.

R. NI.

R. M R. Pl-cz. R P-ski. R. S.

Red.

Rosz.

Rym.

s.

S. K.

S. Ktrz. S. L.

S. L.

S. P.

S. p.

S. P. S. S. PI.

S. S.

S. S. R.

S. Z.

sk.

Sob.

Sp.

S. B.

S. C.

S. D.

S. Ehr. i St. E. Stefan Ehrenkreuz. S. J.

S. Ł.

S. NI.

S. M. i St. M. Stanisław Minkiewicz.

St. A. K. — St. B. — St. D. — St. Drz. — St. F. — St. J. C. — St. K. — St. L. -St. Ł. -St. Min. -St. P. — St. Rew. — St St. -St. St. — St Zakrz.—

Sz.

Tadeusz Budyta.

Dr Teodor Dydyński. T. Dowgird. Tadeusz Dowgird.

T. E.

T. K.

T. M.

T. NI.

T. S

T. S.

Tad. Smól. Trz.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

w.

W.

w.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

W.

A.

B.

Bg.

Br.

C.

Ch.

Cz.

G.

G.

Gar.

J.

W. J. NI.

W. J. S.

K.

W. L.

M.

0.

p.

s.

T.

Trz.

W.

W.

W.

Wr.

Z.

W. Z. K.

Wbg.

Wk. K-r

Wit. Kam. — Witold Kamieniecki.

Władysław Choroszewski. Władysław Gram ki.

Władysław Korolyński.

Władysław Mieczysław Kozłowski. Władysław Nowicki.

Władysław Prokesch.

Włodzimierz Raszewski.

Władysław Semkowicz. Wł. Spas. — f Włodzimierz Spasowicz.

Wł. W.

—    Jan Nitowski.

—    Norbert Barlicki.

—    Edward Nekanda Trepka.

—    Maryan Olszewski.

—    Profesor Oswald Balzer.

—    Jarosław Opatrny.

—    f Piotr Chmielowski.

—    Piotr Lebiedziński.

—    f Piotr Malinowski.

—    Zbigniew Pazdro.

—    t Zygmunt Rouppert.

—    f Romuald Hube (prawo).

—    Redakeya.

Róża Centnerszwerowa.

-- R. Merecki.

—    Ryszard Macblejd.

—    Roman Plenkiewiez.

—    Romuald Przestrzelski

—    Romuald SułowskM.

—    Redakeya.

—    Dr. Gustaw Roszkowski.

—    Rym ar.

—    Stanisław Krzemiński.

—    Stanisław Bielski.

—    Stanisław Cercha.

—    Samuel Dickstein.

Stanisław Janiszewski, f Stanisław Kramsztyk. Stanisław Kętrzyński. Stanisław Libicki. Stanisław Loria.

Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko.

—    Stanisław Ptaszycki (liter.).

—    Salomon Posner (nrawo).

—    f Stefan Suchecki.

—    Ks. Seweryn Popławski.

—    Seweryn Smolikowski.

—    t Stefan Szolc-Rogoziński.

—    Stanisław Zientarski. Stanisław Kutrzeba.

Dr Wacław Sobieski. Ksawery Sporzyński.

Stan. Aleksander Kempner. Stanisław Bełza.

Stanisław Domański. Stanisław Drzażdżyński. Stanisław Fuk.

Stanisław Jan Czarnowski. Stanisław Karpowicz. Stanisław Lisiecki, f Stosław Laguna. Stanisław Minkiewicz. Stefan Popowski. f Stanisław Rewienski. Stanisław Stempowski. f Stefan Stetkiewioz. Stanisław Zakrzewski

St. Szalay.

Tad. Piłat.— Dr Tadeusz Piłat.

T. B.

T. D.

Tadeusz Estreicher.

Prof. Tadeusz Korzon, t Tytus Maleszewski (malarstwo). Tadeusz Miłobędzki (chemia). Tomasz Siemiradzki, t Tadeusz Sadowski (prawo). Tadeusz Smoleński.

Dr Wacław Tokarz.

Prof. Dr Władysław Abraham. Wincenty Bielski.

Władysław Bogusławski.

Wacław Brykner.

Wacławr Ciechowski, f Wacław Chrzanowski.

Chor.— j Wincenty Choroszewski.

Dr Wiktor Czerrnak.

Walery Gostomski (literatura), f Wojciech Gerson (malarstwo).

Dr Władysław Garliński.

Wacław Jezierski.

W. J. Majewski.

Wojciech J. Skrzycki.

Władysław Konopczyński.

K. Z. — f Władysław Kornel Zieliński. Wincenty Lutosławski, t Walerya Marrené.

Wacław Nałkowski.

Now. — Witold Nowodworski.

Waldemar Osterloff.

Władysław Piotrowski.

Wincenty Rapacki.

Władysław Smoleński.

Wacław Taczanowski. j Wawrzyniec Trzciński, f Wład. Wisłocki (liter, i bibl.) Władysław Wiorogórski (farmacya). Dr Władysław Wisłocki (medycyna). W. W. - Wiktor Wittyg.

Witold Wróblewski.

Władysław Zieliński.

Wiła Zyndram Kościałkowska.

Izaak Weinberg.

Wiktor Kuźniar.

Wł. Andr. — f Władysławr Andrychiewicz.

Wl. Ch.

Wł. Gr.

Wł. K.

Wł. M. K Wł. N-i.

Wł. Pr.

Wł. R.

Wł. S-cz.

Władysław Woj tan.

Wład. Jabł. — Władysław Jabłonowski.

S < Û. S .2 i

< UL I t/3 H CS I CĆ t/j H

cZ

f Wojciech Gerson.

Ks. Augustyn Błachut.

Ks. arcybiskup Fr. Albin Simon. Ks. Henryk Przeździecki.

Ks. WL Siewierski.

Ks. Teofil Matuszewski. Bronisław Zawadzki.

Zygmunt Gloger.

Zygmunt Heryng.

Zofia Rygier-Nałkowska. Zygmunt Sarnecki.

Zygmunt Tar liński.

z.

z.

Zb. P.

Zn.

Zn. Pt. Zh. i Zch.

zy.

Z. Gr.

Zygmunt Wójcicki fljotan.).

Zygmunt Weyberg.

Zdzisław Zieliński.

Zbigniew Pazdro.

Bronisław Znatowicz.

Zenon Pietkiewicz.

Wojciech Zych.

Leonard Lepszy.

Żelisław Grotowski, t Antoni Pietkiewicz (Adam Pług). Ks. Jan Gralewski.

«

«

,

(

YÂ

lir

Û

003978

A Nr

Vir

zł ' . ,-----

!    i-".    ' S> ^

I DK - 28 d ^    £

1,54

A

■

'

/ O A/.

m

/i

A

t

---y-ùCHrl

vt    ^/Ł

/

$ AsU a. ~/&US/24 À* '-**'

f

/

/O''¹'^¹'¹r C^rc\.

• /

£

'

&

,7

y

}'*% —

. /

7LA0U

■A

2

L

W

irp

'A / ytK^Ai^yCt

y^/

U

Aï^&L .

>v

/

/Jo-t

f

tir

tH*7

1/ r

A

Ks

{yL&

■}<L

>

A

/J

y~

“J ^/Uv« 4, C'C

¹

AHO

>

7

%r

/*&£

/

,

■tsh &

/

/litwJ^^LT^ yruritt

' /<yi

S

l    f .

7

'yeh-ly/ÿ.

r . rr

't Jl0~

t

/7

f

A/t^c/

^iÙ) ffi/uxcJfr !%</%* Kt/ yiy^L^uUuu.1 '.

^i- /Hu y /d^r j//11 sr*/ û,.

/,

/ŸUffep AA^^Jtyi

{

/

¥% £,

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000217040

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

UnMOTEfüÄ GŁÓWNA

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306392

Kdn. 524. Î3. IX. 54